Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00824 008704 14650637 na godz. na dobę w sumie
Medyczne oświadczenia pro futuro na tle prawnoporównawczym - ebook/pdf
Medyczne oświadczenia pro futuro na tle prawnoporównawczym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 325
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5502-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> medyczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Medyczne oświadczenie pro futuro to deklaracja woli pacjenta co do zakresu działań medycznych podejmowanych wobec niego przez lekarzy, w sytuacji gdy sam nie będzie mógł o tym świadomie decydować.

Celem pracy jest szeroka prezentacja problematyki medycznych oświadczeń pro futuro, z uwzględnieniem standardów wynikających z prawa międzynarodowego oraz polskiego prawa konstytucyjnego i cywilnego. Analizie poddano francuskie, belgijskie i angielskie doświadczenia w zakresie oświadczeń pro futuro i m.in. na tej podstawie sformułowano propozycje de lege ferenda wobec ustawodawcy polskiego.

Adresaci:
Książka jest adresowana zarówno do przedstawicieli nauki prawa, wykładowców, studentów, jak i do praktyków - przedstawicieli zawodów prawniczych i medycznych.

'Autor porusza wyjątkowo ważny i aktualny temat z zakresu bioetyki. Pracę cechuje szczególna samodzielność przemyśleń autora, oparta na niezwykle precyzyjnej analizie i bogatych źródłach, zarówno polskich, jak i obcojęzycznych. Tym samym nagrodzona praca mgr. Macieja Syski zdecydowanie wybija się wysoko ponad wymogi stawiane pracom magisterskim'.

Fragment uzasadnienia komisji konkursowej
pod przewodnictwem prof. Ewy Łętowskiej



Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MEDYCZNE OŚWIADCZENIA PRO FUTURO NA TLE PRAWNOPORÓWNAWCZYM Maciej Syska Warszawa 2013 Stan prawny na 1 lutego 2013 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Firma TEKSTY Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4189-9 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Przedmowa / 15 Wstęp / 17 Rozdział I Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro a eutanazja i inne postacie zbliżone / 21 Eutanazja / 21 Oświadczenia pro futuro – próba definicji / 33 Postacie oświadczeń pro futuro / 35 3.1. Historyczny rozwój i generacje oświadczeń pro futuro / 36 Konstrukcja pro futuro a przedmiot oświadczenia / 42 3.2. 1. 2. 3. 1. 2. 3. Rozdział II Oświadczenia pro futuro a regulacje prawa międzynarodowego / 46 Regulacje o charakterze generalnym (system ONZ) / 47 1.1. 1.2. Uwagi ogólne / 47 Powszechna deklaracja w sprawie bioetyki i praw człowieka / 51 Regulacje o charakterze regionalnym – Europa / 55 2.1. 2.2. Podsumowanie / 93 System Rady Europy / 56 Unia Europejska / 89 Rozdział III Regulacje oświadczeń pro futuro w wybranych krajach europejskich / 96 5 Spis treści 1. 2. 3. 4. 1. Francja / 99 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Podstawy normatywne oraz charakterystyka systemu / 99 Osoba zaufania (personne de confiance) / 112 Dyrektywy antycypowane (directives anticipées) / 116 Pełnomocnictwo do przyszłej opieki (mandat de protection future) / 124 Podsumowanie / 127 Podstawy normatywne oraz charakterystyka systemu / 130 Osoba zaufania (personne de confiance) / 136 Pełnomocnik ds. zdrowotnych (mandataire) / 139 Deklaracje antycypowane (déclarations anticipées) / 141 1.5. Belgia / 130 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. Anglia / 154 3.1. 3.2. 3.3. Podstawy normatywne oraz charakterystyka systemu / 154 Dyrektywy antycypowane (advance decisions, advance directives) / 167 Pełnomocnictwo ds. zdrowotnych (lasting power of attorney for healthcare) / 175 Przedstawiciele (deputies) – wzmianka / 180 Podsumowanie / 180 3.4. 3.5. Szwajcaria – wzmianka / 183 4.1. Pełnomocnictwo na wypadek niezdolności (mandat pour cause d inaptitude) / 185 Dyrektywy antycypowane (directives anticipées) i osoba decydująca o leczeniu / 187 Decyzje podejmowane przez osoby bliskie / 189 Podsumowanie / 190 4.2. 4.3. 4.4. Rozdział IV Oświadczenia pro futuro na gruncie prawa polskiego / 192 Oświadczenia pro futuro a polskie prawo konstytucyjne / 194 1.1. 1.2. 1.3. Zasada godności / 194 Zasada ochrony życia / 205 Zasady wolności, prawa do prywatności oraz integralności cielesnej / 211 Konflikt zasad? Próba rozstrzygnięcia / 220 1.4. 6 Spis treści 2. Oświadczenia pro futuro w polskim prawie cywilnym / 225 2.1. Zgoda na zabieg medyczny a zasady ochrony dóbr osobistych / 226 Stanowisko Sądu Najwyższego wobec oświadczeń pro futuro / 233 Zgoda tradycyjna a oświadczenia pro futuro / 236 Ocena dopuszczalności i skuteczności deklaracji antycypowanych de lege lata / 259 Pełnomocnictwo ds. zdrowotnych de lege lata / 273 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. Rozdział V Próby regulacji oświadczeń pro futuro w prawie polskim / 277 Prace tzw. komisji Gowina oraz projekt ustawy bioetycznej / 277 1.1. 1.2. 1.3. Stanowisko własne oraz postulaty de lege ferenda / 294 Charakterystyka prac komisji i projektu ustawy / 278 Regulacja oświadczeń pro futuro / 283 Regulacje terapii uporczywej / 290 1. 2. Zakończenie / 303 Bibliografia / 307 7 EKB, europejska konwencja bioetyczna EKPC, europejska konwencja praw człowieka k.c. k.c. fr. k.c. szwajc. k.c. szwajc.n. k.k. k.p.c. Wykaz skrótów Akty prawne Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w kontekście za- stosowań biologii i medycyny: Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie, pod- pisana w Oviedo dnia 4 kwietnia 1997 r. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) francuski kodeks cywilny (code civil version consolidée au 2 juin 2012, wersja skonsoli- dowana z dnia 2 czerwca 2012 r. (z fr. code civil version consolidée au 2 juin 2012) szwajcarski kodeks cywilny z 1907 r. (code civil suisse du 10 décembre 1907) szwajcarski kodeks cywilny po nowelizacji ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów k.p.k. k.r.o. k.z.p. fr. Konstytucja RP KPP MCA MPPGiS MPPOiP PDBiPC ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) francuski kodeks zdrowia publicznego (code de la santé publique version en vigueur au 11 novembre 2012, wersja z dnia 11 listopa- da 2012 r.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Karta praw podstawowych Unii Europej- skiej (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 1 z późn. zm.) Mental Capacity Act 2005 Międzynarodowy Pakt Praw Gospodar- czych, Społecznych i Kulturalnych1 (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych2 z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) Powszechna deklaracja w sprawie bioetyki i praw człowieka z dnia 19 października 2005 r. 1 Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z dnia 16 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169), wszedł w życie w dniu 3 stycznia 1976 r. Ratyfikowany przez Polskę w dniu 3 marca 1977 r., wszedł w życie w stosunku do RP w dniu 18 czerwca 1977 r. 2 Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167), wszedł w życie w dniu 23 marca 1976 r. Ratyfi- kowany przez Polskę w dniu 3 marca 1977 r., wszedł w życie w stosunku do RP w dniu 18 czerwca 1977 r. (daty na podstawie M. Zubik (red.), Wybór dokumentów prawa mię- dzynarodowego dotyczących praw człowieka, Warszawa 2008). 10 PDGLiPC PDPC TFUE TUE TWE u.d.l. u.eut. belg. u.p.czł. ang. u.p.p. belg. u.p.p., ustawa o prawach pacjenta u.z.l.l.d., ustawa lekarska Wykaz skrótów Powszechna deklaracja (UNESCO) w spra- wie genomu ludzkiego i praw człowieka z dnia 11 września 1997 r. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka3 przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Naro- dów Zjednoczonych dnia 10 grudnia 1948 r. Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm., wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, t. 53, s. 47) Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonso- lidowana: Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, t. 53, s. 13) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europej- ską (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 1) ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działal- ności leczniczej (Dz. U. Nr 112, poz. 654 z późn. zm.) belgijska ustawa z dnia 28 maja 2002 r. o eutanazji (loi du 28 mai 2002 relative à l euthanasie) angielska ustawa o prawach człowieka (Human Rights Act 1998) belgijska ustawa z dnia 22 sierpnia 2002 r. o prawach pacjenta (loi du 22 août 2002 re- lative aux droits du patient) ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 159 z późn. zm.) ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 z późn. zm.) 3 Powszechna Deklaracja Praw Człowieka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 10 grudnia 1948 r. 11 Wykaz skrótów u.z.o.z. ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakła- dach opieki zdrowotnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm.) – (nie- obowiązująca) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE M.P. OSNC OSNKW OSPiKA OTK OTK-A OTK ZU Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich Monitor Polski Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cy- wilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy Inne CBOS DA DNR ETPC KBWE KEL Centrum Badania Opinii Społecznej dyrektywy antycypowane, deklaracje anty- cypowane do not resuscitate (rezygnacja z resuscytacji) Europejski Trybunał Praw Człowieka Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie kodeks etyki lekarskiej 12 Wykaz skrótów lasting power of attorney for healthcare (pełnomocnictwo ds. zdrowotnych) mandat de protection future (pełnomocnic- two do przyszłej opieki) Narodowy Fundusz Zdrowia Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Organizacja Narodów Zjednoczonych osoba zaufania Rada Europy Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Unia Europejska Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury Światowa Organizacja Zdrowia zakład opieki zdrowotnej LPA MPF NFZ OBWE ONZ OZ RE SA SN TK UE UNESCO WHO ZOZ 13 Przedmowa Niniejsza publikacja jest zaktualizowaną i poprawioną wersją pracy magisterskiej przygotowanej przeze mnie na Wydziale Prawa i Admi- nistracji Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Marka Safjana i obronioną w czerwcu 2010 r. Praca została wyróż- niona pierwszą nagrodą w drugiej edycji ogólnopolskiego konkursu na najlepszą pracę magisterską o prawach człowieka organizowanego przez Helsińską Fundację Praw Człowieka. Jest ona efektem studenckiego zainteresowania prawem medycz- nym, pogłębianego na zajęciach i seminariach prowadzonych przez pracowników naukowych WPiA UW. Praca z pewnością nie powstałaby, gdyby nie mój udział w inspirujących seminariach Profesora Marka Safjana. Były one niezwykłą przygodą intelektualną zarówno wówczas – w czasach studiów magisterskich, jak i dzisiaj – już podczas semina- rium doktoranckiego. Za to oraz za merytoryczne wsparcie i ważne uwagi na etapie pisania pracy chcę Panu Profesorowi serdecznie podzię- kować. Podziękowania należą się również recenzentom – prof. dr. hab. Markowi Zubikowi oraz dr. Leszkowi Boskowi – za ciekawe spo- strzeżenia i krytyczne uwagi, które niejednokrotnie kierowały moje myślenie na zupełnie nowe tory. Praca z pewnością nie miałaby również obecnego kształtu, gdyby nie konfrontacja własnych przemyśleń dotyczących oświadczeń pro futuro z dorobkiem europejskiej nauki prawa medycznego, cywilnego i praw człowieka, w tym zwłaszcza z rozwiązaniami prawnymi Francji, Anglii oraz Belgii. To z kolei stało się możliwe dzięki studiom na pary- skim Uniwersytecie Panthéon-Assas (Paris II) w ramach programu Erasmus. Maciej Syska 15 Wstęp Rozwój nauki i techniki w dziedzinie medycyny jest w sposób oczywisty korzystny dla człowieka. Dzięki wciąż rosnącej wiedzy, no- wym metodom leczenia i wynalazkom medycznym lekarze są w stanie leczyć coraz to nowe schorzenia, uważane dotąd za nieuleczalne czy stwarzające zaledwie niewielkie szanse na wyleczenie. Rozwój medycyny przyczynia się do wydłużania średniej długości życia w społeczeństwie, pozwala zapobiegać dolegliwym skutkom chorób, zmniejszać dyskom- fort związany z ich przebiegiem. Medycyna coraz skuteczniej radzi sobie z leczeniem niepłodności, w tym także rozwijając metody zapłodnienia in vitro, a nawet – przynajmniej w pewnym zakresie – pozwala poprawić komfort umierania poprzez łagodzenie bólu związanego z chorobami prowadzącymi do śmierci i poprzez opiekę paliatywną. Ów nieustanny rozwój stawia często pod znakiem zapytania do- tychczasowe wyobrażenia opinii publicznej o leczeniu. Powoduje, że konieczne jest stawianie pytań o aktualność dotychczasowych standar- dów etycznych, prawnych i medycznych. Współczesne wyzwania bio- etyczne mają właśnie taki – interdyscyplinarny charakter. Niezmiernie ciekawe jest pytanie o rolę prawa w zmieniających się realiach medycz- nych i społecznych. Czy prawo może pozostać obojętne wobec zmian w medycynie? Jak silne są związki między prawem a bioetyką, między prawem a moralnością? Reakcja prawa na zmieniające się okoliczności jest konieczna. Jego funkcjami są bowiem m.in. ochrona wolności jed- nostek oraz stabilizowanie i nadawanie ram stosunkom społecznym4. Bez odpowiedniego prawa realizacja procedur medycznych z poszano- waniem autonomii jednostki wydaje się o wiele trudniejsza. Nadal jednak otwarta pozostaje kwestia modelu regulacji prawnej medycyny 4 Szerzej na ten temat np. M. Safjan, Jakiego prawa bioetycznego potrzebujemy? (w:) L. Bosek, M. Królikowski, Współczesne wyzwania bioetyczne, Warszawa 2010, s. 3–8. 17 Wstęp i jej relacji z etyką medyczną5. Jak daleko powinny sięgać uprawnienia lekarza? Jak szeroka może być autonomia pacjenta? Czy prymat przy- znać należy leczeniu czy ochronie autonomii decyzyjnej jednostek? Czy to, co moralnie wątpliwe, powinno być jednocześnie zawsze prawnie zakazane? A zatem czy prawo należy utożsamiać z moralnością? Na powyższe pytania nie ma prostej odpowiedzi. Niniejsza praca nie aspiruje zresztą do rozstrzygnięcia tego rodzaju kwestii w sposób uniwersalny. Biorąc pod uwagę dotychczasowy dorobek doktryny i orzecznictwa polskiego i zagranicznego, staram się natomiast pokazać, jaka może być reakcja prawa na zjawisko autonomizacji woli pacjenta w jednym z jej szczególnych aspektów. Debata bioetyczna w ostatnich latach koncentrowała się wokół obszarów, takich jak: prokreacja medycznie wspomagana, eutanazja, roszczenia wrongful birth, klonowanie istot ludzkich czy ich narządów itp. Istotne miejsce zajmowało przy tym także zagadnienie miejsca pa- cjenta w procesie leczenia i jego stosunków z lekarzem – właśnie w ra- mach tego ostatniego sytuuje się niniejsza praca. Problem oświadczeń pro futuro jest – zwłaszcza na gruncie nauki polskiej – podejmowany stosunkowo od niedawna. Brak jest opracowań ujmujących tę tematykę w sposób kompleksowy i wyczerpujący, choć oczywiście pewne aspekty tych oświadczeń były już analizowane6. Niemniej nadal brakuje np. ich powszechnie przyjętej definicji. Oświadczenia pro futuro stanowią także zagadnienie aktualne społecznie, czego dowodzi choćby debata publiczna przy okazji prac legislacyjnych nad tzw. ustawą bioetyczną7. Z tych właśnie względów problematyka ta zasługuje moim zdaniem na szerszą analizę. Problemy bioetyczne nie dają się umieścić w ramach jednej gałęzi prawa. Ze względu na stopień ich skomplikowania muszą być analizo- wane równocześnie w świetle prawa międzynarodowego, konstytucyj- nego, cywilnego oraz karnego. Kwestia autonomii woli pacjenta, której szczególnym przejawem są właśnie oświadczenia pro futuro, także musi być widziana wielopłaszczyznowo. 5 Na ten temat szerzej np. W. Chańska, Trudne związki prawa i bioetyki (w:) W. Chańska (red.), J. Hartman (red.), Bioetyka w zawodzie lekarza, Warszawa 2010, s. 105–122. Autorka ta za W. Van der Burgiem wskazuje na trzy podstawowe modele relacji prawa i etyki medycznej: moralistyczno-paternalistyczny, liberalny i postliberalny. 6 Dotyczy to np. charakteru prawnego oświadczeń pro futuro, ich dopuszczalności itp. Zob. dalsze rozdziały niniejszej pracy, w szczególności rozdział IV, pkt 2. 7 Problem omówiono dokładnie w rozdziale V. 18 Wstęp W niniejszym opracowaniu dokonana zostanie analiza tych oświadczeń na gruncie przede wszystkim cywilistycznym z istotnym uwzględnieniem dyrektyw, jakie dla tych oświadczeń mogą wynikać z prawa międzynarodowego oraz konstytucyjnego. Wśród podstawowych problemów wymagających omówienia na- leży wskazać: konstrukcję oświadczeń pro futuro, ich definicję i rodzaje, stanowisko prawa międzynarodowego wobec takich oświadczeń, a także rozwiązania w zakresie ich dopuszczalności, przyjęte w różnych krajach europejskich. Ocena dopuszczalności tego typu przejawów woli na gruncie prawa polskiego wymaga w dalszej kolejności ich omówienia w kontekście polskiego prawa konstytucyjnego. Z kolei w ramach analizy cywilistycznej pojawiają się zagadnienia typowe dla tej gałęzi prawa: zakres autonomii woli jednostki, ochrony dóbr osobistych, zagadnienie charakteru prawnego tych oświadczeń i ich relacji do oświadczeń woli i czynności prawnych. Dopiero analiza wszystkich tych obszarów może prowadzić do konkluzji co do ewentu- alnej dopuszczalności tego typu oświadczeń w prawie polskim oraz – przy braku ich normatywnej regulacji – do zaproponowania możliwych postulatów de lege ferenda. W powyższych ramach w pracy zostanie omówiony aktualny stan normatywny i jego geneza oraz podejmowane dotąd próby regulacji. Przedstawione będzie orzecznictwo sądów polskich, europejskich (głównie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka), a także ustawo- dawstwo i orzecznictwo sądów w analizowanych porównawczo krajach Europy. Wydaje się, że zwłaszcza analiza prawnoporównawcza może dostarczyć ciekawego materiału badawczego. 19 Rozdział I Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro a eutanazja i inne postacie zbliżone Debata na temat oświadczeń pro futuro jest prowadzona na świecie od kilkudziesięciu lat. Od kilku lat analogiczna dyskusja także w Polsce przybiera na intensywności. Pomimo to często towarzyszy jej chaos terminologiczny. Niejasności występują już na poziomie definicyjnym w związku z używaną terminologią8, zakresem poszczególnych instytucji i ich wzajemną relacją. Podobne problemy występują również w innych porządkach prawnych. W niektórych krajach9 oświadczenia pro futuro wiąże się głównie z problematyką umierania i eutanazji, w innych in- stytucję tę ujęto szerzej10. Warto więc na początku omawiany problem uporządkować pod względem przedmiotowym – po pierwsze analizując krótko problema- tykę eutanazji i jej relacji z oświadczeniami pro futuro, następnie zaś podejmując próbę skonstruowania definicji tych oświadczeń oraz wskazania ich poszczególnych typów. 1. Eutanazja Problematyka eutanazji na całym świecie budzi istotne kontrower- sje. Samo pojęcie pochodzi z greki (euthanateo) i oznacza „dobrą 8 Oświadczenia pro futuro, testament życia, dyrektywy antycypowane, pełnomoc- nictwa ds. zdrowotnych, osoby zaufania, testament biologiczny itd. 9 Np. zasadniczo we Francji, na gruncie k.z.p. fr. 10 Np. w Belgii i Szwajcarii. Zob. rodział III niniejszej pracy. 21 Rozdział I. Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro... śmierć” – nienaturalną, ale godną i bezbolesną11. Nawet w ramach jednego europejskiego kręgu kulturowego napotykamy na zasadnicze różnice w podejściu do eutanazji. W ustawodawstwach państw europej- skich należących do tych samych struktur międzynarodowej ochrony praw człowieka istnieją rozwiązania akceptujące eutanazję i przewidu- jące procedury jej realizacji12, jak i te właściwie bezwzględnie jej zaka- zujące13. Warto krótko omówić znaczenie terminu „eutanazja” i poja- wiające się w związku z nim wątpliwości. W doktrynie zagranicznej podnoszona jest niejednoznaczność tego terminu14. Czasem bywa on definiowany jako zadawanie śmierci oso- bom nieuleczalnie chorym, cierpiącym fizycznie lub psychicznie, przez wzgląd na nie i w celu uwolnienia ich od dalszego cierpienia15. Tego typu definicje spotkały się z krytyką w literaturze16 ze względu na brak precyzji oraz brak rozróżnienia pomiędzy eutanazją a tzw. zabójstwem eutanatycznym17. Pojawiają się także określenia „pomoc w śmierci” (franc. l aide à la mort)18. Większość autorów podkreśla jednak, że dla 11 Więcej na temat etymologii oraz genezy pojęcia „eutanazja”: R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci, Kraków 2000, s. 375 i n. oraz E. Sgreccia, Manuel de Bioéthique. Les fondements et l éthique biomédicale, Mame-Edifa 2004, s. 755–817. 12 Np. Belgia, Szwajcaria, Holandia. Szerzej np. L. Gay, Le législateur apprenti sorcier? Pays-Bas et Belgique face à la fin de vie (w:) La fin de vie et l euthanasie: colloque d Aix-en-Provence, 30 novembre-1er décembre 2007, Centre de droit de la santé, Bordeaux 2008. 13 Głównie przez normy prawnokarne, np. Polska. 14 Np. P. Lewis, Assisted Dying and Legal Change, Oxford 2007, s. 4–5. 15 P. Singer, Practical Ethics, Cambridge 1993, s. 175 i rozdz. 7. Więcej na temat przesłanki cierpienia na gruncie regulacji holenderskiej w badaniach: A. van der Heide, J.A.C. Rietjens, M. Schermer, D.G. van Tol, Judgement of suffering in the case of a eutha- nasia request in The Netherlands, Journal of Medical Ethics 2009, vol. 35, s. 502–507. 16 M. Brazier, E. Cave, Medicine, patients and the law, Penguin Books 2007, s. 487. Wskazuje się tu na związek eutanazji wyłącznie z działaniem lekarza, a nie osób trzecich. 17 Tzw. mercy killing polegające na zabiciu chorego przez inną osobę, zwykle bliską, pod wpływem współczucia poprzez działanie takie jak podanie trucizny. Na gruncie polskiego kodeksu karnego zabójstwo eutanatyczne polega na zabiciu człowieka na jego żądanie i pod wpływem współczucia dla niego (art. 150 k.k.). Takie okoliczności (tj. za- bójstwo pod wpływem współczucia) mogą wpływać na ocenę stopnia winy sprawcy. Sporne jest, czy przesłanką zabójstwa eutanatycznego może być tylko cierpienie fizyczne czy także psychiczne ofiary. Szerzej: L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2006, s. 225–226; Komentarz do art.150 Kodeksu karnego, pkt 3 (w:) A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, LEX 2010. 18 E. Mondielli, L essentiel de la Bioéthique et du Droit de la biomédecine, Paris 2008, s. 137. 22 1. Eutanazja kwalifikacji danego działania jako eutanazji zasadnicze znaczenie ma intencja działania sprawcy, która powinna obejmować chęć ulżenia w cierpieniach danej osobie19. Powszechnie wskazuje się na podział na tzw. eutanazję czynną i bierną20. Podział ten opiera się na różnicowaniu przyczyn powodują- cych skutek w postaci śmierci. W przypadku gdy śmierć wywołana jest czynnym działaniem lekarza (a więc podaniem środków bezpośrednio powodujących lub przyspieszających śmierć), mamy do czynienia z eutanazją czynną. Kiedy zaś lekarz zaprzestaje leczenia podtrzymują- cego lub ratującego życie lub go nie podejmuje21, wówczas jest to tzw. eutanazja bierna22. Sens tego rozróżnienia bywa kwestionowany. Podnosi się, że dla oceny danego zachowania nie ma znaczenia to, czy przybiera ono postać działania czy też zaniechania, lecz istotny jest je- dynie skutek w postaci śmierci pacjenta spowodowanej przez osobę trzecią w określonych okolicznościach (tj. na skutek działania osoby trzeciej, której motywacja związana jest ze stanem zdrowia pacjenta)23. W tym ujęciu nie ma znaczenia, czy sprawca podejmuje działania (np. podaje pacjentowi substancje powodujące śmierć) czy też dopuszcza się zaniechania (np. nie stosuje terapii podtrzymującej życie). Nie ma również zasadniczego znaczenia, czy śmierć następuje na skutek wyra- żenia woli przez samego pacjenta (np. na jego żądanie), czy też w braku takiego oświadczenia albo nawet wbrew woli pacjenta. Wskazuje się również, że pojęcie eutanazji powinno się wiązać wyłącznie z decyzjami powodującymi skrócenie życia, podejmowanymi w ramach opieki 19 Szerokiej analizy etymologii pojęcia „eutanazja” oraz prezentacji różnorakich obecnych w doktrynie prób definicji tego pojęcia dokonuje M. Szeroczyńska (w:) M. Szeroczyńska, Eutanazja i wspomagane samobójstwo na świecie, studium prawnopo- równawcze, Kraków 2004, s. 21–67; na ten temat zob. również: J. Malczewski, Eutanazja. Gdy etyka zderza się z prawem, Warszawa 2011, rozdz. 3. 20 J. Herring, Medical Law and Ethics, Oxford 2008, s. 462 i n. oraz inni powoływani wcześniej autorzy. 21 Z ang. withdrawal or withholding of live-saving or life-sustaining treatment. 22 Np. P. Lewis, Assisted Dying..., s. 5. 23 Tak np. J. Herring, Medical Law..., s. 463; deklaracja Kongregacji Nauki Wiary Kościoła Katolickiego w sprawie eutanazji z dnia 5 maja 1980 r. oraz encyklika Evangelium Vitae, a także E. Sgreccia, Manuel de Bioéthique. Les fondements et l éthique biomédicale, Mame-Edifa 2004, s. 758–759. Przy czym wydaje się, że Kościół katolicki nie kwestionuje potrzeby wypracowania procedur zaprzestania terapii uporczywej. Sprzeciw wobec takiej terapii wyraził, jak się wydaje, nawet Jan Paweł II. Zob. M. Safjan, Testament życia, Newsweek 2008, nr 51, s. 36. W doktrynie polskiej na problemy definicyjne wskazywał już np. M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność lekarza, Warszawa 1989, s. 183–187. 23 Rozdział I. Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro... medycznej przez lekarzy24. Nie jest to jednak kryterium jednolicie przyjęte przez doktrynę25. W moim przekonaniu przyjęcie szerokiej definicji eutanazji prowa- dzi do niejasności terminologicznych i powoduje problemy z jej odróż- nieniem od istotnie odmiennych zachowań (jak np. zwykłe zabójstwo z jednej strony czy zaprzestanie leczenia na skutek odmowy zgody pa- cjenta z drugiej). Z tych przyczyn nadmiernie szeroka definicja byłaby nieoperatywna, nie spełniałaby podstawowej swej funkcji i nie pozwa- lałaby na klarowne wyodrębnienie zjawiska. Dodatkowo kwalifkowanie takich zachowań, jak zaprzestanie terapii lub tzw. eutanazja bierna, jako szeroko rozumianej eutanazji – przy uwzględnieniu społecznego odbio- ru i konotacji pojęcia „eutanazja” (zwłaszcza w Polsce) – mogłoby do- prowadzić do nadmiernej paternalizacji umierania. Wątpliwości wywo- łuje m.in. możliwość kwalifikowania jako eutanazji zaprzestania leczenia w związku ze sprzeciwem pacjenta. Taka interpretacja mogłaby na przykład prowadzić do sytuacji, gdy pacjent będzie uprawniony do odmowy leczenia przed jego rozpoczęciem, natomiast już nie mógłby żądać jego przerwania26. Zajmując konsekwetnie stanowisko o szerokim rozumieniu pojęcia „eutanazja”, można by także dowodzić, że pacjent w ogóle nie jest uprawniony do sprzeciwu wobec leczenia ratującego życie. Jak pogodzić tak szeroką definicję, zwłaszcza w kontekście zakazu eutanazji w większości krajów, z prawem odmowy zgody na leczenie i autonomią pacjenta w tym zakresie? Tak sztywna definicja mogłaby prowadzić do niepotrzebnego i często wręcz absurdalnego leczenia wbrew woli pacjenta, a nawet do nakazu stosowania tzw. terapii upo- rczywej27, wysoce nieproporcjonalnej do efektów i często uznawanej 24 Zob. J. Malczewski, Eutanazja..., rozdz. 3, pkt 3.2.1. 25 Wskazuje na to choćby J. Malczewski, tamże. 26 Zob. np. T.L. Beauchamp, J.F. Childress, Zasady etyki medycznej, Warszawa 1996, s. 208; zwraca na to uwagę również J. Malczewski, Eutanazja..., rozdz. 3, pkt 3.2.2. 27 Modyfikując nieco definicję zaproponowaną przez M. Szeroczyńską, za terapię uporczywą będę uważał nadmierne, zbyteczne podtrzymywanie przy życiu śmiertelnie chorego pacjenta za pomocą środków nadzwyczajnych, które przyczyniają się do prze- dłużania cierpień tego pacjenta, a w żadnym (lub nieproporcjonalnie niewielkim) stopniu nie podnoszą jego jakości życia. Przy czym za środki nadzwyczajne należy uznać takie formy leczenia, których użycie nie niesie ze sobą racjonalnej nadziei na wyzdrowienie albo złagodzenie bólu lub które pociągają za sobą skutki uboczne w postaci nieznośnego cierpienia lub stanu dyskomfortu. Definicje na podstawie M. Szeroczyńska, Eutanazja..., s. 51. 24 1. Eutanazja za naruszającą godność umierania28. Stawia ono pod znakiem zapytania nawet skuteczność sprzeciwu wobec zabiegu medycznego i prowadzi do ubezwłasnowolnienia pacjenta. Uważam, że dla większej przejrzystości debaty problematykę euta- nazji czynnej należy wyraźnie oddzielić od zaniechania lub niepodej- mowania terapii uporczywej29. Na gruncie regulacji holenderskich do podobnej dystynkcji nawiązują J. Griffiths, H. Weyers oraz M. Adams30. Autorzy ci odchodzą od wcześniej przyjętego podziału na czynną i bierną eutanazję, postulując w to miejsce inną klasyfikację. Proponują przyjęcie generalnej kategorii zachowań medycznych potencjalnie skracających życie31, w ramach której dopiero wyróżniają tzw. normalną praktykę medyczną (normal medical practice, NMP), obejmującą takie działania, jak poszanowanie odmowy zgody na zabieg, powstrzymanie się od lub zaprzestanie bezcelowego leczenia przedłużającego życie32 oraz łagodzenie bólu, którego efektem może być skrócenie życia33. Oprócz NMP wyróżniono także praktyki w ramach drugiej kategorii – „zakończenia/przerwania życia” (termination of life) – eutanazję, tzw. wspomagane samobójstwo (physician-assisted suicide, PAS)34 oraz 28 Zwłaszcza że postępujący rozwój medycyny pozwala, w sensie technicznym, na coraz to dłuższe podtrzymywanie czynności życiowych człowieka. 29 Odmiennie, jako tzw. ortotanazję – tożsamą z eutanazją bierną, opisuje ten przypadek R. Tokarczyk, Prawa narodzin..., s. 376. Na temat eutanazji biernej i o jej specyfice: H.V. McLachlan, The ethics of killing and letting die: active and passive eutha- nasia, Journal of Medical Ethics 2008, vol. 34, s. 636–638; E. Garrard, S. Wilkinson, Passive euthanasia, Journal of Medical Ethics 2005, vol. 31, s. 64–68; H.V. McLachlan, To kill is not the same as to let die: a reply to Coggon, Journal of Medical Ethics 2009, vol. 35, s. 456–458; J.P. Bishop, Euthanasia, efficiency, and the historical distinction be- tween killing a patient and allowing a patient to die, Journal of Medical Ethics 2006, vol. 32, s. 220–224. 30 J. Griffiths, H. Weyers, M. Adams, Euthanasia and law in Europe, Oxford 2008, s. 51–54, 57 i n. Na temat tendencji dotyczących czynnej eutanazji zob. także P. Koniecz- niak, Czynna eutanazja – nowe tendencje w niektórych europejskich systemach prawnych, Prawo i Medycyna 2002, nr 12. 31 Medical behaviour that potentially shortens life (MBPSL). 32 Kategoria ta nawiązuje do tzw. terapii uporczywej. 33 Powstrzymanie się od terapii uporczywej oraz łagodzenie bólu, którego efektem może być skrócenie życia, tworzą z kolei tzw. wyjątek medyczny (medical exception). Polega on na tym, że lekarz jest uprawniony do takiego działania, które w innych sytua- cjach, wykonywane nie przez profesjonalistę (lekarza), byłoby zabronione. 34 Różnica między eutanazją a PAS w prawie holenderskim opiera się na tym, kto dokonuje czynności prowadzącej do śmierci pacjenta. Jeżeli dokonuje tego lekarz, mamy 25 Rozdział I. Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro... spowodowanie śmierci nie na życzenie pacjenta. Jak widać, eutanazja jest w tym przypadku rozumiana wąsko, tylko w swojej postaci czynnej. Do takiego ujęcia zagadnienia należy się przychylić, nie przesądzając rzecz jasna o dopuszczalności lub nie tej formy działania35. Uważam, że precyzja terminologiczna jest w ramach debaty nad eutanazją niesły- chanie ważna. Zbyt szerokie lub nieprecyzyjne zdefiniowanie problemu powoduje brak wyraźnej dystynkcji pomiędzy różnymi wysoce odmien- nymi etycznie sytuacjami (w tym pomiędzy eutanazją czynną, odstąpie- niem od terapii uporczywej, odmową zgody na zabieg itp.), a w konse- kwencji utrudnia debatę i rozstrzyganie o dopuszczalności lub niedo- puszczalności poszczególnych praktyk medycznych potencjalnie skra- cających życie. Oprócz powyższego należy także przypomnieć podział36 na: a) eutanazję dobrowolną (voluntary euthanasia – działanie lekarza na życzenie pacjenta37), b) niedobrowolną (czy też bardziej precyzyjnie nieuświadomioną38 – jako non-voluntary euthanasia kwalifikuje się bowiem te przypadki, gdy eutanazja jest przeprowadzana, mimo że pacjent nie jest zdolny do wyrażenia na nią zgody lub jej odmowy39), oraz do czynienia z eutanazją. Jeśli pacjent samodzielnie podaje sobie truciznę, pod kontrolą lekarza, to zachowanie kwalifikowane jest jako PAS. 35 Na temat kontrowersji w zakresie definiowania eutanazji oraz wykorzystania tzw. teorii podwójnego efektu (według tej teorii gdy dane działanie ma podwójny skutek – dobry i zły – może być ono dopuszczalne w pewnych warunkach; dotyczy to np. łago- dzenia bólu, którego efektem może być skrócenie życia) – J. Herring, Medical law..., s. 464–465 i M. Brazier, E. Cave, Medicine, patients..., s. 488–490 oraz np. orzeczenia sądów brytyjskich: R. v. Adams [1957] Crim LR 773, Airdale NHS Trust v. Bland [1993] 1 All ER 821. 36 Tak: m.in. J. Herring, Medical law..., s. 463 oraz inni. 37 Na temat samej problematyki dobrowolności eutanazji np. N. Campbell, A pro- blem for the idea of voluntary euthanasia, Journal of Medical Ethics 1999, nr 25, s. 242–244. Autor podnosi, że możliwość podjęcia świadomej i swobodnej decyzji dotyczącej poddania się eutanazji może być zaburzona w sytuacji cierpienia. Nie podzielam w pełni wątpliwości autora. Także X. Ducrocq, B. Leheup, Débat sur l euthanasie: du respect de l autonomie à la négation de la dignité, Médecine Palliative 2008, nr 7. 38 Ze względów językowych w języku polskim trudno rozróżnić dwie ostatnie po- stacie eutanazji – non-voluntary i involuntary. W przypadku non-voluntary euthanasia według podziału dokonanego przez J. Herringa mamy do czynienia z przemieszaniem kryteriów stosunku pacjenta do eutanazji (wola lub jej brak) oraz świadomości (świado- mość lub jej brak). 39 Zob. J. Herring, Medical law..., s. 463. 26 1. Eutanazja c) eutanazję wbrew woli pacjenta (involuntary – gdy nie wyraził na nią zgody, pomimo że jest do tego zdolny, lub nawet wyraził sprzeciw)40. Przy czym podział na eutanazję nieuświadomioną i niedobrowolną może budzić wątpliwości. Jeśli bowiem brak jest zgody pacjenta na taką czynność, to dla jej oceny nie ma zasadniczego znaczenia, czy została ona dokonana wbrew wyraźnym sprzeciwom pacjenta czy też w sytuacji, gdy ze względu na brak świadomości nie jest on w stanie wyrazić zgody. W obu przypadkach mamy do czynienia z zabiegiem w sytuacji braku wyrażenia zgody przez pacjenta, który dla swej legalności wymagałby istnienia odpowiedniej normy prawnej (upoważnienia ustawowego) lub zgody zastępczej (można sobie wyobrazić w tym zakresie różne re- gulacje – np. zgodę zastępczą osoby bliskiej lub sądową zgodę zastępczą). W przypadku eutanazji niedobrowolnej (nieuświadomionej – non-vo- luntary), w procesie wyrażania zgody zastępczej (np. przez upoważnioną osobę lub organ) można poszukiwać oparcia czy pewnych wskazówek co do treści decyzji (a więc wyrażenia zgody lub jej odmowy) w wyra- żonych wcześniej życzeniach pacjenta czy też jego woli domniemanej rekonstruowanej w oparciu o wcześniejsze poglądy pacjenta, jego filo- zofię życiową, poglądy religijne itp.41 Jak już wspomniano, rozgranicza się także w literaturze eutanazję oraz tzw. wspomagane samobójstwo. Ze względu na brak zasadniczych odrębności konstrukcyjnych może ono jednak być uznane za szczególną postać eutanazji42. W świetle powyższego można zaproponować następującą defini- cję43: eutanazja to czynność lekarza zmierzająca do zakończenia życia pacjenta chorego nieuleczalnie i cierpiącego z tego powodu, dokonana 40 Szerzej na ten temat oraz na temat kryteriów podziału R. Tokarczyk, Prawa na- rodzin..., s. 375 i n. 41 J. Malczewski, Eutanazja..., rozdz. 3, pkt 3.2.6. 42 Podobnie R. Tokarczyk wprowadza pojęcie eutanazji zabójczej (gdy eutanazji dokonuje osoba inna niż pacjent) i samobójczej (tj. takiej, gdy osoba dokonująca eutanazji jest jednocześnie jej ofiarą). Z kolei szerzej samobójstwo medycznie wspomagane opisuje m.in. P. Lewis, Assisted Dying..., s. 5. 43 Pojęcie eutanazji będzie w niniejszej pracy używane w rozumieniu tej definicji, chyba że w tekście wyraźnie zaznaczono inaczej. 27 Rozdział I. Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro... intencjonalnie44 i w celu uwolnienia go od dalszego cierpienia. Przyj- muję zatem definicję związaną z tzw. postacią czynną. Zgodnie z po- wyższym eutanazję należy uznać za szczególny przypadek interwencji medycznej45. Z tego względu nie mieści się w powyższej definicji czyn- ność dokonywana przez osoby niewchodzące w skład personelu me- dycznego46. Niespełnienie wskazanej przesłanki podmiotowej zmienia- łoby kwalifikację prawną takiego działania na zabójstwo eutanatyczne. Na marginesie, zajmując własne stanowisko jedynie w minimalnym zakresie, negatywnie odnoszę się do przypadków eutanazji wbrew woli pacjenta. Uważam je za etycznie i prawnie niedopuszczalne47. Wydaje się, że w pozostałym zakresie (tj. w odniesieniu do eutanazji nieuświa- domionej i eutanazji dobrowolnej) decyzja pozostaje w rękach ustawo- dawcy, choć oczywiście w niektórych porządkach prawnych legalizacja eutanazji może wymagać zmiany konstytucji. Proponowany podział postaci związanych z eutanazją obrazuje tabela nr 1. Przy czym dokonując tego podziału, nie oceniam dopusz- czalności poszczególnych praktyk, lecz jedynie wskazuję na konieczność ich rozróżnienia ze względu na różnice konstrukcyjne. W debacie o ewentualnej ich dopuszczalności proponuję rozstrzygać o każdej praktyce oddzielnie48. Rożnice pomiędzy poszczególnymi praktykami medycznymi potencjalnie skracającymi życie, takimi jak zaprzestanie leczenia, zaniechanie reanimacji (procedura DNR), zaniechanie terapii uporczywej i podobnych praktyk jest dostrzegane także na gruncie 44 Chodzi o intencje zakończenia życia pacjenta. Przypadek ten nie jest tożsamy np. z podawaniem leków uśmierzających ból, które mogą skracać życie pacjenta (wówczas intencja obejmuje łagodzenie skutków choroby – bólu). 45 W szerokim rozumieniu, jak to przyjmuje P. Sobolewski, Zgoda na zabieg medycz- ny, Warszawa 2009 (niepubl.), s. 294 i 296., interwencją medyczną jest „ingerencja w organizm ludzki za pomocą metod i środków stosowanych w medycynie bez względu na cel, w jakim jest dokonywana”. 46 Przy czym zasadniczo chodzi tu o lekarza, a więc osobę uprawnioną do dokony- wania zabiegu. 47 Można wskazać na dość głośną sprawę tzw. protokołu z Groningen – wytycznych holenderskiego szpitala, gdzie lekarze mogli za zgodą rodziców uśmiercać z litości nowo- rodki, które nie miały szans na przeżycie. Więcej: http: // wyborcza. pl/ 1, 75515, 2437743. html# ixzz0k3qKobJg. Dało to początek debacie na temat granic eutanazji. Zob. B.A. Manninen, A case for justified non-voluntary active euthanasia: exploring the ethics of the Groningen Protocol, Journal of Medical Ethics 2006, vol. 32, s. 643–651. 48 Bardzo ciekawe opracowanie problematyki eutanazji prezentuje w piśmiennictwie krajowym K. Poklewski-Koziełł, O eutanazji w świetle nowych koncepcji prawniczych, Państwo i Prawo 1997, z. 1. 28 1. Eutanazja przepisów polskich. Wskazuje na to choćby zestawienie art. 31 i 32 kodeksu etyki lekarskiej (dalej KEL). Zgodnie z art. 31 KEL „Lekarzowi nie wolno stosować eutanazji, ani pomagać choremu w popełnieniu samobójstwa”. Artykuł 32 KEL stanowi jednak, że „W stanach termi- nalnych lekarz nie ma obowiązku podejmowania i prowadzenia reani- macji lub uporczywej terapii i stosowania środków nadzwyczajnych” (art. 32 ust. 1 KEL), a „Decyzja o zaprzestaniu reanimacji należy do le- karza i jest związana z oceną szans leczniczych” (art. 32 ust. 2 KEL). Wydaje się zatem, że nie sposób uznać za eutanazję przypadków dozwo- lonych na gruncie kodeksu etyki lekarskiej (w art. 32 KEL)49. Polskie Towarzystwo Pediatryczne wskazuje, że zasadniczym kryterium różni- cującym odstąpienie od terapii uporczywej od eutanazji biernej jest intencja lekarza – intencją lekarza dokonującego eutanazji jest pozba- wienie życia pacjenta poprzez zaniechanie procedur medycznych lub zabiegów pielęgnacyjnych, karmienia i nawadniania. Natomiast intencją lekarza odstępującego od uporczywej terapii – przywrócenie naturalnego procesu umierania wraz z jego łagodzeniem poprzez opiekę paliatyw- ną50. W ramach stanowiska własnego można jako warunki brzegowe debaty zaproponować ograniczenie eutanazji do jej typów: dobrowol- nego i nieuświadomionego oraz uznanie jej za specyficzny zabieg me- dyczny, a co za tym idzie upoważnienie do jej dokonywania wyłącznie lekarza. Debata na temat eutanazji pozostaje otwarta, a argumentacja, możliwa do podniesienia zarówno na poziomie etycznym, moralnym, religijnym oraz prawnym, bardzo szeroka51. Można chyba jednak po- wiedzieć, że poglądy społeczne na ten temat ewoluują raczej w kierunku jej akceptacji w jakimś zakresie52. Moim zdaniem dyskusja ta, zwłaszcza 49 Uwaga ta pozostaje również aktualna w świetle przepisów kodeksu karnego. Zob. E. Zielińska, Powinności lekarza w przypadku braku zgody na leczenie oraz wobec pacjenta w stanie terminalnym, Prawo i Medycyna 2000, nr 5. 50 Zaniechanie i wycofanie się z uporczywego leczenia podtrzymującego życie u dzieci, wytyczne dla lekarzy, Polskie Towarzystwo Pediatryczne, Warszawa 2011, s. 41. 51 Szeroko stan debaty oraz argumenty w niej podnoszone opisują np. P. Lewis, Assisted Dying...; E. Sgreccia, Manuel de Bioéthique..., s. 755–801; J. Griffiths, H. Weyers, M. Adams, Euthanasia and law...; czy E. Wicks, Human rights and healthcare, Oxford and Portland, Oregon 2007, s. 253–275. 52 Można tu jedynie zasygnalizować ciekawe badania świadczące o tej ewolucji: A. Chapple, A. Herxheimer, A. McPherson i inni, What people close to death say about euthanasia and assisted suicide: a qualitative study, Journal of Medical Ethics 2006, 29 Rozdział I. Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro... w polskiej rzeczywistości, jest dość poważnie spolityzowana, co z kolei powoduje, że argumenty ideologiczne, ocierające się często o demagogię, przeważają nad racjonalnymi, a osiągnięcie wyważonego kompromisu wydaje się szczególnie trudne53. W wielu krajach problem powraca dopiero wtedy, gdy jakiś konkretny przypadek staje się głośny medialnie, tak jak np. sprawa Terri Schiavo w USA54, Vincenta Humberta we Francji55 czy Janusza Świtaja w Polsce56. Trudno o rozważne i rzetelne podejście do problemu, gdy do głosu dochodzą emocje57. Jeśli chodzi o społeczny stosunek do eutanazji, to na gruncie krajo- wym można przywołać badania CBOS, które wskazują, że w zakresie legalizacji eutanazji większość badanych (61 ) uważa, że w przypadku nieuleczalnie chorego, którego cierpieniom nie można ulżyć, prawo powinno zezwalać, aby na prośbę jego i jego rodziny lekarz mógł skrócić życie pacjenta. Stosunek ten w ostatnich latach w znacznym vol. 32, s. 706–710 – badania empiryczne wśród nieuleczalnie chorych pokazujące silne poparcie dla legalizacji eutanazji. Należy jednak wskazać, że przeprowadzone były na bardzo małej próbie pacjentów. 53 Można przy tej okazji wskazać na przebieg dotychczasowej debaty publicznej. Zob. np. J. Podgórska, Do samego końca, Polityka z dnia 11 października 2003 r., nr 41, s. 3–9, a także prace tzw. komisji Gowina (zob. rozdział V niniejszej pracy). Co do debaty zagranicznej warto tu przywołać ważne dzieło R. Dworkina, w którym autor stara się debatę o eutanazji i aborcji sprowadzić do racjonalnych argu- mentów oraz poszukuje pola do kompromisu między jej zwolennikami i przeciwnikami, R. Dworkin, Life s Dominion: An Argument about Abortion, Euthanasia, and Individual Freedom, New York 1994. 54 Np. T. Koch, The challenge of Terri Schiavo: lessons for bioethics, Journal of Me- dical Ethics 2005, vol. 31, s. 376–378. 55 Sprawa omówiona w dalszej części opracowania. Zob. rozdział III, pkt 1. 56 J. Krzyk, J. Madeja, Mam tylko głowę, Gazeta Wyborcza, Duży Format z dnia 27 lutego 2007 r.; Sparaliżowany walczy o referendum ws. eutanazji, gazeta.pl, źródło: http: // wiadomosci. gazeta. pl/ Wiadomosci/ 1, 80269, 3958224. html. 57 Choć np. we Francji nagłośniony przez media przypadek V. Humberta pozwolił w końcu podjąć taką dyskusję, zakończoną konkretnymi rozwiązaniami normatywnymi. Zob. rozdział III, pkt 1 niniejszej pracy. 30 1. Eutanazja stopniu ewoluuje58. Podobną tendencję pokazują badania przeprowa- dzone przez Centrum Myśli Jana Pawła II59. Co do aktualnego stanu normatywnego trzeba przypomnieć, że eutanazja czynna na gruncie prawa polskiego jest zabroniona jako przestępstwo zabójstwa eutanatycznego (art. 150 kodeksu karnego, dalej k.k.). Podobnie jest ze wspomaganym samobójstwem, zabronio- nym w ramach przestępstwa pomocy w samobójstwie (art. 151 k.k.). Istotne wątpliwości natury konstytucyjnej wobec możliwości legalizacji eutanazji w Polsce podniósł M. Safjan60. Nie wdając się w tym momencie w szczegółową polemikę, można tylko wskazać, że nawet w obecnym stanie prawnym argumenty na rzecz odmiennej tezy są możliwe do podniesienia61. Zagadnienia te omówione zostały w dalszej części pra- cy62. 58 Przeciwna legalizacji jest niespełna jedna trzecia ankietowanych (31 ). W porów- naniu z rokiem 2005 poparcie dla legalizacji eutanazji rozumianej jako przyspieszenie śmierci na prośbę osoby nieuleczalnie chorej, której cierpieniom nie można ulżyć, wzrosło aż o 13 punktów procentowych. Dane za: Komunikat z badań CBOS, październik 2009 r., Opinia społeczna o eutanazji, BS/142/2009, tekst: http: // www. cbos. pl/ SPISKOM. POL/ 2009/ K_ 142_ 09. PDF. Na temat wcześniejszych badań W. Derczyński, Społeczne poparcie dla eutanazji, Prawo i Medycyna 2002, nr 12, s. 30–39. 59 Na pytanie „Czy prawo powinno zezwalać lekarzowi na skrócenie życia nieule- czalnie chorego pacjenta, którego cierpieniom nie można ulżyć, gdy sam pacjent i jego rodzina o to proszą?” twierdząco odpowiedziało 55 respondentów (w 2007 r. – 47 ). Obniżył się także poziom sprzeciwu wobec eutanazji – na powyższe pytanie negatywnie odpowiedziało 34 ankietowanych, podczas gdy w 2007 r. 38 . Źródło: B. Fedyszak-Ra- dziejowska, Szacunek dla życia versus współczucie (w:) Wartości Polaków a dziedzictwo Jana Pawła II 2007–2012. Wstępny komunikat z badań społecznych Centrum Myśli Jana Pawła II, Warszawa 2012, s. 22–23. Jak wskazuje autorka, „Wzrost przyzwolenia dla eu- tanazji, w ciągu ostatnich 5 lat, nastąpił w większości grup społeczno-zawodowych, w stopniu największym wśród ludzi najmłodszych (o 19 pkt. proc.), w wieku 20–29 lat (o 27 pkt. proc.)”. 60 M. Safjan, Eutanazja a autonomia pacjenta – granice ochrony prawnej (w:) A. Łopatka (red.), Prawo, Społeczeństwo, Jednostka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Leszkowi Kubickiemu, Warszawa 2003, s. 250–263. Negatywnie o możliwości legalizacji eutanazji w Polsce m.in. W. Szkotnicki, Za i przeciw eutanazji, Palestra 1997, z. 5–6, s. 15–19. 61 Chodzi np. o wprowadzenie mechanizmów zabezpieczających, które zapobiegną ew. nadużyciom, takich jak dobrowolność decyzji, zagwarantowanie odpowiednich procedur, możliwość uchylenia się lekarza od wykonania takiego zabiegu itd. 62 Zob. rozdział IV, pkt 1. 31 Rozdział I. Ustalenia terminologiczne. Oświadczenia pro futuro... Tabela 163 Kategoria ogólna Rodzaj działania Uzasadnienie64 Normalne działania me- dyczne Przerwanie życia dobrowol- ne Respektowanie odmowy zgody na za- bieg medyczny (nawet ratujący życie) Odstąpienie od terapii uporczywej (w tym niepodjęcie lub zaprzestanie czynności podtrzymujących lub prze- dłużających życie, a więc wydłużających proces umierania) Łagodzenie bólu, którego efektem może być skrócenie życia Eutanazja (działanie czynne, intencjonalne, na żądanie pacjenta, w celu ulgi w cierpie- niu i godnej śmierci) niedobro- wolne Wspomagane samobójstwo (PAS) Przerwanie życia bez zgody pacjenta (zarówno wtedy, gdy wprost odmawia na to zgody, jak i gdy pacjent nie jest zdolny do wyrażenia zgody lub jej od- mowy – zarówno non-voluntary, jak i involuntary euthanasia) Autonomia woli pacjenta Nieszkodzenie, godność człowieka, autonomia woli Dobro pacjenta, godność człowieka Dobro pacjenta, autonomia woli, godność człowieka • Dobro pacjenta65 63 Tabelę opracowano na podstawie rozdz. 4.1. J. Griffiths, H. Weyers, M. Adams, Euthanasia and law... oraz zaprezentowanej tam tabeli nr 4.1. Dokonałem jednak drob- nych modyfikacji. Podział nawiązuje do rozwiązań holenderskich. Sama jednak dopusz- czalność eutanazji jest problemem odrębnym i moim zdaniem nie ma znaczenia dla za- sadności prezentowanej klasyfikacji. 64 „Uzasadnienie” wskazuje tylko na możliwą podstawę danej praktyki. Nie przesądza o jej dopuszczalności, która wymaga szerszej refleksji i debaty. Np. „dobro pacjenta” może tu być rozumiane rozmaicie w zależności od przyjmowanej etyki i poglądów filo- zoficznych i w zależności od tego przemawiać albo na rzecz legalizacji danej praktyki, albo wręcz przeciwnie. Osobiście przyjmuję umiarkowane poglądy R. Dworkina, opowia- dając się za rozumieniem dobra pacjenta przez pryzmat subiektywnych jego poglądów i autonomii woli. Z całą pewnością wyznacznikiem „dobra pacjenta” nie powinny być jedynie wskazania czysto medyczne i to w wąskim rozumieniu nakazu bezwzględnego podtrzymywania życia. Warto wskazać na współzależność konstytucyjnych zasad ochrony życia (art. 38 Konstytucji RP), godności człowieka (art. 30) oraz prawa do pry- watności (art. 47). 65 Takie rozumienie „dobra pacjenta” koresponduje z propozycją protokołu z Groningen wspomnianą wcześniej. Wyraźnie należy wskazać na kontrowersje związane z taką interpretacją i wątpliwość co do uprawnienia osób trzecich do rozstrzygania o życiu i zdrowiu pacjenta. 32 2. Oświadczenia pro futuro – próba definicji 2. Oświadczenia pro futuro –próba definicji Oświadczenia pro futuro są w literaturze polskiej określane jako szczególna manifestacja woli pacjenta składana na wypadek utraty przytomności, dotycząca sposobu postępowania lekarzy z pacjentem66. Za M. Safjanem67 należy jednak przyjąć, że są one składane raczej na wypadek „nieświadomości” i dotyczą szerszego katalogu przypadków niż tylko utrata przytomności. Nieświadomość należy tu rozumieć, zgodnie z dominującym w rozwiązaniach europejskich znaczeniem68, jako faktyczną niezdolność do samodzielnego rozeznania sytuacji i podejmowania decyzji. Sytuacja taka dotyczy nie tylko utraty przytom- ności, ale także innych przypadków wyłączenia świadomości, podobnie jak to ma miejsce przy ocenie zdolności do wyrażenia klasycznej zgody na zabieg medyczny69. Przyjąć należy, że oświadczenia pro futuro mogą zostać przewidziane na każdy wypadek, gdy zgoda klasyczna nie może zostać skutecznie wyrażona z przyczyn leżących w stanie świadomości podmiotu zgody. Należy zaaprobować tezę P. Sobolewskiego70, że o tym, czy mamy do czynienia z oświadczeniem pro futuro, nie przesądza kryterium od- stępu w czasie między złożeniem oświadczenia a wykonywanym zabie- giem. Kluczowe jest natomiast to, że oświadczenie pro futuro składane jest przez osobę, która nie znajduje się bezpośrednio w sytuacji leczni- czej. Chodzi zatem, jak pisze P. Sobolewski, o osobę, „w stosunku do której nie istniały przesłanki dokonania zabiegu (albo przesłanki takie istniały, ale składający oświadczenie nie zdawał sobie z nich sprawy)”71. Autor łączy tę przesłankę z kryterium uświadomienia. Nie wydaje się to w pełni trafne. Istotne jest, że w związku z przewidzianym przez ustawę o zawodzie lekarza i lekarza dentysty (dalej u.z.l.l.d.) zakresem informacji możliwość „uświadomienia” pacjenta aktualizuje się dopiero w związku z konkretnym zaistniałym przypadkiem medycznym i zabie- 66 Np. M. Świderska, Zgoda pacjenta na zabieg medyczny, Toruń 2007, s. 209. 67 M. Safjan, Prawo i Medycyna, ochrona praw jednostki a dylematy współczesnej medycyny, Warszawa 1998, s. 44. 68 Szerzej problematykę tę omówiono w rozdziale III. 69 M. Świderska, Zgoda pacjenta..., s. 119, także P. Sobolewski, Zgoda na zabieg medyczny, Warszawa 2009, s. 267–268, praca doktorska niepubl., dostępna w bibliotece WPiA UW. 70 P. Sobolewski, Zgoda..., s. 186–188. 71 Tamże, s. 187. 33
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Medyczne oświadczenia pro futuro na tle prawnoporównawczym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: