Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00361 005434 12419068 na godz. na dobę w sumie
Metateksty i parateksty teatru i dramatu. Od antyku do współczesności - ebook/pdf
Metateksty i parateksty teatru i dramatu. Od antyku do współczesności - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-621-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji Czytelnik znajdzie rozważania na temat metatekstów i paratekstów dramaturgicznych, do których należą didaskalia, ilustracje, incipity, odsyłacze, posłowia, przedmowy, przypisy, tytuły, a także różnego rodzaju komentarze, recenzje, omówienia oraz streszczenia. Peryferie tekstu zmieniały się na przestrzeni wieków od epoki starożytnej do czasów współczesnych, co przekłada się na różnorodność ich form i treści. Cechy charakterystyczne i zadania metatekstów i paratekstów zależały od rodzaju tekstu głównego, epoki literackiej oraz dominujących w danej kulturze tendencji naukowych i teatralno-dramatycznych.

Praca w polskim obszarze badawczym jest poważnym osiągnięciem naukowym, ustalającym dla przyszłych badaczy nowe kierunki poszukiwań w aspekcie konkretnych dzieł dramatycznych i spektakli teatralnych. Nie widzę dla niej prac konkurencyjnych. Dotąd zajmowano się metatekstami i didaskaliami w sposób „niesystemowy”, dość wycinkowy i w wąskim obszarze. Tymczasem prezentowana publikacja dokonuje usystematyzowania procesu badawczego oraz przedstawia wyniki badań szczegółowych na tle przemian historycznych, a także przemian gatunkowych w dramaturgii i teatrze od antyku do współczesności. Dlatego znajdzie ona szeroki krąg odbiorców: powinna zainteresować praktyków teatru, badaczy historii teatru i dramatu polskiego oraz obcego, teatrologów badających recepcję obcej dramaturgii w Polsce, jak również autorów dramatycznych.

 

z recenzji prof. Wojciecha Kaczmarka

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jadwiga Czerwińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Filologii Romańskiej 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 Małgorzata Budzowska, Katarzyna Chiżyńska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Filologii Klasycznej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENCI Wojciech Kaczmarek, Marian Szarmach REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce autorstwa Tomasza Rogowskiego © Copyright by Authors, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07601.16.0.K Ark. wyd. 14,3; ark. druk. 14,75 ISBN 978-83-8088-620-9 e-ISBN 978-83-8088-621-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp (Jadwiga Czerwińska, Katarzyna Chiżyńska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga Czerwińska, Grecka sztuka dramaturgiczna V wieku p.n.e. w  świetle scholiów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Chiżyńska, Tractatus Coislinianus jako metatekst komedii staroattyckiej Małgorzata Budzowska, Interpres nec imitator in artum. Kwestia intertekstualnej mimesis w Ars poetica Horacego i w scholiach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Damian Pierzak, Scholia Bobiensia on the Pro Sestio as a metatext of Roman theatre and drama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piotr Bering, Autorski i  reżyserski metatekst w  średniowiecznych utworach dramatycznych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Simon Wirthensohn, Seeking auctoritas. Paratextual self-imaging in Jesuit drama collections. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Małgorzata Mieszek, Teksty poboczne w  zreformowanych dramatach jezuickich (od połowy XVIII wieku). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Wiśniewska-Grabarczyk, Teatr i  dramat okresu socrealizmu w  świetle kryptotekstów (na materiale Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Poznaniu). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tomasz Kaczmarek, Simon Gantillon i jego „teatr ucieczki”, czyli w poszukiwaniu francuskich tekstów ekspresjonistycznych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Michał Nikodem, Metateksty dramatów Witolda Gombrowicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marta Sterna, Wokół dramatu Eduarda De Filippo Napoli Milionaria! . . . . . . . . . . . . . Grażyna Starak, Jak czytać Un hangar, à l’ouest oraz Carnets de combat de nègre et de chiens Bernarda-Marie Koltèsa? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Elżbieta Leszkiewicz, Didaskalia w dramacie Kroki Samuela Becketta . . . . . . . . . . . . . Krystyna Modrzejewska, Mity antyczne we francuskim dramacie XX wieku (na wybranych przykładach) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Wojtysiak-Wawrzyniak, Kilka uwag na temat Grobu Antygony Marii Zambrano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 11 25 39 51 63 73 85 101 115 129 145 157 165 175 187 6 Spis treści Irena Lewkowicz, Parateksty w  najnowszym dramacie polskim (na wybranych przykładach). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beata Popczyk-Szczęsna, Problem paratekstów w  nowym dramacie polskim: narracje, śródtytuły, didaskalia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Autorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Authors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 215 229 233 WSTĘP Przedmiotem refleksji i  rozważań w  prezentowanej monografii Metateksty i parateksty teatru i dramatu. Od antyku do współczesności są dwie kategorie trans- tekstualności, wyróżnione przez Gérarda Genette’a: metatekstualność i paratek- stualność. Do szeroko rozumianych metatekstów i  paratekstów dramaturgicznych należą didaskalia, ilustracje, incipity, odsyłacze, posłowia, przedmowy, przypisy, tytuły, a także różnego rodzaju komentarze, recenzje, omówienia oraz streszcze- nia. Peryferie tekstu zmieniały się na przestrzeni wieków od epoki starożytnej do czasów współczesnych. Ich cechy charakterystyczne i zadania zależały od rodza- ju tekstu głównego, epoki literackiej, dominujących w danej kulturze tendencji naukowych i teatralno-dramatycznych. Celem przedyskutowania problematyki metatekstualnej i  paratekstualnej została zorganizowana przez Katedrę Filologii Klasycznej oraz Katedrę Filolo- gii Romańskiej Uniwersytetu Łódzkiego konferencja „Metateksty i  parateksty teatru i dramatu (od antyku do współczesności)”. Spotkanie zaowocowało żywą, interdyscyplinarną dyskusją, prowadzoną przez badaczy reprezentujących róż- ne dziedziny humanistyki. Poza filologami klasycznymi i teatrologami, których obecność była rzeczą oczywistą, w spotkaniu wzięli udział specjaliści z zakresu historii sztuki, kultury i literatury angielskiej, francuskiej, hiszpańskiej, polskiej oraz włoskiej. Przygotowując konferencję, organizatorzy świadomie podjęli ryzyko skon- frontowania wyników badań z różnych obszarów humanistyki. Pomysł konferen- cji zakładał otwarte, interdyscyplinarne spotkanie, którego celem była wymiana myśli i doświadczeń naukowych. Rezultaty przerosły oczekiwania organizatorów, ponieważ zaprezentowane referaty oraz inspirowane nimi dyskusje wytyczyły nowe kierunki badań i zaowocowały planami dalszych spotkań. Uczestnicy kon- ferencji dostrzegli bowiem potrzebę kontynuowania dyskusji na rzadko podej- mowany temat tekstów pobocznych teatru i dramatu. Wymiana poglądów oraz doświadczeń naukowych udowodniła, że interdy- scyplinarne dyskusje dają badaczom niecodzienną okazję poszerzenia własnej perspektywy naukowej i wzbogacenia swojego warsztatu o nieznane im dziedzi- ny i metodologie, a to pozwala na znalezienie nowej przestrzeni dla prowadzo- nych badań. Wymiernym efektem dyskusji toczących się podczas konferencji, jak rów- nież badań prowadzonych przez poszczególnych prelegentów, jest prezentowana 8 wieloautorska monografia, złożona z szeregu odrębnych tematycznie rozdziałów. Ponieważ publikacja została pomyślana jako monograficzne ujęcie omawianego zagadnienia, w każdym rozdziale problem prezentowany jest z nieco odmiennej perspektywy badawczej, wynikającej z  analizy różnorodnych tekstów kultury. Poszczególne części monografii naświetlają zatem problematykę metatekstual- ności i paratekstualności zgodnie z proponowanym przez badaczy ujęciem. * * * Chociaż terminy „metatekst” i „paratekst” są nowożytne, przykłady tego rodzaju tekstów można znaleźć już w  antyku, kiedy kształtowała się literatu- ra europejska. Należą do nich starogreckie i łacińskie scholia, czyli komentarze, w których znajdują się m.in. streszczenia starożytnych utworów dramatycznych, życiorysy poetów, a co najważniejsze – uwagi objaśniające poszczególne komen- towane przez scholiastów części dramatów. Scholia zawierają też niezwykle cenne informacje o ówczesnej praktyce teatralnej. Wszystkie te teksty stanowią podstawę badań naukowych w projekcie Starożytny teatr i dramat w świetle pism scholiastów, finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki (DEC-2012/07/B/ HS2/01475), w ramach którego została zorganizowana wspomniana konferencja. Efektem badań są trzy pierwsze zamieszczone w tomie rozdziały. W kolej- ności są to: tekst Jadwigi Czerwińskiej Grecka sztuka dramaturgiczna V wieku p.n.e. w świetle scholiów, Katarzyny Chiżyńskiej Tractatus Coislinianus jako meta- tekst komedii staroattyckiej oraz Małgorzaty Budzowskiej, „Interpres nec imitator in artum”. Kwestia intertekstualnej mimesis w „Ars poetica” Horacego i w scholiach. Pro- blematykę teatru i dramatu rzymskiego podjął w następnym rozdziale Damian Pierzak – „Scholia Bobiensia” on the „Pro Sestio” as a metatext of Roman theatre and drama, zaś kwestie związane ze średniowiecznym dramatem zaprezentował Piotr Bering w rozdziale Autorski i reżyserski metatekst w średniowiecznych utworach dra- matycznych. Refleksje na temat teatru i dramatu jezuickiego w kontekście meta- tekstualności i  paratekstualności można znaleźć w  dwóch kolejnych tekstach. Piszą o tym Simon Wirthensohn, Seeking auctoritas. Paratextual self-imaging in Jesuit drama collections oraz Małgorzata Mieszek, Teksty poboczne w zreformowa- nych dramatach jezuickich (od połowy XVIII wieku). Rozważania dotyczące metatekstów i paratekstów dramatu oraz teatru pol- skiego zawierają rozdziały autorstwa Anny Wiśniewskiej-Grabarczyk, Teatr i dra- mat okresu socrealizmu w świetle kryptotekstów (na materiale Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Pozna- niu), Michała Nikodema, Metateksty dramatów Witolda Gombrowicza, Ireny Lew- kowicz, Parateksty w najnowszym dramacie polskim (na wybranych przykładach), a  także Beaty Popczyk-Szczęsnej, Problem paratekstów w  nowym dramacie pol- skim: narracje, śródtytuły, didaskalia. Wstęp 9 Na temat XX-wiecznego dramatu i teatru w innych krajach piszą: Tomasz Kaczmarek, Simon Gantillon i jego „teatr ucieczki”, czyli w poszukiwaniu francuskich tekstów ekspresjonistycznych, Marta Sterna, Wokół dramatu Eduarda De Filippo „Napoli Milionaria!”, Grażyna Starak, Jak czytać „Un hangar, à l’ouest” oraz „Car- nets de combat de nègre et de chiens” Bernarda-Marie Koltèsa?, Elżbieta Leszkie- wicz, Didaskalia w dramacie „Kroki” Samuela Becketta, Krystyna Modrzejewska, Mity antyczne we francuskim dramacie XX wieku (na wybranych przykładach) oraz Katarzyna Wojtysiak-Wawrzyniak, Kilka uwag na temat „Grobu Antygony” Marii Zambrano. Choć pierwsza część prezentowanej monografii zawiera rozważania bezpo- średnio związane z metatekstualnością oraz paratekstualnością teatru i dramatu antycznego, to jednak tematyka ta stanowiła tylko punkt wyjścia do dalszych roz- ważań, koncentrujących się na kolejnych epokach literackich. Bardzo wyraźnie zaznacza się to w blokach tematycznych tworzonych przez kolejne rozdziały, któ- re dotyczą zjawisk metatekstowych w teatrze i dramacie nowożytnym, nowocze- snym, a nawet ponowoczesnym. Warto równocześnie zaznaczyć, że na polskim rynku wydawniczym nie ist- nieje, jak dotąd, publikacja o podobnym charakterze, która uwzględniałaby tak szerokie spektrum zagadnień w ujęciu równocześnie diachronicznym i synchro- nicznym. Monografię można zatem uznać za lekturę przydatną, wartą polecenia szerokiemu gronu Czytelników zainteresowanych problematyką meta- i paratek- stów teatru oraz dramatu. Jadwiga Czerwińska, Katarzyna Chiżyńska Wstęp Jadwiga Czerwińska* GRECKA SZTUKA DRAMATURGICZNA V WIEKU P.N.E. W ŚWIETLE SCHOLIÓW1 Przedmiotem rozważań będą komentarze do antycznych dramatów czyli scholia2. Tworzone były one „przede wszystkim dookoła tekstów najważniej- szych autorów, a zwłaszcza poetów. Zwykle są osądem mądrości komentatorskiej uczonych różnych epok: aleksandryjskiej, bizantyjskiej, karolińskiej, odrodze- niowej”3. Tym, co przede wszystkim zwraca uwagę przy ich lekturze, jest ogromne bogactwo – zarówno pod względem zakresu tematycznego, jak i ilości informacji, jakie nam one przynoszą4. Zawdzięczamy to niezwykle wnikliwej analizie utworów dramatycznych dokonywanej przez scholiastów. Komentując poszczególne wersy dramatów, czynili oni uwagi na temat języka czy opisywanych sytuacji scenicz- nych w kontekście sztuki dramaturgicznej poszczególnych autorów antycznych. * Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Filologii Romańskiej, e-mail: jadwiga.czerwinska@interia.pl. 1 Prezentowany tekst jest częścią projektu badawczego Starożytny teatr i  dramat w  świetle pism scholiastów, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (DEC- -2012/07/B/HS2/01475). 2 Na temat scholiów powstała bogata literatura przedmiotu, w której rozważane jest szerokie spektrum zagadnień związanych z tą kwestią. Należą tu publikacje: G. Caval- lo (ed.), Libri, editori e pubblico nal mondo antico: guida storica e critica, Editori Laterza, Roma–Bari 1975; E. Dickey, Ancient Greek Scholarship. A Guide to Finding, Reading and Understanding Scholia, Commentaries, Lexica and Grammatical Treatises from their Begin- nings to the Byzantine Period, Oxford University Press, New York 2007; N. G. Wilson, Scholars of Byzantium, Duckworth, London 1983; N. G. Wilson, Scoliasti e commentatori, “Studi Classici e Orientali” 1983 (33), s. 83–112; J. W. H. Atkins, Literary Criticism in Antiquity: A Sketch of Its Development, vol. 1–2, Cambridge University Press, Cambridge 1934; F. Bowers, Textual and Literary Criticism, Cambridge University Press, Cambrid- ge 1959; F. Cardini, M. Montesano, Storia medievale, Le Monnier, Firenze 2006; L. Ca- retti, Filologia e critica, Ricciardi, Milano–Napoli 1955. 3 L. Małunowiczówna, Wstęp do filologii klasycznej wraz z  metodologią pracy umysłowej i  naukowej, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, Lublin 1960, s. 210. 4 R. Nünlist, The Ancient Critic at Work: Terms and Concepts of Literary Criticism in Greek Scholia, Cambridge University Press, Cambridge 2009. 12 Najbliższe formie starożytnych komentarzy są przypisy w pracach nauko- wych oraz didaskalia w tekstach dramatycznych. Za kontynuację badań scholia- stów na poziomie treści można jednak uznać wszelkie gatunki literackie zajmujące się hermeneutyką. Następcami zbiorów komentarzy są wszelkie prace analitycz- ne, interpretacyjne i krytyczne dotyczące tekstu literackiego. Dzięki scholiastom można dokonać pogłębionej analizy: – pojęć dotyczących greckich kategorii teatrologicznych: aktorów (arty- ści tragiczni, komiczni i satyrowi, postaci nieme, choreuci i przewodnik chóru), muzyki w  teatrze (auleta, używane instrumenty i  odpowiednie skale), tańca w teatrze (emmeleia, kordkas, sikinnis), siły oddziaływania przedstawienia, celu i funkcji teatru (katharsis), machin teatralnych i dekoracji (np. pinakes), kostiu- mów i masek (np. prosopa, kothournoi), wejść i wyjść postaci, ruchu scenicznego, budowy teatru, jego elementów architektonicznych i ich funkcji (skene, proske- nion, orchestra, theologeion, theatron, diadzoma, parodos, thymele) i wielu innych; – pojęć dotyczących greckich i  łacińskich kategorii dramatologicznych: gatunków dramatycznych (tragedia, komedia, dramat satyrowy, tragikomedia, fabula), elementów jakościowych (mythos, praksis, leksis, opseos kosmos, diano- ia, ethos) i ilościowych dramatu (parodos, epejsodion, stasimon, kommos, eksodos, parabasis), formy i sposobu prowadzenia dialogu, uwag metrycznych etc. Ciekawym aspektem lektury scholiów jest możliwość poznania myśli sta- rożytnych i  średniowiecznych badaczy oraz ich sposobu lektury, rozumienia przez nich tekstu, który nasuwał im wielorakie skojarzenia i pozwalał dokony- wać odwołań literackich do dzieł innych autorów. Analizując komentarze, można również trafić na wyjątkowo cenne uwagi, które dają okazję poznania osobistych refleksji scholiasty lub panujących w jego czasach poglądów na sztukę dramatycz- ną i zadania teatru. A zatem scholia – jako uprawiany w starożytności oraz we wczesnym średniowieczu gatunek literacki, należący do piśmiennictwa naukowe- go – stanowią bardzo ważne źródło informacji na temat różnych aspektów kul- tury antycznej. Z tego niezwykle bogatego materiału przedstawię tylko wybrane exempla, które pozwolą przybliżyć to szczególne zjawisko literacko-krytyczne. Przystępując zatem do ich analizy, spójrzmy najpierw na scholion (należące do Scholia vetera in Euripidem), które odnosi się do 128 wersu Orestesa5. Brzmi ono: )” zamiast „mógłby ktoś zobaczyć”, jak u Home- „Widzieliście/widziałyście ( ra: „można by myśleć, że rozjuszony” [Il. III, 220 – J. Cz.] i „nie można by ujrzeć, że 5 Sch. vet. E. Or. 128, 1–5: Jadwiga Czerwińska senny” [Il. IV, 223 – J. Cz.]. Niektórzy twierdzą, że te słowa mówi [Elektra] do słu- żebnic. Inni natomiast, że do publiczności, co jest słuszniejsze/właściwsze. Zawsze bowiem poeta stara się być bardziej przekonującym dla widzów, niż brać pod uwagę dosłowność sytuacji6. 13 Zacytowane scholion zawiera dwie bardzo istotne informacje. Pierwsza, nie- co bardziej formalna, dotyczy powiązania cytowanego i komentowanego przez scholiastę wersu tragedii Eurypidesa (Orestes, w. 128) z eposem Homera, a kon- kretnie – z dwoma miejscami w Iliadzie: raz pieśń III, w. 220, po raz drugi pieśń IV, w. 223. Świadczy to o erudycji scholiasty i jego znakomitym rozeznaniu nie tylko w komentowanym przez siebie utworze, ale też w innych dziełach antycz- nej literatury greckiej (reprezentowanych nawet przez odmienne gatunki literac- kie, niż ten, który bada). Druga uwaga, dla nas ważniejsza ze względu na omawiany temat, odnosi się do sztuki dramaturgicznej Eurypidesa. Czytamy bowiem, że poeta stara się być zawsze bardziej przekonujący raczej dla widzów, niż brać pod uwagę dosłowność sytuacji scenicznej. W tym przypadku dotyczy to użycia formy – „widzieliście/widziałyście”, zamiast „mógłby ktoś zobaczyć” ( ). Na tym jednak nie kończą się spostrzeżenia scholiasty. Zauważa bowiem, że – jak chcą niektórzy – cytowane słowa, które Elektra wypowiada w końcowej części prologu, kieruje ona do służebnic. Inni natomiast twierdzą – jak zauważa komentator – że poeta celowo użył sformułowania „widzieliście”, żeby móc w ten sposób bezpo- średnio zwrócić się do publiczności, a zatem zyskać ich większe zaangażowanie w opisywaną sytuację. Nie bez znaczenia jest zatem to, czego ona dotyczy. W prologu, podczas rozmowy Elektry z Heleną, ta ostatnia zadeklarowała złożenie pukli włosów na grobie siostry, Klitajmestry (w. 112). Tymczasem tym, co oburzyło Elektrę jest fakt, że Helena obcięła na ofiarę ledwie końcówki swo- ich włosów. Swojemu oburzeniu daje wyraz właśnie w słowach tragedii, których początek przywołał scholiasta jako lemma ( ) (Orestes, w. 128–131): Czyście widziały? [widzieli? – J. Cz.] – Same końce włosów Ścięła w obawie o piękność. Kobieta Taka jak dawniej. Niech cię znienawidzą Bogi – zgubiłaś mnie, jego i Grecję!7 6 Przekład J. Czerwińska. 7 Eurypides, Tragedie, przeł. i  oprac. J. Łanowski, t. 2, PIW, Warszawa 1972, w. 128–131. Greckie teksty tragedii Eurypidesa podaję za wydaniem: Euripidis Fabulae, ed. G. Murray, t. I–III, Oxonii 1902, 1904, 1909: (Euripides, Orestes, 128–131). Grecka sztuka dramaturgiczna V wieku p.n.e. … 14 Zważywszy na kontekst, którym jest powracający wciąż w tragediach Eury- pidesa obraz Heleny jako ikony antyspartańskich motywów, nie może dziwić, że poeta chciał wykorzystać nadarzającą się okazję do kolejnej, możliwie silnie wyrażonej krytyki tej bohaterki. A zatem uzasadniona staje się sugestia scholia- sty, iż w słowach Elektry dramaturg zwrócił się za jej pomocą wprost do obec- nej w teatrze widowni ateńskiej, zyskując tym samym jej bezpośrednie zaanga- żowanie. Oczywiście, komentarz scholiasty można interpretować także w  szerszej perspektywie. Jest nią sam fakt zwracania się niekiedy dramatis personae nie do innych postaci tragedii, lecz do widowni, czyli de facto łamania w ten sposób iluzji scenicznej dla podkreślenia wagi wypowiadanych słów. Sam komentator zauwa- ża, że takie postępowanie może się okazać „słuszniejsze”, a więc „właściwsze”. Jego zdaniem, poeta przede wszystkim zważa na to, żeby zyskać uwagę widzów i to dla nich pragnie być przekonujący. Na tym przecież zasadza się sens i istota tragedii. Zwłaszcza ostatnia sugestia scholiasty świadczy o tym, iż – w jego przeko- naniu – wyznacznikiem konstrukcji dramatu i jego języka jest oddziaływanie na widownię. Widzimy więc, że sens komentarza, w który zaopatrzył on wybrane wersy tragedii, daleko wybiega nie tylko poza omawianą sztukę i warsztat twórczy konkretnego poety, lecz odnosi się do sztuki tragicznej w ogóle. O  zwyczaju bezpośredniego zwracania się dramaturgów do publiczności informuje scholiasta w komentarzu do w. 622 Andromachy Eurypidesa (Scholia vetera in Euripidem, Andromacha, w. 622, 1–3). Cytowane lemma brzmi: „ [A  to rozważcie]”. Komentując następnie interesujący go wiersz z tragedii, scholiasta pisze: Zamiast „rozważcie to” [należy tu rozumieć] „dlatego rozważcie”. Przemawia bowiem do widzów: żeńcie się, a stąd wyciągnijcie wniosek, żeby brać córkę szla- chetnej kobiety8. Podane scholion jest oczywiście czytelne nawet bez kontekstu tragedii, ale uwzględniając go, zyskujemy szerszą perspektywę opisywanej sytuacji, a równo- cześnie możemy zrozumieć intencję scholiasty. Słowa, które on komentuje, nale- żą do obszerniej, bo liczącej ponad 50 wierszy, rhesis (mowy) Peleusa (Androma- cha, w. 590–641), wypowiedzianej w rozmowie z Menelaosem. Dla zrozumienia intencji padających ze sceny słów wypada podkreślić, że dramat, w którym się one znalazły, jest uważany za bodaj najbardziej spektakularną inwektywę antyspartań- ską w twórczości Eurypidesa. Jest więc zrozumiałe, że postać Menelaosa (i jego córki Herminy) stwarza poecie doskonałą okazję do frontalnego ataku na wro- gów Aten w toczącej się wówczas wojnie peloponeskiej. 8 Przekład J. Czerwińska. Jadwiga Czerwińska 15 Wróćmy jednak do rhesis Peleusa. Poddaje w  niej ostrej krytyce rzekome męstwo Menelaosa, który pozwolił zabrać sobie żonę. Oskarża również samą Helenę o ucieczkę z gachem i wywołanie wojny trojańskiej. W swoim ataku nie pomija też Hermiony, ich córki, którą pojął za żonę wnuk Peleusa, Neoptolemos – wbrew radom dziadka. Ten radził mu bowiem, żeby nie brać do domu płodu złej kobiety, która dziedziczy hańbę swojej matki (w. 620–622)9. Bezpośrednio po tym stwierdzeniu padają w tragedii komentowane w scholion słowa. Najpierw scholiasta zauważa, iż w podanym kontekście dobitniej zabrzmia- łoby stwierdzenie: „dlatego rozważcie” zamiast „rozważcie to”, sugerując, że tak właśnie należy rozumieć wyrażoną przez Eurypidesa myśl. Trudno się z tym nie zgodzić. Scholiasta podkreśla bowiem wynikowość komentowanego stwierdzenia, które w sposób przejrzysty nawiązuje do poprzedzających go słów Peleusa. W  uzasadnieniu komentator stwierdza: „Peleus przemawia bowiem do widzów: żeńcie się, a stąd” – czyli z kontekstu wypowiedzi, a nawet sztuki – „wycią- gnijcie wniosek, żeby brać córkę szlachetnej kobiety”. Zaproponowana przez nie- go interpretacja pozwala podkreślić fakt bezpośredniego odwołania się tragika do widzów. Może świadczyć również o tym, iż scholiasta daje tu konkretne wskazów- ki, jak należy interpretować wygłaszany na scenie tekst. Jego uwaga nasuwa ponad- to skojarzenia z praktykowanym przez aktorów zwyczajem wprowadzania zmian do tekstów granych przez nich dramatów. Omawiane scholion może więc stać się przyczynkiem do rozważenia tego problemu. Pozwala równocześnie zrozumieć, jakie intencje mogły kierować aktorami przy dokonywaniu wspomnianych zmian. Wnikliwe spostrzeżenia scholiastów, choć niezwykle lapidarne w formie, przy- noszą częstokroć doskonalą charakterystykę twórczości komentowanego poety. Z taką sytuacją spotykamy się w scholion ze zbioru Scholia vetera in Euripidem, które dotyczy pierwszego wersu Trojanek Eurypidesa (Sch. vet. E. Tro. 1, 1–4)10. Po poda- niu lemma: – „przybywam opuściwszy”, scholiasta wyjaśnia: Jest to cały Eurypides w teatrze [czyli: jest to całkowicie charakterystyczne dla Eury- pidesa], zamiast którego cierpiący teraz z powodu braku ofiar Posejdon, obecny [na scenie podczas prologu], wygłasza te słowa na początku sztuki. W wielu miejscach u niego [sc. Eurypidesa] [jest podobnie], jak [na przykład] w Bachantkach, [gdzie] Dionizos [mówi]: przybywam, [ja] syn Dzeusa do tej ziemi Teban11. 9 Euripides, Andromacha, w. 620–622: 10 Sch. vet. E. Tro. 1, 1–4: 11 Przekład J. Czerwińska. Grecka sztuka dramaturgiczna V wieku p.n.e. … 16 Scholiasta podkreśla tu charakterystyczne dla Eurypidesa zabiegi drama- turgiczne, co oznacza, że odnotowuje odmienność jego sztuki tragicznej w sto- sunku do innych twórców. Już początkowe stwierdzenie: „Jest to cały Eurypides w teatrze”, pozwala uświadomić sobie, że scholiasta zamierza nakreślić szczegól- nie charakterystyczną dla tragika cechę jego dramaturgii. Rozwijając tę myśl, komentator podnosi zasadniczo dwie kwestie. Najpierw zwraca uwagę na powtarzalność pewnych zwrotów, które pojawiają się w trage- diach Eurypidesa. Stwierdzenie to odnosi do zacytowanego przez siebie w lem- ma: – „przybywam opuściwszy”. Są to słowa Posejdona, które otwie- rają test Trojanek. Komentując ich pojawienie się w tragedii, scholiasta dodaje następnie: „W wielu miejscach u [Eurypidesa] (jest podobnie), jak [na przykład] w Bachantkach, (gdzie) Dionizos [mówi] »przybywam, [ja] syn Dzeusa do tej ziemi Teban« ( )”. Scholiasta podkreśla zatem powtórzenie w Bachantkach tego samego czasownika w identycznej for- mie: , który pada tam z ust boga Dionizosa. Podana przez komentatora prawi- dłowość dotyczy nie tylko powtórzenia czasownika, lecz także – choć nie zostaje to podane expressis verbis – jego miejsca w tragedii. Wskazane słowo w obydwu przytoczonych dramatach jest pierwszym, które pada ze sceny. Wychwycenie podanych zbieżności w dramaturgii Eurypidesa dowodzi, że scholiasta wykazuje niezwykle dobre rozeznanie w twórczości poety. Poddaje bowiem wnikliwej ana- lizie tekst komentowanej sztuki, którą dodatkowo zestawia jeszcze z innymi jego utworami. Drugą, bodaj ważniejszą kwestią, którą sygnalizuje scholion, jest nawiązanie do słynnych prologów Eurypidesa. Za pośrednictwem dramatis personae, które wygłaszają prologi jego dramatów, podaje on widzom informacje niezbędne dla zrozumienia rozpoczynającej się sztuki. Znamienny jest tu fakt, wychwycony nota bene przez scholiastę, że tragik posługuje się postaciami bezpośrednio uwi- kłanymi w akcję dla jej wyjaśnienia, a więc każe im występować jakby w zastęp- stwie za samego siebie. Sugeruje to użyte w scholion stwierdzenie: „Eurypides, zamiast którego Posejdon, obecny [na scenie podczas prologu], wygłasza słowa na początku sztuki”. O takiej prawidłowości u Eurypidesa świadczy cytowane już wcześniej sformułowanie: „W wielu miejscach u niego [jest podobnie]”, które można też odnieść do tej części wypowiedzi scholiasty. Znając twórczość tragika, można całkowicie zgodzić się z sugestią komen- tatora. Eurypides, znany ze swych śmiałych innowacji mitologicznych, musiał w incipitach tworzonych przez siebie tragedii dokładnie zaznajamiać widownię ze zmienionymi – w stosunku do wcześniejszej tradycji – wersjami mitów, które tworzyły kanwę jego sztuk. Wprowadzenie publiczności in medias res opowiada- nej historii było warunkiem sine qua non zrozumienia toczącej się na scenie akcji, a co za tym idzie, odczytania proponowanej przez autora idei sztuki. Jednym z przykładów obszerniejszego komentarza, a równocześnie porusza- jącego szczególnie wiele kwestii – i to o różnym charakterze – jest scholion do Jadwiga Czerwińska (sc. 17 (sc.  w. 88 Fenicjanek Eurypidesa (Scholia vetera in Euripidem, Phoenissae 88, 1–14)12. Zawiera ono bowiem uwagi dramaturgiczne, w tym także kompozycyjne, kompa- ratystyczne i obyczajowe. Lemma do tego scholion brzmi: ) ):] – o sławna (latorośli) domu (Antygono). Dalej nastę- puje komentarz scholiasty, który najpierw porusza kwestię kompozycji tej części sztuki, stwierdzając: „Kompozycja dramatu staje się tutaj bardzo efektowna. Są to bowiem rzeczy przedstawione na scenie przez Jokastę i z tego powodu przyciąga- ją [uwagę] widowni”13. Dla zrozumienia sensu scholion należy w tym miejscu przypomnieć układ początkowej części dramatu, którego akcja – najogólniej rzecz ujmując – obej- muje wydarzenia rozgrywające się podczas przybycia do Teb Polyneikesa z woj- skami siedmiu wodzów. Zarówno komentowane przez scholiastę słowa (lemma), jak i wypowiedź Jokasty, na którą się on powołuje, należą do rozbudowanego pro- logu, liczącego 201 wersów. Sztukę otwiera wypowiedź Jokasty, która przedstawia najważniejsze wyda- rzenia mitu stanowiącego fabularną warstwę tej tragedii. Jest to zabieg koniecz- ny, ponieważ wersja Eurypidesa znacząco odbiega od wcześniejszych przekazów mitologicznych na temat rodu Labdakidów. Istotnym novum jest już sam fakt, że podczas wyprawy Polyneikesa na Teby żyje jeszcze Jokasta, która wygłasza pierwszą część prologu. Oznacza to, iż jej samobójstwo ulega u Eurypidesa chro- nologicznemu przesunięciu, a nastąpi dopiero po bratobójczej walce i śmierci obu synów Edypa. Z  jej wypowiedzi dowiadujemy się również, że nadal żyje również Edyp. Inaczej niż u innych tragików, nie odszedł on z Teb na wygnanie po odkryciu ojcobójstwa i kazirodztwa, w wyniku czego wykłuł sobie oczy. Nadal przebywa w Tebach, lecz ukryty przed światem przez synów, Polyneikesa i Ete- oklesa, na których rzucił klątwę, „że między siebie dom podzielą bronią” (Feni- cjanki, w. 6814). Kończąc swoją wypowiedź, Jokasta mówi o przybyciu Polyneike- sa z wojskiem i o swoich zamiarach pojednania synów „zanim za broń chwycą” (Fenicjanki, w. 82). Po wygłoszeniu prologowej rhesis, Jokasta odchodzi do pałacu, a na scenie pojawiają się Antygona i Wychowawca. Następuje wówczas komentowana przez 12 Na temat scholiów do Eurypidesa piszą m.in.: G. Malzan, De Scholiis Euripideis quae ad res scaenicas et ad histriones spectant, Rother, Darmastadt 1908; K. Weissmann, Die scenischen Anweisungen in den Scholien zu Ajschylos, Sophokles, Euripides und Aristo- phanes und ihre Bedeutung für die Bühnenkunde, Fr. Humann’sche Buchdruckerei (Jos. Göttling), Bamberg 1896. 13 Przekład J. Czerwińska. 14 Przekład J. Łanowski, [w:] Eurypides, Tragedie, przeł. J. Łanowski, t. 3, PIW, Warszawa 1980. Dalsze cytowania Fenicjanek w przekładzie polskim podaję według tego wydania. Grecka sztuka dramaturgiczna V wieku p.n.e. … 18 scholiastę wypowiedź starca. Dla uchwycenia kontekstu jego wypowiedzi warto przytoczyć jej fragment (Fenicjanki, w. 88–96): Cna latorośli ojcowskiego domu, Kiedy ci matka dziewicze komnaty Na twoje prośby pozwala opuścić I wstąpić tutaj na sam szczyt pałacu, Abyś ujrzała zastępy Argiwów, Zaczekaj, najpierw niech ja zbadam drogę, By się nikt z miasta nie zjawił na ścieżce, Bo i mnie, słudze, byłoby to ujmą, I tobie pani… Zdaniem scholiasty ten właśnie passus sztuki staje się szczególnie atrakcyjny pod względem kompozycyjnym, ponieważ nawiązuje do wcześniejszej wypowie- dzi Jokasty. Bezpośrednie odniesienie poety do zasygnalizowanych już wydarzeń o przybyciu pod mury Teb Polyneikesa z wojskiem (w. 78–79) ma tym bardziej przykuwać uwagę widzów, a  równocześnie podkreślić znaczenie następującej dalszej sceny teichoskopii Antygony. Z murów pałacu chce ona zobaczyć wojska Argiwów, zaś obecny z nią Wychowawca udziela jej informacji o poszczególnych wodzach znajdujących się pod bramami Teb. Zauważając zbieżność opisywanej sytuacji z Iliadą Homera, scholiasta stwier- dza: „Wyjście dziewczyny jest przeciwnym odbiciem w stosunku do Homerowej teichoskopii Heleny. Tam kobieta pokazuje [sc. wojsko] starcowi”15. Tutaj nato- miast, jak wynika z tekstu sztuki, to starzec udziela objaśnień Antygonie. Z przytoczonego komentarza wynika, że scholiasta wychwycił dwie istot- ne różnice między wspomnianymi teichoskopiami. Pierwsza to ta, że u Homera osobą udzielającą informacji Priamowi-starcowi jest Helena, zaś u Eurypidesa to stary Wychowawca przekazuje objaśnienia Antygonie. Drugą jest wprowadzenie do sceny teichoskopii przez Homera Heleny jako kobiety dojrzałej, gdyż określa ją słowem , zaś przez Eurypidesa Antygony, która jest jeszcze młodą dziew- czyną, określaną w sztuce „panną” – Ma to istotne znaczenie w kontekście dalszej części komentarza, z którego dowiadujemy się, „że wyjście z domu dziewczyny było zgodne z wolą matki”16, czyli odbyło się za jej pozwoleniem i pod opieką Wychowawcy. Fakt ten skła- nia scholiastę do dalszej refleksji: „wyjście Antygony jest dobrze rozplanowane; pięknie bowiem, że nie kobiety nadzorują królewską pannę, lecz człowiek mądry i rozważny dzięki swojemu sędziwemu wiekowi”17. . 15 Przekład J. Czerwińska. 16 Przekład J. Czerwińska. 17 Przekład J. Czerwińska. Jadwiga Czerwińska 19 Jest to kolejna wychwycona przez scholiastę różnica między przekazem Homera a Eurypidesa. W Iliadzie Helena idzie na basztę przy Skajskiej bramie w towarzystwie dwu kobiet, zaś Antygona, jako młoda dziewczyna, potrzebuje przed wyjściem z domu zgody matki, a towarzyszy jej dojrzały i mądry starzec. Z dalszych słów komentarza wynika, dlaczego scholiasta chwali takie posunięcie dramaturga. Pisze bowiem, że Pedagog „nie potajemnie razem z nią wychodzi”18 – to po pierwsze, zaś po drugie, że ma on czuwać nad jej bezpieczeństwem. Jak wyjaśnia dalej scholiasta, poza domem mogłoby jej bowiem zagrażać niebezpie- czeństwo „ze strony całego miasta”19. Reasumując – omawiane scholion zawiera szczególnie wiele obserwacji. Jedne z nich dotyczą kwestii dramaturgicznych, w tym przypadku kompozycji sztuki i rozplanowania wyjścia dramatis personae na scenę. Inne mają charakter komparatystyczny, a  zatem służą porównaniu analizowanych przez scholiastę miejsc tragedii z innym utworem literackim. Warto przy tej okazji zwrócić uwa- gę, że porównanie, pomimo wielu poruszonych aspektów, zostaje ujęte w bardzo lakoniczną formę. Znajdujemy tu także obserwacje o charakterze obyczajowym, dotyczące życia codziennego. Scholiasta podnosi bowiem kwestię przebywania młodej dziewczyny poza domem i obowiązujących w tym względzie zasad. Kore- spondują z tym słowa z Eurypidejskiego Orestesa (w. 108): „Pannom niepięknie pomiędzy tłum wchodzić”20. Zarówno uwagę Eurypidesa, jak i scholiasty moż- na odnieść nie tylko do kreowanej przez dramaturga umownej rzeczywistości teatralnej, ale też do ówczesnej obyczajowości greckiej. Omówione scholion zawiera wyraźnie pozytywną ocenę dramaturgii Eury- pidesa – komentator expressis verbis chwali warsztat poety. Oczywiście, nie zawsze dramaturdzy spotykali się z tak pochlebną oceną ich sztuki. Przykładem tego jest choćby scholion należące do Scholia vetera in Euripidem (Sch. vet. E. Tro. 36, 1–3)21, które odnosi się do w. 36 Trojanek Eurypidesa. Zostaje w nim bowiem poddany kry- tyce sposób prezentacji postaci Hekabe. Należy więc rozważyć, co spowodowało tę krytyczną ocenę scholiasty oraz jakie treści można wydobyć z jego komentarza. Odpowiedzi na to pytanie może dostarczyć kontekst komentowanej tragedii, a zwłaszcza sytuacja sceniczna, na temat której wypowiada się scholiasta. Należy ona do prologowej części Trojanek, które – co ważne dla wymowy tragedii – sta- nowią trzecią, ostatnią część trylogii trojańskiej (po Aleksandrze i Palamedesie). Trylogia ta przedstawia kolejne etapy wojny pod Troją aż po zagładę miasta. 18 Przekład J. Czerwińska. 19 Przekład J. Czerwińska. 20 Przekład J. Łanowski [w:] Eurypides, Tragedie…, t. 2. 21 Sch. vet. E. Tro. 36, 1–3: Grecka sztuka dramaturgiczna V wieku p.n.e. …
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Metateksty i parateksty teatru i dramatu. Od antyku do współczesności
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: