Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00240 006044 12772500 na godz. na dobę w sumie
Metateatralność w dramaturgii Carla Goldoniego - ebook/pdf
Metateatralność w dramaturgii Carla Goldoniego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-3086-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> kino i teatr
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca jest udaną próbą kompleksowego zbadania zjawiska metateatralności w twórczości Carla Goldoniego, którego utwory dramatyczne stanowią świadectwo reformy włoskiego teatru komediowego oraz historii XVIII-wiecznego teatru weneckiego.

W pracy omówiono kontekst, w którym działał reformator teatru, zadania, jakie stały przed poetą komediowym, a także relację autor – aktor. Analizie zostały poddane zachowane prologi oraz komplementy pisane przez autora na zamówienie aktorów, a także zagadnienie konstrukcji teatru w teatrze i utwory parodystyczne oraz apologetyczne, których większość dotyczy kwestii autora teatralnego, pozostałe komedie wpisują się w nurt XVIII-wiecznej parodii świata artystów sceny.

Otrzymujemy zatem bogaty obraz życia teatralnego we Włoszech, głównie w Wenecji, jego społecznych i materialnych, a nie wyłącznie artystycznych uwarunkowań, rywalizacji Goldoniego z Chiarim i Gozzim, ambicji gwiazd zespołów aktorskich, ich wysiłków mających pozyskać przychylność widowni.

Książka dotyczy działalności Carla Goldoniego, jako poważnego reformatora XVIII-wiecznego włoskiego teatru oraz autora fars oraz scenariuszy dell'arte. Przejął on wiele struktur oraz motywów z komedii dell'arte, korzystał z bogatych zasobów tej tradycji, począwszy od postaci, przez metody kompozycyjne, użycie chwytów dramaturgicznych, które zaliczył potem do reliktów dawnego teatru. Relację z widownią budował na wypróbowanych przez aktorów schematach w walce o godność zawodu. Dla wzmacniania autorytetu poety komediowego, zaprezentowania swojej poetyki oraz dla polemizowania z rywalami i krytykami użył sceny jako trybuny, z której ustami swych aktorów przemawiał do widzów.

Metateatralność w dramaturgii Goldoniego przejawia się na różne sposoby. Konstrukcja teatru w teatrze wzorowana była na wypracowanych w repertuarze dell'arte modelach strukturalnych (mise en abyme, sztuka – pretekst, próba teatralna), przy zachowaniu podstawowych elementów składowych tej struktury (symetria konstrukcji, przygotowania do spektaklu, które wchodzą w skład akcji scenicznej sztuki ramowej, obecność widzów wewnętrznych, komentarze do oglądanego na scenie przedstawienia wtrąconego, przerwanie inscenizowanej sztuki). Zdecydowanie jednak częściej sięgał dramaturg po inne formy metateatralności: bezpośredni zwrot do publiczności w prologach lub komplementach oraz stematyzowanie problematyki teatralnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zakończenie Metateatralność w dramaturgii Goldoniego przejawia się na różne sposoby. Konstrukcja teatru w teatrze wzorowana była na wypracowanych w reper- tuarze dell’arte modelach strukturalnych (mise en abyme, sztuka – pretekst, próba teatralna), przy zachowaniu podstawowych elementów składowych tej struktury (symetrii konstrukcji, przygotowań do spektaklu, które wchodzą w skład akcji scenicznej sztuki ramowej, obecności widzów wewnętrznych, komentarzy do oglądanego na scenie przedstawienia wtrąconego, przerwa- nia inscenizowanej sztuki). Zdecydowanie jednak częściej sięgał dramaturg po inne formy metateatralności: bezpośredni zwrot do publiczności w pro- logach lub komplementach oraz stematyzowanie problematyki teatralnej. Prologi na rozpoczęcie sezonu oraz komplementy na zakończenie kar- nawału tworzą zwartą grupę tekstów o różnorodnej stylistyce, którym przy- świeca ten sam cel: promocja zespołu oraz autora, a  także pozyskiwanie sympatii widzów. Obecne w nich elementy polemiki z rywalami oraz kry- tykami, a  także nieco mniej liczne propozycje programowe są wyrazem poglądów autora na kwestie teatralne. Najczęściej występująca w siedemna- stowiecznej dramaturgii konstrukcja teatru w teatrze wykorzystana została przez komediopisarza weneckiego tylko w dwóch tekstach napisanych dla teatru prozy, w Teatrze komediowym oraz w La cameriera brillante. To dwa zupełnie różne utwory, choć oba są wyrazem refleksji o teatrze, oba także realizują najczęściej używany w siedemnastowiecznej dramaturgii włoskiej chwyt metateatralny mise en abyme. Pierwszy fabularyzuje sytuację teatralną, jaką stanowi próba w  teatrze zawodowym, przede wszystkim dla przeka- zania widzom wizji nowej komedii oraz krytyki teatru zastanego. W nieco monotonne wywody na temat dramaturgii, funkcji teatru, statusu aktora oraz nowej roli widza wprowadzone zostało przedstawienie wewnętrzne. Obrazuje ono dotychczasowy repertuar, po trosze zreformowany, ale stanowi także urozmaicenie fabuły. W drugim zaś przedstawienie amatorskie staje Zakończenie 273 się pretekstem do potwierdzenia dydaktycznej roli teatru, a  także debaty na temat hierarchii w zespole aktorskim. Największą część tekstów metate- atralnych Goldoniego stanowią sztuki dyskursywizujące problematykę teatru, które jednak nie wprowadzają do fabuły innego przedstawienia. Teatr kome- diowy spotkał się z dość ostrą krytyką przede wszystkim ze strony Gozziego, więc – jak można przypuszczać – także i jego sprzymierzeńców. Określenie tej sztuki jako commedia in commedia, tradycyjnie przynależnej do teatru aktorów, musiało skutecznie zniechęcić autora do tej formy. W La came- riera brillante ukazał zabawę letników w teatr amatorski, co nadawało jej innego wymiaru. Carlo Godzi, ukazując zmagania dwóch płatnych poetów teatralnych, nie użył wydrwionej konstrukcji teatru w  teatrze, lecz uciekł się do, jego zdaniem, nowocześniejszej formuły teatru o teatrze. Podobnie Pietro Chiari w swoim Il poeta comico także nie wprowadził wewnętrznego przedstawienia, lecz ukazał jedynie toczącą się między postaciami sztuki debatę o teatrze. Utworów, w których problematyka teatralna staje się przed- miotem dyskusji, napisał Goldoni aż czternaście, choć nie we wszystkich z nich stanowi ona temat główny. Większość z nich dotyczy kwestii autora teatralnego, co nie może dziwić. Goldoni walczył o  status nowo powsta- łego zawodu i  te sztuki ukazują właśnie jego zmagania z  widzami oraz krytykami. Pośród nich należy jednak wprowadzić rozróżnienie na utwory apologetyczne oraz parodystyczne. W pierwszej kategorii znajdziemy sztuki, w których kwestia autora stanowi wątek poboczny (L’avventuriere onorato, Il festino, Una delle ultime sere di carevale), oraz takie, w  których autor odgrywa główną rolę (Il Moliere, Terenzio, Torquato Tasso). We wszystkich tych utworach Goldoni utożsamiał się z bohaterem. Sztuki parodystyczne drwią z Pietro Chiariego oraz jego stylu (Il poeta fanatico, I malcontenti, ale także Teatr komediowy). Pozostałe komedie wpisują się w nurt osiem- nastowiecznej parodii na temat świata artystów sceny, dyskredytując przede wszystkim konkurencję. W  niektórych z  nich karykaturalny obraz buduje wątek poboczny (Mirandolina, L’uomo di mondo, La bottega del caffè, La figlia obbediente), w dwóch zaś staje się tematem całej sztuki (L’Impresario delle Smirne, La sucola di ballo). Należy także zauważyć, iż korpus sztuk metateatralnych zamyka się w okresie weneckim twórczości Goldoniego. Z roku 1735 pochodzi pierwszy niezachowany do naszych czasów prolog w formie tryptyku, który znamy jedynie z opisu autora, drugi zaś z roku 1740 poprzedzał zaginioną tragiko- medię. Mała liczba tekstów metateatralnych z okresu współpracy z zespo- łem Imera dowodzi, iż autor, wówczas jeszcze skromny poeta komediowy bez ambicji literackich, nie wadził nikomu i  nie musiał zmagać się z  kry- tyką swoich utworów. Był jednym z wielu adwokatów, którzy oddali swoje pióro na usługi komediantów. Liczba utworów autoreferencyjnych wzrosła 274 Metateatralność w dramaturgii Carla Goldoniego w okresie pracy komediopisarza dla Teatru San’Angelo oraz Teatru San Luca. Należy wskazać dwie przyczyny. Po pierwsze, przysłużyła się temu rywali- zacja silnego konkurenta na deskach scenicznych, Pietra Chiariego. Dlatego też, jak widzieliśmy, w ferworze rywalizacji obu komediopisarzy powstało wiele utworów nawiązujących do weneckiej „wojny teatrów”. A po drugie, liczba ich rosła wraz z  ambicjami autora, który postanowił przypieczęto- wać zdobytą na scenach popularność oraz zwiększyć dochody, oddając do druku swoje komedie, co sprowokowało krytyczne reakcje Carla Gozziego i jego sprzymierzeńców. Najważniejsze, ale też i najliczniejsze teksty wywo- dzą się z okresu 1749–1761, czyli z okresu największej rywalizacji między dwoma zespołami teatralnymi, a także nasilonej akcji krytycznej ze strony Akademii dei Granelleschi. Większość z  tych utworów miała za zadanie propagowanie oraz obronę wizji teatru Goldoniego, stanowiła oręż walki w „wojnie teatrów”, ale także tarczę obronną wobec płynących z różnych stron oskarżeń. Ostrze krytyki autora skierowane było przede wszystkim na konkurencję, Chiariego oraz teatr muzyczny i  baletowy, w  niewielkiej mierze przeciwko złośliwości akademików, którzy wywodzili się ze znanych weneckich rodów. Ostatnią sztuką, wprowadzającą w  sposób zakamuflo- wany problematykę teatralną, był Una delle ultime sere di carnevale z roku 1762, pożegnanie autora z widzami. Goldoni przejął wiele struktur oraz motywów z komedii dell’arte, korzy- stał z bogatych zasobów tej tradycji, począwszy od postaci, przez metody kompozycyjne, użycie chwytów dramaturgicznych, które sam autor zaliczył potem do reliktów dawnego teatru. Także i relację z widownią budował na wypróbowanych przez aktorów schematach w  walce o  godność zawodu. Dla wzmacniania autorytetu poety komediowego, zaprezentowania swojej poetyki oraz dla polemizowania z  rywalami i  krytykami użył sceny jako trybuny, z której ustami swych aktorów przemawiał do widzów. Tak czy- nił w prologach oraz komplementach, ale także w swoich metateatralnych sztukach. Poza sceną stworzył przemyślaną strategię edytorską, której istot- nym elementem były dedykacje oraz przedmowy. Dedykacje, jak widzie- liśmy, przynosiły autorowi wymierny zysk w postaci prezentów, ale także posłużyły w tworzeniu rozległej sieci protektorów, możnych i wpływowych. Goldoni ostentacyjnie obnosił się ze swoją znajomością, a  czasem nawet zażyłością, z ważnymi postaciami kultury czy polityki. Odwoływanie się do autorytetu znanych osobistości, akademii, a  wreszcie zabieganie o  hono- rowe tytuły dworskie to używane już wcześniej przez komediantów spo- soby na walkę o wyższy status profesji oraz prestiż publiczny. Przytaczane argumenty, które odnajdziemy w  wielu jego utworach oraz paratekstach, brzmią identycznie jak te przytaczane w XVII wieku przez aktorów zawo- dowych. Dotyczy to zarówno prologów, jak i  traktatów o  sztuce teatral- Zakończenie 275 nej pisanych przez najsłynniejszych aktorów dell’arte, takich jak: Giovan Battista Andreini (La Saggia Egiziana. Dialogo spettante alla lode dell’arte scenica, 1604; Prologo in dialogo fra Momo e la Verità, spettante alla lode dell’arte comica, 1612; La Ferza. Ragionamento secondo contra l’accuse date alla Commedia, 1625), Pier Maria Cecchini (Discorso sopra l’arte comica con il modo di ben recitare, 1608; Brevi discorsi intorno alle Commedie, Commedianti et Spettatori, 1614) czy Niccolò Barbieri (La Supplica, 1636)1. Znajdziemy więc w  utworach Goldoniego zarówno apologię teatru jako instytucji użytecznej społecznie, pochwałę komedii jako szkoły obyczajów oraz zwierciadła ludzkich wad, jak i potwierdzenie moralności wykonawców, którzy sztukę tę tworzyli. Ponadto istotny element stanowiło podkreślanie różnicy między teatrem dobrym i moralnym a złym, a co za tym idzie, mię- dzy utalentowanym aktorem oraz autorem a tymi bez talentu i moralności. Podobnie jak siedemnastowieczni aktorzy dell’arte Goldoni podkreślał zależ- ność pomiędzy użytecznością moralną teatru komediowego a uczciwością wykonawców. Wenecjanin oczywiście jako autor zabiegał dodatkowo o uzna- nie wyższości statusu poety komediowego nad aktorem, dlatego też jako człowiek wykształcony (uomo dotto) jawił się jako przewodnik komediantów. Obrona godności zawodowej aktora była jednak istotna dla podniesienia rangi społecznej teatru komediowego, co pozwoliłoby uznać wyższy status społeczny nowej profesji, zawodowego literata piszącego dla teatru. Szybko się oczywiście okazało, iż pisząc tylko dla sceny, nie dało się tego osiągnąć, Goldoni musiał więc podjąć walkę o  status autora piszącego „dla oczu”. Na reformę Goldoniego, przedstawioną przez samego autora w licznych paratekstach, a  potem także w  Pamiętnikach, jako proces konsekwentnie i stopniowo wdrażany, należy spojrzeć z innej perspektywy. Sam fakt, że tak długo pokutuje przekonanie zgodne z wolą komediopisarza, należy uznać niewątpliwie za jego wielki sukces w kreowaniu własnego wizerunku, triumf stworzonego mitu o reformatorze teatru. Nie należy oczywiście podważać wagi dokonań wenecjanina ani też pozbawiać go zaszczytnego miana refor- matora teatru komediowego. Trzeba jednak spojrzeć szerzej i nie izolować go z kontekstu, z którego autor wyrósł i do którego przynależał. Dramaturgię Goldoniego, a  zwłaszcza tę przypadającą na wenecki okres życia autora, należy wpisać w  sytuację ówczesnego teatru weneckiego, jego aktorów, impresariów, widzów, a także autorów – rywali na scenach. Autor, piszący zarobkowo dla teatrów zawodowych, nie miał statusu odmiennego od aktora, był jednym z  nich, dostarczał repertuaru, uczest- niczył w  próbach, towarzyszył podczas tournée, mieszkał w  tych samych 1 F. Marotti, G. Romei, La commedia dell’arte e la società barocca. La professione del teatro, passim. 276 Metateatralność w dramaturgii Carla Goldoniego zajazdach, jadał te same posiłki, żył z  wpływów do „szkatułki” i  musiał także przyczynić się do tego, aby znalazło się tam jak najwięcej brzęczących monet. Początkowo Goldoniemu nie przeszkadzał tak niski status, godził się na to i bez przeszkód określał mianem poety komediowego, który nie pisze dla potomnych ani dla chwały, lecz na scenę. Kiedy spojrzymy na jeden z pierwszych portretów komediopisarza, to widzimy rodzaj portretu w por- trecie2. A na nim szczupłego, poważnego mężczyznę w peruce oraz stroju domowym, z piórem w ręku, kałamarzem i kartkami na stole, a poza ramą wewnętrznego portretu, małpkę, która mu się przygląda, symbol komedii, znak przynależności do świata teatru, świata ludzi, którzy zawodowo naśla- dują innych, tak samo jak szarlatani, przy których często znajdziemy to samo zwierzątko. Napis „Carlus Goldoni J.V.D. Advocatus venetus” przedstawia autora i dodaje mu nieco powagi. Ten portret umieszczono w pierwszym wydaniu komedii weneckiego komediopisarza, gdy po raz pierwszy, jesz- cze pełen obaw i  wahań, oddawał swoje utwory pod ocenę czytelników. Ten skromny wizerunek autora zdaje się prosić widzów o  przychylność i pobłażanie. To nie jest wizerunek literata, lecz pełnego pokory adwokata weneckiego, który para się pisaniem komedii na potrzeby sceny komedio- wej. Potwierdzenie znajdziemy także w „Novelle letterarie”, gdzie opubli- kowano informację na temat pierwszego wydania komedii Goldoniego. Redaktor na prośbę autora zauważa „Niczego więcej nie pragnie, jak tylko tego, by oszczędzono mu krytyk, pozostawiając w  zapomnieniu książkę, która pod względem języka niewarta jest tego, aby wystawić ją na pokaz”3. Małpka już nigdy więcej nie pojawiła się na portretach Goldoniego4. Kolejne przedstawiały człowieka sukcesu o pełnych policzkach, elegancko ubranego, zwykle z mocno wyeksponowanymi atrybutami zawodu literata (pióro i książka)5. Goldoni w swoich staraniach o uznanie godności zawodu poety kome- diowego przemierzył dokładnie taką samą drogę, jak wcześniej aktorzy. Pierwszym krokiem na tej drodze było powzięcie decyzji o druku swoich komedii. Kolejne wydania, po pierwszym dość skromnym, ukazują rosnące ambicje autora: wydanie florenckie zawiera komedie poprawione i uzupeł- nione, weneckie wydanie Pasqualego wprowadza słynne przedmowy auto- biograficzne, zwane dziś Memorie italiane, oraz serię rycin ilustrujących 2 C. Goldoni, Il teatro illustrato nelle edizioni del Settecento, s. 2. Mowa tu o anonimo- wym portrecie Goldoniego, który otwierał pierwszy zbiór komedii w  wydaniu Bettinellego (1750). 3 „Novelle letterarie”, 19 września 1750. 4 Jak podaje Filippo Pedrocco, Goldoni skarżył się w pierwszym tomie wydania Pasqualego na ten portret, zwłaszcza ze względu na umieszczoną na nim małpkę. Ibidem, s. 568. 5 Jak na przykład na rycinie Giambattisty Piazzetty czy Lorenza Tiepolo, por. C. Goldoni, Il teatro illustrato…, s. 3–7. Zakończenie 277 kolejne etapy życia autora. Wydanie Zatty aspiruje do całościowej edycji dzieł, także i  tych wcześniej niepublikowanych razem z  komediami, czyli librett oraz intermediów6. Dedykacje, oprócz istotnych i przydatnych kon- taktów towarzyskich, a także dodatkowych dochodów, działały jak pieczęć uwiarygodniająca. Skrupulatnie dobierani możni protektorzy oraz intelek- tualiści chronili oraz wzmacniali pozytywnie wizerunek autora teatralnego jako literata7. Goldoni konsekwentnie oddzielał dwie kategorie zawodowe: autora i  aktora, podkreślając wyższość zarówno literacką, jak i  społeczną swojej profesji. Bardzo podobnie w  wieku XVII komedianci z  wielkim zacięciem dystansowali się od szarlatanów, błaznów i kuglarzy, sięgając po druk, aby dowieść użyteczności społecznej teatru oraz własnej erudycji. Za istotne trzeba uznać zmiany w stylistyce utworów. Z trzyaktowych komedii, charakterystycznych dla tradycji dell’arte, autor przeszedł do kompozycji pięcioaktowej wierszowanej, powołując się na autorytet mistrzów literac- kich, Moliera i  Terencjusza. Podobnie dowodzili swojej erudycji aktorzy, których komedie, te drukowane, w większości aspirują do modelu utworu literackiego poprzez pięcioaktową kompozycję utworu oraz użycie prologu. I w końcu tak jak niezwykle zdolny i utalentowany aktor jedyną możliwość awansu zawodowego dostrzegł Goldoni w  wyjeździe do Paryża. Paryska Comédie Italienne gwarantowała mu stałą i  sowitą pensję w  zamian za mniejszą liczbę komedii. Goldoni podążył śladami najsłynniejszych aktorów, takich jak Riccoboni, Collato i  wielu innych, którzy po odniesieniu suk- cesu w Wenecji, najbardziej prestiżowym, ale też trudnym, włoskim rynku teatralnym, wyruszali do Paryża w poszukiwaniu lepszego życia. Goldoni, tak jak Riccoboni pełen nadziei na zreformowanie Comédie Italienne, poniósł na tym polu klęskę i  znów musiał dostosować się do wymagań aktorów i pisać scenariusze dell’arte. Metateatralne utwory Goldoniego, choć nie są to najlepsze dokonania autora, stanowią niezwykle interesujący korpus, który z jednej strony ukazuje reformę jako proces niejednorodny, pełen wzlotów i upadków, z drugiej zaś dobitnie ukazuje powiązania między poszczególnymi tekstami a kontekstem teatralnym i społecznym. Dowodzą także związków twórczości Goldoniego z tradycją siedemnastowiecznej dramaturgii aktorów. Autor stosuje różno- rodne elementy tradycji dell’arte, czasem wiernie je odtwarza, a  czasem modyfikuje w sposób oryginalny i zgodny z gustem epoki. Znajomość tego repertuaru zawdzięczał Goldoni swoim aktorom. Nie ulega wątpliwości, że w mniejszym lub większym stopniu postaci z komedii Goldoniego kryją 6 A. Scannapieco, Le edizioni dei testi, w: S. Ferrone, La vita e il teatro di Carlo Goldoni, Marsilio, Venezia 2011, s. 183–186. 7 R. Turchi, Dedicatari toscani di Goldoni, w: Goldoni in Toscana, „Studi Italianistici” 1993, nr 1–2, s. 7–40. 278 Metateatralność w dramaturgii Carla Goldoniego w sobie ducha i talent pierwszych odtwórców, którzy stanowili inspirację dla autora. W  Truffaldinie ze Sługi dwóch panów żyje brawura słynnego wówczas w całej Europie Antonio Sacchiego, w I due gemelli veneziani – werwa Cesare D’Arbesa, w Uczciwej dziewczynie – patetyczne nuty Teodory Medebach, w Mirandolinie aż iskrzy się od dowcipu i wdzięku Maddaleny Marliani, a przykłady można by mnożyć. Niewątpliwie to od włoskich aktorów zawodowych przejął Goldoni konstrukcję teatru w  teatrze używaną przez nich dla budowania relacji z  widzami. Korzystając ze swojego podwójnego statusu, działając na gra- nicy fikcji i rzeczywistości, aktor stojący na scenie zwracał się do publicz- ności, aby poddać jej pod rozwagę podnoszone kwestie teatralne (prestiż społeczny, kompetencje aktora, moralność komedii i inne). Widz stanowił dla Goldoniego istotny element produkcji przedstawienia teatralnego. Widz płacił i wymagał, co widać wyraźnie w akcie trzecim Teatru komediowego. Orazio, który prezentuje poglądy autora, nie znajduje żadnego argumentu na dictum widzów. Te relacje należy określić jako trudne. Goldoni szukał więc i  wypracowywał kompromis między zmiennym i  kapryśnym gustem widowni weneckiej a własną ambicją reformatorską. Za główny cel sztuk autoreferencyjnych należy uznać bezpośrednią komunikację z  widownią w celu ukazania na scenie, w sposób efektowny i skuteczny, wszelkich dys- kutowanych na forum publicznym kwestii teatralnych (Teatr komediowy), budowanie pozytywnego wizerunku dramaturga poprzez odwołanie się do uznanych autorytetów w  dziedzinie literatury, nie tylko teatralnej (Il Moliere, Terenzio, Torquato Tasso), pozytywny wzorzec autora na usługach zespołów teatralnych (L’avventuriere onorato, Il festino, Una delle ultime sere di carnevale), ale także refleksję na temat aktora (La cameriera brillante, Mirandolina). Akcja promocyjna obejmowała także działanie na niekorzyść konkurencji, pośród sztuk metateatralnych znajdziemy więc i  takie, które ośmieszają rywala (Il poeta fanatico, I malcontenti, Teatr komediowy) czy też obniżają rangę innych gatunków scenicznych (L’uomo di mondo, La bottega del caffè, La figlia obbediente, L’Impresario delle Smirne, La scuola di ballo). Widz musiał przede wszystkim dobrze się bawić w teatrze, widzieliśmy więc, iż Goldoni, fabularyzując sytuację teatralną lub tematyzując kwestie zwią- zane ze sceną, sprawnie wpisuje się zarówno w komediową tradycję dell’arte (Teatr komediowy, La cameriera brillante), jak i w ówczesny nurt literatury satyrycznej, której ostrze skierowane było między innymi na artystów scen (L’uomo di mondo, La bottega del caffè, Mirandolina, La figlia obbediente, L’Impresario delle Smirne, La scuola di ballo), ale także i poetów (Il poeta fanatico, I malcontenti). Interesujący przykład stanowią trzy utwory biograficzne (Il Moliere, Terenzio i  Torquato Tasso), które ukazują na scenie fragment życia trzech Zakończenie 279 uznanych autorytetów literackich. Zarówno starannie dobrane fakty, jak i sam wybór autorów stworzyły punkt odniesienia dla dokonań Goldoniego (reformy komedii, prestiżu społecznego osiągniętego dzięki zasługom oraz debatom nad językiem literackim). Wenecki komediopisarz zbudował oczy- wiście w  tekstach misterną sieć aluzji, dzięki którym powstała widoczna paralela między życiem autora a bohaterem sztuki. Biografia znanych osób nie stanowiła dotychczas wątku komediowego, widzieliśmy, że w komediach aktorów pojawiały się odniesienia do nazwisk wybitnych postaci dla pod- niesienia rangi utworu. Niemniej wprowadzenie tej tematyki do utworów komediowych należy uznać za nowość w  dramaturgii włoskiej. Wszystkie trzy zostają zdefiniowane jako komedie, choć w przypadku utworu Terenzio autor wyjaśnia, iż commedia togata, na której się wzorował, to rodzaj ówczes nej tragikomedii ze względu na wysoką rangę niektórych postaci oraz styl. O dziwo, w przypadku Tassa kwestie te całkowicie przemilczał. Wybór tematu oraz stylistyki nadawał tym utworom odmienną rangę. To nie były zwykłe propozycje repertuarowe, skierowane do szerokiej widowni, lecz próba poszukiwania wsparcia dla swojej reformy we wpływowych kręgach opiniotwórczych również i poza Wenecją. Autor nie mógł całkowicie zigno- rować szerokiej publiczności swoich teatrów, dlatego też w każdym z tych utworów znajdziemy wątek miłosny z obowiązkowym szczęśliwym zakoń- czeniem. Goldoni traktował te sztuki inaczej niż wszystkie inne, w swoich Pamiętnikach poświęcił im dużo miejsca, dokładnie opisując genezę każdej z nich. Historie te, wymyślone, a przynajmniej mocno zmanipulowane, mają usprawiedliwić i podkreślić przede wszystkim odmienność stylistyczną tych komedii (kompozycja pięcioaktowa wierszem, a w przypadku Terenzia także i prolog). Znaczącą rolę tych sztuk w polityce repertuarowej Goldoniego potwierdza przedstawiony we wspomnieniach opis genezy tych utworów. Dwie pierwsze sztuki powstały poza Wenecją, dla zaspokojenia odmien- nych i, jak pisze autor w  Pamiętnikach, dużo bardziej wyrafinowanych gustów mieszkańców Turynu oraz Bolonii. Ci pierwsi doceniali przede wszystkim komedie Molierowskie, a  ci drudzy słynęli z  miłości do auto- rów klasycznych, aby więc podbić ich serca, autor napisał sztuki, naśladu- jąc styl Moliera oraz Terencjusza. Il Moliere rzeczywiście po raz pierwszy został wystawiony w  Turynie, ale jak widzieliśmy w  listach dramaturga, opis turyńskiej publiczności nie do końca się zgadzał z  późniejszą wersją z Pamiętników. Natomiast Terenzio, wbrew temu, co pisał autor, miał swoją premierę nie w Bolonii, lecz w Wenecji. Torquato Tasso zaś, napisany dla weneckiej widowni, która niezwykle ceniła tego autora, skierowany był przede wszystkim do krytyków Goldoniego z  Akademii dei Granelleschi, lecz wybór tematu miał zyskać mu przychylność szerokiej rzeszy widzów. W Pamiętnikach, oprócz genezy tych utworów, autor przedstawił dokładne 280 Metateatralność w dramaturgii Carla Goldoniego streszczenie sztuk Terenzio oraz Torquato Tasso, krótkie komedii Il Moliere, gdyż została już wcześniej przetłumaczona na język francuski. Biorąc pod uwagę, iż wspomnienia autora powstały z myślą przede wszystkim o czytel- niku francuskim, nie powinna dziwić tak duża staranność w prezentowaniu tych właśnie utworów, które mogły przedstawić Goldoniego jako poważ- nego reformatora teatru włoskiego, a nie tylko autora fars oraz scenariuszy dell’arte. To wyraźnie ukazuje, jak wenecki komediopisarz dbał o budowa- nie swego wizerunku także i we Francji. Teatry weneckie działały jak fabryki, zespoły musiały więc produko- wać jak najwięcej przedstawień, aby się utrzymać na tym prestiżowym, ale i wymagającym rynku. Metateatralne utwory Goldoniego ukazują drama- tyczne wręcz zmagania autora w walce o przychylność widza w długotrwałej weneckiej „wojnie teatrów”.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Metateatralność w dramaturgii Carla Goldoniego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: