Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00184 004042 12914627 na godz. na dobę w sumie
Mediacje rodzinne - ebook/pdf
Mediacje rodzinne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 256
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1786-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka dotyczy mediacji w sprawach rodzinnych, w szczególności związanych z rozwodem. Prezentuje wiedzę teoretyczną na temat mediacji i rodziny w rozwodzie oraz propozycje konkretnych technik pomocnych na różnych etapach pracy z konfliktem. Waga sporów rodzinnych i jednocześnie coraz większa popularność mediacji w Polsce uzasadniają dokonanie szczegółowej analizy zarówno problematyki konfliktu rodzinnego, jak i metod oraz technik wykorzystywanych w mediacjach rodzinnych.

Publikacja jest przeznaczona dla profesjonalistów zajmujących się pomocą rodzinie: psychologów, pedagogów, biegłych sądowych, prawników, jak również studentów kształcących się w ramach powyższych specjalizacji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent Maria Beisert Redaktor prowadzący Ewa Wyszyńska Redakcja Agata Wojtko Korekta Elwira Wyszyńska Projekt okładki i stron tytułowych Anna Sadowska Ilustracje na okładce Anna Sadowska Pixabay Skład i łamanie Marcin Szcześniak ISBN 978-83-235-1786-3 (PDF) © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 R O Z D Z I AŁ I Rodzina w świecie późnej nowoczesności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 R O Z D Z I AŁ II Mediacja rodzinna – ogólne założenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 1. Ewolucja polubownego rozwiązywania sporów i jego instytucjonalizacja . . . . . 26 2. Defi nicja i zasady mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Neutralność i bezstronność mediatora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Dobrowolność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Poufność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 3. Obszary zastosowania mediacji w sporach rodzinnych i przeciwwskazania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 Przeciwwskazania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Znaczna nierównowaga sił między stronami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Ograniczenia możliwości racjonalnego negocjowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Rozbieżne oczekiwania wobec mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Dysfunkcjonalne wzorce interakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 4. Zalety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 5. Mediacja a inne formy pomocy rodzinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Mediacja a poradnictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Mediacja a terapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Defi nicje, cel i zakres pomocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Rola mediatora i terapeuty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 Mediacja a formy oparte na pełnomocnictwie decyzyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Mediacja a pojednanie małżonków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 6. Specyfi ka konfl iktów rodzinnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 7. Rodzina w rozwodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 R O Z D Z I AŁ III Praktyczne aspekty mediacji w sprawach rozwodowych i opiekuńczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 1. Działania przygotowawcze do mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Samodzielne zgłoszenie do mediacji (mediacje umowne; przedsądowe lub pozasądowe) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Skierowanie do mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Przebieg działań przygotowawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 2. Organizacja mediacji – kwestie ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Przewidywana liczba sesji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Czas trwania poszczególnych sesji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Długość przerw pomiędzy sesjami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Opłaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Osoby obecne w trakcie sesji mediacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Miejsce prowadzenia mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 3. Zadania mediatora w pierwszym bezpośrednim kontakcie ze stronami . . . . . 96 Nawiązanie kontaktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Przekazanie informacji o procesie mediacji (monolog mediatora) . . . . . . . . . . . 98 4. Wstępne wystąpienia stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5. Defi niowanie kwestii i ustalenie planu mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 6. Poszukiwanie potrzeb i interesów stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7. Poszukiwanie rozwiązań i negocjacje końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 8. Praca nad porozumieniem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 9. Techniki komunikacyjne neutralizowania konfl iktu i budowania współpracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 R O Z D Z I AŁ IV Sytuacje szczególne w mediacji – techniki pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 1. Spotkania na osobności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 2. Ko-mediacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 3. Manipulacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4. Nierównowaga sił w mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 Możliwe działania mediatora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 5. Przemoc w rodzinie a praktyka mediacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 7 6. Dzieci w mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Konsekwencje rozwodu wobec dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Relacje z rodzicem niebędącym głównym opiekunem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Konfl ikt wewnątrzrodzinny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Atrybuty dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 Atrybuty rodziców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Wzorce adaptacji rodzica – głównego opiekuna dziecka i relacja z dzieckiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Stres i niekorzystna sytuacja socjoekonomiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Strategie dzieci w rozwodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 Plan Wychowawczy – zarys tematów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 Udział dzieci w mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Korzyści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Przeciwwskazania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Formy włączania perspektywy dzieci w proces mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 7. Neutralność i bezstronność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 8. Mediacje rodzinne w praktyce polskiej – instytucjonalizacja procedury . . . . . . 220 Kwalifi kacje mediatorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Już niemal dekada upłynęła od wprowadzenia mediacji do postępowania cywilnego w Polsce, dzięki czemu nastąpił rozwój tej formy rozwiązywania konfl iktów przede wszystkim w sporach rodzinnych. Z roku na rok zwiększa się liczba spraw kierowanych do mediacji z sądów, lecz przede wszystkim coraz więcej rodzin decyduje się na skorzystanie z mediacji przed rozpoczę- ciem lub w ogóle bez wszczynania postępowania sądowego. Stale rosnąca grupa profesjonalistów działających na polu pomocy rodzinie – psychologów, socjologów, pedagogów, prawników – kształci się i doskonali swe umiejęt- ności, by sprostać szczególnym wymogom proceduralnym, jakie wiążą się z pełnieniem funkcji mediatora rodzinnego. Wielu specjalistom pracującym z rodzinami wiedza na temat mediacji jest potrzebna, by móc lepiej posiłko- wać się kompetencjami mediatorów, proponując swym klientom skorzystanie z tej formy pomocy. Mediacja zyskuje również popularność w programach kształcenia akademickiego. Niniejsza publikacja jest poświęcona mediacji w sprawach rozwodowych i opiekuńczych. Obejmuje zarówno teoretyczne aspekty mediacji, wiedzę na temat rodziny w rozwodzie – odnoszącą się do doświadczeń rozstających się małżonków i ich dzieci, jak i propozycje konkretnych technik pomocnych na różnych etapach w pracy z konfl iktem. Książka ma służyć jako praktyczny podręcznik dla tych, którzy chcieliby zrozumieć, czym jest mediacja rodzinna, dla tych, którzy dopiero stawiają pierwsze kroki jako mediatorzy, oraz – mam nadzieję – dla mediatorów, którzy chcieliby uporządkować swoją wiedzę czy spojrzeć na pewne zagadnienia związane z mediacją z innej perspektywy. Dla wielu osób – podejmujących szkolenia lub rozpoczynających praktykę mediacyjną – wypracowanie własnego stylu, nabranie właściwych nawyków we wspomaganiu rozwiązywania konfl iktu rodzinnego, określenie swoich słabych i mocnych punktów zdeterminuje model, jakim posługiwać się będą ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wstęp w swojej pracy, być może przez lata. Dlatego ta książka ma zachęcać do re- fl eksji: wskazując pewną drogę, ma stymulować do poszukiwania własnej. Szczególną grupą odbiorców tej pracy chciałabym uczynić prawników. Wśród polskich mediatorów praktykujących w sprawach rodzinnych praw- nicy są jeszcze stosunkowo nieliczni, nie wszyscy mają zaufanie do mediacji i nie wszyscy również właściwie ją rozumieją. Mam nadzieję, że niniejsza książka rozwieje przynajmniej część wątpliwości i zachęci prawników do rekomendowania mediacji swoim klientom. Być może część sceptyków spró- buje swoich sił w samodzielnym prowadzeniu mediacji. Inni będą mogli odnaleźć tym tekście przewodnika po krętych ścieżkach mediacji rodzinnych. Mam więc nadzieję, że dzięki tej publikacji kolejni prawnicy zasilą szeregi mediatorów oraz że staną się oni sojusznikami mediacji, współpracując z me- diatorami w najlepszym interesie rodzin w kryzysie. Warszawa, marzec 2014 Agata Gójska ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I AŁ I Rodzina w świecie późnej nowoczesności Nie tak dawno świat wkroczył w XXI wiek. Choć prorokowano mu koniec, trwa nadal, a życie wciąż nabiera tempa. Obok przemian w sferze technologiczno-informacyjnej oraz ekonomicznej zachodzą istotne zmiany na płaszczyźnie społecznej, charakteryzujące się m.in. pojawianiem się nowych ruchów społecznych, wzrostem znaczenia ruchów kobiecych, przejściem od kolektywizmu do indywidualizmu, osłabieniem więzi społecznych i kryzy- sem zaufania wobec tradycyjnych instytucji oraz systemów wartości. Obok unifi kacji i globalizacji pojawia się niejednoznaczność, chaotyczność i frag- mentaryczność współczesnego świata. Te potężne siły działające w przeciw- stawnych kierunkach tworzą nową jakość współczesnego życia i nową epokę, którą fi lozofi a, socjologia i inne nauki społeczne określają mianem późnej nowoczesności lub wręcz ponowoczesności. Aby w pełni zrozumieć, czym jest mediacja, musimy zacząć od krótkiego omówienia tego nowego współ- czesnego świata, w którym żyją i działają klienci mediatorów. Dostrzeżenie typowych problemów i wyzwań epoki pozwoli na łatwiejsze uporządkowanie szans i zagrożeń tkwiących w procedurze mediacyjnej. Niemieccy socjologowie Ulrich Beck i Elisabeth Beck-Gernsheim (za: Slany 2002) szczególną uwagę zwracają na indywidualizację i samorealizację, jako charakterystyczne elementy ponowoczesności, których rola nie jest we- dług nich wyłącznie pozytywna. Współczesna rzeczywistość oferuje bowiem wolność, ale kosztem pewności – jeśli żyć i działać można na wiele sposo- bów, to nigdy nie dowiemy się, czy postąpiliśmy właściwie, czy nie istniały inne, lepsze i ciekawsze możliwości i czy wybierając, nie marnujemy swoich szans. Indywidualizacja oznacza dezintegrację dotychczasowych instytucji i form społecznych i pojawienie się pytań o dostępne alternatywy. Z drugiej strony, pomimo ogromnej wolności wyboru, pojawiają się nowe ograniczenia i nowe rodzaje kontroli. „Za pośrednictwem rynku pracy, państwa dobrobytu ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności i jego instytucji, ludzie powiązani są w sieć regulacji, uwarunkowań i klauzul (indywidualizacja zinstytucjonalizowana). Nowym elementem jest demokra- tyzacja procesów indywidualizacji i (co się z tym wiąże) fakt, iż podstawowe uwarunkowania w społeczeństwie faworyzują i umacniają indywidualizację (rynek pracy, potrzeba mobilności i szkolenia się, ubezpieczenia emerytal- ne etc.). […] [Indywidualizacja] jest przymusem, chociaż paradoksalnym, kreowania i zarządzania nie tylko własną biografi ą, ale także więzami i sie- ciami otaczającymi jednostkę, pośród zmieniających się preferencji i na ko- lejnych etapach życia, nieustannie dopasowując się do rynku pracy, systemu edukacyjnego, państwa dobrobytu itd.” (Slany 2002: 36, 38). Współczesny człowiek ma obowiązek samorealizacji i bardzo niewiele drogowskazów, jak najlepiej taki cel osiągnąć. Stąd też autorzy chętnie posługują się takimi okre- śleniami jak „niepewne wolności” (precarious freedoms) czy „taniec na linie w namiocie cyrkowym” (high-wire dancers in the circus tent) – dobrze obrazują one zagubienie i niepewność słuszności własnych wyborów. Wybitny brytyjski socjolog Anthony Giddens (2001), rozpoczynając swoje rozważania o tożsamości w epoce późnej nowoczesności, nieprzypad- kowo – jak sądzę – przywołuje badania dotyczące rozwodu i powtórnego małżeństwa. Analizowany przez niego poradnik na temat tego, co robić, myśleć i czuć po rozwodzie, stanowi doskonały punkt wyjścia do charakte- rystyki kluczowych aspektów rozwoju nowoczesności. Życie rodzinne jest więc kwintesencją nowoczesnego życia społecznego, jak w soczewce skupiają się w nim najważniejsze mechanizmy regulujące przemiany tożsamościowe wynikające z refl eksyjności instytucjonalnej. Bolesne stosunki między roz- wiedzionymi małżonkami, zanikanie dawnych tożsamości i rodzenie się no- wych, uwikłanie dzieci w skomplikowane relacje między dorosłymi – te i tym podobne problemy, mimo pozorów, że są to problemy osobiste, indywidualne i niezależne od miejsca i czasu, prowokują do zadania pytania: „Jak wyraża się przez nie społeczny pejzaż nowoczesności i co mogą nam o nim powie- dzieć?”. Bliskie, intymne, prywatne stosunki rodzinne – podobnie jak wszyst- kie inne stosunki międzyludzkie – ulegają swoistej instytucjonalizacji, gdyż wkraczają w nie reguły rządzące procesami „odnajdywania siebie” – owego niepowątpiewalnego imperatywu zmuszającego ludzi do aktywności i prze- miany. „Zmagając się z najbardziej prywatnymi problemami, poszczególne jednostki odtwarzają otaczający je świat życia społecznego” (tamże: 18). Giddens jest przekonany, że niebezpieczeństwa i szanse współczesności dotyczą nie tylko pożycia małżeńskiego, lecz także całego nowoczesnego świata. Wzory zachowań nie są już zakotwiczone w tradycji, stają się zmien- ne i nietrwałe. Z jednej strony otwierają na niespotykaną dotąd skalę nowe szanse i perspektywy, z drugiej jednak są niebezpieczne i budzące lęk. Coraz ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności 13 bardziej tracą na znaczeniu rutynowe sposoby zachowania i myślenia, a skom- plikowane meandry życia osobistego są coraz chętniej poddawane refl eksji. I właśnie ta refl eksyjność ponowoczesności to postawa, dzięki której ludzie nie tylko przeżywają swoje życie, ale przede wszystkim gromadzą wiedzę mo- gącą podnieść jakość owego przeżywania. „Dzisiaj każdy, kto rozważa mał- żeństwo albo kogo spotka rozpad małżeństwa lub długotrwałego związku, wie dobrze, chociaż niekoniecznie na poziomie świadomości dyskursywnej, «co jest grane» na społecznej scenie małżeństwa i rozwodu. Wiedza ta nie tyle towarzyszy faktycznym zdarzeniom, ile współtworzy je. Podobnie rzecz się ma ze wszystkimi innymi wymiarami życia społecznego w warunkach nowoczesności” (tamże: 20). Podobnie, choć znacznie bardziej pesymistycznie, ujmuje kondycję współczesnego człowieka europejski socjolog i myśliciel Zygmunt Bauman. W jednej ze swoich najsłynniejszych książek, Ponowoczesność jako źródło cier- pień, pisze: „coraz więcej wokół ludzi, zaniepokojonych wprawdzie możli- wością zabłądzenia i ulegających nieraz napadom tęsknoty za kojącą rutyną domową, ale mimo to rozmiłowanych w sytuacjach otwartych, obiecujących przygodę i gotowych płacić za nie niewygodną cenę chronicznej niepewności” ( Bauman 2000: 27). Według Baumana bezpieczeństwo, ale zarazem jedno- stajność i zwyczajność domowego ogniska stały się czymś niemodnym i lu- dzie, nawet za cenę lęków i cierpień będących skutkiem błędnych wyborów, rzucają się na głęboką wodę tego, co nowe, nieznane i pozbawione rutyny. Zwraca on także uwagę na znaczącą rolę, jaką odgrywają we współczes- nym – niejasnym i niepewnym – świecie społecznym eksperci. „Ciężar, jaki prywatyzacja wieloznaczności złożyła na barki jednostki, wymaga twardego kręgosłupa, jakim nieliczni tylko ludzie mogą się pochwalić. […] Aby za- pobiec groźbie, trzeba podeprzeć kręgosłup wspornikami. Choć prywatna, pielgrzymka do jasności umysłu wymaga licznych społecznie dostarczanych usług: dokładnych map, zaufania godnych drogowskazów, liczników przeby- tych odległości” (Bauman 1995: 215). Znaczenie ekspertów w świecie późnej nowoczesności podkreśla także Giddens (2001), wskazując, że w momentach przełomowych ludzie coraz częściej zwracają się do systemów eksperckich, których osądy lub porady mogą stać się podstawą przedefi niowywania tożsamości w kierunku zgod- nym z preferowanymi stylami życia. Choć Giddens ma przy tym na myśli przede wszystkim terapeutów i konsultantów, sądzę, że decyzja o uczestnic- twie w mediacji również może się wpisywać w ten scenariusz refl eksyjnego odwoływania się do systemów abstrakcyjnych. Można sobie bowiem wyobra- zić, że osoby znajdujące się w krytycznym momencie życia z jednej strony pragną zachować poczucie sterowania własnym losem, z drugiej jednak są ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności skłonne zawierzyć ramom proceduralnym dostarczanym przez bezstronnego, a przy tym życzliwego i racjonalnego „fachowca od konfl iktu”. Mediacja stara się zaspokajać obydwa te dążenia – profesjonalny mediator pomaga nadać sensowny kierunek pracom nad problemem, ale wszelkie decyzje i ostateczny kształt rozwiązania zależą wyłącznie od spierających się stron, zachowują- cych pełną kontrolę nad treścią wypracowywanego wspólnie porozumienia. Dlatego właśnie, jak sądzę, procedury mediacyjne nabierają na świecie coraz większego znaczenia, zwłaszcza w ostatnich latach. Wytrenowani w refl ek- syjności członkowie zachodnich społeczeństw są bowiem coraz lepiej przy- gotowani do korzystania z usług umożliwiających wychodzenie z konfl iktu „z twarzą”, ponowoczesna zaś rzeczywistość rodzinna dostarcza licznych okazji do pojawienia się rozbieżności i podjęcia prób ich przezwyciężenia. Główne zmiany, do których odwołują się socjologowie, jakie obję- ły współczesne rodziny na całym świecie, to: 1. wzrost liczby rozwodów, 2.  rozpowszechnienie się kontroli urodzeń i zwiększanie rozmiarów kontak- tów seksualnych poza małżeństwem, 3. wzrost liczby mężatek pracujących zawodowo, 4. wzrost indywidualizmu i wolności osobistej członków rodzi- ny, 5. zwiększone przenoszenie na państwo funkcji opiekuńczych, spełnia- nych dotąd przez rodzinę, 6. stopniowy zanik postępowania według norm religijnych w małżeństwie i rodzinie (Ogburn, Nimkoff 1955, za: Tyszka 2002). Wszystkie te zjawiska mają swoje źródło w nowej jakości życia we współczesnym świecie i są naturalną i nieuniknioną konsekwencją przemian zachodzących zarówno wewnątrz rodzin, jak i na rynku pracy. Aby dobrze zrozumieć sytuację współczesnej rodziny w procesie mediacji, warto poświę- cić jeszcze nieco uwagi właśnie tym szerszym transformacjom społecznym, dokonującym się wokół rodziny. Jedną z charakterystycznych przemian, jakie zaznaczyły się w rodzinie, jest przejście od dużej rodziny wielopokoleniowej do małej rodziny typu małżonkowie plus niezbyt liczne dzieci (przeciętnie dwoje), przy spadku zna- czenia szerszej grupy pokrewieństwa. Wynika to z procesów industrializacji i urbanizacji, które umożliwiły jednostkom uniezależnienie się od szerszej rodziny w sferze zarobkowania. Rodzinne gospodarstwa czy manufaktury przestały być dominującym „miejscem pracy”, a zawód wykonywany przez ojca i przekazywany synowi – jedynym wyborem. Wobec tego zmniejszy- ło się znaczenie rodziny jako systemu niezbędnego dla materialnego prze- trwania swoich członków (Adamski 1982, 2002, Duch-Krzystoszek 1995, Tyszka 2002). Jednym z elementów ekonomicznego uniezależniania się od rodziny jako instytucji jej członków stało się wejście kobiet na rynek pracy. Fakt ten nie tylko ma konsekwencje materialne, ale przede wszystkim w sposób istotny ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności 15 zmienia świadomość ich samych, ich rolę w rodzinie, a w rezultacie i w ca- łej strukturze społecznej (Adamski 2002, Duch-Krzystoszek 1995, Slany 2002). Rewolucja w dziedzinie nauki i informacji z jednej strony wpłynęła na przeobrażenia w funkcjonowaniu gospodarki, m.in. poprzez stworzenie nowych miejsc pracy w sektorze usług, gdzie kobiety odnalazły dla siebie miejsce pracy, z drugiej – przez kolosalną zmianę w zakresie norm i wartości, w których indywidualizm stał się kategorią centralną, rola kobiet uległa więc redefi nicji. „Polowanie na odpowiedniego mężczyznę zaczyna być zastępo- wane polowaniem na odpowiednią pracę, samorealizację i co najważniejsze, podnoszenie poziomu edukacji, który z kolei wywiera efekt zwrotny na rynek pracy i rynek matrymonialny” (Slany 2002: 88). Jednocześnie zmiana ta – choć w istotny sposób zbliżająca pozycję kobiet do pozycji mężczyzn – nie jest wciąż pełnym równouprawnieniem ani równością szans i możliwości, stąd zarówno na gruncie społecznym, jak i wewnątrzrodzinnym toczy się ciągła dyskusja – jeśli nie zmaganie – o kształt idealnych relacji między męż- czyznami a kobietami. O nierówności płci tak pisze Beck (2004: 152), wskazując, iż „z jednej strony dokonały się epokowe przemiany, szczególnie w seksualności, pra- wie i wykształceniu. W sumie są to jednak (pomijając seksualność) zmiany raczej w świadomości i na papierze. Z drugiej strony przeobrażeniom tym przeciwstawia się stałość zachowania i położenia mężczyzn i kobiet (szczegól- nie na rynku pracy, ale także w zakresie zabezpieczenia społecznego). Wy- wołuje to pozornie paradoksalny efekt: więcej równości mianowicie jeszcze bardziej uświadamia istniejące i zaostrzające się nierówności. Ten powstały w historycznym rozwoju amalgamat nowej świadomości i starego położe- nia jest w podwójnym sensie wybuchowy: młode kobiety wobec zrówna- nia wykształcenia, uświadamiając sobie swoje położenie, zaczęły oczekiwać większej równości i partnerstwa w pracy zawodowej i rodzinie. Ich oczeki- wania zderzają się z przeciwnymi tendencjami na rynku pracy i w zachowa- niu mężczyzn. Mężczyźni natomiast wyćwiczyli się w retoryce równości, za którą nie poszły czyny. Z obydwu stron powłoka iluzji stała się cienka: przy zrównaniu warunków (jeśli chodzi o wykształcenie i prawo), położenia męż- czyzn i kobiet stają się równocześnie bardziej nierówne, bardziej uświadomione i mniej uprawomocnione”. W Polsce w roku 2011 współczynnik zawodowy kobiet ogółem wynosił 48,7 (64,7 dla mężczyzn), w wieku produkcyjnym zaś – 68,2 (dla męż- czyzn 77 ) (GUS 2012). Stopa bezrobocia kobiet ogółem w roku 2011 wy- niosła 10,9 (11,1 w wieku produkcyjnym), dla porównania wśród męż- czyzn wyniosła odpowiednio 8,8 (9 ), a przy tym bezrobotne kobiety były lepiej wykształcone niż mężczyźni. Przeciętne wynagrodzenie kobiet było ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności o 15 niższe od przeciętnego wynagrodzenia mężczyzn (GUS 2012). Jeśli chodzi o matki, w latach 2005–2008 koszt płacowy macierzyństwa (tzw. child penalty), a zatem utracona część potencjalnych zarobków matki, wyniósł 8 płacy brutto w przypadku pierwszego i 15 w przypadku trzeciego dziecka w rodzinie (Morawski, Pilipczuk 2013). Jeśli chodzi o role rodzinne, niemal połowa (46 ) ankietowanych kobiet (CBOS 2013a) preferuje model partnerski, w którym kobieta i mężczyzna w porównywalnym stopniu angażują się w sprawy rodzinne i zawodowe. Stosunkowo dużo kobiet (23 ) preferuje model tradycyjny (jedynie mężczy- zna pracuje, natomiast kobieta zajmuje się prowadzeniem domu i dziećmi) oraz nieproporcjonalny żeński – w którym pracują oboje, jednak mężczyzna bardziej angażuje się w pracę, a kobieta poświęca się też rodzinie (22 ). Ten ostatni model Anna Titkow i współpracowniczki nazywają trafnie „podwój- nym etatem kobiety” lub modelem podwójnego obciążenia kobiet (Titkow i in. 2004). Niewielką popularnością (6 ) cieszy się wariant nieproporcjo- nalny męski – gdzie oboje partnerzy pracują, ale to na kobiecie spoczywa główny ciężar utrzymania rodziny, na mężczyźnie zaś obowiązki domowe. Tylko nieliczne respondentki (1 ) opowiadają się za modelem odwróconym, w którym kobieta jest jedynym żywicielem rodziny, a mężczyzna prowadzi dom. Sondaż skierowany do obu płci (CBOS 2012) pokazał podobne rozkła- dy preferencji, z najwyższymi wskazaniami na model partnerski (48 ), dalej model nieproporcjonalny żeński (27 ), tradycyjny (22 ) oraz odwrócony (1 ). Kobiety znacznie częściej niż mężczyźni wybierają model partnerski (odpowiednio 54 i 41 ), mężczyźni zaś częściej niż ich partnerki uznają model tradycyjny (27 vs 18 ). Praktyka rodzinna różni się jednak od preferowanego wzorca. Wedle kobiet (CBOS 2013a) model partnerski jest faktycznie realizowany w 27 związków, nieproporcjonalny żeński w 23 par, tradycyjny zaś – w 20 . Tyl- ko 3 par realizuje model odwrócony. Czy zatem w istocie nastąpiła jedynie zmiana na poziomie deklaracji mężczyzn, lecz nie sięgnęła na tyle głęboko, by odmienić praktykę rodzinną? Czy zmiana ta jest wyłącznie – jak ją nazywa Tomasz Szlendak (2009) – „naskórkowa” lub „kosmetyczna”? W odpowiedzi na pytanie, czy pracujący zawodowo rodzic może zapewnić swoim dzieciom równie dużo ciepła i bezpieczeństwa co rodzic niepracujący zawodowo, 34 mężczyzn uznało, że praca zawodowa upośledza relacje mat- ki z dziećmi, ale tylko 17,8 przyznało, że również ich samych to dotyczy (Kwiatkowska, Nowakowska 2006: 225). Wedle Titkow, Duch-Krzysztoszek i Budrowskiej (2004, za: Majka-Rostek 2011: 113–114) 93 mężczyzn uważa, że ojciec powinien być zaangażowany w opiekę nad dziećmi, jednak analiza codziennego zaangażowania ojców pokazała, że w istocie większość czynności ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności 17 jest realizowanych przez matki, np. pielęgnacja w chorobie (95 ), czytanie dziecku (94 ) czy zabawa z dzieckiem (77 ). Jak gdzie indziej wskazuje Titkow (2013: 38–39), jakkolwiek mężczyźni tygodniowo pracują o 9 godzin i 30 minut więcej niż kobiety, ich partnerki poświęcają o 45 godzin 21 mi- nut tygodniowo więcej na opiekę i prace domowe1. Retoryka „równościo- wa” wydaje się zatem nieskonsumowana w codziennym życiu wielu rodzin. Wiele mówiąca jest również kwestia identyfi kacji mężczyzn i kobiet w dobie – jakoby – równouprawnienia. Na pytanie, kim jestem, kobiety od- powiadają najpierw, że matkami (25,9 ) oraz żonami (23,6 ), mężczyźni zaś wybierają „człowieka” (34,3 ), potem „męża” (28,5 ), „mężczyznę” (14,3 ), „Polaka” (9,1), a dopiero potem „ojca” (9,1 ) (Titkow i in. 2004, za: Majka-Rostek 2011: 114). Z drugiej strony, by nieco oddać sprawiedliwość ojcom, warto zauważyć, na co zasadnie zwraca uwagę Dorota Majka-Rostek (tamże: 108), że istot- na różnica w ocenie zaangażowania ojców w opiekę nad dziećmi pomiędzy nimi samymi a ich partnerkami może brać się stąd, że kobiety oceniają na podstawie odpowiedzialności za czynności (a zatem zarządzanie, organizację, delegowanie obowiązków i rozliczanie ich wykonania) – i tu widzą swoją wiodącą rolę, nie doceniając udziału mężczyzn, mężczyźni zaś na podstawie wykonania czynności, w którym upatrują swój zasadniczy wkład. Wydaje mi się również, że jakkolwiek uzyskanie realnego wsparcia ze strony partnerów jest dla kobiet kluczowe i upragnione, jednak siła wynikająca z pozycji „dy- rygenta domowej orkiestry” z pewnością bywa kusząca i niekiedy trudno się z nią rozstać… Owe nierówności panujące pomiędzy mężczyznami i kobietami na rynku pracy, w życiu rodzinnym i domowym według Becka (2004) można określić mianem „konfl iktów stulecia”. Choć spory te wybuchają między dwoma kon- kretnymi osobami, najczęściej w zaciszu ich domowego ogniska, w istocie jednak rodzina, według Becka, „jest tylko miejscem, a nie przyczyną zdarzeń” (tamże: 164). Konieczność ustawicznego podejmowania decyzji ujawnia permanentną sprzeczność pomiędzy wymogami rynku pracy a potrzebami związanymi z życiem rodzinnym – odmiennymi w przypadku kobiet i męż- czyzn. Konfl ikty i problemy, które stają się przedmiotem analizy w gabine- cie psychoterapeuty lub doradcy małżeńskiego, nie mają w gruncie rzeczy charakteru indywidualnego i jednostkowego, ale uniwersalny i systemowy. „«Konfl ikty stulecia», które wyładowują się w obwinianiu konkretnych osób i w rozczarowaniach w stosunkach między płciami, mają swoje źródło także 1 Autorka (za Karen Davies) odwołuje się do tzw. czasu procesualnego, uwzględniające- go logikę symultaniczności opieki. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności w tym, że wciąż jeszcze próbuje się (zakładając stałość struktur instytucjo- nalnych) ujmować uwolnienie stereotypów związanych z płcią wyłącznie jako prywatną konfrontację mężczyzn i kobiet w ramach rodziny nuklearnej. […] Ludzie, wbrew temu, co sami sądzą i co sobie zarzucają, nie są bezpośrednią przyczyną wielu problemów w rodzinie. Prawie wszystkie konfl iktowe spra- wy mają również aspekt instytucjonalny (na przykład problem dzieci, który w istocie polega na instytucjonalnie gwarantowanej niemożności połączenia opieki nad nimi i pracy zawodowej). […] Tak więc nieuchronnie wszystko to, co z zewnątrz uderza w rodzinę – za sprawą rynku pracy, systemu zatrud- nienia, prawa itd. – jest niesłusznie sprowadzane i minimalizowane do sfery prywatnej. W rodzinie (i jej wszystkich alternatywnych formach) powstaje systemowo uwarunkowane złudzenie, jakoby w niej samej znajdowały się wszystkie środki zmiany owego fatum stulecia, jakim są nierówności pomię- dzy płciami, przez konkretne, wspólne działanie dwojga ludzi” (Beck 2004: 169, 180). Nie sposób zatem ujmować tego, co jest przedmiotem prywatnych uzgodnień między członkami rodziny, w oderwaniu od szerszych przemian, jakim podlega rodzina jako instytucja i społeczeństwo w ogóle. Próbą rozwiązania rodzinnych napięć w zakresie roli opiekuńczo-zabez- pieczającej jest stopniowe przenoszenie zadań związanych z realizacją tej roli na państwo, organizujące zaplecze rodziny w postaci żłobków, przedszkoli, domów opieki, ale także systemy fi nansowe typu renty, emerytury czy za- siłki (Adamski 2002, Tyszka 1999, 2002). Rodzina wydolna ekonomicznie2 ma więc do swojej dyspozycji wiele udogodnień, z których może skorzystać, w zamian mogąc skupić się na wypełnianiu podstawowej – w opinii so- cjologów – funkcji socjalizacyjnej oraz emocjonalno-ekspresyjnej (Adamski 2002, Duch-Krzystoszek 1995). Jak pisze polski socjolog rodziny Franciszek Adamski, powołując się m.in. na Talcotta Parsonsa i Roberta Balesa, „ro- dzina oddała społeczeństwu niektóre funkcje instytucjonalne, drugorzędne, ale zachowała, a nawet umocniła funkcje osobowe, istotne. Przekazała spo- łeczeństwu niektóre dawne zadania i sfery działań, wyobcowując się przez to w pewnym sensie ze społeczeństwa, ale stając się jednocześnie bardziej sobą, wzbogacając się wewnętrznie i nastawiając na lepsze zaspokajanie tych potrzeb członków rodziny, które nie mogą być zaspokojone przez żadne, nawet najlepiej zorganizowane, instytucje społeczne” (Adamski 2002: 150). W istocie więc rodzina, „słabnąc” w sferze makro, zyskuje na znaczeniu – choć w nowej formie – w sferze mikro (Duch-Krzystoszek 1995). 2 Uwaga o kondycji ekonomicznej rodziny wydaje mi się zasadna, bowiem wobec po- stępującego rozwarstwienia materialnego współczesnego społeczeństwa dostępność owych zewnętrznych zabezpieczeń i udogodnień nie jest bynajmniej jednakowa dla wszystkich (por. Duch-Krzystoszek 1995). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności 19 Zmieniła się także pozycja dziecka w rodzinie: dziecko przestało być traktowane w kategoriach ekonomicznych (pomoc w gospodarstwie i opie- ka na stare lata), a stało się kapitałem raczej w sensie psychologicznym (Adamski 2002, Slany 2002). Nastąpiła intensyfi kacja więzi pomiędzy rodzi- cami a dzieckiem oraz przemiana w pojmowaniu rodzicielstwa, wyrażająca się w relacji king child with parents (van de Kaa, cyt. za Slany 2002). Owo zwrócenie się ku dziecku wiąże się także z brakiem stabilności związków małżeńskich. Jak pisze Beck, „relacja między dzieckiem a rodzicem staje się ostatnim, nierozerwalnym, niepodlegającym wymianie, pierwotnym stosunkiem spo- łecznym. Partnerzy przychodzą i odchodzą. Dziecko pozostaje. […] W dziec- ku kultywowane i celebrowane jest anachroniczne doświadczenie społeczne, które w procesie indywidualizacji staje się nieprawdopodobne i równocześnie jest z tęsknotą wyczekiwane” (Beck 2004: 81). Gdy mowa o dziecku, znów jawi się ów dylemat współczesności, związany z rolami płciowymi. Jak pisze Wojciech Eichelberger, „w tradycyjnym sensie ojciec staje się coraz mniej potrzebny. Nie musi już budować, hodować, bronić. Coraz częściej nie musi nawet zarabiać, bo żona zarabia tyle samo albo i więcej. Ojcostwo i rodzina stają przed zupełnie nowymi wyzwaniami. Ciężar sprawy przenosi się ze sfery materialnej […] w obszar uczuć, więzi i odpowiedzialności” (Eichelberger 1998: 64–65). Czym zatem jest – lub może czym ma być – nowe ojcostwo? Bogusława Budrowska (2008: 127), by pokazać tę zmianę modelu, używa terminu „tacierzyństwo”, które „bliż- sze jest pojęciu macierzyństwa niż pojęciu ojcostwa nie tylko ze względu na budowę słowa, również w warstwie znaczeniowej za terminem tym kryje się bardziej zbliżony do kobiecego, niż tradycyjnie męskiego, sposób pełnienia roli rodzica”. Nowy ojciec ma być przede wszystkim zaangażowany w re- lację z dzieckiem (i jego matką), gotowy inwestować w nią czas, znajdując jednocześnie przestrzeń dla siebie. Dla dziecka ma być opiekuńczy, umiejący wejść w bliski, emocjonalny kontakt, wrażliwy na potrzeby i sprawy dziecka (Budrowska 2008, Sikorska 2009), a zatem sprawny w tych umiejętnościach, które wcześniej były rezerwowane dla matek i uznawane za cechy typowo ko- biece (por. Majka-Rostek 2011). Ten model ojcostwa jest coraz częściej arty- kułowany przez samych ojców, ale i szeroko lansowany w mediach (Arcimo- wicz 2008a). Jak była jednak mowa wcześniej, praktyka zmienia się wolniej niż deklaracje i na bardziej powszechne realne podwyższenie tożsamości „oj- ciec” w hierarchii autodefi nicji mężczyzn przyjdzie jeszcze trochę poczekać. Istotna przemiana współczesności wiąże się z upadkiem tradycyjnego systemu wartości i wyłanianiem się nowych norm – jednak już nie uniwersal- nych. Wolny wybór na podstawie indywidualnych preferencji jest społecznie aprobowany, wręcz kultywowany. Kwitnie indywidualizm, kult jednostki, ceni ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności się odmienność, unikalność i oryginalność. Te ogólne tendencje społeczne znajdują także swe odzwierciedlenie na gruncie rodziny. „Małżeństwo było kiedyś przede wszystkim instytucją sui generis, wzniesioną ponad jednostkę, dzisiaj staje się coraz bardziej produktem i konstruktem jednostek, które ją tworzą; staje się kreatywnym i dynamicznym projektem, który może być realizowany w wielu wariantach” (Slany 2002: 53). Jak wskazuje socjolog rodziny Tadeusz Tyszka (2002), następiło wyraźne przejście od rodziny zinstytucjonalizowanej, opartej na rygorystycznym po- dziale ról, praw i obowiązków, do rodziny, w której coraz silniej uwidacznia się i celebruje indywidualność jej członków. „Obecnie coraz częściej wysuwa się na pierwszy plan osobowość, potrzeby, zainteresowania; instytucjonal- ne współdziałanie ról wewnątrzrodzinnych zastępowane jest działaniami i współdziałaniami wynikającymi ze zindywidualizowanych postaw i dążeń współmałżonków i dzieci. Nad powiązaniami ról coraz silniej dominują osobiste, intymne więzi emocjonalne i intelektualne; coraz ważniejszą rolę odgrywa interakcja osobowości. Zaznaczył się wzrost indywidualizmu i wol- ności osobistej członków rodziny. Wzrosła ranga potrzeb i dążeń jednostek. Potrzeby te i dążenia wchodzą niekiedy w kolizję z interesami rodziny jako całości, ale mimo to są akceptowane. Zaobserwować też możemy większą swobodę w dziedzinie ekspresji osobowości na terenie domu rodzinnego, co zresztą dotyczy także dorosłych członków rodziny. Normy (obyczajowe, religijne), które dawniej arbitralnie i w zasadzie nieodwołalnie rozstrzygały kwestie zachowania w rodzinie, straciły swą moc automatycznego oddziały- wania i ustępują zachowaniom wynikającym z indywidualnych przemyśleń i decyzji” (tamże: 32). Indywidualizacja, ze swym przymusem wyboru, świa- domego kreowania własnej biografi i i znalezienia swego miejsca w złożonej sieci relacji społeczych, oznacza również obowiązek nieustannych uzgod- nień, negocjacji, gotowości do pójścia na kompromis, ale i obrony własne- go stanowiska, stylu życia, systemu wartości – także w rodzinie. Tak więc można stwierdzić, iż rodzina – i społeczeństwo w ogóle – zmierza od tego, co kolektywne, społecznie użyteczne i systemowo funkcjonalne, do tego, co indywidualistyczne, jednostkowo wzbogacające i prywatnie preferowane. Indywidualizm i możliwość samostanowienia, choć niewątpliwie ko- rzystne, mają również swoje negatywne konsekwencje, m.in. w postaci wzmiankowanego wcześniej obniżenia trwałości stałych związków. Giddens (2001) wskazuje, że szeroki dostęp do nowych wzorców, kosmopolityzm, rytm i tempo życia związane z modernizacją, a także zwiększenie poziomu konsumpcji i ilości czasu poświęcanego pracy, nie pozostają bez wpływu na małżeństwo. Jego trwałość – zarówno jako zalegalizowanego związku, jak i związku niesformalizowanego – zasadza się na satysfakcji emocjonalnej, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności 21 a nie relacji społeczno-ekonomicznej czy kontrakcie. Jako tzw. czysta re- lacja winno opierać się na otwartości, ciągłości, oddaniu, intymności i au- tentyczności – co niewątpliwie nie jest łatwym zadaniem3. W konsekwencji współczesne związki to – jak to określa Beck (2004: 179) – małżeństwa „do odwołania”, związki „przygotowane na rozwód”. W podobnym duchu argumentuje Tyszka (2002: 33), wskazując, że „in- dywidualizacja wewnątrzrodzinna oraz dążność do wysokiej jakości rodzin- nego życia uzupełniają się i wzmacniają nawzajem. Naczelnym dowodem w oczach ludzi stała się nie tyle trwałość rodziny, ile jakość życia w jej ra- mach. W razie trudności powstałych w życiu rodzinnym te dwie tendencje wspomagają się w nasileniu odczuwania złej jakości życia rodzinnego, co sprzyja konfl iktom, dezorganizacji rodziny i rozwodom”. Tak więc dwa pro- cesy charakterystyczne dla współczesności – uniezależnianie się materialne członków rodziny, przede wszystkim kobiet, oraz wzrost indywidualizmu i tendencja do poszukiwania w związku przede wszystkim satysfakcji ze wspólnego pożycia – mogą wpływać na nasilenie się współczynnika rozwo- dów i separacji. A wedle wielu badaczy rozwód stał się jednym z charakterystycznych elementów współczesności. Przykładowo, w Rosji w roku 2010 liczba roz- wiązanych małżeństw wyniosła 4,5 na 1000 ludności. W krajach Unii Euro- pejskiej, choć odsetek jest znacznie niższy, także jednak sytuacja ta dotyka wielu rodzin: w Belgii w tym samym roku wskaźnik wyniósł 3 na 1000 mieszkańców, w Szwajcarii – 2,8, w Niemczech zaś 2,3. Gdyby na tym tle umieścić statystyki polskie, moglibyśmy uznać, że sytuacja w naszym kraju nie jest dramatyczna: liczba rozwodów na 1000 mieszkańców wynosi bowiem jedynie 1,6. Jest to jednak istotny problem: w 2012 orzeczono 64 432 rozwody i 2515 separacji. W naszym kraju rozwody występują w przeważającej mierze w miastach (75 ). Najczęściej stroną występującą z pozwem rozwodowym są kobiety (w 68 spraw ogółem; 71,4 separacji inicjowanych jest przez kobiety). W Polsce w roku 2012 najczęściej wskazywaną przyczyną rozkładu pożycia małżeńskiego była niezgodność charakterów (w 22 769 przypadkach rozwodów, 35 ) – choć należy mieć w pamięci, że pod tą etykietą często faktycznie kryją się m.in. zdrada małżeńska, alkoholizm czy znęcanie się nad rodziną (Fuszara 1994a, 1994b, Stojanowska 1977). Dalsze deklarowane 3 Notabene, w tym kontekście Titkow (2013: 42) całkiem słusznie zauważa, że owa idealna forma kontraktu płci, jaką jest czysta relacja, może się dokonać wyłącznie między osobami identyfi kującymi się jako Człowiek. Kobieta/Mężczyzna, Mąż/Żona nie są tymi identyfi kacjami, na których można budować równość płci, nawet wówczas, kiedy partnerzy nie posiadają dzieci. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności przyczyny rozkładu małżeństwa to niedochowanie wierności małżeńskiej (15  653 przypadków, 24 ) oraz nadużywanie alkoholu (12 972 spraw, 20 ). Choć najczęściej rozwody w Polsce kończą się brakiem orzekania winy (73 ), jednak w sprawach, w których alkoholizm wymieniano jako główną przyczynę rozkładu małżeństwa, winę męża orzeczono w 42 spraw. Dla porównania, jak podaje socjolog prawa Małgorzata Fuszara (1994a), w ba- daniach z roku 1986 i 1992 większość respondentek jako przyczyny rozpadu związku wskazywała alkoholizm partnera oraz przemoc4. Generalnie doświadczenie rozpadu rodziny staje się udziałem coraz większej liczby osób, zarówno dorosłych, jak i dzieci (w 2012 r. oszaco- wano liczbę małoletnich dzieci z małżeństw rozwiedzionych na 37 570 i 58 rozstających się małżonków posiadało małoletnie dzieci). Spośród rodzin posiadających małoletnie dzieci 65 miało jedno dziecko, 29 zaś – dwoje dzieci. I choć dla każdej z rozstających się par rozwód jest wyjątko- wym, osobistym dramatem, widać wyraźnie, że piszemy tu o doświadczeniu typowym dla współczesnych procesów i przemian. Jeśli chodzi o wykony- wanie władzy rodzicielskiej po rozwodzie, decyzją sądu powierzano ją naj- częściej matce (60 ), następnie obojgu rodzicom (33 ), ojcu zaś jedynie w 4 przypadków. Wszystko, co do tej pory napisano, mogłoby sugerować spadek znaczenia i roli rodziny we współczesnym świecie. Nic bardziej błędnego – pomimo wzrastającej liczby rozwodów rodzina sytuowana jest na pierwszym miejscu w ramach systemów wartości, a częste rozwody są wynikiem dążenia do posiadania rodziny jak najlepszej, czy wręcz doskonałej. Jeśli nie udaje się stworzyć podobnego związku, partnerzy nie rezygnują, lecz chcą spróbować jeszcze raz, właśnie dlatego, że więzi rodzinne są dla nich tak ważne w cha- otycznym i wielowątkowym dzisiejszym świecie. Choć rodzina jest wartością niezwykle istotną, sama jej forma i defi nicja uległa we współczesnym świecie zasadniczej przemianie (CBOS 2013, Tysz- ka 2002). Jak pisze Tyszka (tamże: 49), „powstaje coraz więcej małżeństw i rodzin niesformalizowanych (konkubinat, kohabitacja) na niespotykaną dawniej skalę. Ludzie dostrzegają coraz mniejszą trwałość małżeństw, nie chcą przeżywać rozwodów. Poza tym coraz więcej par uważa swoje poży- cie za sprawę prywatną, nie wymagającą instytucjonalizacji”. Podobne spo- strzeżenie czyni też Krystyna Slany (2002), wskazując, że np. kohabitacja 4 Jednocześnie mam tu świadomość ograniczeń statystyk, na jakie wskazuje np. W. Paw- lik (1989). Pisze on m.in., iż często w przypadku rozwodu wiele przyczyn nakłada się na sie- bie i trudno jest ustalić główną oraz że każde z małżonków może odmiennie interpretować przyczyny trudności małżeńskich. Stąd też deklarowane w kwestionariuszach dane mogą być nie do końca rzetelne. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności 23 pozwala zweryfi kować faktyczną jakość relacji małżeńskich, bez zobowiązań formalnych, a jej popularność wiąże się z tymi samymi przyczynami, które doprowadziły do wzrostu liczby rozwodów, czyli chęcią poszukiwania satys- fakcjonującej relacji przez małżonków, wzrostem ekonomicznej niezależności kobiet i ich stopniowym wyzwalaniem się spod całkowitej władzy mężczyzn oraz zmianą ról odgrywanych przez kobiety poza domem. Wspominany wielokrotnie wzrost indywidualizmu wpłynął zarówno na stworzenie (czy raczej ciągłe tworzenie) nowych zasad, na bazie których kształtują się relacje w rodzinie, jak i pojawienie się nowych form rodzin. Obok sformalizowanych związków monogamicznych i heteroseksualnych, z potomstwem lub bez (jak rodziny bezdzietne typu DINKS – double income, no kids), funkcjonują małżeństwa i rodziny rekonstruowane, osoby samotnie wychowujące dzieci (czyli rodziny monoparentalne – zarówno po rozwodzie, jak i te, które nigdy nie były w sformalizowanym związku), związki kohabita- cyjne i ich szczególna forma – relacja typu LAT (living apart together), a także związki homoseksualne (Adamski 2002, Duch-Krzystoszek 1995). W wyniku rozwodów i rekonstrukcji związków małżeńskich powstają rodziny wieloro- dzinne, w skład których, obok aktualnych małżonków i ich wspólnych dzieci, wchodzą także dzieci z poprzednich związków, ale również – przez skompli- kowany system relacji i zależności – byli partnerzy i ich rodziny pochodzenia (dziadkowie dzieci) (Marody 2003). Ocena zmian zachodzących we współczesnej rodzinie nie jest jednoznacz- na. Z jednej strony można wskazywać pozytywne konsekwencje z punktu widzenia jednostki, a więc przede wszystkim większe możliwości samostano- wienia, samorealizacji i poszukiwania satysfakcji osobistej. W tym sensie roz- wód jest szansą ułożenia sobie życia w przypadku kryzysu w dotychczasowej relacji małżeńskiej (szczególnie, że często wynika on z obecności patologii, tj. alkoholizmu, przemocy rodzinnej etc.), a tzw. alternatywne formy życia małżeńskiego i rodzinnego to możliwość posiadania rodziny i/lub dzieci oraz realizacja zasadniczych dla jednostki wartości, przy jednoczesnym uniknięciu ograniczeń (tak jak je owa jednostka spostrzega) związanych z tradycyjnym małżeństwem (Duch-Krzystoszek 1995). Tzw. teorie ponowoczesne często wręcz krytykują konserwatyzm małżeństwa, jego niezmienność i brak podat- ności na faktyczny egalitaryzm płci. „Zwraca się uwagę na dynamikę życia rodzinnego, odkrywanie wewnętrznych procesów ujmowanych z punktu wi- dzenia jednostek w nie uwikłanych. Po raz pierwszy akcentuje się indywidual- ność osób, ich emocje, uczucia, specyfi czne potrzeby, a nie tylko pojmowanie rodzin w kategoriach instytucji interesu”, pisze Krystyna Slany (2002: 14). Z drugiej strony, te same zjawiska i trendy oceniać można negatywnie, postrzegając kryzys rodziny jako upadek jej trwałości i zanik podstawowych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności funkcji społecznych, samotne rodzicielstwo czy ogólne obniżenie dzietności np. jako problem biologicznej i kulturowej ciągłości, a ogólny wzrost orien- tacji indywidualistycznej jako nadmierną swobodę oraz brak zobowiązania i odpowiedzialności jednostki za system rodzinny. Przykładowo, Carle C. Zimmerman (1980), w swojej koncepcji atomistycznej rodziny, spostrzega omawiane przemiany jako symptom chylenia się ku upadkowi współczesnej rodziny, a w konsekwencji i ładu społecznego, wobec kryzysu zasady lojalności w relacjach międzyludzkich i systemu wartości pochodzącemu z uniwersum. Wspomniany dylemat w ocenie kondycji współczesnej rodziny w pro- sty sposób artykułuje socjolog rodziny Danuta Duch-Krzystoszek (1995: 39–40): „Jaka przyszłość czeka rodzinę? Jeśli mówiąc o rodzinie przyszłości, mamy na myśli satysfakcjonujący, względnie trwały związek dwojga ludzi, to możemy zapewne powiedzieć, że rodzina się umacnia. Jeśli jednak my- ślimy o trwałym, formalnym związku kobiety z mężczyzną, którzy posiadają dzieci, to biorąc pod uwagę liczbę rodzin niepełnych (samotne macierzyń- stwo, rozwody), rosnącą niechęć do zawierania formalnych małżeństw, bez- dzietność i małodzietność, moje oceny przyszłości tej instytucji nie są tak bardzo optymistyczne”. Beck (2004: 182) pisze zaś: „Jeśli chodzi o problem przyszłości rodziny, przy jego rozpatrywaniu punkt wyjścia często stanowią fałszywe założenia. Znana forma rodziny nuklearnej jest konfrontowana z jakimś niesprecyzowa- nym stanem «bezrodzinności» albo przyjmuje się, że jakiś inny typ rodziny ją zastąpi. Dużo bardziej prawdopodobne […] jest nie to, że jeden typ rodziny wyprze inny, lecz to, że powstawać będzie i trwać wielka rozmaitość rodzinnych i pozarodzinnych form współżycia. Charakterystyczne staje się to, że wiele z tych form – stan wolny, związki przedmałżeńskie i małżeńskie, wspólnoty zamieszkiwania, różne formy rodzicielstwa po jednym i dwóch rozwodach – jest zintegrowanych w jednym życiu jako jego kolejne fazy”. Z jednej strony ponowoczesność sprzyja występowaniu konfl iktów ro- dzinnych (Slany 2002), tworzy również możliwości ich otwartej ekspresji i powoduje większą niż we wcześniejszych okresach gotowość do wykorzy- stywania przez poszczególnych członków rodziny oraz rodzinę jako całość zewnętrznych, pozarodzinnych zasobów: rozmaitych form pracy nad sobą, grup wsparcia, grup terapeutycznych, terapii indywidualnej i rodzinnej, poradnictwa w ogóle, ale także sądownictwa5. Jak bowiem zauważa Slany, 5 Przykładowo, liczba spraw rodzinnych w polskich sądach w roku 2003 wyniosła 981 000, w roku 2004 – 988 649, zaś w 2005 – 1 077 219. Udział spraw rodzinnych w ogól- nych statystykach sądowych ulega zmniejszeniu, lecz w liczbach bezwzględnych spraw tych stale przybywa (na podstawie „Działalność sądów powszechnych…”, wersja elektroniczna, www.ms.gov.pl). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Rodzina w świecie późnej nowoczesności 25 „cechą ponowoczesnego świata jest otwarte dyskutowanie o rodzinie, ofe- rowanie jej terapeutycznej pomocy, trwa swoisty «ekshibicjonizm» czy show w ujawnianiu szczegółów życia małżeńskiego” (Slany 2002: 84). Konfl ikty rodzinne są zatem chętniej niż w przeszłości rozwiązywane z pomocą stron trzecich, a nierozwiązane poprawnie (np. we właściwym czasie lub przy uży- ciu właściwych metod) mogą powodować trwały rozpad więzi rodzinnych, prowadząc do rozwodu. Z drugiej jednak strony można sądzić, że tak jak rodzina – jej forma i sposób funkcjonowania – stają się w coraz większym stopniu prywatną sprawą jej członków, przyjmując silnie zindywidualizowane formy, tak też występuje większa potrzeba zindywidualizowanych rozwiązań na wypadek kryzysu lub rozpadu rodziny i coraz mniejsze poczucie adekwatności stan- dardowych rozstrzygnięć sądowych i preferencje samodzielnie (choć przy wsparciu specjalistów spoza rodziny) konstruowanych rozwiązań. Tak zwana „postrodzinna rodzina” (Beck, Beck-Gernscheim 1995, za: Slany 2002) to miejsce, gdzie negocjacje są czy winny być na porządku dzien- nym. Jak pisze Slany (tamże: 16), „chcąc utrzymać rodzinę nuklearną […] należy negocjować role rodzinne i zawodowe obu płci, i to jest właściwa droga do demokratyzacji rodziny”. O ile jednak inne zinstytucjonalizowane formy pomocy rodzinie – psychoterapia, poradnictwo rodzinne czy prawne, pomoc społeczna etc. – mają dość dobrze ugruntowaną pozycję w naszym kraju, zarówno w sferze organizacji usług, kodyfi kacji prawnej, jak i w opi- nii i recepcji klientów, o tyle popularność mediacji, rozumianej jako pomoc w negocjowaniu trudnych, prywatnych spraw, dopiero się rozpoczyna. W dal- szej części książki zostaną przedstawione założenia teoretyczne i praktyczne aspekty mediacji jako metody, która może być skuteczna zarówno w odnie- sieniu do postulatu zachowania prywatności sporu, jak i potrzeby rozwiązań uwzględniających konkretny i unikalny system rodzinny. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I AŁ I I Mediacja rodzinna – ogólne założenia 1. Ewolucja polubownego rozwiązywania sporów i jego instytucjonalizacja O mediacji niejednokrotnie powiada się, że jest nowoczesną procedurą rozwiązywania konfl iktów. Tymczasem formy mniej lub bardziej zinstytucjo- nalizowanego wykorzystania pomocy trzeciej strony w rozmaitych obszarach sporów spotkać można na wszystkich kontynentach, w kulturze chrześci- jaństwa, judaizmu, buddyzmu, islamu czy hinduizmu, w społecznościach o różnym stopniu zaawansowania cywilizacyjnego. Polubowne rozwiązywanie sporów na tle religijnym i społecznym wy- korzystywano w społecznościach żydowskich okresu biblijnego, a tradycja ta została następnie przeniesiona do rodzących się gmin chrześcijańskich, dla radzenia sobie z konfl iktami pomiędzy członkami tychże zbiorowości. W kulturze islamu w społecznościach pasterskich funkcję mediatora pełniło zgromadzenie starszyzny, w regionach miejskich zaś, na mocy prawa shari’a, rolę rozjemcy odgrywał quadi, rozstrzygając spory, ale także prowadząc me- diację między zwaśnionymi. Sangha, buddyjskie zgromadzenie mnichów, obok innych funkcji, odgrywała także rolę pośrednika w sporach, w uzna- niu dla zasad ładu społecznego i harmonii w stosunkach międzyludzkich. Także w wielu społecznościach afrykańskich istniał zwyczaj zgromadzenia sąsiedzkiego, którego jedną z funkcji było rozwiązywanie konfl iktów dzięki konsensusowi i ugodzie. W starożytnych Chinach mediacja była wykorzysty- wana zgodnie z konfucjańskim przekonaniem o wyższości moralnej perswazji i porozumienia nad przymusem, dążenia do równowagi i harmonii społecznej (Folberg, Taylor 1984, Kordasiewicz 2014). W późniejszych okresach w spo- łeczeństwach zachodnich rolę mediatorów w sporach sąsiedzkich, społecz- nych i gospodarczych – obok wciąż ją praktykujących organizacji religijnych – przyjmowały gildie, zarządcy miejscy, ambasadorowie, dyplomaci, duchowni ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mediacje rodzinne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: