Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00165 006817 13592222 na godz. na dobę w sumie
Metodyka pracy biegłego psychiatry, psychologa oraz seksuologa w sprawach karnych, nieletnich oraz wykroczeń. Wydanie 2 - ebook/pdf
Metodyka pracy biegłego psychiatry, psychologa oraz seksuologa w sprawach karnych, nieletnich oraz wykroczeń. Wydanie 2 - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 454
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0627-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Metodyka pracy biegłego psychiatry, psychologa oraz seksuologa w sprawach karnych, nieletnich oraz wykroczeń to publikacja będąca drugim i znacznie poszerzonym wydaniem Metodyki pracy biegłego psychiatry, psychologa oraz seksuologa w sprawach karnych, przygotowana przede wszystkim dla praktyków: biegłych (psychiatrów, psychologów oraz seksuologów) i sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych, a także aplikantów tych korporacji zawodowych.

W książce przedstawiono nie tylko niezbędną wiedzę z zakresu prawa, jaką powinien dysponować każdy biegły sądowy sporządzający opinie w sprawach karnych z zakresu psychiatrii, psychologii oraz seksuologii, lecz również mechanizmy sporządzania opinii psychiatrycznej, psychologicznej i seksuologicznej. Poznanie mechanizmów wydawania tych opinii może być przydatne prawnikom, gdyż pozwoli formułować rzeczowe pytania do biegłych oraz ocenić merytoryczną treść sporządzonych opinii. Natomiast poznanie podstawowych reguł, którymi rządzi się polski proces karny, oraz oczekiwań organów procesowych, w tym przede wszystkim sposobu oceny opinii przez uprawniony organ procesowy, a także treści i formy, jakim powinna odpowiadać opinia, niewątpliwie przyczyni się do tego, że opinie sporządzane przez biegłych będą pełne, jasne oraz niesprzeczne w swojej treści oraz będą odpowiadały wymaganiom formalnym.

 

Drugie wydanie zostało dostosowane do aktualnego stanu prawnego. Uwzględniono w nim zarówno najnowsze orzecznictwo, jak i publikacje z zakresu szeroko pojętego opiniowania sądowo-psychiatrycznego. Dodatkowo treść metodyki została wzbogacona o rozdziały dotyczące diagnostyki zaburzeń preferencji seksualnych, opiniowania w sprawach nieletnich oraz opiniowania w sprawach dotyczących wykroczeń.

Autorami są lekarze występujący w roli biegłych sądowych oraz sędzia orzekający obecnie w sprawach karnych, a wcześniej przez wiele lat także w sprawach nieletnich i wykroczeń.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

METODYKI Metodyka pracy BIEGŁEGO PSYCHIATRY, PSYCHOLOGA oraz SEKSUOLOGA w sprawach karnych, nieletnich oraz wykroczeń Spis treści Spis treści Spis treści Do Czytelnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CZĘŚĆ PIERWSZA Podstawy prawne opiniowania w sprawach psychiatrycznych, psychologicznych oraz seksuologicznych ROZDZIAŁ I. Podstawowe zasady procesowe rządzące polskim procesem karnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Zasada prawdy materialnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zasada swobodnej oceny dowodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Zasada obiektywizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Zasada bezpośredniości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Zasada skargowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Zasada kontradyktoryjności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Zasada legalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Zasada domniemania niewinności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Zasada tłumaczenia wszystkich wątpliwości na korzyść oskarżonego (podejrzanego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Zasada prawa do obrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Zasada jawności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Zasada ciężaru dowodzenia w procesie karnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ II. Zasady odpowiedzialności karnej (zagadnienia wybrane) . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Warunki odpowiedzialności karnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zbrodnia i występek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Strona przedmiotowa czynu zabronionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Strona podmiotowa czynu zabronionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 15 17 19 19 21 23 27 28 32 33 34 36 38 41 42 45 47 47 48 49 50 51 5 Spis treści 6. Wiek sprawcy czynu ponoszącego odpowiedzialność na zasadach przewidzianych w Kodeksie karnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ III. Formy popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Stadialne formy popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Przygotowanie do popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Usiłowanie popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Dokonanie czynu zabronionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zjawiskowe formy popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Sprawstwo, współsprawstwo, sprawstwo kierownicze oraz sprawstwo polecające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Podżeganie do popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Pomocnictwo do popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ IV. Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną . . . . . . . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Obrona konieczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Stan wyższej konieczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Ryzyko nowatorstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Błąd co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego (error facti) 6. Błąd co do okoliczności wyłączającej bezprawność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Nieświadomość bezprawności (error iuris) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Niepoczytalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Czynności medyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ V. Biegły w postępowaniu karnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Tryb ustanawiania biegłych sądowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Biegły powołany ad hoc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Powołanie biegłego do sporządzenia opinii przez organ procesowy . . . . . . . . 5. Okoliczności wyłączające biegłego od możliwości sporządzenia opinii w sprawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Dostęp biegłego do akt sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Obecność organu procesowego przy badaniach przeprowadzanych przez biegłego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Tajemnica zawodowa biegłego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Obserwacja sądowo-psychiatryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.2. Prawne przesłanki orzeczenia przez sąd obserwacji 55 57 57 58 58 60 63 64 64 68 70 74 74 76 82 84 86 87 88 89 92 95 95 96 99 103 109 117 120 121 123 123 sądowo-psychiatrycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 9.3. Czas trwania obserwacji sądowo-psychiatrycznej i możliwość jej przedłużenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.4. Środki zaskarżenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.5. Oczekiwania organów procesowych wobec opinii psychiatrycznej, 130 132 psychologicznej oraz seksuologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 6 www.lexisnexis.pl Spis treści 10. Lecznicze środki zabezpieczające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.2. Rodzaje środków zabezpieczających oraz prawne przesłanki 137 137 ich orzekania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 10.3. Oczekiwania organów procesowych wobec biegłych psychiatrów, seksuologów i psychologów w związku z orzekaniem leczniczych środków zabezpieczających . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 10.4. Orzekanie przez sąd o dalszym stosowaniu środka zabezpieczającego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 11. Przesłuchanie pokrzywdzonego oraz świadka poniżej lat 15 w obecności biegłego psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.2. Procesowe przesłanki przesłuchania pokrzywdzonego oraz świadka 152 152 poniżej 15 lat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 11.3. Przeprowadzenie czynności przesłuchania przez sąd oraz osoby obecne przy przesłuchaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 11.4. Oczekiwania organu procesowego wobec biegłego psychologa biorącego udział w przesłuchaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 12. Przesłuchanie dorosłego świadka z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa oraz poddanie go badaniu psychologicznemu (art. 192 k.p.k.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.2. Procesowe przesłanki przesłuchania świadka z udziałem biegłego lekarza lub psychologa (istnienie wątpliwości co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego postrzeżeń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.3. Oczekiwania organów procesowych wobec opinii biegłego . . . . . . . . . . 13. Wynagrodzenie za sporządzoną opinię oraz przeprowadzoną obserwację sądowo-psychiatryczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Rodzaje opinii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 158 158 160 161 165 Opiniowanie psychiatryczne, psychologiczne oraz seksuologiczne w sprawach karnych, nieletnich i wykroczeń CZĘŚĆ DRUGA ROZDZIAŁ VI. Opinia psychiatryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Zaburzony psychicznie przestępca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Niepoczytalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Ograniczona poczytalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Zaburzenia i choroby psychiczne mogące stanowić podstawę ograniczenia 173 173 181 183 lub zniesienia poczytalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 5. Stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, który sprawca przewidywał albo mógł przewidzieć (art. 31 § 3 k.k.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Rola psychiatry, psychologa, seksuologa oraz biegłych innych specjalności 188 w wydaniu opinii sądowo-psychiatrycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 7 Spis treści 7. Przebieg badań psychiatrycznych, seksuologicznych, psychologicznych oraz innych w związku z wydaniem opinii na podstawie badań ambulatoryjnych 198 8. Treść oraz forma opinii sądowo-psychiatrycznej wydanej w warunkach ambulatoryjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Obserwacja sądowo-psychiatryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.2. Miejsce przeprowadzenia obserwacji sądowo-psychiatrycznej . . . . . . . . 9.3. Treść i forma opinii wydanej na skutek przeprowadzenia obserwacji 201 208 208 210 sądowo-psychiatrycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 10. Opiniowanie przez instytucję naukową lub specjalistyczną (przebieg opiniowania i sporządzenie opinii) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 ROZDZIAŁ VII. Postępowanie wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Zakres stosowania ustawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Tryb postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Nadzór prewencyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Umieszczenie w ośrodku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ VIII. Diagnostyka zaburzeń preferencji seksualnych – wybrane trudności i kontrowersje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Zaburzone preferencje seksualne w systemach klasyfi kacyjnych ICD i DSM 224 224 225 228 232 234 236 236 – zmiany i kontrowersje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 3. Badanie reakcji genitalnej na prezentowane treści o charakterze erotycznym a diagnostyka zaburzeń preferencji seksualnych w Polsce i na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Główne wątpliwości związane z zastosowaniem narzędzi służących do wywołanej bodźcami audiowizualnymi reakcji genitalnej dla celów diagnostycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Główne założenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Różnice metodologiczne ośrodków na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Parametry psychometryczne testu – rzetelność, czułość, swoistość . . . . . 4.4. Zjawisko non/low responders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5. Wątpliwości etyczne i prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.6. Wnioski i przeznaczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 243 243 243 244 245 245 245 5. Zastosowanie PPG w diagnostyce sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej – podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 6. Badanie poligrafi czne – możliwości zastosowania narzędzia w terapii i prewencji przestępczości seksualnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 ROZDZIAŁ IX. Opinia seksuologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Metodologia pracy biegłego seksuologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 251 253 8 www.lexisnexis.pl Spis treści 3. Struktura opinii sądowo-seksuologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Przestępstwa seksualne a poczytalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Przykładowa opinia seksuologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ X. Opinia psychologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Poddanie świadka badaniu psychologicznemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rola biegłego psychologa w poszczególnych etapach postępowania karnego oraz udział w przesłuchaniu świadka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Treść i forma sporządzonej opinii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Typowe przypadki oraz przykładowe opinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Opiniowanie psychologiczne niepoczytalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Opiniowanie psychologiczne w przypadku seksualnego wykorzystywania dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Opiniowanie psychologiczne w przypadku zabójstw . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Opiniowanie psychologiczne sprawców uzależnionych od substancji odurzających lub działających pod ich wpływem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5. Opiniowanie psychologiczne sprawców z tzw. podwójną diagnozą . . . . 4.6. Opiniowanie psychologiczne w przypadku symulacji . . . . . . . . . . . . . . . . 4.7. Opiniowanie psychologiczne w przestępstwach na tle seksualnym . . . . 4.8. Opiniowanie psychologiczne w przypadku odmowy podejrzanego lub oskarżonego aktywnego udziału w badaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.9. Opiniowanie psychologiczne w sprawach nieletnich . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.10. Opiniowanie psychologiczne działania w stanie silnego wzburzenia . . . . ROZDZIAŁ XI. Prognoza społeczno-kryminologiczna dokonana w opinii sporządzonej przez biegłego psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rola psychologa w tworzeniu prognozy penitencjarnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Rola psychologa w tworzeniu indywidualnego programu terapeutycznego . . 4. Rola psychologa w przygotowaniu prognozy kryminologiczno-społecznej . . . ROZDZIAŁ XII. Opiniowanie związane z orzeczeniem leczniczych środków zabezpieczających . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Przesłanki medyczne uzasadniające orzeczenie środka zabezpieczającego . . 2. Treść i forma opinii psychiatrycznej, seksuologicznej i psychologicznej oraz prognoza prawdopodobieństwa popełnienia przez sprawcę w przyszłości ponownie czynu zabronionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ XIII. Opiniowanie w sprawach o zabójstwo dokonane pod wpływem silnego wzburzenia (afektu) usprawiedliwionego okolicznościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Defi nicja pojęcia zabójstwa dokonanego pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Przebieg badania oraz treść i forma sporządzonej opinii . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 276 279 293 293 312 316 321 321 322 325 326 327 328 331 332 333 335 339 339 340 343 344 350 350 355 361 361 362 365 9 Spis treści ROZDZIAŁ XIV. Opiniowanie o stanie zdrowia psychicznego nieletniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Opinia ambulatoryjna o stanie zdrowia psychicznego nieletniego . . . . . . . . . . 3. Przesłanki prawne oraz tryb postępowania w celu orzeczenia obserwacji 368 368 370 psychiatrycznej nieletniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 4. Czas trwania obserwacji psychiatrycznej nieletniego oraz miejsce jej przeprowadzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375 5. Metody badawcze stosowane przy opiniowaniu nieletnich (różnice w odniesieniu do opiniowania osób dorosłych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Struktura opinii sporządzonej w warunkach ambulatoryjnych . . . . . . . . . . . . . 7. Struktura opinii wydanej na skutek przeprowadzenia obserwacji 377 379 nieletniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 ROZDZIAŁ XV. Opiniowanie w sprawach dotyczących wykroczeń . . . . . . . . 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Przesłanki dopuszczenia dowodu z opinii biegłego psychiatry w celu 382 382 ustalenia stanu zdrowia psychicznego obwinionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 3. Brak możliwości orzeczenia obserwacji sądowo-psychiatrycznej w sprawach o wykroczenia i sposoby postępowania w sytuacji, gdy jednorazowe badanie ambulatoryjne nie dostarczy wystarczających materiałów do wypowiedzenia się co do poczytalności obwinionego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Metody badawcze stosowane przez biegłych w sprawach dotyczących wykroczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Struktura sporządzonej przez biegłego opinii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ XVI. Sądowa ocena sporządzonej opinii oraz przeprowadzonej obserwacji sądowo-psychiatrycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Przesłuchanie biegłych sporządzających opinię jako element oceny opinii . . 2. Konfrontacja biegłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Kryteria oceny sporządzonej opinii oraz przeprowadzonej obserwacji sądowo-psychiatrycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Konsekwencje wydania opinii niepełnej, niejasnej oraz sprzecznej . . . . . . . . . 5. Znaczenie opinii prywatnej dla postępowania karnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385 385 387 389 389 391 394 399 403 CZĘŚĆ TRZECIA Pojęcia i defi nicje 1. Podstawowe pojęcia i defi nicje psychiatryczne oraz psychologiczne . . . . . . . . 2. Podstawowe pojęcia i defi nicje seksuologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Podstawowe pojęcia i defi nicje prawnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 443 448 Notki o Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 10 www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz tabel i rysunków Tabela 1. Rodzaje opinii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tabela 2. Zaburzenia psychiczne, które mogą wyłączać poczytalność 167 w chwili czynu, przedstawione wraz z przykładami . . . . . . . . . . . . . . 186 Tabela 3. Zaburzenia psychiczne, które mogą ograniczać poczytalność w stopniu znacznym w chwili czynu, przedstawione wraz z przykładami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Tabela 4. Cechy charakterystyczne dla poszczególnych rodzajów upicia alkoholowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 Tabela 5. Zadania stawiane biegłym w zależności od podmiotu opiniowania sądowo-psychiatrycznego oraz źródła, z których wynikają zadania . . 197 Tabela 6. Wykaz zakładów leczniczych do przeprowadzania obserwacji sądowo-psychiatrycznych w zależności od osoby sprawcy (rodzaju czynu i pozostawania bądź nie na wolności) . . . . . . . . . . . . 213 Tabela 7. Kryteria diagnostyczne ICD-10 zaburzeń preferencji seksualnych (F65) po uwzględnieniu modyfi kacji z 26.02.2013 r. . . . . . . . . . . . . . 238 Tabela 8. Charakter relacji: klient (pacjent) – terapeuta v. badany – biegły sądowy (P. Bury, Psychologiczna opinia…, s. 1–21) . . . . . . . . . . . . . . . Tabela 9. Podstawowe zasady opiniowania sądowo-psychologicznego (P. Bury, Psychologiczna opinia…, s. 1–21) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tabela 10. Cechy upicia patologicznego (J. Kocur, W. Trendak, Podwójna 315 319 diagnoza…, s. 601–609) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 Tabela 11. Wpływ substancji psychoaktywnych na przebieg schizofrenii (J. Kocur, W. Trendak, Podwójna diagnoza…, s. 601–609) . . . . . . . . . 328 Tabela 12. Kryteria pozwalające na ocenę stopnia prawdziwości zeznań świadka (A. Lipczyński, Niektóre kryteria…; J. Pobocha, Opiniowanie…, s. 50–60) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tabela 13. Trzy cele badań psychologicznych skazanego (J. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, M. Najda, Psychologia w postępowaniu…, s. 1–557) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rysunek. Model czynników ryzyka zachowań przestępczych (J. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, M. Najda, Psychologia w postępowaniu…, s. 1–557) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tabela 14. Defi nicje afektu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tabela 15. Różnice między afektem fi zjologicznym a patologicznym . . . . . . . . . 330 340 345 362 363 11 Do Czytelnika Do Czytelnika Do Czytelnika Oto książka, na którą od dawna czekałeś. Kolejne wydanie pozycji, której pierwsze okazało się sukcesem. Drugie wydanie Metodyki Autorzy posze- rzyli, dodając niezbędne informacje dotyczące opiniowania także w spra- wach nieletnich i wykroczeń. Stworzono więc dzieło syntetyczne i jedno- cześnie całościowe. Psychiatria sądowa ma szczególną pozycję w stosunku do psychiatrii ogólnej. Paradoksalnie, w nowożytnej Europie najpierw powstawały przepisy i instytucje psychiatrii sądowej, a dopiero potem pobudzało to rozwój całej psychiatrii. W jakiejś mierze to zjawisko trwa nadal. Współczesne opiniowanie powoduje konieczność przekraczania granic psychiatrii, ustawicznego współdziałania z psychologią i seksuologią, sięgania po różnorodne narzędzia i techniki badawcze, każdorazowo z uwzględnieniem wiedzy prawniczej. Tworzy to szczególny typ nauki, która do jej poznania wymaga zintegrowanego przekazu edukacyjnego. I taka jest funkcja tej książki – stanowi kompendium wieloaspektowej wiedzy. Zasadą dzieła – zarówno pierwszego, jak i drugiego wydania – była jego kompletność. Inaczej mówiąc, książka przedstawia całościowy kurs opi- niowania psychiatrycznego, psychologicznego i seksuologicznego w spra- wach karnych, nieletnich oraz wykroczeń, łącznie z podstawami wiedzy prawniczej i jej źródłowymi aktami. Pomaga zarówno stawiać pierwsze kroki w opiniowaniu, jak i doskonalić wiedzę tych już bardziej doświad- czonych biegłych. Będzie też pomocna wielu prawnikom w odkrywaniu znaczenia psychiatrii, psychologii i seksuologii w postępowaniu karnym. Książka jest pisana przez Autorów będących autorytetami w swoich dzie- dzinach. Dzięki temu Czytelnik zdobędzie nie tylko wiedzę, ale także – 13 w tym osobistym przekazie – skorzysta z doświadczenia, stylu i obyczaju opiniowania. Gratulując Autorom dzieła, zachęcam do jego lektury! Prof. Bartosz Łoza Warszawski Uniwersytet Medyczny Mazowieckie Specjalistyczne Centrum Zdrowia im. prof. Jana Mazurkiewicza Prezes-Elekt Polskiego Towarzystwa Psychiatrii Sądowej Wykaz skrótów Wykaz skrótów Wykaz skrótów Biul. SN Dz.U. k.c. k.k. k.k.s. k.k.w. – Biuletyn Sądu Najwyższego – Dziennik Ustaw – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 121) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – ustawa z 10 wrześ nia 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 186 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. k.p.c. k.p.k. k.r.o. k.w. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) – ustawa z 17 listo pada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 101) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) – ustawa z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 482 ze zm.) KZS Lexis.pl NP OSA OSA w Katowicach – Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach OSNKW – Krakowskie Zeszyty Sądowe – Serwis Prawniczy Lexis Nexis Polska Sp. z o.o. – „Nowe Prawo” – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa (od 1963 r.). OSNPG OSNwSK OSP PiP Prok. i Pr. Prok. i Pr. – wkł. – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Prokuratury Generalnej – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo Sądów Polskich – „Państwo i Prawo” – „Prokuratura i Prawo” – „Prokuratura i Prawo” wkładka z orzecznictwem 15 Wykaz skrótów r.b.s. r.o.p.z.k. SA SIP1 SIP2 SN u.p.n. WPP WSA – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz.U. Nr 15, poz. 133) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 14 sierpnia 2003 r. w sprawie sposobów prowadzenia oddziaływań penitencjar- nych w zakładach karnych i aresztach śledczych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 1067) – sąd apelacyjny – System informacji prawnej wydawnictwa Wolters Kluwer – System informacji prawnej wydawnictwa C.H. Beck – Sąd Najwyższy – ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 382) – „Wojskowy Przegląd Prawniczy” – wojewódzki sąd administracyjny 16 www.lexisnexis.pl Słowo wstępne Słowo wstępne Słowo wstępne Biegli psychiatrzy, seksuolodzy oraz psycholodzy mają do odegrania bardzo ważną rolę w procesie stosowania prawa. Posiadane bowiem przez nich wiadomości specjalne w poszczególnych dziedzinach wiedzy są nie- zwykle przydatne organom procesowym, przede wszystkim sądowi i pro- kuraturze, w dążeniu do realizacji zasady prawdy materialnej. Spośród wszystkich specjalności niewątpliwie biegli psychiatrzy, seksuolodzy oraz psycholodzy stanowią największe grono. Lektura akt sądowych upoważnia nas do stwierdzenia, iż biegli tych specjalności niezwykle często występują w sprawach karnych. Właśnie liczba spraw, w których powoływani są biegli psychiatrzy, seksu- olodzy oraz psycholodzy, a także brak podobnego opracowania na rynku wydawniczym sprawiły, iż podjęliśmy się napisania metodyki pracy bie- głego psychiatry, psychologa oraz seksuologa w sprawach karnych, która jest wspólnym dziełem psychiatry, seksuologa oraz prawnika. Z jednej strony opracowana przez nas metodyka zawiera niezbędną wiedzę z za- kresu prawa, jaką powinien posiadać każdy biegły sądowy sporządzający opinie w sprawach karnych z zakresu psychiatrii, psychologii oraz sek- suologii, z drugiej zaś – przedstawione w niej mechanizmy sporządzania opinii psychiatrycznej, psychologicznej i seksuologicznej mogą być bardzo przydatne dla prawników. Poznanie bowiem mechanizmów sporządzania przedmiotowych opinii pozwoli nie tylko formułować rzeczowe pytania do biegłych, lecz także ocenić merytoryczną treść opinii. Natomiast poznanie przez biegłych podstawowych reguł, którymi rządzi się polski proces karny, oraz oczekiwań organów procesowych od biegłych niewątpliwie powinno się przyczynić do tego, aby sporządzane opinie były pełne, jasne oraz nie- sprzeczne w swojej treści. W metodyce szczególną uwagę poświęciliśmy procesowi związanemu bezpośrednio ze sporządzaniem opinii przez bie- 17 Słowo wstępne głych psychiatrów, psychologów oraz seksuologów, a także ich powoływa- niem przez organ procesowy, i to zarówno z urzędu, jak i na wniosek stron toczącego się postępowania karnego. Naszym celem było to, aby książka przyczyniła się do podniesienia jakości merytorycznej opinii sporządza- nych przez biegłych, a w konsekwencji spowodowała obniżenie kosztów postępowania z tym związanych. Przychylne przyjęcie naszej książki spowodowało, iż zdecydowaliśmy się na jej drugie wydanie, które zostało dostosowane do aktualnego stanu praw- nego oraz uwzględniono w nim zarówno najnowsze orzecznictwo, jak i pu- blikacje z zakresu szeroko pojętego opiniowania sądowo-psychiatrycznego. Dodatkowo treść metodyki została wzbogacona o rozdziały dotyczące: dia- gnostyki zaburzeń preferencji seksualnych, opiniowania w sprawach nie- letnich oraz opiniowania w sprawach dotyczących wykroczeń. Niniejsza monografi a jest kierowana przede wszystkim do biegłych psy- chiatrów, psychologów oraz seksuologów, a także sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, aplikantów tych korporacji zawodowych oraz studentów prawa i studiów podyplomowych. Autorzy 18 www.lexisnexis.pl CZĘŚĆ PIERWSZA Podstawy prawne opiniowania w sprawach psychiatrycznych, psychologicznych oraz seksuologicznych Rozdział I Podstawowe zasady procesowe rządzące polskim procesem karnym Rozdział I. Podstawowe zasady procesowe rządzące polskim procesem karnym 1. Uwagi wstępne 1. Uwagi wstępne Przez zasady procesowe należy rozumieć najważniejsze reguły, według których następuje realizacja norm prawa karnego materialnego. Innymi słowy, to dyrektywy wskazujące na sposób postępowania organów pro- cesowych (np. sądu, prokuratury, Policji, Agencji Bezpieczeństwa We- wnętrznego) oraz stron toczącego się postępowania w procesie dowo- dzenia i ustalania winy sprawcy przestępstwa. Okreś lają one zarówno dynamikę, jak i statykę procesu karnego, formułując poprzez to jego model. W doktrynie wyróżnia się różne zasady procesowe oraz kryteria, według jakich dokonuje się ich podziału. Biorąc pod uwagę źródło, z którego dana zasada wynika, można je podzielić na: 1) skodyfi kowane – kiedy jej dyrektywa będzie jednoznacznie wynikała z konkretnego przepisu ustawy karnej procesowej (np. zasada prawdy materialnej – art. 2 § 2 k.p.k., zasada obiektywizmu – art. 4 k.p.k., za- sada domniemania niewinności – art. 5 § 1 k.p.k., zasada swobodnej oceny dowodów – art. 7 k.p.k. i inne); 2) nieskodyfi kowane – czyli niewynikające z konkretnego przepisu, lecz z okreś lonej grupy przepisów (np. zasada humanitaryzmu, zasada bez- pośredniości i inne). 19 Rozdział I. Podstawowe zasady procesowe rządzące polskim procesem karnym M. Cieślak (Polska procedura…, s. 204–205) wyróżnia pięć podstawowych grup zasad procesowych: 1) zasady okreś lające wszczęcie i przedmiot postępowania: a) zasada skargowości i zasada postępowania z urzędu, b) zasada legalizmu i zasada oportunizmu, c) zasada niezmienności przedmiotu procesu; 2) zasady okreś lające stosunek procesu do jego uczestników i społeczeń- stwa: a) zasada kontradyktoryjności i zasada śledcza, b) zasada równouprawnienia stron, c) zasada prawa do obrony, d) zasada jawności oraz zasada tajności, i to zarówno wobec stron, jak i społeczeństwa, e) zasada obiektywizmu; 3) zasady regulujące kwestie dotyczące postępowania dowodowego: a) zasada prawdy materialnej, b) zasada bezpośredniości, c) zasada swobodnej oceny dowodów oraz zasada prawnej oceny do- wodów, d) zasada ciężaru dowodu, zasada domniemania niewinności i zasada tłumaczenia wątpliwości na korzyść oskarżonego (in dubio pro reo); 4) zasady okreś lające sposób prowadzenia procesu karnego: a) zasada ustności i pisemności, b) zasada oszczędności, c) zasada szybkości postępowania, d) zasada ciągłości procesu; 5) zasady okreś lające zakończenie procesu: a) zasada niepodważalności decyzji procesowych, b) zasada kontroli. Mając na uwadze istotną rolę, jaką mają do odegrania w procesie karnym biegli psychiatrzy, psycholodzy oraz seksuolodzy – wielokrotnie wypo- wiadają się oni w kwestii niepoczytalności sprawcy przestępstwa, co sta- nowi okoliczność wyłączającą winę – za celowe należy uznać przybliżenie w niniejszym opracowaniu podstawowych zasad procesowych rządzących polskim procesem karnym. Poznanie przez biegłych naczelnych zasad pol- skiego procesu karnego niewątpliwie pomoże im poznać zarówno ocze- kiwania, jak i możliwości organów procesowych, a to w konsekwencji 20 www.lexisnexis.pl 2. Zasada prawdy materialnej powinno się przyczynić do lepszej współpracy pomiędzy biegłymi a orga- nami procesowymi. Wydaje się, iż istotne dla pracy biegłego są ogólne dyrektywy, jakimi kie- rują się podstawowe zasady procesowe, czyli: 1) zasada prawdy materialnej, 2) zasada swobodnej oceny dowodów, 3) zasada obiektywizmu, 4) zasada bezpośredniości, 5) zasada skargowości, 6) zasada kontradyktoryjności, 7) zasada legalizmu, 8) zasada domniemania niewinności, 9) zasada in dubio pro reo (tłumaczenia wątpliwości na korzyść oskarżo- nego), 10) zasada prawa do obrony, 11) zasada jawności, 12) zasada ciężaru dowodzenia. 2. Zasada prawdy materialnej 2. Zasada prawdy materialnej Zasada prawdy materialnej to dyrektywa, zgodnie z którą podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia fak- tyczne (art. 2 § 2 k.p.k.). Bywa ona w doktrynie nazywana również za- sadą prawdy obiektywnej lub po prostu zasadą prawdy. Dyrektywa ta zo- bowiązuje organy procesowe do tego, aby w toku swojej działalności nie poprzestawały na formalnych surogatach prawdy czy też fi kcji prawdy, lecz przyjmowały za podstawę swych decyzji rzeczywisty stan rzeczy (D. Świecki, Bezpośredniość…, s. 46). Oznacza to, iż w procesie karnym rozstrzygnięcia powinny być oparte na prawdziwych ustaleniach. Wprawdzie zasada ta odnosi się do organów procesowych, jednakże po- średnio dotyczy także biegłych sądowych, którzy wypowiadają się m.in. co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego (podejrzanego). Błędne ustalenie stanu zdrowia psychicznego oskarżonego może bowiem mieć bardzo duże znaczenie z punktu widzenia odpowiedzialności sprawcy za czyn, o który został oskarżony. Popełniony błąd w trakcie procesu wyda- wania opinii może doprowadzić do skazania osoby niepoczytalnej, ewen- 21 Rozdział I. Podstawowe zasady procesowe rządzące polskim procesem karnym tualnie do umorzenia postępowania wobec osoby, co do której błędnie ustalono jej niepoczytalność. W procesie karnym ustaleniu podlega nie tylko fakt popełnienia przestępstwa i znamiona czasownikowe czynu zabronionego, ale także wiele innych okoliczności istotnych w procesie dowodzenia winy i orzekania o karze, takich jak uprzednia karalność oskarżonego, zachowanie oskarżonego po popełnieniu zarzucanego mu czynu, stan poczytalności oskarżonego w czasie popełniania zarzuca- nego mu przestępstwa itp. Jak podkreś lił Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 22 stycznia 2001 r., II AKa 249/00 (Prok. i Pr. – wkł. 2002, nr 10, poz. 19, Lexis.pl nr 358249), nie można zrezygnować z dążenia do realizacji zasady prawdy mate- rialnej jedynie dla spełnienia postulatu szybkości postępowania, czyli zakończenia sprawy w rozsądnym terminie. W przypadku gdyby doszło do konfl iktu między tymi regułami, pierwszeństwo należy przyznać za- sadzie dojścia do prawdy. Prejudykat ten wyraźnie wskazuje, jak duże znaczenie dla wymiaru sprawiedliwości ma prawidłowa realizacja za- sady prawdy materialnej, która ma pierwszeństwo przed szybkością pro- cedowania. Warto w tym miejscu nadmienić, iż Sąd Najwyższy w wy- roku z 1 lipca 1969 r., V KRN 725/68 (OSP 1970, nr 2, poz. 41, Lexis.pl nr 2511595), stanął na stanowisku, które zasługuje na akceptację, iż eko- nomia procesowa, przez co należy rozumieć szybkość postępowania, nie może przesłonić celu procesu karnego, którym jest dotarcie do prawdy obiektywnej, i dopóki nie może on być osiągnięty, inne względy nie mogą stać temu na przeszkodzie. Z zasady prawdy materialnej wynika wiążąca organy procesowe, nieza- leżnie od woli stron, dyrektywa podjęcia maksymalnych starań i wyczer- pania wszelkich dostępnych środków – z wyłączeniem tylko takich, które byłyby sprzeczne z humanizmem i gwarancjami procesowymi – służących do dotarcia do prawdy. Realizacji owej naczelnej zasady mają służyć ure- gulowane expressis verbis lub wynikające implicite z Kodeksu postępowania karnego sposoby i metody postępowania karnego, m.in. zarówno bezpo- średniość dowodów jako reguła generalna, jak i pewne odstępstwa od niej niewymagające zgody stron, wynikające albo z potrzeby weryfi kacji dowodów przeprowadzonych bezpośrednio (w razie sprzeczności relacji lub niepamięci przesłuchiwanych osób), albo z niemożliwości ich bezpo- średniego przeprowadzenia (wyrok SN z 17 wrześ nia 1971 r., I KR 120/71, OSNPG 1971, nr 12, poz. 242, Lexis.pl nr 362248). 22 www.lexisnexis.pl 3. Zasada swobodnej oceny dowodów 3. Zasada swobodnej oceny dowodów 3. Zasada swobodnej oceny dowodów Zasada swobodnej oceny dowodów wynika bezpośrednio z art. 7 k.p.k. i stanowi dyrektywę, zgodnie z którą organy postępowania (Agencja Bez- pieczeństwa Wewnętrznego, Policja, prokuratura, sąd i inne) kształtują swoje przekonanie o wiarygodności lub niewiarygodności okreś lonego do- wodu (dotyczy to także opinii sporządzonej przez biegłego sądowego) na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów w danej sprawie, oce- nianych swobodnie (co należy odróżnić od oceny dowolnej), z uwzględnie- niem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświad- czenia życiowego. W doktrynie zasada swobodnej oceny dowodów jest wprost zaliczana do podstawowych zasad procesowych i jest uważana za jedną z ważniejszych gwarancji prawdy materialnej. Zasada ta odnosi się do dowodów i pozo- staje w ścisłych relacjach z zasadą bezpośredniości, również realizującą zasadę prawdy materialnej (zob. szerzej: D. Świecki, Bezpośredniość…, s. 48–49). Zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów organ procesowy ocenia dowody i wyciąga z nich wnioski według wewnętrznego przekonania, nieskrępowanego żadnymi regułami prawnymi. Oznacza to, iż przepisy polskiej procedury karnej nie przewidują żadnych sztywnych reguł, we- dług których następuje ocena materiału dowodowego. Zasada swobodnej oceny dowodów, przyjęta przez polski model postępowania karnego, nie oznacza jednak, iż ocena ta ma charakter dowolny, albowiem organ proce- sowy rozstrzygający konkretną kwestię powinien wyjaśnić, w jaki sposób dowody ocenił i dlaczego wyciągnął z nich takie, a nie inne wnioski do- tyczące konkretnych ustaleń faktycznych. Organ procesowy, dokonując ustaleń faktycznych, w tym dotyczących stanu zdrowia psychicznego sprawcy przestępstwa, związany jest: 1) całokształtem przeprowadzonego postępowania dowodowego; 2) zasadami prawidłowego (logicznego) ro- zumowania; 3) wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego (zob. sze- rzej T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie… s. 90–94; S. Waltoś, Proces karny…, s. 255–259). Warto także nadmienić, iż, jak wynika z ugruntowanego w tym zakresie orzecznictwa, przekonanie sądu o wia- rygodności jednych dowodów i niewiarygodności innych pozostaje pod ochroną art. 7 k.p.k., a zatem nie może być skutecznie kwestionowane, gdy spełnione są kumulatywnie następujące przesłanki: 23 Rozdział I. Podstawowe zasady procesowe rządzące polskim procesem karnym 1) jest poprzedzone ujawnieniem w toku rozprawy głównej całokształtu okoliczności sprawy (art. 410 k.p.k.), i to w sposób podyktowany obo- wiązkiem dochodzenia prawdy (art. 2 § 2 k.p.k.), 2) stanowi wynik rozważenia wszystkich okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (art. 4 k.p.k.), 3) jest wyczerpująco i logicznie uargumentowane, z jednoczesnym uwzględnieniem wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, w uza- sadnieniu wyroku (art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k.) – zob. wyrok składu 7 sę- dziów SN z 9 listo pada 1990 r., WRN 149/90 (OSNKW 1991, nr 7–9, poz. 41), oraz wyrok SN z 3 wrześ nia 1998 r., V KKN 104/98 (Prok. i Pr. – wkł. 1999, nr 2, poz. 6, Lexis.pl nr 343719). Innymi słowy, aby zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów sporzą- dzona przez biegłego opinia była uznana przez organ procesowy za wia- rygodną, jej wnioski końcowe muszą w kontekście całokształtu materiału dowodowego ujawnionego w danej sprawie, przy jednoczesnym rozwa- żeniu wszystkich okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (podejrzanego), być wyczerpująco i logicznie, z jednoczesnym wskazaniem wiedzy i doświadczenia życiowego, uargu- mentowane w treści opinii. Zasada swobodnej oceny dowodów pozwala na postawienie tezy, iż nie jest ważna liczba i rodzaj dowodów uzyskanych, ale ich wartość w świetle ca- łokształtu materiału dowodowego, jaki został zgromadzony w okreś lonej sprawie [B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki (red.), Kodeks…, t. I, s. 61]. Dla przykładu warto podać, iż aby organ procesowy mógł uznać opinię sporządzoną przez biegłego za wiarygodną, jej treść musi w sposób jed- noznaczny wskazywać, przy zastosowaniu zasad logicznego rozumowania i przy uwzględnieniu całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego i doświadczenia życiowego, na możliwość wyciągnięcia wniosków koń- cowych zawartych w opinii. W sytuacji gdy organ procesowy nie będzie mógł dokonać rzetelnej oceny opinii sporządzonej przez biegłych z uwagi na to, że nie wykażą oni w jej treści toku swojego rozumowania, który pozwolił im na wyciągnięcie wniosków końcowych wskazanych w opinii, stanie się konieczne uznanie tak sporządzonej opinii za niewystarczającą. W takim zaś wypadku zajdzie potrzeba dopuszczenia dowodu z opinii no- wych biegłych. W wyroku z 6 maja 1983 r., IV KR 74/83 (OSNKW 1983, 24 www.lexisnexis.pl 3. Zasada swobodnej oceny dowodów nr 12, poz. 102), Sąd Najwyższy wyraził pogląd zasługujący na akceptację, zgodnie z którym dowód z opinii biegłego jest oceniany przez organ proce- sowy poprzez pryzmat tego, czy: 1) biegły dysponuje wiadomościami specjalnymi niezbędnymi do stwier- dzenia okoliczności mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (argument z art. 193 § 1 k.p.k.), 2) opinia biegłego jest logiczna, zgodna z doświadczeniem życiowym i wskazaniami wiedzy (argument z art. 7 k.p.k.), 3) opinia ta jest pełna i jasna oraz nie zachodzi niewyjaśniona sprzecz- ność pomiędzy nią a inną opinią ujawnioną w toku przewodu sądo- wego (argument a contrario z art. 201 k.p.k.). Znamienne jest także to, iż organ procesowy dokonujący oceny opinii spo- rządzonej przez biegłego ma obowiązek uwzględnić, czy biegły wydający opinię, biorąc pod uwagę współczesną wiedzę, dysponował materiałem niezbędnym do jej wydania (zob. postanowienie SN z 20 lipca 1977 r., V KZ 54/77, OSNKW 1977, nr 9, poz. 108). Nie jest możliwa taka sytuacja, aby organ procesowy odrzucił opinię sporządzoną przez biegłego posia- dającego w danej dziedzinie wiadomości specjalne i przyjął w konkretnej sprawie własne stanowisko odmienne (wyrok SN z 3 marca 1981 r., IV KR 271/80, OSNPG 1981, nr 8–9, poz. 101). Wprawdzie w praktyce sąd jest okreś lany, zwłaszcza przez obrońców i pełnomocników, mianem najwyż- szego biegłego, jednak jego rola ogranicza się tylko do oceny opinii spo- rządzonej przez biegłego i nawet gdyby sędzia orzekający w sprawie po- siadał wiadomości specjalne z danej dziedziny, np. z uwagi na wcześniej ukończone studia medyczne oraz specjalizację z zakresu psychiatrii, to posiadanej w tym zakresie wiedzy i tak nie może wykorzystać procesowo poprzez zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłych psychiatrów w celu ustalenia stanu zdrowia psychicznego oskarżonego, albowiem przepis art. 193 § 1 k.p.k. w sposób kategoryczny stanowi, że jeżeli stwier- dzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego lub biegłych. Posiadana przez sędziego wiedza może się przyczynić do lepszego wy- jaśnienia sprawy i zapewne będzie przydatna w procesie formułowania pytań do biegłego, a także oceny sporządzonej opinii. Omawiając zasadę swobodnej oceny dowodów, należy się także zasta- nowić nad tym, za pomocą jakiego źródła dowodowego można ustalić stan zdrowia psychicznego oskarżonego (podejrzanego), a zwłaszcza czy 25 Rozdział I. Podstawowe zasady procesowe rządzące polskim procesem karnym ustalenia tego może dokonać samodzielnie organ procesowy za pomocą zeznań świadków oraz posiadanej dokumentacji lekarskiej. Zważywszy że kwestia dotycząca ustalenia stanu zdrowia psychicznego oskarżonego (podejrzanego) wymaga wiadomości specjalnych, które mają biegli (ar- gument z art. 193 § 1 k.p.k.), należy jednoznacznie stwierdzić, iż opinia biegłych lub instytucji naukowej, ewentualnie specjalistycznej, może być jedynym dowodem, który może kształtować ocenę sądu w przedmiocie stanu zdrowia psychicznego oskarżonego (postanowienie SN z 17 czerwca 1998 r., II KKN 311/97, Prok. i Pr. – wkł. 1998, nr 11–12, poz. 16, Lexis.pl nr 351620). Zasada swobodnej oceny dowodów cechuje się tym, iż żaden z dowodów nie może być traktowany jako lepszy lub gorszy, niezależnie od źródła dowodowego, z jakiego ten dowód pochodzi (rzeczowe lub osobowe źródła dowodowe). Skoro przepisy Kodeksu postępowania karnego nie zawierają żadnych ustawowych dyrektyw, które nakazywałyby okreś- lony stosunek organu procesowego do okreś lonego dowodu, oraz nie wprowadzają żadnych różnic co do poszczególnych dowodów, to należy przyjąć, iż taką samą wartość dowodową mają dowody zabezpieczone zarówno w postępowaniu przygotowawczym (śledztwo i dochodzenie), jak i w postępowaniu sądowym. Ocena bowiem każdego z przeprowa- dzonych dowodów ostatecznie jest pozostawiona niezawisłemu sądowi, który jej dokonuje zgodnie z wynikającymi z art. 7 k.p.k. dyrektywami zasady swobodnej oceny dowodów (zob. wyrok SN z 19 wrześ nia 2003 r., V KK 389/02, OSNwSK 2003, poz. 1999; wyrok SN z 11 lipca 1977 r., V KR 92/77, OSNKW 1978, nr 6, poz. 67; wyrok SA w Krakowie z 4 grudnia 2002 r., II AKa 321/02, Prok. i Pr. – wkł. 2004, nr 1, poz. 15, Lexis.pl nr 366986). W orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie podnosi się, iż art. 7 k.p.k., wyrażający zasadę swobodnej oceny dowodów, znajduje przede wszystkim zastosowanie w postępowaniu przed sądem a quo, który prowadzi postępo- wanie dowodowe i stosując zasadę bezpośredniości, ma obowiązek zacho- wania kryteriów wskazanych w tym artykule. Sąd ad quem tylko wówczas wprost stosuje ten przepis, kiedy sam przeprowadza uzupełniające postę- powanie dowodowe bądź odmiennie od sądu pierwszej instancji ocenia wiarygodność poszczególnych środków dowodowych. Zawsze jednak za- rzut naruszenia przez sąd odwoławczy art. 7 k.p.k. powinien być powią- zany wprost z czynnościami właś ciwymi dla tego sądu, a więc obowiąz- 26 www.lexisnexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Metodyka pracy biegłego psychiatry, psychologa oraz seksuologa w sprawach karnych, nieletnich oraz wykroczeń. Wydanie 2
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: