Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00296 009102 10486317 na godz. na dobę w sumie
Memłary i inne teksty przy życiu i sztuce - ebook/pdf
Memłary i inne teksty przy życiu i sztuce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 470
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1104-3 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> obyczajowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

To jest książka malarza, który był także pisarzem. A dokładniej: eseistą, prozaikiem, pamiętnikarzem, recenzentem, mówcą-publicystą, poetą, felietonistą, popularyzatorem nauki i sztuki. Lubił pisać nie mniej niż malować, choć w oczach opinii publicznej był jednak przede wszystkim artystą pędzla. Należał do sławnej niegdyś grupy Wprost (1966-1986), która w latach 60. ubiegłego wieku wystąpiła przeciw artystycznej abstrakcji, by zająć się relacjami między życiem a sztuką, zadając sobie podstawowe pytanie: co znaczy być artystą w zniewolonym kraju. Memłary są świadectwem życia pełnego pasji i niezgody na załgany świat. Opowieścią tyleż autobiograficzną, co świadectwem epoki, w której pisarze i artyści stawali przed moralnymi wyzwaniami nieznanymi w czasach pełnej swobody twórczej i politycznej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

G R Z Y W A C Z M E M Ł A R Y I INNE TEKSTY PRZY ŻYCIU I SZTUCE ISBN 97883-242-1104-3 TAiWPN Universitas składa podziękowania pani Joannie Bonieckiej za cenny wkład pracy w przygotowanie publikacji. MODLITWA Ojcze mój, którego nie ma przy mnie, któryś jest w niebie dla innych Niech się święcą imiona Twoje. Który sprawiasz, że zęby ciała skręcanego głodem wbijają się w chmurę Gdzie pokarmu nie ma Gdzie jest czad dla duszy. Święć się obraz Twój rozmazany łzami. Niech królestwo Twoje zstąpiwszy na ziemię obryzga się błotem Jak my się bryzgamy. Bądź wola Twoja. Moja wola zgniła wpuściwszy korzenie w napuchłą słoną wodą i czerwoną ziemię. Jako w niebie tak i na ziemi, jako w ziemi tak i pod wodą ciemno. Duszno. Głodu mojego powszedniego daj mi i dzisiaj. Nie oszukuj. Nie odpuszczaj mi win moich jak nie odpuszczam nikomu. Zapominam z czasem gdy znikną przykryte nowymi, a sam wobec innych pełen jestem winy. Nie wódź mnie na pokuszenie. Pocieszenie. Nie zbawiaj mnie ode złego. Prawdziwego. Zbaw mnie od dobra, radości, szczęścia, w które gdy uwierzę wracam w głód następnych dni szczękając zębami. Zostaw mnie samego. Padającego. Pogodzonego. Sam z sobą Obłaskawiony między kamieniami, kamienowany pomiędzy ptakami nie ucieknę. Aniele śmierci stróżu mój możesz odejść. Rano, wieczór, w bieli, w czerni mnie nie potrzeba pomocy. Nie ucieknę. Aż wszystko, co pocieszeniem zamienię w przekleństwo. W zwątpienie. Nie ucieknę. Niech się staje. wieczorem w czwartek, 7 listopada 1968 Tadeusz Nyczek Malując, pisząc Czytelniku, który sięgnąłeś po tę książkę, przygotuj się na wędrów- kę po jednym z najbardziej zadziwiających światów autorskich, z jakimi zapewne miałeś do czynienia. Przewodnikiem będzie malarz, co bez trudu dostrzeżesz po kilku zdaniach któregokolwiek z tekstów. Otóż ten malarz – skądinąd jeden z najwybitniejszych, jakich mieliśmy w ostatnim kilkudziesięcioleciu – równie dobrze mógł zostać pisarzem, co podobnie łatwo dostrzeżesz po pierwszych kilkunastu stronach tej książki. Że Zbylut Grzywacz z zamiłowaniem pisuje, owszem, wiedzie- li choćby czytelnicy krakowskiego jeszcze „Przekroju”, okazjonalnie „Dziennika Polskiego”, „NaGłosu”, „Gazety Wyborczej”, „Dekady Li- terackiej”. Wiedzieli też geolodzy czytujący „Kamienie”, pismo Zbyluta dla kolekcjonerów minerałów i skamieniałości. Koledzy artyści słucha- jący referatów Grzywacza na zjazdach ZPAP. Także lekarze czytują- cy kwartalnik „Ból”, periodyk dla fachowców. Ale jako że regularniej współpracował z pismami raczej niszowymi, środowiskowymi, łatwo było Zbylutowe pisanie prześlepić. Niektóre z tych tekstów dadzą asumpt do innego domniemania: że ów malarz-pisarz mógł zostać na przykład geologiem, profesjonalnym badaczem odległej przeszłości naszego globu. Wszak niemal całe życie, począwszy od lat szkolnych, był zafascynowany kamieniami i minerała- mi. Z biegiem lat został nie tylko ich zamiłowanym kolekcjonerem, ale i nieprzeciętnym znawcą. Jego znakomita kolekcja jest dziś ozdobą kra- 10 Tadeusz Nyczek kowskiego Muzeum Przyrodniczego, a wydawane przezeń w latach 80. i 90. biuletyny i pisma pod egidą Sekcji Miłośników Minerałów i Ska- mieniałości Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk o Ziemi to świadec- two fachowej ręki publicysty i równie fachowej znajomości tematu. Już choćby to, że pisywał o kwarcach, kalcytach i skałotoczach, niewątpliwie wyróżnia Grzywacza spośród kolegów po fachu porzu- cających od czasu do czasu pędzel i chwytających za pióro. O czymże bowiem pisze artysta, jeśli nie o tym, na czym się zna najlepiej – o sztu- ce... Przypomnijmy choćby eseistykę Tymona Niesiołowskiego, Jacka Sempolińskiego, Jerzego Wolffa, Stanisława Rodzińskiego, Tadeusza Boruty czy Janusza Marciniaka. Tadeusz Makowski, Jan Cybis, Marek Żuławski zostawili znane dzienniki i wspomnienia autobiograficzne. Mimo wszystko trudno zakwalifikować te książki i teksty do Samo- istnej Twórczości, stanowiącej jakąkolwiek konkurencję dla malarstwa wyżej wymienionych. Także i pod tym względem, jak wyżej powiedzie- liśmy, Zbylut G. stanowi znamienny wyjątek. Powie ktoś: a co z Czapskim? Ze Stajudą? Henrykiem Wańkiem? Ewą Kuryluk? Hanną Bakułą? Wszyscy oni – może najmniej Stajuda – to t a k ż e p i s a r z e! Owszem, jak najbardziej. Stajuda był etato- wym krytykiem dwutygodnika „Współczesność” w latach 60. i autorem niedokończonej niestety, znakomitej monografii Artura Nachta-Sam- borskiego, dalece przekraczającej konwencjonalne normy pisania przez artystę o artyście. Czapskiego „Oko”, „Wspomnienia starobielskie” czy „Na nieludzkiej ziemi” to wszak najczystsza literatura, choć niepo- wieściowa. Kuryluk, Waniek czy Bakuła funkcjonują w powszechnej świadomości jako malarze i pisarze jednocześnie i równolegle. Kto wie nawet, czy ich pisarstwo nie zdominowało w ostatnim kilkunastole- ciu twórczości artystycznej. Można by jako ciekawostkę wspomnieć o wierszach Kazimierza Mikulskiego, choć, co tu kryć, to najwyżej miły przyczynek do biografii. Niżej podpisany, owszem, zna jeszcze jeden przypadek malarza będącego autorem kilku powieści. To Leszek Sobocki, członek byłej Grupy „Wprost” (1966–1986), do której należał także Zbylut Grzy- wacz. Sęk w tym, że Sobocki żadnego ze swoich maszynopisów nie zdołał, pomimo przedsiębranych prób, nigdzie opublikować. Powieści te stylistycznie i edytorsko zbyt były niekonwencjonalne, by jakikol- wiek socjalistyczny wydawca (utwory powstały w latach 70. i 80.) ze- chciał je wydrukować. Malując, pisząc 11 Skoro jesteśmy przy Grupie „Wprost”: zadziwiającym zbiegiem oko- liczności wszyscy jej członkowie – obok Grzywacza i Sobockiego także Maciej Bieniasz i Jacek Waltoś – byli utalentowani pisarsko. Co prawda Bieniasz nigdy, z tego co wiadomo, nie opublikował żadnego więk- szego, samodzielnego tekstu, ale jego listy, od dziesięcioleci pisywane do przyjaciół, to arcydziełka epistolografii (podobnie jak niezliczone, wspaniałe listy Zdzisława Beksińskiego). Waltoś zaś ukrywał swój pi- sarski talent publikując pod pseudonimem Jacek Buszyński wnikliwe teksty o sztuce (szkoda, że od lat zaprzestał tej działalności). Jednak z całej Wprostowej czwórki właściwie jedyny Zbylut Grzy- wacz miałby prawo nazwać się pisarzem z prawdziwego zdarzenia. Przez kilka dziesięcioleci – począwszy od lat 60. do samej śmierci – prowadził w kalendarzach regularne, nierzadko ilustrowane zapiski, z którymi pod względem jakości, objętości i zakresu problemowo-te- matycznego może w naszych czasach konkurować bodaj tylko legen- darny dziennik Józefa Czapskiego. Obszerne fragmenty Zbylutowego dziennika znajdziesz, Czytelniku, w niniejszej książce w postaci trzech obszernych bloków tekstowych zatytułowanych „Memłary”, „Galima- tias” oraz „Było nie było”. „Memłary”, jak sama nazwa (pożyczona do tytułu całej książki) wskazuje, to rodzaj wspomnień, aczkolwiek dosyć nietypowych. Albo- wiem nie dość, że zapisanych w formie klasycznych notatek dzienni- kowych, to w dodatku żartobliwie dystansujących się od jakiejkolwiek „poważnej” prozy wspomnieniowej; memłary mają wszak w sobie tyleż z dostojnych memuarów, co z memłania, bezładnej paplaniny. Ten au- toironiczny zabieg słowotwórczy potraktujmy jednak jako rodzaj samo- obronnego dystansu autora do zawartych w „Memłarach” treści – nad- zwyczaj poważnych, czasem aż boleśnie dramatycznych. Ogniskują się wokół pewnego bardzo ważnego epizodu z życia artysty – procesu ma- lowania ogromnego obrazu, który uchodzi za opus magnum Grzywacza: „Kolejka (siedem etapów życia kobiety)”. Obraz ów, dziś znajdujący się w zbiorach wrocławskiego Muzeum Narodowego, był efektem nie tylko długotrwałych przemyśleń zwią- zanych z jego tematyką i problematyką, ale i wielopłaszczyznowym te- renem doświadczeń czysto malarskich. Powstawał ponadto w czasach szczególnie dla Grzywacza traumatycznych. Rozpadało mu się życie osobiste, zaś stan wojenny, który zaczął się dlań niedługim co prawda, ale dotkliwym psychicznie internowaniem, pogłębił tylko wewnętrz- 12 Tadeusz Nyczek ną destabilizację artysty. Na to wszystko nałożyły się konsekwencje kolejnego przewartościowania autorskiej koncepcji sztuki, skutkujące kilkuletnim zmaganiem się z powstającym dziełem. Krok po kroku, niemal dzień po dniu towarzyszymy tej swoistej „drodze przez mękę”. Nieliczne momenty satysfakcji okupywane były licznymi chwilami zwątpień nie tyle w sens samej roboty, co w możliwości sprostania po- stawionemu sobie celowi. Jeśli „Memłary” są pewnego rodzaju grą z memuarystyką, właściwą prozą wspomnieniową pozostaje „Było nie było”. To rodzaj autobiogra- fii w kilkudziesięciu tematycznych obrazkach, barwny i brawurowo na- pisany „portret artysty z czasów młodości”, obejmujący pierwszy okres życia, od urodzin po dojrzałość. To także wspaniały portret Krakowa, rodzinnego miasta Grzywacza, w szczególności krakowskiego Kazi- mierza (z krakauerska: Kaźmirza) lat 40. i 50. ubiegłego wieku, na któ- rego starej skórze tużpowojenny socjalizm zaczął ryć swoje pierwsze głębokie znaki. Grzywacz, urodzony w 1939, więc zrazu kilku-, potem kilkunastoletni, chłonął ten krakowski staro-nowy świat z całą inten- sywnością i wrażliwością przyszłego malarza realisty, oddając nie tylko smaki i smaczki konkretnych rzeczy, spraw i wydarzeń, ale czyniąc to językiem rdzennego krakusa, co tylko dodało swoistej urody frazom tych wspomnień. Kraków, głównie ten „kaźmirzowski”, będzie się przewijał przez wiele innych tekstów, przede wszystkim przez szkice poświęcone przyjaciołom artystom: Adamowi Hoffmannowi i jego żonie Ewie Kierskiej, Janowi Szancenbachowi i Jerzemu Pankowi, także Bolesławowi Greczyńskie- mu, najmniej z nich znanemu, aktorowi, filmowcowi i malarzowi zmar- łemu w 1995 roku w Nowym Jorku. Architektura Krakowa będzie też bohaterem niejednego płótna Grzywacza, gdzie bodaj najlepiej zostanie odmalowany dramatyczny konflikt „starego” z „nowym”. Te szkice są obok „Memłarów” i „Było nie było” najintymniejszą, najbardziej osobistą częścią Grzywaczowego pisania. Giętkie, swobod- ne zdania, często zamierzenie kolokwialne, podążają za myślą w spo- sób absolutnie naturalny, gawędziarski, nie unikający emocji. I jaka zachwycająca plastyczność opisu! „Wszystko, co robił Bolek, było gwał- towne, namiętne, głośne. Taki był na scenie, takie były jego obrazy, jego przyjaźnie i spory z ludźmi. Włosy do ramion, płaszcz do kostek, szalik do ziemi. Wpadał do pracowni w Akademii z głośnym powita- niem i zabierał się do malowania” – to początek szkicu o Greczyńskim. Malując, pisząc 13 Ze zdania na zdanie bohaterowie tych tekstów ożywają przed nami w całej swojej fizycznej i mentalnej wyrazistości, gotowiśmy niemal wyjść im na spotkanie... Gdyby nie drobiazg – prawie wszyscy nie żyją. To tylko portrety trumienne... Jeszcze inaczej pisze Grzywacz o mistrzach-klasykach: Tycjanie, Rodinie, van Goghu, Wróblewskim, jeszcze kilku innych niemniejszej rangi. Ale bo też inny, najzupełniej niezwyczajny, był cel tych świet- nych szkiców. Pisał je człowiek, artysta, szczególnie uczulony na ludz- kie cierpienie, ból, wszelką przemoc dewastującą i ciało, i duszę, z tego właśnie punktu widzenia opowiadając o wyżej wspomnianych twór- cach i ich najbardziej charakterystycznych dziełach. Nie przypadkiem publikował je w latach 2000–2004 we wspomnianym krakowskim „Bólu”, kwartalniku Polskiego Towarzystwa Badania Bólu. Z „Bólu” też pochodzi kilka niewielkich esejów pomieszczonych w osobnym dziale tej książki zatytułowanym „Sztuka i natura”. Grzywacz, wier- ny badacz i piewca natury, widział ją jako opozycję, ale i dopełnienie wiecznotrwałego piękna zamkniętego w ziemi i jej formach nieorga- nicznych (stąd fascynacje geologiczne) – oraz poddanej nieustannemu przemijaniu i cierpieniu materii organicznej z ludzkim ciałem na czele. Również nie przypadkiem prowadził warsztaty i plenery malarskie dla pacjentów krakowskiego szpitala psychiatrycznego w ramach terapii przez sztukę, a w twórczości wielkich mistrzów śledził motywy szaleń- stwa często warunkującego genialność autora i dzieła. Ta właśnie część Grzywaczowego pisania wydaje się najbardziej twórcza i na swój sposób odkrywcza. Nikt wcześniej tak nie pisał o re- lacjach sztuka – natura – cierpienie, w dodatku ujmując te nieproste przecież kwestie w formę szkiców popularyzatorskich, które mogły okazać się pomocne nie tylko dla głównych adresatów „Bólu”, specjali- stów od nauk medycznych, ale praktycznie dla każdego, kto być może po raz pierwszy stawał przed „Tratwą Meduzy” Teodora Géricaulta bądź „Ukrzyżowaniem” Matthiasa Grünewalda. Bywał wreszcie Grzywacz kimś w rodzaju ludowego trybuna, zwłaszcza jako aktywista Związku Polskich Artystów Plastyków przede wszystkim w latach 70. i 80. Ów trybun wychodził na mównice lo- kalnych sympozjów i ogólnopolskich Zjazdów, wygłaszając płomienne przemówienia-referaty, zazwyczaj przyjmowane z aplauzem przez tę część środowiska plastycznego, która relacje artyści – państwo postrze- gała jako upokarzający wasalizm. 14 Tadeusz Nyczek Gdyby to były konwencjonalne wypowiedzi publiczne, jakimi szczo- drze raczył nas poprzedni ustrój lubujący się w oświadczeniach, dekla- racjach i sprawozdaniach, zapewne nie byłoby powodu zamieszczać ich w niniejszej książce. Ale wystarczy przeczytać jeden akapit z dowolne- go przemówienia – wcześniej przygotowanego lub ad hoc improwizo- wanego – Zbyluta Grzywacza, by przekonać się, jakim odświeżającym językiem i jak przenikliwą argumentacją posługiwał się ów buntownik przeciw konwencjom, rutynie, kłamstwu i nowomowie tamtych załga- nych czasów. Nawet dziś, gdy wydaje się, że wiele powodów, dla któ- rych te przemówienia powstały, przeminęło wraz z socjalizmem, istota ich nie straciła nic na znaczeniu. Bo tu bardziej szło o godność artysty w każdych czasach i wobec każdej władzy, niż o partykularne intere- sy ówczesnej grupy trzymającej pędzle, traktowanej przez urzędników PRL-u jak zbiorowisko dorosłych przedszkolaków utrudniających ży- cie swoim wychowawcom. Te lata to był najgorętszy okres w życiu Grzywacza-społecznika, malarza, jak to się niezręcznie powiada, zaangażowanego. Dziś powie- dzielibyśmy – opozycjonisty, choć wtedy w tym środowisku określenia takie jeszcze nie bywały w modzie. W latach późniejszych, 80. i 90., już tak, być opozycjonistą znaczyło być porządnym człowiekiem i oby- watelem, prawdomównym i prawym. Myślało się wówczas w tych ka- tegoriach przede wszystkim o pisarzach, dziennikarzach, naukowcach. Malarz, aktor czy muzyk opozycjonista – to wydawało się jakby na wyrost... A przecież bywali i tacy pośród coraz głośniejszej i coraz jaw- niejszej grupy oponentów władzy. Przykładowo – to właśnie aktorzy na chwilę przejęli ster rządów dusz, ogłaszając słynny bojkot publicz- nych mediów po 13 grudnia 1981. Grzywacz należał do tych, którzy ponieśli osobiste konsekwencje za swoją niezależną postawę – został internowany, skądinąd jako jeden z nielicznych artystów. Czytając jego wystąpienia zjazdowe z tamtych dawnych lat, bez trudu zrozumiemy decyzję autorów stanu wojennego o potraktowaniu malarza jako „wro- ga ustroju” zasługującego na karę społecznej izolacji. Na tym bynajmniej się nie kończy pisarska aktywność i autorska wielostronność Zbyluta Grzywacza. Jako wykładowca akademicki, nie- mal całe swoje dorosłe życie związany z krakowską ASP, był także au- torem licznych wykładów tematycznych, recenzji wystaw i dyplomów, szkiców z teorii pedagogiki artystycznej. Tę część jego pisanej twórczo- Malując, pisząc 15 ści pominęliśmy w niniejszej książce, w przekonaniu, że zasługuje na odrębną publikację. Trzeba by wreszcie powiedzieć o najmniej zapewne znanym epi- zodzie z jakże bogatej twórczości Zbyluta G. – poetyckim. Bohater nasz bywał bowiem i wierszopisem... Powiedzmy szczerze: bardziej niedzielnym, więc takim, co to w młodości uciekał się do poezji jako formy sprzyjającej szczególnie osobistym wyznaniom, którą potem, gdy spełniła już swoją rolę, bez większego żalu porzuca się dla innych, skuteczniejszych i lepiej przystających do charakteru twórcy konwen- cji. Najciekawszy wydaje się wiersz zatytułowany „Modlitwa”, o tyle ciekawy i ważny, że zawiera swoiste credo życiowe i artystyczne mala- rza, będąc przy tym – znów zgodnie z „opozycyjną” naturą Grzywacza – właściwie antymodlitwą. Pozwoliliśmy sobie tym wierszem otworzyć „Memłary”, traktując go jako motto całej książki. Na koniec autor niniejszego wyboru i wstępu chciałby uczynić bar- dzo osobiste wyznanie. Przyjaźnił się z autorem tekstów tej książki. Podzielał jeśli nie wszystkie, to co najmniej zdecydowaną większość świato- i sztukopoglądu swojego przyjaciela. Nie jest więc, niestety, jak na edytora wyboru pism, odpowiednio obiektywny. Jest jednak prze- konany, że w całym polskim piśmiennictwie wokółartystycznym nie istnieje książka podobna do Grzywaczowych „Memłarów”. Nie tylko z powodu parokrotnie już podkreślanego bogactwa form, gatunków i zainteresowań autora. Także niezwykłej perspektywy poznawczej, w której mieści się światowa historia sztuki i pejzaż dzieciństwa, reflek- sje o pochodzeniu minerałów i szczegółowy zapis procesu twórczego. Nawet nie tylko z powodu jakości literackiej tych tekstów, mogących śmiało konkurować z dokonaniami najwyższej klasy profesjonalistów w pisarskim fachu. Idzie jeszcze o coś: o wewnętrzną siłę szczerości i prawdy tych stron. Bo to przy okazji pasjonująca i miejscami dojmują- co bolesna opowieść-spowiedź o byciu artystą i zwykłym człowiekiem w parszywych i zawiłych czasach. Z wszystkimi jego, człowieka artysty, wzlotami i upadkami, talentem do sztuki i nie zawsze talentem do ży- cia, co często chadza w parze. Miał w życiu wiele wystaw, indywidualnych i zbiorowych. Jego pra- ce znajdują się w licznych kolekcjach muzealnych i prywatnych. Ale dopiero widzowie wielkiej, pośmiertnej, retrospektywnej ekspozycji, zorganizowanej pod nadzorem kuratorskim Joanny Bonieckiej przez 16 Tadeusz Nyczek Muzeum Narodowe w Krakowie (marzec–czerwiec 2009), mieli oka- zję przekonać się, z jakiego formatu dziełem mają do czynienia. Nie- wielką próbkę tej twórczości znajdziesz, Czytelniku, przy końcu ni- niejszej publikacji. Jeśli zaś sięgniesz po ogromny katalog towarzyszą- cy wspomnianej wystawie, znajdziesz komplet reprodukcji dzieł wraz z obszernymi opracowaniami biobibliograficzno-krytycznymi. Portret Grzywacza-artysty-pisarza zostanie dopełniony. Wspomnianej Joannie Bonieckiej, ostatniej partnerce życiowej i spadkobierczyni Artysty, wyżej podpisany chciałby w tym miejscu podziękować za udostępnienie materiałów do tej książki oraz pomoc w ich opracowaniu. Z pamięci O sobie Urodziłem się w 1939 roku, tuż przed wojną. Okupację pamiętam ledwo że ledwo, styczeń 1945 w Krakowie – dobrze. W szkole podsta- wowej miałem jeszcze lekcje religii. Pod koniec robiło się coraz wię- cej gazetek ściennych o pegeerach i plakatów o Trumanie; szło mi to nieźle, poszedłem do Liceum Plastycznego. Mogłem zawsze robić to, co chciałem, nie spotkałem nigdy tak spokojnego, dobrego domu jak mój. W Liceum najbardziej zajmowała mnie entomologia, mineralogia i paleontologia. Miałem łatwość w pisaniu, byłem sekretarzem ZMP. Potem, dzięki Hodysowi1, polubiłem sztukę, dzięki Hoffmannowi2 polubiłem rysowanie. Rok przed maturą był październik 1956, chodziliśmy na wiece, na których słyszało się o tym, o czym latami się nie słyszało. Przez jakiś czas znowu były lekcje religii. Dużo czytałem, drukowało się wtedy książki, których latami się nie drukowało. Na Akademii w Krakowie staraliśmy się wszyscy być bardzo nowocześni, to były takie lata, po realizmie socjalistycznym. Geometryzowałem uparcie, a kiedy mnie to znużyło, stałem się realistą i trochę surrealistą. Pisałem wtedy sporo 1 Włodzimierz Hodys (1908–1987) – historyk sztuki, pedagog licealny i akademic- ki, pierwszy dyrektor Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie (1946– 1955). 2 Adam Hoffmann (1918–2001) – malarz, rysownik, pedagog, mistrz i przyjaciel Zbyluta Grzywacza. Będzie o nim w tej książce wielokrotnie mowa. 18 Z pamięci i zajmowałem się fotografią. Do teraz od czasu do czasu coś piszę, głównie o sztuce – fotografia mnie nie interesuje. Po Akademii jakiś czas malowałem bardzo niewiele, prawie nic. Zarabiałem. W uczuciach, jak to w uczuciach – też przytrafiały mi się październiki, stycznie i inne miesiące. W 1966 zrobiliśmy wysta- wę „Wprost” z Maćkiem Bieniaszem3, Jackiem Waltosiem4 i Leszkiem Sobockim5; była jeszcze Basia Skąpska6, ale kiedy zaczęliśmy coraz głośniej mówić o programie, pokrzykiwać i w ogóle – odsunęła się na bok. Teraz mało maluje – w samotności więcej niepewności, w grupie zawsze łatwiej. Szło nam o sztukę bliską życia, nazwano nas wtedy ekspresjonistami, ceniono zaangażowanie, niech tam. Później zaliczo- no do nowej figuracji, nieważne. Malowałem dużo, robiłem grafiki, rysunki, płaskorzeźby. Przez 10 lat zrobiliśmy tuzin wystaw. W 1968 był marzec. Rysowałem i malowałem mówców w gazma- skach, samochody w kolorze khaki i inne. Żyłem z chałtur: szyldy, neo- ny, meble, prospekty, etykietki, plansze. Byłem we Francji, we Wło- szech, a także w Bułgarii, w Ermitażu, w Moskwie. Wcześniej, jeszcze z Akademią, we Lwowie, na Krymie, w Grecji i w Wiedniu. Oglądałem bardzo dużo obrazów i ludzi. Nie należałem i nie należę do żadnej organizacji – owszem, w Związku Plastyków próbuję czasem coś zdzia- łać, ale to już chyba niedługo. W 1970 był grudzień. Nie bardzo mnie to już poruszyło. Namalo- wałem cykl obrazów, jeszcze nie całkiem zamknięty, o utracie twarzy, kręgosłupa, o ugniataniu ludzi jak z plasteliny, o mężczyznach i kobie- tach – manekinach. Wystawiałem gdzie się dało, uzbierało się ponad pół setki udziałów w wystawach krajowych i zagranicznych, kilka indy- widualnych. Czasem dostałem wyróżnienie, czasem trzeba było zdjąć jakiś obraz. Od kilku lat pracuję na Akademii w pracowni malarstwa. Mało kto tam maluje z przekonaniem, z ochotą. Trudno mi się dogadać ze stu- dentami; nie lubią sztuki, czasem nawet nie lubią żyć – takie czasy. 3 Maciej Bieniasz (1938) – malarz, rysownik, pedagog, członek Grupy „Wprost”. 4 Jacek Waltoś (1938) – malarz, rzeźbiarz, krytyk sztuki, pedagog, członek Grupy 5 Leszek Sobocki (1934) – malarz, członek Grupy „Wprost”. 6 Barbara Skąpska (1938) – malarka, uczestniczyła w pierwszej (1966) wystawie „Wprost”. „Wprost”. O sobie 19 Mnie nie bardzo interesuje sztuka współczesna: ta najnowsza irytu- je mnie, bo udaje mądrą, a w świecie się gubi i plącze po głupiemu – w dodatku sama w siebie nie wierzy. Maluję nadal, ostatnio trochę mniej. Od jakiegoś czasu sprzedaję obrazy i grafiki, nawet sporo, do muzeów. Myślę o grafice i o nowych obrazach. styczeń 1976 O sobie II Najbardziej znane i znaczące obrazy Zbyluta Grzywacza7 powstały w latach 1970–80. Wszystkie bez wyjątku dotyczyły wszechobecnego w naszym kraju rozdźwięku między fikcją panującej ideologii i do- tkliwą prawdą codzienności. Najdobitniej – już nawet w tytule cyklu – obrazowały to „Fasady”, w których łuszczący się lakier odnowionych na pokaz kamienic odsłaniał zmurszałą tkankę ich ścian i fundamen- tów. Podobne były obrazy z postaciami ludzi: „Zmięty i odprasowany”, „Wybrakowany”, „Transparentowy”, „Patynowany” z obszernego cyklu „Człowiek bez jakości” i seria „Lalek”, naturalnej wielkości figur kobie- cych zbudowanych z dwóch przeciwstawnych sfer – „biologii” i rekla- mowego manekina. Oba cykle, męski i kobiecy, stanowiły demistyfika- cję ideologicznego liftingu zakłamującego peerelowską rzeczywistość. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych powstał cykl „Wołowy” o sa- tyryczno-publicystycznym charakterze. „Porwanie Europy”, „Pegaz”, „Corrida”, „Ursus” były żartobliwą opowieścią o świecie racjonowane- go mięsa i kolejek po wszystko. Fragmentom imitującym czarno-białą fotografię towarzyszyły w tych obrazach krwiste barwy uskrzydlonych szturmówkami tuszy wołowych. Grzywacz był w tamtym czasie ma- larzem dwoistości świata – i dwoisty był język jego sztuki. W każdym z obrazów dokonywało się zderzenie dwóch odmiennych stylistyk: ma- larstwa traktowanego jako zapis rzeczywistości i malarstwa jako żywio- łu nieposkromionych materii i kolorów. Zasada dwoistości ujawniła się w tamtych latach w jednej jeszcze serii obrazów, w cyklu „Opuszczona” 7 Autorem tekstu jest sam artysta; patrz: „Bibliograficzne źródła utworów” na koń- cu książki. O sobie II 21 opartym na motywie świętej nierządnicy – Magdaleny. Miłość ziemska i niebiańska personifikowane przez jedną postać umożliwiały arty- ście stosowanie ulubionego przezeń dualizmu formalnego i znaczenio- wego. W latach osiemdziesiątych, w mrocznym okresie napięcia przed ma- jącym nastąpić politycznym trzęsieniem ziemi, znikła niemal zupełnie tak charakterystyczna dla Grzywacza gra antynomii. Jego malarstwo stało się jednolicie i jednoznacznie szare, ponure, pozbawione kon- trastów. Smakowało jak nie popita wodą pigułka od bólu głowy – bo tak gorzka była ówczesna rzeczywistość. Cykle malarskie z pierwszej połowy tej dekady: „Rekolekcje wiśnickie” i „Wiosna ’82” świadczą o rezygnacyjnej postawie malarza – odejściu od interwencyjnej funkcji obrazów i wyrzeczeniu się resztek powabów malarskiego warsztatu. Zwieńczeniem tego okresu stał się alegoryczny moralitet o narodzi- nach, życiu i umieraniu zatytułowany „Kolejka – siedem etapów ży- cia kobiety”. Naturalistycznie malowane duże akty charakteryzowała dosadność w przedstawianiu odciskających się na ciele kobiet znaków mijającego czasu. W nacechowane dotychczas dysonansami malar- stwo Grzywacza wtargnęła – czy raczej wpełzła – jednorodność świata przeżywanego wyłącznie w kategoriach zła i brzydoty. Jednocześnie, w miejsce stosowanego dawniej języka metafory zjawiła się teraz ale- goria prowadząca niekiedy wprost w objęcia kiczu (niektóre z obrazów „wiśnickich” i dwie wersje „Ikara” z lat 83–84). Ostatnie lata przyniosły kolejną zmianę w malarstwie Grzywacza. Poczuwszy, że jest już wolny od pełnionej przez dwie dekady społecz- nej służby malarstwem, zapragnął służyć malarstwu, malować to, co mu się podoba, a nie jak dotychczas, to, co mu się nie podobało (to jego własne słowa). Ponieważ, jak każdemu w jego wieku, podobają mu się młode dziewczęta, na nich skupił swoje malarskie zainteresowania. Efektem jest spora ilość wykonanych przed naturą szkiców i studiów aktów, obrazów wyzutych z wszelkich odniesień znaczeniowych. Nie- zależnie od ich jakości artystycznej, jedno powiedzieć można na pew- no: malarz dotknięty poczuciem dwoistości świata, tym razem zdaje się z nim godzić, przeżywać go w jego jednorodności. O ile jednak w dekadzie poprzedzającej zmianę systemu politycznego w kraju jego wizje bywały jednostajnie ciemne i gorzkie, teraz obrazy promienieją równie jednostajną słodyczą. Obie te skrajności w przeżywaniu świata dowodzą, że kontakt z nim jest niepełny, skażony egzaltacją. Co wię- 22 Z pamięci cej, ostatnie, skupione na przeżywaniu urody świata obrazy, grzeszą nie tylko niedostatkami malarskiego widzenia – co może być zrozu- miałe u artysty latami używającego języka sztuki do celów dydaktycz- no-moralizatorskich – ale i zanikiem tzw. pierwiastka duchowego. Po- przednie obrazy mówiące o brzydocie i egzystencjalnej kruchości ciała odnosiły się do losów człowieka w jego także pozafizycznym aspekcie; malowane teraz w manierze bliskiej postimpresjonistom akty urodzi- wych panienek nie są w stanie obudzić refleksji, które towarzyszyłyby zmysłowym i sentymentalnym doznaniom. Rozjaśnienie palety, więk- sza dbałość o estetykę obrazu, rezygnacja z „pozamalarskich” znaczeń, wreszcie zaufanie dla miłych oku motywów nie są w stanie urodzić malarza – a tego właśnie zdaje się od siebie samego oczekiwać Grzy- wacz. Może w poszukiwaniu nowych zadań malarskich powinien obej- rzeć się wstecz, ku początkom drogi, którą przeszło jego malarstwo, zanim zaplątało się w nie mogący znaleźć końca (dwa malowane ostat- nio cykle „aborcyjne”) konflikt z rzeczywistością. Ponad trzydzieści lat temu młody wówczas artysta namalował kilkanaście, ujętych w cykle, obrazów: „Orantki”, „Padający”, „Leżący”. Nie było w nich dwoistości, nie było ostentacji w przedstawianiu brzydoty czy urody świata. Były smutne, ale w smutku prawdziwe i ciepłe, a koloru i materii malarskiej było w nich tyle akurat, ile trzeba, by z obrazu nie wionęło chłodem komunikatu ani grozą potępieńczego krzyku. wrzesień 1998 Było nie było Mamusia. O świcie telefon. Słucham? – Dzień dobry Tadziu. – Po- myłka, proszę pani. – Nie Tadek? – Nie, pomyłka. – Jak to, nie Tadek? – Nie. – A kto mówi? – Pomyliła pani numer. – Jak nie Tadek, to kto mówi? – A pani kim jest? – Ja? Ja jestem mamusia! Mamusie potrafią dać Tadkom wszystko, najbardziej pierś i po- czucie bezpieczeństwa. Tatkom już nie wszystko, nawet nie zawsze potrafią dać jak trzeba, jak trzeba dać. Najlepiej potrafią dać szkołę nauczycielom, jak już Tadzio pójdzie do szkoły, i się we znaki starym, od dawna osieroconym obcym facetom, co odsypiają pijaństwo, mają kaca i numer telefonu za mało inny niż ich synek. Ale czasem zdarzy się, że taka obca mamusia niechcący zrobi dobry uczynek i podsunie myśl jak zacząć pisanie autobiografii, która dawno już jest napisana i tylko nie wiadomo było jak ją zacząć. Akt oskarżenia. Kiedyś wrzasnąłem do mamy8, że chce mnie zabić. Nie wytrzymywałem już bólu kolejnego zastrzyku wtłaczającego w mój pośladek penicylinę. Czułem, jak mi się rozstępują włókna mięśnia półdupka, jak niesprawiedliwą przemocą wdziera się pomiędzy nie oleista substancja. Stałem na łóżku z podniesioną koszulą, łzy ściekały mi po twarzy, byłem zmęczony, bezsilny, chciałem być zdrowy, ale nie za wszelką cenę. Nie bałem się zastrzyków, przywykłem do nich – ale mięso mojego tyłka było już tak zmaltretowane po dwóch tygodniach zastrzyków, że krzyczało, że już ma dość, że jak długo można, że dajcie mi spokój, że już więcej nie zniosę. 8 Eugenia Grzywacz, z domu Durek (1906–1989), pielęgniarka. 24 Z pamięci Wiedziałem, że to chwilowy kryzys, że to minie, że się wzniosę po- nad krawędź bólu, że mama zrobi wszystko, by mi oszczędzić cierpień – choć do tej oleistej penicyliny trzeba było użyć grubej igły – ale nie mogłem, nie potrafiłem. Z włosami sklejonymi potem gorączki i cier- pienia, z napiętymi – choć wiedziałem, że je trzeba było rozluźnić – po- śladkami, pobierałem od mamy kolejną porcję uzdrawiającego bólu. Te anginy dopadające mnie kilka razy w roku to była zmora mojego dzieciństwa. Podobno nie można mi było wyciąć migdałów, miałem zbyt krótkie podniebienie i taka by mi się przepaść zrobiła w nosogar- dzieli, że nie mógłbym nic ciekawego powiedzieć, boby całe powietrze uciekało ze mnie nie dotykając strun głosowych i one zmarniałyby mi nie używane. Więc nosiłem te moje migdały latami, żeby móc sobie w bezbolesnych przerwach swobodnie pogadać a one sobie swobod- nie ropiały na wierzchu i od środka, wywoływały gorączkę i ból nie do zniesienia przy przełykaniu. Kiedy ropiały na wierzchu żółtawymi plamkami, pomagało ssanie witaminy C albo sklepana na czubku alu- miniowa łyżeczka, którą te plamki można było przed lustrem, poko- nując ból, zeskrobać. Bolało, ale za to przestawało boleć. A jak ropiały w środku, to było gorzej, bo trzeba było brać tę penicylinę – a później, kiedy się już na nią uodporniłem, trzeba było iść do laryngologa i on to ciął i wygniatał. Nazywało się to absces i kiedym pluł krwią i ropą na podstawioną blaszaną nerkę, śmierdziało jak z patroszonej kury. Ale zanim wróciłem od Bonifratrów albo ze Skawińskiej9 na Krakowską, ból ustępował, mogłem już przełykać rosół z kury, który się rekonwa- lescentowi należał, wrócić do łóżka i do przerwanej lektury. Gdyby nie ta angina, tobym tak dużo nie czytał – no bo jak długo można się bawić w wojnę buteleczkami po penicylinie, kryć je w wąwozach i na wzgórzach kołdry, strącać na prześcieradlane dno? Pierwsze lektury. „Czytaj dziewczynko, czytaj kolego, nowe książecz- ki Krzyżanowskiego”. Było w domu tych książeczek sporo, ale zapa- miętałem zaledwie jedną: „Co wolisz – wieś czy miasto?” z pięknymi kolorowymi obrazkami przedstawiającymi a to wieśniaka na furze peł- nej złocistego zboża, a to pana motorniczego kierującego błękitnym tramwajem pełnym ludzi jadących do pracy. Wieś i miasto tak mi się 9 Szpital oo. Bonifratrów, przychodnia zdrowia przy ul. Skawińskiej – znane adresy lecznicze na krakowskim Kazimierzu. Było nie było 25 na tych obrazkach podobały, żem nie umiał odpowiedzieć na tytułowe pytanie – teraz dopiero wiem – i wiem to już od wielu lat, że moim środowiskiem naturalnym jest miasto i basta. I była książka o tym, jak termometr zachorował (najpierw skarżył się, że głowa, potem, że mu spuchła nóżka i położył się do łóżka), były wierszyki Magdaleny Samozwaniec10 o tym, jak marcepan i marcepani byli w sobie zakochani (straszne było, że kiedyś na oczach marcepa- ni znikł marcepan w łasej krtani) i wiele innych, które czytała nam mama albo ciocia Lena, ale wszystkich w niedługim czasie nauczyłem się na pamięć. A kiedy nastał czas samodzielnej lektury poznałem Ant- ka Grudę11, bohatera powieści pod tym tytułem i stał się on moim wzorem, ale nie takim, który zachwyca i którym chciałoby się być, lecz takim, co budzi współczucie. Litowałem się nad nim tak samo jak nad sobą samym i czułem, że jestem tylko taki jak on – brzydki, biedny, nie najmądrzejszy. Ot tylko taki – i nic więcej. Coś mnie od małego do realizmu ciągnęło, nie ku literackim fikcjom. Nie zapamiętałem ani jednego słowa z powieści o tym „Jak Zbylut został rycerzem”12, nie za- marzyłem nigdy, by przywdziać rycerską zbroję – ale buty Antka Gru- dy, zbyt duże na niego, dziurawe i przemakające – te pamiętam po dziś dzień, polubiłem je za ich żałosną prawdziwość i kiedy o nich myślę, stają mi przed oczami buciory namalowane przez Van Gogha. Żelazny wilk. Przeceniając mój system nerwowy, mama zaczęła mi kiedyś czytać „Opowieść o żelaznym wilku”13. Niby normalna bajka – ale w pewnej chwili coś w niej skoczyło z drzewa na tego księcia czy rycerza i zaczęło go kolanami okutymi w żelazną zbroję dusić i się roz- ryczałem już po pierwszej stronie i mama oddała książkę do biblioteki, a ja pozostałem w żalu, żem do lektury nie dojrzał. Pamiętam, żeśmy się z mamą zastanawiali: oddać, nie oddać. Przegrałem z własnym stra- 10 Magdalena Samozwaniec (1894–1972) – pseudonim literacki Magdaleny Kossa- kówny, córki sławnego malarza Wojciecha Kossaka, skandalizującej pisarki satyrycz- nej. 11 Maria Kędziorzyna, „Antek Gruda”, powieść z roku 1938. 12 Stanisław Wilczyński, „Jak Zbylut został rycerzem”. Zbylut Grzywacz miał za- pewne w ręce III wydanie tej książeczki, z roku 1947, nakładem krakowskiej księgar- ni T. Gieszczykiewicza. 13 Właściwy tytuł: „Bajka o Żelaznym Wilku” (1911), autorstwa Wacława Sieroszew- skiego. 26 Z pamięci chem, chyba ustaliliśmy, że kiedyś weźmiemy się ponownie za metal, a teraz przerobimy tekstylia w rodzaju „Gałgankowej Balbisi”14, „Nie- bieskiego mundurka”15, czy „Żółtej ciżemki”16. Do żelaznego wilka nie wróciłem – czytałem o prawdziwych wojnach opisywanych przez Kraszewskiego, Sienkiewicza, Bunscha i Gołubiewa. Chłopcy, zanim się własnej historii dosłużą, czytają książki historyczne. Nie, chyba to nie zawsze jest tak, bo mój tata, kiedy miał tyle lat co ja teraz, czytał w kółko „Faraona” i „Trylogię” – co jedno skończył, to drugie zaczynał – a przecież już miał swoją historię i przeżył obie wojny światowe. No to przyznam się, że nie wiem, jak jest naprawdę z tymi chłopcami i z historią – dość, że czytałem dużo i tak się w tym czytaniu zaprawiłem, że choć już potem nie miewałem angin i wycięto mi jednak te moje migdały, to nadal czytałem i to coraz więcej. A jesz- cze później, kiedy już byłem naczytany, to zacząłem pisać. I tak, od anginy do pisania, tłumaczy się prosto to, co masz przed sobą. Pierwsza materia. „Pierwszą materią artysty nie jest nigdy natura lecz zawsze inne dzieło sztuki”. Trzeba oglądać obrazy, żeby je malować, słuchać muzyki, żeby ją komponować, czytać książki, żeby je pisać. Na szczęście nie każdy, kto czyta, zabiera się za pisanie, boby nas książki zadusiły nadmiarem – a książki są, by się łatwiej oddychało. To zdanie o pierwszej materii artysty napisał André Malraux, którego książki też czytałem, np. „Dola człowiecza” i „Klimaty”17, ale nic z nich nie pa- miętam, nawet klimatów. Strasznie się mało pamięta z przeczytanych przed laty książek, strzępy zaledwie. Ale tak ma być, książki przetra- wia się jak każdy pokarm i na coś tam one się w nas przetwarzają. Resztę się wydala przez specjalny otwór odbytowy w pamięci; mówi się przecież o dziurawej pamięci. Z czasem zwieracz zupełnie się dezeluje i pod koniec życia wysypuje się z człowieka to, co zaległo najgłębiej – dziecięce lektury i dzieciństwo samo. Wie o tym każdy młody, który 14 Janina Broniewska, „Historia gałgankowej Balbisi”, 1936. 15 Wiktor Gomulicki, „Wspomnienia niebieskiego mundurka”, 1906. 16 Antonina Domańska, „Historia żółtej ciżemki”, 1913. 17 Pomyłka Z. Grzywacza wynikła zapewne z podobieństwa nazwisk: autorem „Kli- matów” (1928; polskie wydania 1930, 1957 i nast.) nie jest André Malraux, lecz An- dré Maurois. Było nie było 27 musi słuchać starego i każdy stary, co musi młodego zamęczać wspo- mnieniami. Kotlety z migdałami. Ta angina latami dziecinnymi odwiedzająca mnie regularnie to była zmora, ale jednocześnie coś, do czego wracam bez przykrości; przykre a nawet zmorowate wydarzenia z przeszłości wspomina się z lubością. Było, minęło, można już teraz podejść do po- walonej przez czas bestii, pokazać jej język, opowiadać przyjaciołom, sąsiadom w kolejce, wnukom, jaka była straszna i czego to ja przez nią nie przeżyłem. Kiedy już byłem na studiach, pani Ewa18 poprosiła swojego kuzyna, który był laryngologiem i ordynatorem szpitala w Nowej Hucie, żeby mi jednak wyłuskał te migdały, bo nieustanna obecność ropy w orga- nizmie niszczy serce, a od czytania w gorączce psuje się wzrok. No to mi wyłuskał, a ja mu za to zrobiłem tabliczki z napisami na wszystkie drzwi w szpitalu. Od dziecka słyszałem, że usuwanie migdałów to kosmetyczny za- bieg – a w dodatku potem, żeby się prędko zagoiło, dostaje się masę lodów. Pan docent strasznie klął podczas tej operacji, bo moje migdały przez te częste przecinania abscesów zamieniły się w twardy, chrząst- kowaty twór, który trzeba było mi z gardła wyszamotać i jeszcze zało- żyć szwy. Moja dusza nie chciała się rozstawać z moim ciałem (to był pomysł pani Ewy, że migdały są siedzibą duszy – stąd pewnie mówi się o niebieskich). Ciało krwawiło po swojemu – bo taki ma zwyczaj w po- dobnych przypadkach – a dusza chichotała pod działaniem evipanu czy innego rozweselacza. Śmieszyła mnie bezwłosa czaszka ordynatora i zdumiewała ilość i soczystość jego przekleństw. Pomyślałem, że wiel- kim przystoją rzeczy i słowa, które nie przystoją niewielkim i widząc wokół kilkudziesięciu studentów, co przyszli, bo dziś sam ordynator operuje, zastanawiałem się, czy oni jego biegłość w czynie skojarzą na zawsze już z ordynarnością jego mowy. Zamiast obiecywanych w dzie- ciństwie lodów zjadłem natychmiast po operacji przyniesionego mi przez pomyłkę schabowego z kapustą i ordynator klął jeszcze bardziej; tyle się przecież namęczył, żeby mi tego zbyt krótkiego podniebienia nie skrócić, a tu po jego jubilerskiej robocie panierunkiem się szura. 18 Ewa Kierska (1923) – malarka, żona Adama Hoffmanna. 28 Z pamięci Sięszuranie nie uszkodziło narządów głosowych i nie zaniemówiłem – przeciwnie, rozgadałem się okrutnie i nie mogę sobie z tym poradzić. Może mi docent przedłużył podniebienie? Ale czy ktoś słyszał, żeby laryngolog przedłużał? Gramatyka. W związku z tymi tabliczkami na sto kilkadziesiąt drzwi spędziłem w szpitalu dwa tygodnie, polubiłem rytm piżamowego życia, termometr o piątej rano i jedną salową, która, schylając się po baseny pod łóżkami tak się pięknie wypinała, żem musiał rękę ręką trzymać, żeby, jak po mój basen przyjdzie, nie złapać jej za jej. I polubiłem prze- łożoną pielęgniarek, bo mi w żyłę w moje bezsenne a jej dyżurne noce dawała, choć wiedziała dobrze, że nie ta żyła mnie boli. Dobrze, że nie nadbudowali piętra ani nie dobudowali skrzydła szpitalowi, bo po set- ce następnych tabliczek na drzwi tak bym się od tej przełożonej uza- leżnił, że przestałbym być niezależny. Nie przestałem i dane mi było po dwudziestu latach znów spędzić dwa tygodnie w miłym męskim towarzystwie – tym razem w celi wiśnickiego więzienia. Obie te sesje wyjazdowe wspominam z sentymentem, choć w tym drugim przypad- ku (kogo?, czego?) brakowało salowych. Pionowo ustrój, poziomo kwiat. Serce mi się zepsuło, wzrok też, co do duszy to nie mam pewności, ona też nie ma, a wszystko przez jakiś niewielki feler w wyściółce jamy gębowej. Coś tam było generalnie nie w porządku, bo poza zbyt krótkim podniebieniem miałem też pod językiem niedomiar jakiegoś ścięgna czy błony i nie byłem w stanie powiedzieć, że słonko świeci, tylko że honko heci; żeby się dowiedzieć jaka naprawdę jest pogoda trzeba było czym prędzej mi język podciąć, żeby się uruchomił. Jednocześnie po drugiej stronie błonowo-śluzowe- go osprzętu pojawił się niedostatek w postaci zbyt ciasnego napletka, czyli dolegliwości o śpiewnej nazwie stulejka. A poza tym kiedy przy- chodziłem na świat, jedno z moich jąder zawahało się, czy ma zstąpić na przewidziane dla niego miejsce i dyndać razem z drugim, czy po- zostać w cieple wnętrzności brzucha. Do teraz usiłuje czasem wrócić skąd przyszło i wcale mu się nie dziwię, chociaż bywa to dla mnie bolesne. Ale to mój problem; ono nie boli jego tylko mnie; pewnie mia- łem być jednojajeczny. Jedna z moich przyjaciółek miała dobermana, Lajos się nazywał – biegał tak szybko po ulicach, że jak brał zakręt, to się nie wyrabiał i stale miał zakrwawione boki. I on miał jedno jądro Było nie było 29 – był monorchid, o czym się dowiedziałem po wizycie tej przyjaciółki z nim u weterynarza. Nie zazdrościłem Lajosowi – naprawdę miał te boki stale w strupach – ale mieć w miejsce tego, czego się nie ma, mo- narchię i orchideę w jednym – to byłoby wspaniałe. Pierwszy ból jaki pamiętam to podcinanie języka. Określenie „tępy ból” wzięło się stąd, że była wata rozpychająca mi usta i wszystko było wygłuszone, otępiałe – głuchy, tępy ból. Siedziałem na wysokim krześle w ciemnym pomieszczeniu – tak to pamiętam, a przecież było z pewnością jasno – więc i „ciemność bólu” ma swoje uzasadnienie. Był lekarz i była mama. Mógł był ten pan doktor uporać się za jednym za- machem i z moimi migdałami, ale pewnie właśnie wtedy, choć darłem się w niebogłosy, powstała ta legenda o zbyt krótkim podniebieniu. Niebieskie migdały coś tu mają do rzeczy, skoro niebogłos, nieboskłon i podniebienie blisko się siebie w moim prywatnym tezaurusie trzyma- ją. Dobrze zresztą, że mnie nie pozbawiono wtedy migdałów, bobym pewnie tyle nie czytał tylko grał w piłkę oraz w zośkę i jadł lody. I mógł ten doktor, skoro powiedział A powiedzieć B i podciąć mi ten naple- tek. Ale wtedy była okupacja i wszelkie widome ślady obróbki narzą- dów mogły się dla obrabianego źle skończyć. Co zresztą laryngologowi, który każe bez przerwy wszystkim mówić a, do rejonów, o których księża mówią, że są be? Zmysł węchu. Mama opowiadała mi, że swój ręcznik w łazience roz- poznawałem węchem. Najwidoczniej moje reakcje na kolor były już od dziecka niewystarczające – ale zapach, to było dla mnie zawsze coś bardzo ważnego. Zapach lakieru ołowianych żołnierzyków, które do- stałem kiedyś na gwiazdkę jeszcze na ulicy Stanisława w czasie oku- pacji (ustawiałem ich w transzejach szpar pomiędzy deskami podłogi), zapach woskowych kredek, lakieru na ołówkach, zapach rozkładającej się w błocie trawy, którą przynosiliśmy ze Sławą19 dla królików (nie wiem dlaczego nazywaliśmy ją kapustką), zapach dzikich, małych, ciemnofiołkowych fiołków, po które wspinaliśmy się wiosną na wawel- skie stoki, zapach piernikowych Mikołajów, atramentu w szkole i gno- jówki na wakacjach. I jeszcze wakacyjne zapachy palonych jako cygara 19 Mieczysława Grzywacz (1936–1996), siostra artysty, nauczycielka. 30 Z pamięci wysuszonych łodyg słonecznika, krążonej w sieczkarni świeżej koniczy- ny, gotowanych w łupinach ziemniaków dla świń – i tyle innych, które pamięta się łatwiej i trwalej niż obrazy. Ale jak opowiedzieć zapach sinych grudek karbidu, którym napełniało się lampy? Do czego go po- równać? Jak zbudować zapachową wspólnotę świecy, nafty i karbidów- ki z pokoleniem bezwonnych halogenów? Niedawno, w zatłoczonym tramwaju owionął mnie zapach karbidu z czyichś ust. Co mogło tak urzekająco pachnieć? – ropa?, czosnek? Może jedno i drugie – dość, że ubyło mi w okamgnieniu pięćdziesiąt lat. Gry i zabawy. Pamiętam zapach piłki z lanej gumy, którą kopaliśmy na podwórku; była czarna, ciężka, porowata jak lawa wulkaniczna. Ale kiedy ją dostałem, była różowa i lekka. Bunia kupiła mi ją na targu na Placu Szczepańskim. A może to był odpust? – opodal jest kościół Reformatów. Nie tylko piłka pachniała gumą – pachniały też kondomy. W tam- tych czasach mówiło się o nich kondony i po dziś dzień „kondom” brzmi dla moich uszu równie sztucznie jak jego stosowanie; nam słu- żyły do zabawy, nadmuchane zamieniały się w balony, które podbijało się palcami. Leciały w górę i miękko opadały. Szturchnięte nie przy- ciętym paznokciem pękały z hukiem. Szkoda – bardzo chciałem mieć kondona na własność – ale nie umiałem samodzielnie kupować. Sprze- dawane były w pudełeczkach po 3 sztuki, kosztowały 3 złote i 15 gro- szy. Kłopot był w tym, że trzeba było użyć sposobu, żeby wejść w ich posiadanie. Należało odliczone pieniądze włożyć do koperty i dołą- czyć list, niby to od któregoś z rodziców, z prośbą o sprzedanie paczki Ola Gum – od przedwojennych chyba jeszcze czasów tak się nazywały. Najlepszy w kupowaniu był Adek, którego ojciec dawno już nie żył, ale przecież sprzedawca o tym nie wiedział. Matka, drobna, siwa kobieta, która, pamiętam, przychodziła po Adka do szkoły na Podbrzezie (raz na prośbę mojej mamy chciała i mnie przyprowadzić do domu, ale jej uciekłem i po raz pierwszy wróciłem do domu samodzielnie) – to ona chyba dostarczała Adamowi swoim pismem wzoru do sporządzania se- kretnych listów do sprzedawcy. Udawało się. Transakcja odbywała się w wielkim napięciu. Czekaliśmy w bramie, a jeden z chłopców, nigdy nie byłem nim ja, wchodził do sklepiku (był taki malutki sklepik, na rogu Krakowskiej i Józefa) albo do apteki – apteka była tu, obok mojej kamienicy chyba zawsze, między sklepem, gdzie kupowało się różno- Było nie było 31 kolorowe landrynki w kształcie rybek – dwie za różowe, papierkowe 50 groszy (poproszę mieszanych rybek – masz tu dwie, pomieszaj sobie) – i sklepem z wędlinami, gdzie można było kupić za złotówkę 10 deko resztek, leżących na półmisku okrawków kiełbasy, szynki, pasztetówki. Wychodził po chwili rozpromieniony z paczką olagumów w zaklejonej kopercie. Do czego one służyły dorosłym nie było dokładnie wiadomo. Podobno zbierało się w nich jakieś płyny, chyba siuśki, ale nikt nie wiedział po co. W mojej pamięci przylgnęły dość szczelnie do wielkiej pasztetówy konia, która wysuwała się spod jego brzucha, kiedy zabierał się do sikania zostawiając na jezdni spienioną, parującą kałużę. Zmysł dotyku. Nie byłem już wtedy bezgrzeszny, z ciekawością oglą- dałem swoje przyrodzenie. Nie odczuwałem nic szczególnego, ale przeczuwałem pewnie, że trzeba to robić, że to do czegoś prowadzi, czekałem na coś – może czekała moja natura, przyroda, przyrodze- nie i żeby być gotowym na nadejście tego czegoś byłem w pogotowiu, miałem na podorędziu, pod ręką, wręcz w ręce, oręż stosowny do tego boju, który trzeba będzie stoczyć. Pierwsza kara za grzechy. Kiedyś, gdy siedząc w klozecie zwiedza- łem własne posiadłości na własną rękę, poczułem nagle, że wariuję. Z trudem powstrzymałem krzyk; byłem przekonany, że grzeszność moich postępków – wiedziałem przecież, że tego, co robię, robić nie wolno, że trzeba żyć w samonieświadomości – została wreszcie uka- rana. Myślałem w czasie tych ciągnących się bez końca sekund, że to zmącenie umysłu, wariactwo, pozostanie mi już na zawsze. Oddycha- łem z wysiłkiem, na dole brzucha i w kręgosłupie czułem łaskotanie, słodkie uczucie mdłości i bezsiły. Kiedy minęło, uciekłem z klozetu przyrzekając sobie, że ostrzeżenie, którym był dla mnie ten szokujący moment, wpłynie na moją poprawę i życie w cnocie. Naganność moralna onanizmu była oczywista. Choćby nie wiem jak dokładnie myć części wstydliwe, choćby je szorować ryżową szczot- ką do podłogi, drapać pumeksem, to i tak pozostaną brudne, ba, na- wet ten fragment mózgu, którym się o nich myśli, zanieczyszcza się – a mózgu nie ma już czym wyczyścić, chyba tylko w czyśćcu, ale to po śmierci. Takie pośmiertne – w dodatku, jak mówił ksiądz na reli- gii – trwające kilkaset lat, pranie mózgu było jednak mojej dziecinnej wyobraźni niedostępne. Bliższe jej było i łatwiejsze do ogarnięcia to, 32 Z pamięci co działo się z ciałem takiego świntucha. Kiedy wypłyną z człowieka wszystkie soki żywotne zgromadzone w kręgosłupie, którego przedłu- żeniem jest nieczysty narząd, kręgosłup wiotczeje i człowiek się gar- bi, a nawet przestaje móc chodzić. Widywałem takich nieszczęsnych starców, co ledwie powłóczyli nogami i wiedziałem, że zasłużyli sobie na to grzesznymi praktykami. Przygarbione chodziły także staruszki, pewnie zarażały się od tych niegdysiejszych grzesznych chłopców, ca- łując się i macając z nimi. Bo przecież dziewczyny nie biły konia – jak bić coś, czego się nie ma – dziewczyny były czyste i brudziły się tylko od chłopców. Taki chłopak, co pobrudzi dziewczynkę, to lepiej, żeby sobie przywiązał kamień młyński do szyi. Dość wcześnie zrozumiałem różnice płciowe między mężczyznami i kobietami. Mężczyźni, kiedy się już chłopcy nimi stają, muszą iść do wojska – to znaczy zabiera się ich od ich mam. Nic gorszego nie umia- łem sobie wyobrazić i nie było pociechą to, co mówiła mi moja mama, że i dziewczynki czeka niewesoły los, bo muszą rodzić dzieci – a taka operacja strasznie boli. Pan Bóg w swoim nieskończonym miłosierdziu, mówił ksiądz na religii, sprawiedliwie rozdaje chłopcom i dziewczyn- kom nagrody i kary. Gdyby nie ten straszny grzech nieczystości, chłop- cy nie musieliby iść do wojska i mogliby spokojnie zostać z mamami, a dziewczynki nie musiałyby rodzić w bólach. I to wszystko przez te moje i moich kolegów świństwa. Bo pan Bóg widzi wszystko, nawet przez zamknięte drzwi od klozetu. W trójkącie na każdym klozecie przeznaczonym dla chłopców i panów widziałem oczami wyobraźni oko opatrzności i wiedziałem, że na nic się nie zda zatykanie dziurki od klucza papierkiem albo gałgankiem – pan Bóg podglądał mnie dla mojego zbawienia, a jego synek dał się za mnie przymocować gwoź- dziami do skrzyżowanych desek. Na cierpienie byłem wrażliwy, nawet bardzo – tak bardzo, że kiedyś użaliłem się jednocześnie nad losem konia, co ciągnął ciężki platon z węglem, i nad ziemią, którą musiały strasznie boleć uderzenia podkutych żelazem krzeszącym iskry o bruk końskich kopyt. Anioł i kupa. Pan Bóg strasznie się męczył przez nas, miał z nami kupę roboty i dlatego wezwał na pomoc aniołów stróżów. Wisiał nad moim łóżkiem w mieszkaniu przy św. Stanisława obraz przedstawiający Anio- ła Stróża przepędzającego chłopczyka i dziewczynkę przez kładkę nad płynącym w dole wzburzonym strumykiem. Anioł miał na sobie nie- Było nie było 33 bieski szlafrok i skrzydła – jakby się kładka zerwała, mógłby odlecieć. Gdybyśmy byli grzeczni, a nie grzeszni, to by nas zabrał ze sobą. Jako dziecko byłem bardzo pobożny, to znaczy myślałem po Bo- żemu. Mówiłem paciorki do Matki Boski Częstochoski i do Stróża Anioła. Ten ostatni skojarzył mi się z nocnikiem, bo kiedy siedziałem na nim, na tym nocniku (trzeba było cierpliwie odczekać, aż ciepła pupa, wyrwana czasami ze snu, ogrzeje zimną blachę jego krawędzi), powtarzałem naumiane słowa: rano, wieczór, we dnie, w nocy bądź mi zawsze kupo mocy – i trochę mnie ta anielska kupa składana przeze mnie peszyła. I peszyło to, że ten anioł musiał zawsze, nawet jak sie- działem na nocniku, przy mnie stać i jak tu takiemu aniołowi puścić diabelsko śmierdzącego bąka. Stróżu mój, ty zawsze przy mnie stój. Funkcje stróża przejął z czasem dozorca, któremu trzeba było płacić szpyrę wracając do domu po zamknięciu bramy. A potem nadzorca. Ale to już w wieku dojrzałym, kiedy opozycjoniści w latach siedem- dziesiątych, i później, mieli swoich nadzorców, czyli Aniołów Stróżów. Mój nazywał się pan Zygmunt, a kiedy poszedł na emeryturę, opieko- wał się mną Majewski. Ale te imiona i nazwiska to była lipa, bo ciężka praca służb mojego bezpieczeństwa była głęboko zakonspirowana. Przednią rozrywką w trakcie robienia kupy było udawanie motocy- kla; znudzony oczekiwaniem aż się ze mnie nieczystości wydalą, rychło nauczyłem się uprzyjemniać sobie czas wydobywaniem z gardła od- głosów przypominających warkot silnika motocyklowego. Nauczyłem tej zabawy Sławę i przypominam sobie, że kiedyś, siedząc w ciemną noc okupacji naprzeciw siebie, każde na swoim nocniku, ścigaliśmy się w imitowaniu motocyklowych wyścigów. Nie pamiętam, kto zwyciężył. I kto miał lepszego anioła stróża. ...do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych... Kupa i pupa kojarzyły się ze sobą w sposób naturalny – bez jednego nie byłoby dru- giego i nie wiadomo, które dla którego zostało przez Stwórcę stwo- rzone. Szczęściem dla mnie pupa nie skojarzyła mi się z nieczystością, a przeciwnie – z gładkością, czystością i niewinnością. Pamiętam, że kiedyś, kiedy byliśmy ze Sławcią sami w pokoju (wciąż jeszcze Niem- cy nas okupują, a Rosjanie zwlekają z oswobodzeniem) ustawiłem za- pałki, główkami do góry, w wąwozie między jej pośladkami. Leżała goła na brzuchu i oglądała chyba jakąś książkę. Nie było wtedy jeszcze klocków Lego i dzieci musiały się bawić tym, co było pod ręką. To był 34 Z pamięci mój pierwszy akt twórczy, powoływałem do istnienia nową rzeczywi- stość zderzając ze sobą (delikatnie, żeby nie pokaleczyć) dwa światy: organiczny (siostra) i nieorganiczny (zapałki). Teraz trzeba by to było nazwać instalacją. A jednak czułem jakiś moralny niepokój – wiedziałem, że się dzie- ciom nie wolno bawić zapałkami, bo mogą wywołać pożar. I rzeczy- wiście, zapaliłem się od tego czasu niebezpiecznie do zabaw dziewczę- cymi pupami. A wtedy? Może chciałem zalesić te wystające pagórki, oddać zapałki drzewom, z których były zrobione? A może miał po- wstać z tego połączenia dwóch odległych światów (dupa do zapałki ma się jeszcze mniej niż piernik do wiatraka) pióropusz wodza Apaczów albo husarskie skrzydło, nie pamiętam – chyba nie wiedziałem jeszcze wtedy o walkach czerwonoskórych z bladymi twarzami i nie znałem zasług Sobieskiego w tępieniu Turków dla salwowania Kościoła. Więc raczej był to koguci grzebień albo – co dziś wydaje mi się najprawdopo- dobniejsze – korona na głowie pawia. Pamiętam rozdzierające krzyki pawia, który siadywał na balustradzie ganku u pana Franka, kiedy całą rodziną (ojciec przyjeżdżał tylko na niedziele i godzinami siedział pod lasem trzymając na szpagatowej uwięzi zmajstrowanego przez siebie latawca) spędzaliśmy wakacje w jednej z podmyślenickich wsi, z której wywodziła się od kilku pokoleń rodzina mamy. Wracaliśmy z wakacji zawsze z pękami pawich piór, w tym także z tymi malutkimi, które czasem gubił ze swojej korony pawi samiec. Dopiero później, po latach, dowiedziałem się, że przechowywanie w domu pawich piór przynosi nieszczęście. Pewnie dlatego Kraków, którego mieszkańcy zamiast chodzić w krakuskach po ulicach trzymają je w domach, jest miastem tak nieudacznym. Paw siedzi w Warszawie ze swoją koroną – a pod Wawelem ostały się tylko te nieszczęsne, ubło- cone pawie pióra. Jak się pawiowi pióra ubłocą, to je dziobem sprytnie wystrzyga w półksiężyc – taki elegant. Pióro nie ma wtedy pawiego oka, ale i nie ma brudu; brak mu piękna, ale i brak brzydoty. Grzybobranie. Ojciec20 pracował w czasie okupacji w Kalwarii Ze- brzydowskiej, w Ubezpieczalni, a po wojnie w Katowicach. Rzadko udawało mu się spędzać wakacje z nami, wpadał czasem na dzień, 20 Mieczysław Grzywacz (1900–1965), urzędnik ZUS. Było nie było 35 dwa. Kiedy nie było wakacji, jeździliśmy czasem do niego, do Kalwarii – bardziej wiem o tym, niżbym mógł pamiętać. Najlepiej, choć mgli- ście, zapamiętałem wyprawę z tatą w któryś z kalwaryjskich lasów na opieńki, późną jesienią. Na grzyby chodziło się o świcie, a ponieważ późną jesienią świty bywają późne, znaleźliśmy się w lesie przed świtem i pewnie zasnąłem, bo pamiętam przebudzenie w mrocznym lesie i wi- dok pełnego grzybów worka opartego o pobliskie drzewo. Była mgła i niewiele poza pionowymi smugami bladego światła mogłem dostrzec. Trochę się pewnie przestraszyłem, skoro do dziś coś mi się wydaje, że to ja byłem uwięziony w tym worku opartym o drzewo. Pierwszy strach. Poznałem go tylko z opowieści mamy. W ogóle to, co pozostaje w pamięci z najwcześniejszego dzieciństwa, to mielonka złożona z zasłyszeń, późniejszych wyobrażeń i rzeczywistych przypo- mnień. Nie łatwo jest donieść wspomnienia do dorosłego czasu, bo tam, gdzie się je przechowuje, panuje cały czas ruch. Nie ma w głowie spokojnego regału na samą pamięć. Człowiek stale tam grzebie, sięga na półki po jakieś przypomnienie, ogląda je i odstawia już zmienione, zmieszane z aktualnym wyobrażeniem. Coś mu się wydaje, przestawia słowa i obrazy, zapachy i dźwięki, coś gubi, coś uzupełnia, wydarze- nia kleją się do siebie, wyobraźnia nie pozwala pamięci czekać latami w czystości. A jeszcze bywa, że coś komuś opowiesz – jakbyś mu książ- kę pożyczył i on ją potem oddaje, a ty już o niej zapomniałeś. I wtedy wraca fragment twojej pamięci przez kogoś oddany, z trudem odszu- kujesz po omacku jego miejsce na półce... Mama opowiadała mi, że kiedyś – to też było jeszcze w czasie oku- pacji, więc w mieszkaniu na św. Stanisława, nad Wisłą – kiedy wróciła późno do domu, zastała mnie śpiącego w łóżku z siekierą. Odniosła siekierę do kuchni, a rano dowiedziała się, że ją zabrałem ze sobą dla obrony, na wypadek gdyby przyszli Niemcy. Teraz widzę tę siekierę obok siebie, na poduszce – ale to przecież wyobraźnia, nie pamięć. Pamiętam natomiast bardzo wyraziście moment, kiedy po ojca i pana Wacka przyszli Niemcy, żeby ich zabrać do obozu w Płaszowie. Ojciec był chuderlawy, a kiedy wrócił po paru miesiącach, to go pra- wie nie było, za to przyniósł oswojoną kawkę w tekturowym pudełku. Ojciec jadał zupę swoim scyzorykiem, bo się brzydził sztućcami obo- zowymi. Pamiętam jak i w domu odsuwał na krawędź talerza to, co mu się w zupie nie podobało – a nie podobało mu się wiele cebul i innych 36 Z pamięci śmieci, jak na przykład pietruszka. Przypadkiem chyba udało mi się go zobaczyć, jak wychodzi zza narożnika muru klasztoru na Skałce w jasnym prochowcu i kaszkiecie i zbliża się do naszej kamienicy – to widzę jako wyrazisty, jasny obraz. Pewnie wiedzieliśmy, że ma tego dnia wrócić i wypatrywałem go na wałach nad Wisłą. Nie mam pojęcia, jaka to była pora roku. I nie wiem, kiedy go zabrali. Do pamięci przykleiły się tylko dwa obrazki. Kiedy żegnaliśmy się z tatą w przedpokoju, pan Wacek (to był pan od cioci Leny, która z nami mieszkała) coś był wobec tych Niemców niegrzeczny, chyba nawet b
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Memłary i inne teksty przy życiu i sztuce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: