Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00508 009039 14656794 na godz. na dobę w sumie
Merytoryczne rozpoznanie sprawy w procesie cywilnym w ramach konstrukcji odwrócenia sporu - ebook/pdf
Merytoryczne rozpoznanie sprawy w procesie cywilnym w ramach konstrukcji odwrócenia sporu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 452
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-361-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja stanowi pierwsze w polskiej nauce postępowania cywilnego monograficzne ujęcie nakazu zapłaty jako postaci orzeczenia merytorycznego. W pracy omówiono szereg zagadnień z zakresu teorii procesu cywilnego, a w tym nowatorskie pojęcie odwrócenia sporu (nawiązujące do belgijskiej i francuskiej koncepcji l'inversion du contentieux) jako konstrukcji procesowej, na której oparte zostały m. in. postępowanie nakazowe i upominawcze. Książka posiada również istotne walory praktyczne. Poruszono w niej m. in. aktualne problemy dotyczące zakresu zastosowania przepisów o poszczególnych postępowaniach odrębnych, podstaw wydania nakazów zapłaty oraz treści i formy orzeczeń tej postaci. Opracowanie może być pomocne w pracy zawodowej sędziów, referendarzy sądowych oraz pełnomocników procesowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania sprawy cywilnej § 1. Wprowadzenie Przystępując do omówienia problematyki merytorycznego rozpoznania sprawy w ramach konstrukcji odwrócenia sporu, należy rozpocząć od pew- nego usystematyzowania wywodu. Tak też w pierwszej kolejności konieczne jest przedstawienie następujących po sobie stadiów postępowania pierwszo- instancyjnego. Prześledzenie toku procesu cywilnego pozwala stworzyć nie- zbędne tło dla omówienia konstrukcji odwrócenia sporu oraz jej umiejscowie- nia w dynamicznej strukturze postępowania cywilnego. Konieczne jest przy tym ograniczenie wywodu wyłącznie do postępowania przed sądem pierwszej instancji, gdyż jedynie wówczas dochodzi do odwrócenia sporu. Zaprezento- wanie przebiegu postępowania cywilnego w pierwszej instancji stanowi także podstawę do określenia momentu, w którym co do zasady dochodzi do wyda- nia orzeczenia merytorycznego w procesie cywilnym. Okoliczność ta ma zaś duże znaczenie dla zrozumienia istoty postępowań odrębnych charakteryzują- cych się odwróceniem sporu oraz wyjątkowości merytorycznego rozpoznania sprawy cywilnej w ramach tytułowej konstrukcji procesowej. Zwieńczeniem rozdziału jest natomiast podjęcie próby scharakteryzowania orzeczenia mery- torycznego i zdefiniowania merytorycznego orzekania w sprawach cywilnych. § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego W procesie cywilnym występuje kilka momentów, które charakteryzują jego przebieg oraz stanowią swego rodzaju „kamienie milowe” dzielące go na poszczególne etapy. Należą do nich: 1) wniesienie pozwu, 1 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... 2) doręczenie pozwu pozwanemu, 3) wdanie się w spór co do istoty sprawy oraz rozpoczęcie rozprawy, 4) zamknięcie rozprawy poprzedzającej wyrokowanie, 5) wydanie wyroku i jego ogłoszenie1. Z chwilą wniesienia pozwu dochodzi do wszczęcia postępowania. W tym też momencie następuje utrwalenie właściwości sądu (art. 15 § 1 KPC) oraz utrwalenie jurysdykcji krajowej (art. 1097 KPC). Wytoczenie powództwa wy- wołuje również określone skutki materialnoprawne2. Wraz z wniesieniem po- zwu co do zasady wyznaczone zostają ramy podmiotowe i przedmiotowe, w których toczy się proces, zważywszy że powód wskazuje strony procesu (art. 126 § 1 pkt 1 KPC), a także powinien określić swoje żądanie (art. 187 § 1 pkt 1 KPC) oraz osadzić je w konkretnym stanie faktycznym, który uzasadnia przytoczone roszczenie (art. 187 § 1 pkt 2 KPC), zaś sąd orzekający w sprawie związany jest żądaniami powoda (art. 321 § 1 KPC)3. Na tym etapie postępowania, tj. do chwili doręczenia pozwu pozwanemu, charakterystyczna jest wzmożona aktywność organów procesowych, dokonu- jących czynności postępowania z urzędu. W pierwszej kolejności z pozwem zapoznaje się przewodniczący. Dokonuje weryfikacji jego treści w celu zakwa- lifikowania jako określonego rodzaju pisma i umożliwienia mu nadaniu dal- szego biegu zgodnie z art. 130 § 1 KPC oraz § 57 ust. 1 pkt 1 RegSądR. Prze- wodniczący przystępuje do badania pozwu pod kątem spełnienia warunków 1 Charakterystyka ta odnosi się do postępowania pierwszoinstancyjnego będącego przedmio- tem zainteresowania w niniejszej pracy, a stanowiącego z konstrukcyjnego punktu widzenia naj- istotniejszą część procesu cywilnego. Jednocześnie należy zauważyć, że w kontekście projektowa- nych zmian w KPC określonych w Projekcie z 8.1.2019 r., powyższa konstrukcja procesu cywilnego nie uległaby zasadniczym zmianom. Wprowadzenie dodatkowego etapu w postaci posiedzenia przygotowawczego (art. 2054 i n. KPC według Projektu z 8.1.2019 r.) nie powodowałoby bowiem przekształcenia całej struktury postępowania w ujęciu dynamicznym, lecz co do zasady prowadzi- łoby do wyraźniejszego rozdzielenia momentu wdania się w spór co do istoty sprawy oraz rozpo- częcia rozprawy. 2 Do których można zaliczyć m.in.: przerwanie biegu terminu przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 KC), przerwanie biegu terminu zasiedzenia (art. 175 w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 KC), prze- rwanie biegu terminów prekluzyjnych (np. art. 534 KC) i in. Szerzej na ten temat zob. W. Bro- niewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 228–229; T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2013, s. 93–94. 3 Szerzej na ten temat w dalszej części wywodu poświęconej wydaniu wyroku i jego ogłosze- niu. Należy jednak w tym miejscu zauważyć, że w toku procesu może dojść do przekształcenia powództwa zgodnie z przepisami art. 193 i n. KPC, a tym samym do zmian ram podmiotowych lub przedmiotowych, w których toczy się dany proces. 2 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego formalnych określonych w art. 126 i n. oraz art. 187 § 1 KPC4, a także wy- mogów fiskalnych określonych w art. 1262 § 1 KPC oraz art. 3 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 18, art. 26 i n. KSCU. Jeżeli pismo procesowe obarczone jest brakami w tym zakresie, przewodniczący wydaje odpowiednie zarządzenie o wezwaniu do usunięcia braków formalnych lub fiskalnych pozwu (art. 130 i n. KPC) albo o jego zwrocie bez wzywania do usunięcia takich braków, w sytuacji gdy pozew nie został należycie opłacony przez stronę reprezentowaną przez profesjonal- nego pełnomocnika (art. 1302 § 1 KPC). Jednakże zgodnie z § 125 ust. 1 RegSądR przewodniczący nie wydaje za- rządzeń zmierzających do sanowania stanu naruszenia wyżej wymienionych przepisów postępowania, jeżeli pozew wpłynął do sądu niewłaściwego bądź zachodzą bezwzględne przeszkody procesowe5, które uzasadniałyby odrzuce- nie powództwa a limine, a braki formalne pisma nie uniemożliwiają działania sądu6. Z kolei w myśl art. 1262 § 2 KPC przewodniczący nie wzywa strony do uiszczenia opłaty sądowej od pozwu, jeżeli z jego treści wynika, że podlega ono odrzuceniu. Podobnie wydaje się, że pozew wniesiony przez fachowego pełnomocnika, o którym mowa w art. 1302 § 1 KPC, nie powinien być zwra- cany z uwagi na niedokonanie należytej opłaty, jeżeli podlega odrzuceniu a li- mine. Kwestia ta może być jednak sporna. Przepis art. 1262 § 2 KPC wskazuje wyraźnie, że nie żąda się opłaty od pisma, jeżeli już z jego treści wynika, że 4 Nie można jednak zapominać, że przepisy regulujące poszczególne postępowania odrębne mogą określać dodatkowe wymogi formalne pozwu, np. co do konieczności stosowania formu- larza urzędowego (art. art. 1871 i 5052 KPC), czy spełnienia dodatkowych warunków formal- nych pozwu w europejskim postępowaniu nakazowym stosownie do przepisów rozporządzenia Nr 1896/2006. Z drugiej strony unormowanie postępowania odrębnego może obniżać wymogi formalne pozwu, jak w postępowaniu w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecz- nych, gdzie zgodnie z art. 466 KPC pracownik lub ubezpieczony, działający bez adwokata lub radcy prawnego, może zgłosić powództwo ustnie do protokołu. 5 Przyjmując podział przeszkód procesowych za W. Broniewiczem, który dzieli przeszkody procesowe na brane pod uwagę przez sąd z urzędu (bezwzględne), jak np. niedopuszczalność drogi sądowej czy zawisłość sporu, oraz na powstające z woli stron lub których wzięcie pod uwagę przez sąd zależy od zgłoszenia zarzutu przez pozwanego (względne), np. zapis na sąd polubowny, ist- nienie umowy o jurysdykcję sądu państwa obcego. Ponadto autor przyjmuje dwa podziały prze- szkód procesowych według kryteriów: 1) czasu powstania przeszkody – na: pierwotne – istniejące w chwili wszczęcia procesu, oraz następcze – powstałe w toku procesu; 2) możliwości ich usunię- cia – na: usuwalne i nieusuwalne. Zob. W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 234–235. 6 Sytuacja taka może mieć miejsce np. wówczas, gdy pozew nie został podpisany. Przewodni- czący nie mógłby mu nadać dalszego biegu, nawet w zakresie skierowania sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w celu odrzucenia powództwa, ponieważ brakowałoby konstytutyw- nego elementu pisma pozwalającego na identyfikację strony dokonującej czynności procesowej. 3 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... podlega ono odrzuceniu. Z kolei w sytuacji unormowanej w art. 1302 § 1 KPC nie następuje wezwanie do usunięcia braku fiskalnego pisma, ale wydawane jest zarządzenie o zwrocie pisma procesowego, a strona w terminie tygodnio- wym może uiścić brakującą opłatę. Dokonując literalnej wykładni zestawio- nych przepisów, należałoby wnioskować, że skoro organ procesowy nie żąda uiszczenia opłaty od strony reprezentowanej przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, to w pierwszej kolejności powinien nastąpić zwrot pozwu zarządzeniem, a nie odrzucenie powództwa postanowieniem. Działa- nie takie byłoby jednak nieracjonalne, bowiem prowadziłoby do multiplikacji czynności postępowania. Jeżeli dokonano by zwrotu pozwu, a następnie zgod- nie z art. 1302 § 2 KPC strona uiściłaby brakującą opłatę, to sąd musiałby od- rzucić pozew oraz dokonać zwrotu całości opłaty na podstawie art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. b KSCU. Tak też należy dokonać funkcjonalnej i systemowej wykładni ww. przepisów oraz dojść do wniosku, że w razie braku fiskalnego pozwu wno- szonego przez fachowego pełnomocnika, w sytuacji gdy powództwo podlega odrzuceniu, nie należy zarządzać zwrotu pisma, ale dokonać odrzucenia po- wództwa. Jeżeli pozew nie jest obarczony brakami formalnymi ani fiskalnymi, albo posiada braki formalne pozwalające na dalsze procedowanie lub braki fiskalne i podlega odrzuceniu a limine, bądź powinien zostać przekazany innemu są- dowi właściwemu do rozpoznania sprawy, w myśl § 43 i n. RegSądR sprawa zostaje przydzielona referentowi celem podjęcia kolejnych czynności proce- sowych. Na podstawie art. 201 § 1 KPC przewodniczący również bada, w ja- kim trybie sprawa powinna być rozpoznawana oraz czy podlega rozpoznaniu w jednym z postępowań odrębnych. Jednocześnie przewodniczący powinien wyznaczyć posiedzenie niejawne, jeżeli konieczne jest przedsięwzięcie stosow- nej czynności decyzyjnej, bądź zarządzić doręczenie odpisu pozwu pozwa- nemu7. Zgodnie z art. 206 § 1 KPC przewodniczący wraz z zarządzeniem dorę- czenia odpisu pozwu pozwanemu powinien zaś wyznaczyć termin rozprawy, o której zawiadamia się pozwanego8, chyba że sąd uzna, iż przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne w myśl art. 1481 § 1 i 3 KPC. 7 Pozew nie podlega doręczeniu pozwanemu w wypadku odrzucenia powództwa a limine. Na ten temat zob. T. Wiśniewski, Przebieg, s. 111, 126; B. Karolczyk, Koncentracja materiału proceso- wego w postępowaniu cywilnym przed sądem pierwszej instancji, Warszawa 2013, s. 292; K. Pia- secki, Postępowanie sporne rozpoznawcze w sprawach cywilnych, Warszawa 2011, s. 151. 8 Zgodnie z art. 2051 § 1 KPC według Projektu z 8.1.2019 r. przewodniczący, zarządzając do- ręczenie pozwu pozwanemu, ma obligatoryjnie zobowiązywać stronę pozwaną do złożenia odpo- wiedzi na pozew w wyznaczonym terminie, nie krótszym niż 2 tygodnie. Po wniesieniu odpowie- 4 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego Gdy przewodniczący dokona odpowiednich czynności, sam sąd bada, czy jest właściwy do rozpoznania sprawy oraz czy nie zachodzą bezwzględne prze- szkody procesowe, co w przypadku rozpoznawania sprawy w trybie zwykłym procesowym może następować już po zarządzeniu o doręczeniu pozwu, jak i po samym doręczeniu pozwu9. Sprawdzane jest istnienie jurysdykcji krajowej niemogącej być derogowaną umową stron10, dopuszczalności drogi sądowej, właściwości miejscowej i rzeczowej sądu, przed którym wytoczono powódz- two, zdolności sądowej stron, zdolności procesowej powoda, czy nie zachodzą braki w składzie organów powoda niebędącego osobą fizyczną uniemożliwia- jące jego działanie, czy między tymi samymi stronami nie toczy się postępowa- nie w tym samym przedmiocie oraz czy nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej, a także czy nie zachodzi wypadek immunitetu sądowego pozwanego. W tym miejscu pojawia się pytanie o kolejność badania przesłanek proce- sowych, które nie zostało uregulowane w ustawie ani w aktach podustawowych i wzbudza kontrowersje w doktrynie. Z jednej strony pojawiają się poglądy, że wobec braku stosownego unormowania wszystkie przesłanki procesowe na- dzi na pozew lub w sytuacji, gdy pozwany nie złożył pisma i nie został wydany wyrok zaoczny, przewodniczący ma wyznaczać posiedzenie przygotowawcze oraz wzywać na nie strony, o czym ma stanowić art. 2054 § 1 KPC według Projektu z 8.1.2019 r. W myśl art. 2054 § 3 KPC według Projektu z 8.1.2019 r. przewodniczący ma mieć jednak możliwość odstąpienia od wyznaczania po- siedzenia przygotowawczego w sytuacji, gdy posiedzenie takie nie przyczyniłoby się do sprawniej- szego rozpoznania sprawy. Jeżeli zaś wyznaczone zostanie posiedzenie przygotowawcze i w jego toku nie dojdzie do rozwiązania sporu, dopiero wyznaczana ma być rozprawa zgodnie z planem rozprawy sporządzonym przy udziale stron i zatwierdzanym przez przewodniczącego (art. 2055 § 1, art. 2059 § 1 i 2, art. 20510 § 2 i 3 KPC według Projektu z 8.1.2019 r.). Istotne jest przy tym, że strony powinny przytaczać twierdzenia i dowody do chwili zatwierdzenia planu rozprawy pod rygorem ich późniejszego pominięcia. W sytuacji niewyznaczenia posiedzenia przygotowawczego strony mają mieć możliwość zgłaszania twierdzeń i dowodów aż do zamknięcia rozprawy, z za- strzeżeniem negatywnych skutków, które mogą wyniknąć z działania na zwłokę lub niezastoso- wania się do zarządzeń przewodniczącego i postanowień sądu (art. 20512 § 1 i 2 KPC według Pro- jektu z 8.1.2019 r.). Przewodniczący może natomiast w każdym wypadku wcześniej zobowiązać stronę do zgłoszenia wszelkich twierdzeń i dowodów pod rygorem ich późniejszego pominięcia (art. 2053 § 2 KPC według Projektu z 8.1.2019 r.). 9 Nie można jednak pominąć, że w praktyce sąd częstokroć dysponuje ograniczoną wiedzą na temat tego, czy występuje określona przeszkoda procesowa, w szczególności zawisłość sporu i powaga rzeczy osądzonej, a przeszkody te mogą ujawnić się w toku procesu, w następstwie za- rzutu zgłoszonego przez pozwanego. Por. W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965, s. 98 i n.; T. Wiśniewski, Przebieg, s. 128; B. Karolczyk, Koncentracja, s. 292–293. 10 Zważywszy, że zgodnie z art. 1104 § 2 KPC w przypadku, gdy w sprawie strony mogą umówić się co do jurysdykcji krajowej, poddanie sprawy jurysdykcji sądów polskich może nastąpić przez wdanie się w spór co do istoty sprawy, jeżeli pozwany nie podniesie zarzutu braku jurysdykcji krajowej. Na ten temat zob. post. SN z 15.2.2012 r., I CSK 253/11, Legalis. 5 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... leży traktować jednakowo, nie określając sztywno i bezwzględnie kolejności kontroli, zaś odstępstwo od ewentualnego wzorca kontroli nie powinno sta- nowić uchybienia po stronie organu procesowego11. Z drugiej strony auto- rzy wskazują, iż należy przyznać pierwszeństwo jednej z przesłanek proceso- wych, zasadniczo w postaci jurysdykcji krajowej lub właściwości rzeczowej bez względu na wartość przedmiotu sporu, bądź dopuszczalności drogi sądowej12. W tym kontekście problem sprowadza się w istocie do tego, której przyczy- nie nieważności postępowania powinno dać się pierwszeństwo13. Wydaje się jednak, że pierwszeństwo należy przydać jurysdykcji krajowej, z uwagi na jej znacznie szerszy zakres i względy celowościowe, które przemawiają za brakiem potrzeby przekazywania sprawy, w której i tak pozew podlegałby odrzuceniu wobec braku jurysdykcji krajowej, np. w sprawie o prawo rzeczowe na nieru- chomości położonej poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej14. Niezależnie od przyjętej koncepcji w zakresie kolejności badania przesła- nek procesowych należy wskazać, że jeżeli przeszkoda procesowa ma charak- ter nieusuwalny, sąd pozew odrzuca, bez wszczynania postępowania wpad- kowego15. Ma to miejsce w przypadku braku jurysdykcji krajowej (art. 1099 § 1 KPC), niedopuszczalności drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 KPC) lub za- wisłości sporu i powagi rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 2 KPC), a także immunitetu sądowego (art. 1113 KPC). W przypadku braku właściwości rze- czowej lub miejscowej sądu, z wyjątkiem braku właściwości możliwej do usu- nięcia za pomocą umowy stron, sąd przekazuje sprawę sądowi właściwemu na podstawie art. 200 § 1 KPC, względnie na podstawie art. 25 § 3 KPC, je- śli przekazanie sprawy ma miejsce w następstwie sprawdzenia wartości przed- 11 Zob. T. Wiśniewski, Przebieg, s. 122 i n.; P. Grzegorczyk, Jurysdykcja krajowa w sprawach z zakresu własności przemysłowej, Warszawa 2007, s. 116 i n. 12 Zob. M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 240; K. Weitz, Jurysdykcja krajowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005, s. 406 i n.; P. Grzegorczyk, Jurys- dykcja, s. 116 i n.; T. Wiśniewski, Przebieg, s. 110 i n. 13 Szerzej na temat badania przyczyn nieważności postępowania zob. T. Zembrzuski, Nieważ- ność postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2017, s. 275 i n. 14 Podobnie post. SN z 30.8.1965 r., IV CO 20/65, Legalis; post. SN z 14.2.1985 r., II CO 13/85, OSNC 1985, Nr 12, poz. 196. Odmiennie SN w post. z 29.10.2010 r., IV CSK 465/09, OSNC 2011, Nr 2, poz. 22, gdzie wskazuje się na pierwszeństwo badania właściwości przed sprawdzaniem istnienia jurysdykcji krajowej. Słusznie przy tym zauważa K. Weitz, że problem jest o tyle aktualny, o ile w istocie wystąpi konkurencja przesłanek procesowych – zob. K. Weitz, Jurysdykcja, s. 406 i n. 15 Przyjmując za W. Broniewiczem podział postępowania na postępowanie główne, wpadkowe i uboczne –W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 28. W niniejszej pracy pro- ponuje się jednak, by postępowanie wpadkowe i uboczne objąć zbiorczym terminem postępowa- nia incydentalnego. 6 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego miotu sporu z urzędu. Natomiast jeżeli przeszkoda procesowa ma charakter usuwalny, tzn. gdy zachodzi brak zdolności sądowej stron, brak zdolności pro- cesowej powoda lub brak w składzie jego organów uniemożliwiający działanie, to zgodnie z art. 199 § 2 KPC konieczne jest wszczęcie odpowiedniego postę- powania wpadkowego. Jeżeli braki nie zostaną usunięte, sąd odrzuca pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 3 KPC. Zgodnie z przepisem art. 202 zd. 3 KPC sąd powinien również z urzędu ba- dać, czy pełnomocnik powoda jest należycie umocowany (co należałoby wią- zać z przepisem art. 89 § 1 KPC, na podstawie którego pełnomocnik przy doko- naniu pierwszej czynności procesowej obowiązany jest dołączyć do akt sprawy dokument pełnomocnictwa) oraz czy nie zachodzi brak zdolności procesowej pozwanego. Wobec spostrzeżenia ww. braków przewodniczący powinien wy- dać odpowiednie zarządzenie wzywające powoda do ich usunięcia, odpowied- nio na podstawie art. 130 § 1 albo art. 70 § 1 KPC16, bądź z urzędu zwrócić się do sądu opiekuńczego o ustanowienie przedstawiciela ustawowego w myśl art. 70 § 1 KPC. Jeżeli pełnomocnik nie wykaże należycie swojego umocowania, po- zew podlega zwrotowi na mocy art. 130 § 2 KPC. W przypadku nieusunię- cia braku zdolności procesowej pozwanego, jeżeli nie zachodziłby jednoczesny brak zdolności sądowej pozwanego albo sąd nie mógłby podjąć z urzędu czyn- ności ukierunkowanych na usunięcie braku zdolności procesowej pozwanego, konieczne może okazać się zawieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 KPC17. 16 Trudno zgodzić się z poglądem W. Broniewicza, że pierwotny brak zdolności procesowej pozwanego powinien być usuwany na podstawie art. 130 § 1 KPC w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pozwu –W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 178. Przepis art. 130 § 1 KPC wyraźnie stanowi o niezachowaniu warunków formalnych lub fiskalnych pisma procesowego, do których nie można zakwalifikować zdolności procesowej pozwanego. Usuwanie braku zdolności procesowej pozwanego powinno następować w myśl przepisu art. 70 § 1 KPC – nie w ustawowym terminie tygodniowym, ale w terminie sądowym wyznaczonym przez organ procesowy. Tym samym niezależnie od momentu spostrzeżenia braku zdolności procesowej po- zwanego sąd powinien podjąć działania w trybie art. 70 § 1 KPC, które ze swej istoty nie powinny doprowadzić do zwrotu pozwu przez przewodniczącego. Kontrola braków formalnych, wydawa- nie zarządzeń wzywających do ich usunięcia oraz podejmowanie decyzji o zwrocie pisma proce- sowego należą do kompetencji przewodniczącego, zaś kwestia kontroli zdolności procesowej na- leży do sądu. Zob. J. Jodłowski, w: J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. We- itz (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2016, s. 240. 17 W praktyce trudno wyobrazić sobie sytuację, w której zachodziłby brak zdolności proce- sowej pozwanego, który nie zostałby usunięty przez powoda lub przez sąd z urzędu. W przypadku stron niebędących osobami fizycznymi brak zdolności procesowej oznaczałby bowiem brak zdol- ności sądowej, co implikowałoby konieczność odrzucenia pozwu. Natomiast w przypadku braku 7 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... Kolejnym istotnym momentem wyznaczającym przebieg procesu cywil- nego i jego następny etap jest doręczenie pozwu pozwanemu. Zdarzenie to wywołuje skutki materialnoprawne związane ze złożeniem oświadczenia woli18 oraz określone skutki procesowe. Z chwilą doręczenia pozwu dochodzi przede wszystkim do zawisłości sporu, określanej niekiedy w doktrynie nieprecy- zyjnie „stanem sprawy w toku”19. Z tą chwilą nie można wszcząć pomiędzy tymi samymi stronami nowego postępowania o to samo roszczenie (art. 192 pkt 1 KPC). Wytoczenie zaś nowego powództwa pomiędzy tymi samymi stro- nami o to samo roszczenie oparte na jednakowej podstawie faktycznej prowa- dzi do konieczności odrzucenia pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 KPC. Postępowanie toczące się natomiast pomimo przeszkody litis pendentis do- tknięte jest nieważnością zgodnie z art. 379 pkt 3 KPC20. Ponadto wobec zaist- nienia stanu zawisłości sporu pozwany może wytoczyć przeciwko powodowi powództwo wzajemne (art. 192 pkt 2 KPC), zaś zbycie w toku sprawy rzeczy lub praw objętych sporem nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy, natomiast nabywca może wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej (art. 192 pkt 3 KPC). Z chwilą doręczenia pozwu sąd traci nadto możliwość sprawdzenia z urzędu wartości przedmiotu sporu (art. 25 § 2 KPC), a tym samym przekazania sprawy do innego sądu rzeczowego właściwego z uwagi na wysokość wartości przedmiotu sporu na podstawie art. 25 § 3 w zw. z art. 17 pkt 4 KPC. Pozwany dopiero po doręczeniu pozwu zyskuje możliwość ustosunkowa- nia się do powództwa – może podjąć obronę przeciwko powództwu, uznać roszczenia powoda albo zachować się biernie. Wtedy też pozwany zasadniczo zyskuje faktyczną możliwość udziału w postępowaniu toczącym się przeciwko niemu i przystąpienia do kontradyktoryjnego sporu z powodem. Zaniecha- nie w tym względzie przez pozwanego prowadzić natomiast może do wydania wyroku zaocznego zgodnie z przepisami art. 339 i n. KPC, zważywszy że to zdolności procesowej osoby fizycznej możliwe jest działanie z urzędu sądu opiekuńczego na pod- stawie art. 570 KPC w celu ustanowienia przedstawiciela ustawowego dla osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych lub mającej zdolność taką ograniczoną. Na ten temat zob. J. Jo- dłowski, w: J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz (red.), Postępowanie, s. 239 i n. 18 Na ten temat zob. W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 236–237. 19 Określenie takie może budzić wątpliwości z uwagi na jego nieprecyzyjność. Sprawa jest w toku od momentu wszczęcia postępowania, a zatem od chwili wniesienia pozwu – szerzej zob. rozdział II § 4. Na temat wieloznaczności terminu „sprawa w toku” zob. W. Broniewicz, „Sprawa w toku” w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego, ZNUŁ 1970, Nr 69, s. 8–13. 20 Zob. W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 237–238. 8 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego etap procesu pomiędzy doręczeniem pozwu pozwanemu, a wdaniem się po- zwanego w spór jest jedynym momentem właściwym do wydania wyroku za- ocznego21. Na etapie postępowania pomiędzy doręczeniem pozwu pozwanemu a wda- niem się w spór pozwany może zgłosić zarzut nieprawidłowego ustalenia war- tości przedmiotu sporu przez powoda i zainicjować jego sprawdzanie na pod- stawie art. 25 § 2 KPC. W tym okresie pozwany może również podnieść zarzut zapisu na sąd polubowny zgodnie z art. 1165 § 1 KPC, bądź braku właściwo- ści sądu na podstawie zawartej między stronami umowy prorogacyjnej22. Po- nadto pozwany ma możliwość zgłoszenia zarzutu zawarcia umowy o mediację na podstawie umowy stron, zgodnie z art. 2021 KPC. Nieskorzystanie z możli- wości podniesienia przez pozwanego jednego z powyższych zarzutów dopro- wadza do wygaśnięcia jego uprawnień w tym zakresie, a co za tym idzie – w dal- szym toku postępowania nie można sprawdzać wartości przedmiotu sporu ani przekazać sprawy do rozpoznania sądowi, który byłby właściwy na podstawie umowy stron. Możliwe natomiast jest późniejsze skierowanie stron do media- cji, na co wskazuje dyspozycja przepisu art. 1838 § 1 i 2 KPC. W omawianym okresie postępowania pozwany w myśl art. 1104 § 2 i art. 1105 § 6 KPC ma również możliwość zgłoszenia zarzutu braku jurysdykcji krajowej, czy to wynikającej z umowy stron, czy z przepisów prawa powszech- nie obowiązującego, której to sąd nie bierze pod uwagę z urzędu we wcześniej- szym etapie postępowania. Wdanie się zaś pozwanego w spór bez zgłoszenia zarzutu braku jurysdykcji krajowej prowadzi do uznania jurysdykcji sądu pol- 21 Z zestawienia przepisów art. 214 § 1, art. 339 § 1, art. 340 i 341 KPC wynika, że wydanie wyroku zaocznego jest możliwe jedynie wówczas, gdy pozwany został zawiadomiony o terminie rozprawy (co zgodnie z art. 206 § 1 i 2 KPC powinno wiązać się z doręczeniem pozwu), ale zanim zajął stanowisko w sprawie. Tak też nie ma możliwości wydania wyroku zaocznego już po wda- niu się w spór przez pozwanego. Należy nadmienić, że w świetle proponowanych zmian art. 339 § 1 i art. 340 § 1 KPC według Projektu z 8.1.2019 r. wydanie wyroku zaocznego może następo- wać na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany w przepisanym terminie nie wniesie odpowiedzi na pozew bądź gdy sprawa zostanie skierowana na rozprawę, a pozwany nie wniesie odpowiedzi na pozew i nie stawi się na rozprawę. Takie rozwiązanie nie zmieni jednak faktu, że wyrok zaoczny będzie mógł zostać wydany w czasie po doręczeniu pozwu pozwanemu, lecz przed wdaniem się przez niego w spór. 22 Należy nadmienić, że w świetle projektowanego art. 200 § 12 KPC (Projekt z 8.1.2019 r.) niewłaściwość dającą się usunąć na drodze umowy stron sąd ma brać pod uwagę z urzędu do czasu doręczenia pozwu, a następnie wyłącznie na zarzut pozwanego zgłoszony i należycie uzasadniony przed wdaniem się w spór. 9 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... skiego i umożliwia dalsze procedowanie w sprawie23. Na tym etapie postępo- wania pozwany co do zasady może zgłosić żądanie zabezpieczenia kosztów procesu przez powoda niemającego miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu albo siedziby w Polsce lub w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, o czym stanowi art. 1121 § 1 KPC. Późniejsze wystąpienie z żądaniem złożenia kaucji aktorycznej jest możliwe jedynie wówczas, gdy pozwany w toku sprawy dowiedział się, że powód nie ma miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu albo siedziby na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, bądź w innym państwie członkowskim UE, bądź gdy dopiero wówczas dowiedział się o ustaniu pod- stawy prawnej do zwolnienia powoda od obowiązku złożenia kaucji aktorycz- nej, o czym stanowi art. 1121 § 2 KPC. Podobne unormowanie przewidziano w art. 295 § 2 i art. 486 § 2 KSH, tzn. w sytuacjach wystąpienia z tzw. actio pro socio, gdy sprawa toczy się z powództwa wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, akcjonariusza lub osoby, której służy inny tytuł uczest- nictwa w zyskach lub podziale majątku, o naprawienie szkody wyrządzonej spółce. Zgodnie z powyższymi przepisami pozwany może zgłosić przy pierw- szej czynności procesowej żądanie złożenia przez powoda kaucji na zabezpie- czenie pokrycia szkody grożącej pozwanemu24. Konsekwencją doręczenia pozwu pozwanemu jest powstanie po jego stro- nie ciężaru wdania się w spór, stosownie do przepisu art. 221 KPC, od któ- rego nie może się co do zasady uchylić pomimo podniesienia zarzutów pro- cesowych25. W celu uporządkowania dalszego wywodu należy wyjaśnić, że 23 Zob. post. SN z 15.2.2012 r., I CSK 253/11, Legalis. Podobne unormowania przewidują przepisy prawa unijnego w zakresie regulacji jurysdykcji krajowej – art. 9 ust. 2 rozporządzenia Nr 2201/2003, art. 5 rozporządzenia Nr 4/2009, art. 9 ust. 1 rozporządzenia Nr 650/2012, art. 26 rozporządzenia Nr 1215/2012. 24 Należy jednak w tym miejscu nadmienić, że pomimo podobieństwa pomiędzy instytucjami z art. 1119 i n. KPC oraz art. 295 § 2 i art. 486 § 2 KSH różnią się one w zasadniczych kwestiach. W przypadku spełnienia przesłanek stosowania kaucji aktorycznej przeciwko powodowi, który nie ma miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu lub siedziby w Rzeczypospolitej Polskiej lub w innym państwie członkowskim UE, sąd jest związany żądaniem pozwanego co do obciążenia powoda kaucją. Kaucja ta zabezpiecza jedynie zwrot kosztów procesu. Tymczasem stosowanie kaucji z art. 295 § 2 i art. 486 § 2 KSH jest fakultatywne, skoro zgodnie z treścią obu przepisów „sąd może nakazać złożenie kaucji”. Ponadto kaucja aktoryczna składana w trybie art. 295 § 2 i art. 486 § 2 KSH zabezpiecza nie tylko koszty procesu, ale szerzej ujętą szkodę, która grozi pozwanemu w związku z wytoczonym powództwem. 25 Wyjątek w tym zakresie przewidziano w art. 1124 § 1 KPC w odniesieniu do kaucji aukto- rycznej. Jednocześnie trzeba zauważyć, że w art. 221 jest mowa o zarzutach formalnych. Posłuże- nie się takim pojęciem budzi jednak wątpliwości, skoro zarzuty te mają się odnosić nie tylko do potencjalnych braków formalnych czynności powoda, lecz również do przeszkód proceduralnych 10 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego pod pojęciem ciężaru procesowego rozumie się taką powinność strony, która wypełniania jest we własnym interesie i której od strony nie można wyegze- kwować26. Niezastosowanie się do ciężaru procesowego wiąże się natomiast z niekorzystnymi skutkami procesowymi. Tak też strona powinna sprostać ciężarowi procesowemu dla własnej korzyści. Ciężar odróżnia się natomiast od obowiązku procesowego, któremu podporządkowanie się można wymusić i który stanowi powinność w interesie innych podmiotów. Na tej zatem pod- stawie można stwierdzić, że ciężar wdania się w spór oznacza powinność zaję- cia stanowiska co do meritum sprawy, której niepodporządkowanie się naraża stronę na ujemny skutek w postaci uzyskania niekorzystnego wyniku postę- powania. Wraz z wdaniem się przez pozwanego w spór proces wkracza w zasadni- cze stadium, kiedy to powinny się wyklarować stanowiska stron. Wówczas też sprawa może być rozpoznawana na rozprawie27, zaś zgodnie z przepisem art. 212 § 1 KPC sąd powinien dążyć do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są sporne, a to przez zadawanie pytań stronom w celu wyja- śnienia podstawy faktycznej dochodzonych roszczeń oraz przytoczenia i uzu- pełnienia twierdzeń lub dowodów. Po informacyjnym przesłuchaniu stron, w myśl art. 223 § 1 KPC, sąd powinien nakłaniać strony do pojednania i za- warcia ugody. Jeżeli do dokonania takiej czynności materialno-dyspozytywnej by nie doszło, bądź ta byłaby niedopuszczalna w świetle art. 203 § 4 w zw. z art. 223 § 2 KPC, następuje postępowanie dowodowe i roztrząsanie jego wy- ników. To na etapie pomiędzy wdaniem się w spór a zamknięciem rozprawy uniemożliwiających prowadzenie postępowania. Ustawodawca w części rozwija znaczenie tego terminu w art. 222 KPC, gdzie wskazuje się, że zarzutami formalnymi są m.in. zarzuty uzasadnia- jące odrzucenie pozwu. Wydaje się więc, że precyzyjniej byłoby posługiwać się pojęciem zarzutów procesowych. Na ten temat zob. W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 239. 26 Zob. tamże, s. 142 i n.; H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998, s. 49; M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, War- szawa 1947, s. 171. 27 Zważywszy, że w aktualnym stanie prawnym co do zasady rozprawa powinna zostać wy- znaczona wraz z wydaniem zarządzenia o doręczeniu pozwu pozwanemu, o czym stanowi art. 206 § 1 KPC. Jednak nie można pominąć, iż stosownie do art. 1481 § 1 KPC sprawa może być w okre- ślonych przypadkach rozpoznawana również na posiedzeniu niejawnym, a zatem poza rozprawą. Ponadto warto przypomnieć, że zgodnie z art. 2054 i n. KPC według Projektu z 8.1.2019 r. roz- poznanie sprawy na rozprawie ma co do zasady poprzedzać posiedzenie przygotowawcze, z któ- rego przewodniczący będzie mógł zrezygnować, jeżeli posiedzenie takie nie przyczyniłoby się do sprawniejszego rozpoznania sprawy. To również w ramach posiedzenia przygotowawczego ma dochodzić do wyklarowania stanowisk stron i ustalenia porządku postępowania dowodowego. 11 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... w postępowaniu procesowym trybu zwykłego zasadniczo skompletowany po- winien zostać materiał procesowy28. Moment wdania się w spór przez pozwanego nie pokrywa się z chwilą roz- poczęcia rozprawy, zaś ustawa z tym zdarzeniem wiąże określone skutki pro- cesowe. Jednocześnie oba punkty czasowe są ze sobą blisko związane, skoro prowadzenie rozprawy jest zasadniczo konsekwencją wdania się w spór przez pozwanego, a samo wdanie się w spór może nastąpić na rozprawie29. Z tego też powodu oba momenty należy omówić obok siebie. Kwestia rozpoczęcia rozprawy nie jest rozumiana w ustawie jednolicie, co wiąże się z przydawaniem pojęciu rozprawy odmiennych znaczeń. W doktry- nie wskazuje się, że w procesie cywilnym obowiązuje tzw. jedność rozprawy, co oznacza, iż rozprawa stanowi pewne kontinuum, w czasie którego strony zajmują stanowiska co do istoty sprawy lub określonych kwestii procedural- nych30. Część przepisów operuje omawianym pojęciem w wyżej przytoczonym znaczeniu, np. art. 316 § 1 KPC. Jednakże niektóre przepisy utożsamiają poję- cie rozprawy z terminem posiedzenia, na które rozprawa została wyznaczona, czy też wskazują, że w toku procesu ta sama kwestia rozpoznawana może być na kilku rozprawach. Choć zabieg taki stosowany jest w języku potoczonym, to przyjmując założenie jedności rozprawy oraz bazując na rozróżnieniu po- jęć posiedzenia jawnego i rozprawy z art. 148 § 1 i 2 KPC, wskazać należy, iż poprawnie powinno się posługiwać pojęciem (jednej) rozprawy, która może toczyć się w kolejnych terminach. Niemniej, skoro w ustawie w różnych miej- scach posłużono się pojęciem rozprawy w różnych znaczeniach, zagadnienie początku rozprawy należy odnieść do poszczególnych przykładów wymienio- nych w KPC, bez dalszego rozróżniania kontekstu znaczeniowego. W głównym nurcie procesu, z chwilą rozpoczęcia rozprawy, wyłączona zo- staje możliwość cofnięcia powództwa bez zrzeczenia się roszczenia, gdy po- zwany nie wyraża na to zgody wprost lub w sposób dorozumiany, o czym sta- nowi art. 203 § 1 i 3 KPC. W świetle art. 207 § 1 KPC termin pierwszego po- 28 Należy mieć na względzie, iż w drodze wyjątku na podstawie art. 224 § 2 KPC po zamknię- ciu rozprawy przeprowadzony może zostać dowód przez sędziego wyznaczonego lub przez sąd wezwany albo gdy ma być przeprowadzony dowód z dokumentu zgromadzonego w aktach in- nego organu władzy publicznej, a rozprawa co do tych dowodów zostanie przez organ procesowy uznana za zbyteczną. 29 Wdanie się w spór może nastąpić przy dokonaniu różnych czynności procesowych przez pozwanego, m.in. przy wnoszeniu odpowiedzi na pozew, ustnie na rozprawie, a także po zamknię- ciu rozprawy, tj. w sprzeciwie od wyroku zaocznego – zob. wyr. SN z 23.2.2005 r., III CK 323/04, Legalis; post. SN z 4.7.1988 r., IV CZ 90/88, Legalis. 30 W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 253–254. 12 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego siedzenia wyznaczonego na rozprawę jest również punktem granicznym do wniesienia odpowiedzi na pozew przez pozwanego, pod rygorem pominię- cia twierdzeń i dowodów strony zgłoszonych w czasie późniejszym, zgodnie z art. 207 § 6 KPC31. Z rozpoczęciem rozprawy wiąże się również szczególna sytuacja unormowana w art. 18 § 2 KPC, dotycząca przekazania sprawy do rozpoznania w pierwszej instancji sądowi okręgowemu z uwagi na powstanie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości. Jeżeli sąd rejonowy zdecyduje się zastosować instytucję unormowaną w art. 18 § 1 KPC, sąd okrę- gowy może odmówić przyjęcia sprawy do rozpoznania i zwrócić ją sądowi rejonowemu jedynie przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na roz- prawę, zgodnie z art. 18 § 2 KPC. Jeżeli zaś sąd okręgowy rozpocznie rozprawę, z mocy prawa zyskuje właściwość rzeczową, a tym samym nie jest władny prze- kazać sprawy ponownie sądowi niższego rzędu32. W zakresie postępowań ubocznych rozpoczęcie rozprawy odgrywa istotną rolę w kontekście instytucji wyłączenia sędziego oraz zgłoszenia opozycji przeciwko przystąpieniu interwenienta ubocznego do postępowania. Zgodnie z art. 50 § 2 KPC strona zgłaszająca wniosek o wyłączenie sędziego po przystą- pieniu do rozprawy powinna uprawdopodobnić, że przyczyna wyłączenia sę- dziego powstała dopiero po tym fakcie lub wtedy stała się jej znana. Jak stanowi natomiast art. 78 § 1 KPC, każda ze stron może zgłosić opozycję przeciwko wstąpieniu interwenienta ubocznego, jednakże nie później niż przy rozpoczę- ciu najbliższej rozprawy, a zatem do rozpoczęcia rozprawy na najbliższym ter- minie posiedzenia, na który została wyznaczona33. Należy jeszcze na marginesie zauważyć, że zagadnienie pierwszego posie- dzenia wyznaczonego na rozprawę pojawia się przy regulacji mediacji i po- wództwa wzajemnego. Na podstawie art. 1838 § 1 KPC sąd może skierować z urzędu strony do mediacji wyłącznie do zamknięcia pierwszego posiedze- nia wyznaczonego na rozprawę, zaś później jedynie na zgodny wniosek stron. Z kolei w świetle art. 204 § 1 KPC powództwo wzajemne można wytoczyć 31 Zgodnie z art. 2051 § 1 KPC według Projektu z 8.1.2019 r. odpowiedź na pozew ma być wnoszona w terminie wyznaczonym przez przewodniczącego. Zgodnie z Projektem z 8.1.2019 r. uchylony ma zostać art. 207 KPC. 32 Zob. wyr. SN z 30.4.1964 r., I PR 130/64, OSNC 1965, Nr 2, poz. 33. 33 W tym względzie można mieć wątpliwości, czy opozycja powinna być zgłoszona najpóźniej przed rozpoczęciem posiedzenia wyznaczonego na rozprawę, czy też jeszcze na tym posiedzeniu, ale przed zajęciem stanowiska strony co do istoty sprawy. Przyjmując koncepcję jedności rozprawy i rozróżnienia pojęciowego rozprawy i posiedzenia wyznaczonego na rozprawę, optować należy za drugą z możliwości. W tym kierunku zdaje się również zmierzać propozycja zmiany art. 78 § 1 KPC według Projektu z 8.1.2019 r. 13 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... najpóźniej na pierwszej rozprawie. Obie czynności procesowe mogą być za- tem dokonane już po rozpoczęciu rozprawy, ale nie później niż do zakończe- nia pierwszego posiedzenia wyznaczonego do jej przeprowadzenia. Niemniej trzeba zwrócić uwagę, że omawiany moment może zbiegać się z chwilą za- mknięcia rozprawy w ogóle, w szczególności że w myśl art. 6 § 1 KPC sąd powi- nien przeciwdziałać przewlekaniu postępowania i dążyć do tego, aby rozstrzy- gnięcie nastąpiło na pierwszym posiedzeniu, jeżeli jest to możliwe bez szkody dla wyjaśnienia sprawy. Kolejnym punktem wyznaczającym tok procesu i jego następny etap jest moment zamknięcia rozprawy pierwszoinstancyjnej, które w myśl art. 224 § 1 KPC następuje po przeprowadzeniu dowodów i udzieleniu głosu stronom. Do tego momentu postępowania osoba trzecia na podstawie art. 75 KPC może wystąpić z interwencją główną. Zgodnie z przepisem art. 109 § 1 KPC rów- nież do zamknięcia rozprawy strona reprezentowana przez fachowego pełno- mocnika jest władna zgłosić wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępo- wania, gdyż w przeciwnym razie roszczenie strony w tym przedmiocie wy- gaśnie. W świetle art. 174 § 2 KPC wyłączona zostaje możliwość uchylenia orzeczeń zapadłych po śmierci strony lub jej przedstawiciela ustawowego, utraty przez nich zdolności procesowej, utraty przez stronę zdolności sądowej lub utraty przez przedstawiciela ustawowego charakteru takiego przedstawi- ciela, bądź orzeczeń zapadłych po ogłoszeniu upadłości strony albo ustanowie- nia zarządcy w postępowaniu restrukturyzacyjnym, jeżeli postępowanie doty- czy masy upadłościowej, masy układowej lub masy sanacyjnej, o ile wszystkie powyższe zdarzenia nastąpiły po zamknięciu rozprawy. Wraz z zamknięciem rozprawy pozwany traci możliwość złożenia wniosku z art. 205 KPC o prze- kazanie sprawy do rozpoznania sądowi okręgowemu przez sąd rejonowy, je- żeli wytoczył przeciwko powodowi przed tym sądem powództwo wpływające na roszczenie powoda bądź dlatego, że ma z nim związek, bądź dlatego, że rosz- czenia stron nadają się do potrącenia. Moment zamknięcia rozprawy w świetle art. 217 § 1 KPC jest też punktem, do którego strona ma możliwość przyta- czania okoliczności faktycznych i dowodów na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej34. Jednakże gdyby 34 Niemniej treść art. 217 § 1 KPC należy odczytywać w kontekście regulacji art. 217 § 2−3 KPC oraz art. 207 § 6 KPC i stwierdzić, że uprawnienie strony do przytaczania twierdzeń i zgła- szania dowodów na ich poparcie jest ograniczone. Aktywny udział strony w tworzeniu materiału procesowego powinien skupiać się na początkowym etapie procesu cywilnego – przy wytaczaniu powództwa oraz wdaniu się przez pozwanego w spór. Na podobnym założeniu zdaje się opierać Projekt z 8.1.2019 r., na co wskazują proponowane przepisy art. 20512 § 1 i 2 KPC. 14 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego istotne dla sprawy okoliczności faktyczne lub dowody pojawiły się już po za- mknięciu rozprawy, to ta może zostać otwarta ponownie zgodnie z art. 225 i art. 316 § 2 KPC35, względnie strona może zgłaszać nowe twierdzenia lub do- wody przed sądem drugiej instancji stosownie do przepisów art. 368 § 1 pkt 4 oraz art. 381 KPC36. Ostatnim zdarzeniem wyznaczającym bieg procesu cywilnego w trybie zwykłym jest moment wydania wyroku oraz jego ogłoszenia37. Zgodnie z prze- pisem art. 324 § 1 KPC po zamknięciu rozprawy sąd powinien odbyć niejawną naradę nad mającym zapaść orzeczeniem i zasadniczymi powodami rozstrzy- gnięcia, zwieńczeniem której jest spisanie sentencji wyroku38. W myśl art. 326 35 Na ten temat zob. wyr. SN z 6.1.1999 r., II CKN 144/98, Legalis. 36 Tak np. dopiero w postępowaniu przed sądem drugiej instancji zgłoszony może zostać zarzut przedawnienia – zob. wyr. SN z 3.11.2010 r., V CSK 142/10, Legalis; wyr. SN z 4.1.2008 r., III CSK 206/77, Legalis. 37 Oba te zdarzenia należy rozpatrywać łącznie z uwagi na fakt, że co do zasady konstytu- tywną cechą zaistnienia wyroku kontradyktoryjnego w obrocie prawnym jest jego ustna publika- cja. Przyjmuje się, że wyrok, który podlega ogłoszeniu, a nie został ogłoszony, jest wyrokiem nie- istniejącym w znaczeniu prawnoprocesowym – zob. wyr. SN z 3.2.2012 r., I UK 271/11, Legalis; wyr. SN z 30.11.2007 r., IV CNP 111/07, Legalis; post. SN z 17.11.2005 r., I CK 298/05, OSNC 2006, Nr 9, poz. 152. Por. także T. Wiśniewski, Przebieg, s. 321; Ł. Błaszczak, Glosa do post. SN z 17.11.2005 r., I CK 298/05, Rej. 2007, Nr 1, s. 120; W. Siedlecki, Nieważność, s. 60; A. Miączyński, Faktyczne i prawne istnienie orzeczenia w sądowym postępowaniu cywilnym, ZNUJ 1972, z. 55, s. 55 i 112. Odmiennie w uchw. SN z 17.10.1978 r., III CZP 62/78, OSNC 1979, Nr 5, poz. 88. Pa- miętać przy tym należy, że istnieje możliwość wydania wyroku w postępowaniu pierwszoinstan- cyjnym na posiedzeniu niejawnym w przypadku, gdy sprawa była rozpoznawana na posiedzeniu niejawnym w myśl art. 1481 § 1 KPC, a także w przypadku tzw. zastrzeżonego wyroku zaocznego na podstawie art. 341 KPC i wyroku zasądzającego świadczenie w sprawach wskazanych w art. 753 i 7531 KPC przy uznaniu roszczenia przez pozwanego, w zakresie niezaspokojonym w toku po- stępowania zabezpieczającego na podstawie art. 7532 KPC. Wyrok taki nie podlega ogłoszeniu, co wynika z istoty wydania orzeczenia na posiedzeniu niejawnym. Wyrok taki wiąże sąd z chwilą podpisania sentencji, o czym wprost stanowi art. 332 § 1 i art. 341 KPC w odniesieniu do zastrze- żonego wyroku zaocznego, który aktualnie można postrzegać jako ustawowe superfluum. Szerzej na temat wyrokowania na posiedzeniu niejawnym zob. A. Mendrek, Wyrokowanie na posiedze- niu niejawnym – zagadnienia wybrane, w: M. Tomalak (red.), Ius est a iustitia appellatum. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Wiśniewskiemu, Warszawa 2017, s. 364 i n. 38 W tym miejscu należy zauważyć, że zgodnie z literalnym brzmieniem art. 324 § 1 i 2 KPC oraz cechą semantyczną tego słowa, narada powinna odbywać się jedynie wówczas, gdy skład orzekający nie jest jednoosobowy. Niemniej w sytuacji, gdy sąd orzeka w składzie jednego sędziego zawodowego, co stanowi zasadę w świetle art. 47 § 1 KPC, ogłoszenie wyroku powinien poprze- dzać moment refleksji nad istotą sprawy. Ponadto przepis art. 326 § 3 KPC stanowi, że ogłoszenie wyroku odbywa się przez odczytanie sentencji, a zatem po zamknięciu rozprawy sędzia musi spo- rządzić tekst orzeczenia. Wobec tego w razie orzekania przez sąd w składzie jednoosobowym po zamknięciu rozprawy powinna odbyć się quasi-narada, co też jest praktyką powszechnie przyjętą. 15 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... § 1 KPC ogłoszenie wyroku powinno nastąpić na posiedzeniu, na którym za- mknięto rozprawę, co jest wyrazem postulatu sprawności postępowania i za- sady bezpośredniości39. Niemniej w sprawie zawiłej sąd może odroczyć ogło- szenie wyroku tylko jeden raz na okres 2 tygodni, wyznaczając stosownie do przepisu art. 326 § 1 i 2 KPC posiedzenie jawne, na którym nastąpi publikacja40. Okres od zamknięcia rozprawy do wydania wyroku stanowi czas podsumo- wania danego procesu. W myśl art. 316 § 1 KPC zamknięcie rozprawy petryfi- kuje stan sprawy, na podstawie którego wydany zostaje wyrok41, a sąd nie po- winien brać pod uwagę zdarzeń mających miejsce po tym momencie. Wyjąt- kiem w tym zakresie może być przeprowadzenie dowodu na podstawie art. 224 § 2 KPC42, zmiana stanu prawnego, w którym przepisy intertemporalne naka- 39 Zob. post. SN z 26.10.1998 r., I CKN 561/98, Legalis. 40 Takie unormowanie można rozpatrywać w kategorii przeszkody w realizacji postulatu sprawności postępowania czy też osłabienia zasady bezpośredniości. Jednakże okres 2 tygodni, którym dysponuje sąd na rozważenie materiału procesowego, zazwyczaj nie stanowi znacznego wydłużenia czasu postępowania, a może się okazać potrzebny dla należytego zaznajomienia się przez skład orzekający ze sprawą i rozważenia stanowisk stron. W praktyce pojawia się problem, czy przełożenie przez sąd publikacji wyroku na koniec sesji danego dnia stanowi odroczenie ogło- szenia wyroku w rozumieniu art. 326 § 1 KPC, zważywszy, że taka praktyka jest stosunkowo po- pularna w sądach powszechnych. Kwestia sprowadza się do interpretacji, czy każdą sprawę rozpo- znaje się na osobnym posiedzeniu, czy sąd odbywa jedno posiedzenie, na którym rozpoznawane są kolejne sprawy. Przyjęcie pierwszej koncepcji oznaczałoby, że przełożenie ogłoszenia wyroku na koniec sesji byłoby równoważne z odroczeniem publikacji w rozumieniu art. 326 § 1 KPC. Z kolei opowiedzenie się za drugim z poglądów powinno prowadzić do dopuszczenia możliwo- ści ogłoszenia wyroku po zakończeniu całej sesji, bez jej odraczania w rozumieniu ww. przepisu. Zasadne wydaje się przyjęcie pierwszej koncepcji, w szczególności że w ciągu jednej sesji sądo- wej odbywać mogą się zarówno posiedzenia jawne, jak i niejawne. W piśmiennictwie krytykuje się natomiast praktykę ogłaszania orzeczeń merytorycznych po przeprowadzeniu wszystkich lub kilku rozpraw wyznaczonych w ramach jednej sesji – zob. B. Bladowski, Metodyka pracy sędziego cywilisty, Warszawa 2013, s. 220 oraz H. Pietrzkowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach cy- wilnych, Warszawa 2014, s. 546. 41 Post. SN z 6.5.2011 r., II CSK 495/10, Legalis; wyr. SN z 4.12.1997 r., I PKN 422/97, OSNAPiUS 1998, Nr 20, poz. 600; wyr. SN z 11.6.1997 r., I PKN 199/97, OSNAPiUS 1998, Nr 10, poz. 294; wyr. SN z 19.10.1995 r., II URN 35/95, OSNAPiUS 1996, Nr 10, poz. 144. 42 Jednakże w praktyce mogą pojawić się wątpliwości, jak należy interpretować przepis art. 316 § 1 KPC w kontekście regulacji art. 224 § 2 KPC, skoro już po zamknięciu rozprawy można prze- prowadzić dowód przez sędziego wyznaczonego lub sąd wezwany, albo można przeprowadzić do- wód z dokumentu zgromadzonego w aktach lub wyjaśnień organów administracji publicznej, je- żeli rozprawę uzna się za zbyteczną. Zestawiając ze sobą oba przepisy, należy dojść od wniosku, że stosowanie art. 224 § 2 KPC powinno odbywać się wyjątkowo, w sytuacji gdy np. treść dowodu jest znana stronom, a nie jest znana sądowi (co może mieć miejsce w przypadku oględzin nierucho- mości), a strony zajęły już stanowiska w tym przedmiocie. Stosowanie przepisu art. 224 § 2 KPC nie może natomiast prowadzić do naruszenia prawa strony do obrony jej interesów, gdyż impli- 16 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego zywałyby stosowanie ustawy nowej43 oraz cofnięcie powództwa44. Przystępu- jąc do wyrokowania sąd musi wszechstronnie rozważyć cały materiał sprawy (art. 233 § 1 KPC), ustalić okoliczności bezsporne i tym samym określić fakty przyznane oraz nadać odpowiednie znaczenie milczeniu jednej ze stron co do danej kwestii faktycznej (art. 229 i 230 KPC), stwierdzić, czy stosuje się notoryj- ności (art. 228 § 1 i 2 KPC), czy zastosowanie znajdują domniemania faktyczne lub prawne (art. 231 i 234 KPC) i czy ewentualnie zostały przełamane, roz- ważyć wiarygodność poszczególnych dowodów oraz skorelować te wszystkie czynniki ze sobą45. Na podstawie materiału procesowego sąd dokonuje rekon- strukcji stanu faktycznego, dobiera zespół norm prawa materialnego o charak- terze generalno-abstrakcyjnym, które powinny znaleźć zastosowanie w spra- wie, a następnie dokonuje subsumpcji obu czynników i wyprowadza normę in- dywidualno-konkretną na potrzeby rozstrzygnięcia danej sprawy. Należy mieć kowałoby to nieważność postępowania w myśl art. 379 pkt 5 KPC. Z drugiej strony nie można twierdzić, że przedmiotem czynności z art. 224 § 2 KPC mogą być czynności mniej istotne dla wyniku sprawy, skoro z istoty art. 227 KPC wynika, że przedmiotem dowodu mogą być wyłącz- nie okoliczności dla sprawy istotne. Jeżeli zaś po przeprowadzeniu czynności w trybie art. 224 § 2 KPC w ocenie sądu zmianie uległby stan rzeczy, który należałoby przyjąć za podstawę orze- kania, konieczne byłoby otwarcie rozprawy w myśl art. 316 § 2 KPC. Na ten temat zob. wyr. SN z 13.9.2012 r., V CSK 381/11, MoP 2013, Nr 10 s. 543–545; wyr. SN z 25.8.2011 r., II CSK 649/10, OSNC 2012, Nr 3, poz. 38; wyr. SN z 9.3.2005 r., III CK 271/04, Legalis; wyr. SN z 22.7.2004 r., II CK 423/03, Legalis. 43 Na temat konieczności orzekania przez sąd na podstawie stanu prawnego istnieją- cego w chwili zamknięcia rozprawy zob. m.in. H. Pietrzkowski, Metodyka, s. 548–550; wyr. SN z 5.4.2011 r., III SK 39/10, Legalis; post. SN z 21.8.2008 r., IV CZ 67/08, Legalis; post. SN z 2.7.2004 r., II CK 421/05, Legalis. 44 W tym miejscu warto zauważyć, że regulacja przepisów art. 203 § 1 i art. 332 § 2 KPC jest niespójna. W art. 203 § 1 KPC ustanowiono, iż momentem granicznym cofnięcia pozwu ze zrze- czeniem się roszczenia jest chwila wydania wyroku, zaś w myśl art. 332 § 2 KPC dopuszcza się możliwość cofnięcia pozwu ze zrzeczeniem roszczenia już po wydaniu wyroku, a przed jego upra- womocnieniem. Taką niekonsekwencję ustawodawcy trzeba rozstrzygać w ten sposób, że należy dopuścić możliwość cofnięcia powództwa, dopóki sprawa nie została prawomocnie osądzona – zob. H. Trammer, Następcza bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Kraków 1950, s. 24; B. Bla- dowski, Metodyka, s. 222; W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 248. Szerzej na ten temat zob. M. Michalska, Rozstrzygnięcia sądu kasacyjnego w procesie cywilnym, Kraków 2004, s. 231 i n. 45 Nie można w tym miejscu pominąć, że ustalenie okoliczności bezspornych powinno na- stąpić na wcześniejszym etapie postępowania poprzedzającym postępowanie dowodowe, tak by nie przeprowadzać dowodów co do okoliczności, które nie są między stronami sporne. Podobnie notoryjności urzędowe z art. 228 § 2 KPC powinny być wcześniej stronom komunikowane. Na etapie wyrokowania kwestie te powinny zostać przez sąd podsumowane w kontekście ustalenia podstawy faktycznej orzeczenia. 17 Rozdział I. Charakterystyka merytorycznego rozpoznania... przy tym na względzie, że ustalając stan faktyczny, sąd zmierza do sformu- łowania wniosku w takiej postaci, by rekonstruowany stan faktyczny dał jak najlepiej zastosować się do określonej normy prawnej46. Zabieg taki nie powi- nien stanowić jednak o apriorycznym nastawieniu na określone rozstrzygnię- cie sprawy, lecz o ukierunkowaniu na sposób formułowania myśli w celu na- leżytego stosowania prawa47. Wydając wyrok, sąd bierze pod uwagę przesłanki zasadności powództwa, do których zalicza się pięć przesłanek jurysdykcyjnych oraz jedną materialną48. Sąd bada zatem, czy strony posiadają legitymację procesową, czy powód po- siada interes prawny w uzyskaniu wyroku o treści zgodnej z żądaniem po- wództwa, a także czy roszczenie ma charakter zupełny49, czy nie zachodzi sprzeczność powództwa ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego oraz czy nie toczył się proces między tymi samymi stronami w tym samym przedmiocie, który zostałby umorzony w związku z cofnięciem powództwa i zrzeczeniem się roszczenia procesowego. Wobec stwierdzenia braków przy weryfikowaniu przesłanek jurysdykcyjnych sąd oddala powództwo. Jeżeli zaś spełnione są dwie pozytywne przesłanki ju- rysdykcyjne, a jednocześnie nie zachodzą trzy przesłanki negatywne, sąd roz- strzyga o przesłance materialnej50. Ustala, czy istnieje lub nie istnieje norma 46 Tak Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 2007, s. 226–227. Takie rozumowanie sprowadza się do ujęcia sądowego stosowania prawa w ramy logiczno-sylogistyczne, związane z istnieniem „cyklu hermeneutycznego”, w ramach którego następuję przechodzenie od prawa do faktu i od faktu do prawa. Na ten temat zob. J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988, s. 48–49 i przytoczona tam literatura. 47 Rozpoznając daną sprawę, sąd zasadniczo od samego początku procesu ukierunkowany jest na stosowanie określonego zespołu przepisów prawa materialnego, a to z uwagi na sam przedmiot sporu. Tak np. w sprawie o rozwiązanie małżeństwa przez rozwód sąd z góry zakłada stosowanie przepisów art. 56–58 KRO czy w sprawie o naruszenie dóbr osobistych art. 23 i 24 KC. W ten spo- sób ustalanie stanu faktycznego zmierza np. do zrekonstruowania stanu pożycia małżonków pod kątem istnienia więzi psychicznej, fizycznej i gospodarczej, czy do ustalenia istnienia zachowania, które mogłoby zagrozić dobrom osobistym bądź je naruszać. 48 Przyjmując za W. Broniewiczem – zob. W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępo- wanie, s. 283–286; W. Broniewicz, Warunki uwzględnienia powództwa, PiP 2003, Nr 3, s. 32. 49 Warto przy tym zauważyć, że niezupełny charakter zobowiązania, którego cechą jest brak możliwości dochodzenia świadczenia na drodze sądowej, może być brany pod uwagę przez sąd z urzędu i mieć charakter pierwotny (np. w przypadku dochodzenia świadczeń z gier lub zakładów prowadzonych bez zezwolenia właściwego organu państwowego – art. 413 § 2 KC), bądź wyłącznie na zarzut i mieć charakter następczy (jak w przypadku przedawnienia – art. 117 § 2 KC). 50 Co do takiej kolejności procesu decyzyjnego organu procesowego zob. W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 286; W. Broniewicz, Warunki, s. 35 i n.; M. Michalska, Rozstrzygnięcia, s. 47. 18 § 2. Stadia postępowania pierwszoinstancyjnego indywidualno-konkretna objęta roszczeniem procesowym i stosownie do wy- niku badań istnienia przesłanki materialnej sąd uwzględnia powództwo bądź je oddala. Wydanie wyroku stanowi merytoryczne orzeczenie w procesie, któ- rym rozstrzyga się sprawę co do istoty, w przeciwieństwie do postanowień, które dotyczą w procesie kwestii proceduralnych, związanych z postępowa- niem51. Wyrok jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie, którym zamyka się rozpoznanie sprawy i podejmowanie dalszych czynności proceso- wych na tym etapie postępowania. Podsumowując powyższe rozważania, należy zauważyć, że bieg procesu cy- wilnego w klasycznym ujęciu zostaje zainicjowany przez powoda, który nakre- śla w pozwie granice podmiotowe i przedmiotowe postępowania. Po wytocze- niu powództwa następuje faza wzmożonej aktywności organów procesowych, które na etapie przed doręczeniem pozwu pozwanemu czuwają nad dopusz- czalnością przeprowadzenia postępowania oraz zapewnieniem jego procedu- ralnej poprawności, badając formalną i fiskalną poprawność czynności do- konanej przez powoda oraz egzaminując spełnienie przesłanek procesowych branych pod uwagę z urzędu. Po doręczeniu pozwu ciężar prowadzenia postę- powania zostaje przeniesiony na strony, kiedy to dochodzi do zawisłości sporu, a w konsekwencji pozwany obarczony zostaje ciężarem wdania się w spór. To od stron zależy produkowanie materiału procesowego, a zatem gromadze- nie materiału faktycznego i dowodowego52, a także samo prowadzenie sporu. W tym czasie aktywność organów procesowych ulega zmniejszeniu do nie- zbędnego minimum mającego zapewnić poprawny przebieg postępowania. Podsumowaniem i zwieńczeniem procesu jest zaś wydanie wyroku i jego ogło- szenie, kiedy to dochodzi do merytorycznego rozpoznania sprawy. Taki model postępowania, typowy dla procesu trybu zwykłego, nie przy- staje jednak w pełni do sposobu ukształtowania części instytucji procesowych i postępowań odrębnych, które opierają się na odwróceniu sporu. Omawia- jąc tym samym problematykę merytorycznego rozpoznania sprawy w proce- sie cywilnym w ramach ww. konstrukcji, należy najpierw rozważyć, czym jest merytoryczne rozpoznanie sprawy cywilnej, by następnie podjąć próbę zdefi- niowania konstrukcji odwrócenia sporu. 51 Na ten temat zob. początkowe uwagi w rozdziale I § 3. 52 Przy obecnym ukształtowaniu art. 207 § 6 i art. 217 § 2 KPC nie można jednak pominąć, że ciężar zgłoszenia twierdzeń o faktach oraz przytoczenia dowodów na powodzie spoczywa za- sadniczo w chwili wytoczenia powództwa, zaś późniejsze uzupełnienie stanowiska strony w tym przedmiocie powinno być wyjątkiem. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Merytoryczne rozpoznanie sprawy w procesie cywilnym w ramach konstrukcji odwrócenia sporu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: