Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00647 009778 7443617 na godz. na dobę w sumie
Mężczyźni na przełęczy życia - ebook/pdf
Mężczyźni na przełęczy życia - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 318
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7308-825-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest autorską próbą analizy i interpretacji doświadczeń współczesnych mężczyzn w wieku od 35 do 40 lat oraz sensów i znaczeń, jakie nadają oni poszczególnym sferom własnego życia i otaczającej rzeczywistości. Stanowi spojrzenie z kobiecej perspektywy na świat męskich refleksji i doświadczeń.

Autorki poddały analizie i opisały sposoby myślenia i działania mężczyzn – w kontekście najważniejszych zadań rozwojowych średniej dorosłości – w różnych przestrzeniach życia: prywatnej, publicznej oraz w sferze symbolicznych wzorców i modeli. Problemem zasadniczym były doświadczenia mężczyzn, którzy definitywnie rozstają się z młodością, a wkraczają w wiek średniej dorosłości.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Mę(cid:276)czy(cid:274)ni na przełęczy (cid:276)ycia. Studium socjopedagogiczne Iwona Chmura-Rutkowska Joanna Ostrouch Mę(cid:276)czy(cid:274)ni na przełęczy (cid:276)ycia. Studium socjopedagogiczne Oficyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2007 © Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007 Recenzent: prof. zw. dr hab. Zbigniew Kwieciński Redakcja merytoryczna: Iwona Chmura-Rutkowska Joanna Ostrouch Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Korekta: Urszula Lisowska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Ksią(cid:276)ka przygotowana i opublikowana w ramach projektu badawczego nr 1 H01F 014 27 finansowanego przez Komitet Badań Naukowych w latach 2004–2006. ISBN 978-83-7308-825-2 Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2007 Spis tre(cid:264)ci Wstęp ......................................................................................................................... 9 Czę(cid:264)ć I. Problematyka badań Rozdział 1. Męsko(cid:264)ć jako kategoria kulturowo-społeczna ..................................... 17 1.1. Przemiany społeczne w Polsce a sytuacja mę(cid:276)czyzn ................................ 17 1.2. Socjalizacja do męsko(cid:264)ci ............................................................................. 23 Rozdział 2. Procedura badawcza .............................................................................. 31 Czę(cid:264)ć II. Kryzys przełomu połowy (cid:276)ycia u mę(cid:276)czyzn Rozdział 3. Kryzys połowy (cid:276)ycia a zadania rozwojowe .......................................... 41 Rozdział 4. Specyfika okresu po(cid:276)egnania z młodo(cid:264)cią u mę(cid:276)czyzn ..................... 45 – perspektywa temporalna (cid:276)ycia ............................................................... 53 – refleksje nad staro(cid:264)cią i (cid:264)miercią ............................................................. 55 – czas w (cid:276)yciu mę(cid:276)czyzn ............................................................................. 48 4.1. „Ten czas ucieka wręcz. Dzień nie jest z gumy, niestety” 4.2. „Najbardziej po dzieciach widać, (cid:276)e szybciej czas leci” 4.3. „Czasy są niepewne. Nie ma co gdybać nad przyszło(cid:264)cią” 4.4. „Wiele rzeczy mogłem zrobić jeszcze lepiej... Ale ogólnie nie jest (cid:274)le” – bilans (cid:276)ycia ................................................................................................ 60 4.5. „Człowiek jako(cid:264) skapcaniał” – tęsknota za młodo(cid:264)cią ............................. 69 4.6. „To nie jest takie proste w jeden dzień wszystko rzucić” 4.7. „Mę(cid:276)czy(cid:274)ni najlepiej sami się leczą” – (nie)dbanie o zdrowie ............................................................................... 77 Podsumowanie ................................................................................................... 83 – ostatni moment, by rozpocząć nowe (cid:276)ycie .............................................. 74 6 Spis tre(cid:264)ci Czę(cid:264)ć III. Między domem a pracą Rozdział 5. Praca zawodowa ..................................................................................... 89 5.1. Praca jako centralna warto(cid:264)ć to(cid:276)samo(cid:264)ci mę(cid:276)czyzny w wieku od 35 do 40 lat .............................................................................. 90 5.2. „Nie chodzi o kokosy” – satysfakcja z pracy ............................................. 102 5.3. „Czę(cid:264)ciej przebywam w pracy ni(cid:276) w domu, chocia(cid:276) dom 5.4. „Chciałbym, (cid:276)eby moja (cid:276)ona była prezesem, ale (cid:276)eby była przy tym normalną kobietą” – mę(cid:276)czy(cid:274)ni a praca zawodowa kobiet ....................................................... 115 Podsumowanie ................................................................................................... 123 jest najwa(cid:276)niejszy” – rodzina a praca zawodowa mę(cid:276)czyzn ..................... 108 Rozdział 6. Czas wolny ............................................................................................. 129 – nastawienie do prac domowych ............................................................... 148 całkowitą swobodę” – podział obowiązków domowych ........................... 144 Rozdział 7. Obowiązki domowe ............................................................................... 137 7.1. Idea równo(cid:264)ci płci w Polsce ........................................................................ 137 7.2. „Na (cid:276)onie opiera się prowadzenie domu i tutaj daję jej 7.3. „Nie lubię sprzątać, nie lubię miotły, nie lubię (cid:264)ciery” 7.4. „U mnie jest sprawiedliwie, pod warunkiem (cid:276)e 7.5. „Matka wszystkim się zajmowała”– dom rodzinny a własny związek ......................................................................................... 154 Podsumowanie ................................................................................................... 156 nie rozumiemy sprawiedliwo(cid:264)ci jako równo” – ocena podziału obowiązków .................................................................... 152 Czę(cid:264)ć IV. Relacje interpersonalne Wprowadzenie ........................................................................................................... 161 Rozdział 8. Męska przyja(cid:274)ń ..................................................................................... 171 – wzajemne oczekiwania ............................................................................ 196 Rozdział 9. Mą(cid:276)/partner – związki z kobietami/mał(cid:276)eństwo ................................ 187 9.1. Między tradycją a nowoczesno(cid:264)cią ............................................................. 187 9.2. „Kobieta przy mę(cid:276)czy(cid:274)nie chce czuć się bezpieczna” 9.3. „Ostatni raz, (cid:276)e kocham, to 15 lat temu powiedziałem” 9.4. „Są plusy i minusy. Ale plusów więcej” 9.5. „Mo(cid:276)e nie było łatwiej, ale na pewno mniej stresująco” – okazywanie uczuć w związku .................................................................. 198 – mał(cid:276)eństwo jako pułapka? ....................................................................... 204 – jak być mę(cid:276)czyzną/partnerem/mę(cid:276)em w dzisiejszych czasach ............. 206 9.6. „Ojciec grał pierwsze skrzypce, a u mnie ju(cid:276) tak nie jest” – deklarowany model związku a związek rodziców ................................ 209 Podsumowanie ................................................................................................... 212 Spis tre(cid:264)ci 7 – co to znaczy być ojcem ......................................................................... 228 – wychowanie kiedy(cid:264) a dzi(cid:264) ...................................................................... 235 Rozdział 10. Ojciec – ojcostwo i relacje z dziećmi ................................................. 217 10.1. Generatywno(cid:264)ć i współczesne dylematy wokół roli ojca ........................ 217 10.2. „Obowiązek, odpowiedzialno(cid:264)ć, przyjemno(cid:264)ć” 10.3. „Ja jestem niestety podobny do swojego ojca” 10.4. „A ja to bym nawet nie pozwolił, (cid:276)eby nie kąpać” 10.5. „Widzę córkę w sobotę... Je(cid:264)li oczywi(cid:264)cie nie pracuję w sobotę” 10.6. „Tata, czy ty mnie kochasz?” 10.7. „Raz po raz trzeba pokazać silną rękę, je(cid:276)eli zasłu(cid:276)y” 10.8. „Dziewczynka ma inne zainteresowania” – wychowanie dziecka a płeć ................................................................... 256 10.9. „Nie ma wywnętrzniania się” – rozmowy o dzieciach .......................... 258 Podsumowanie ................................................................................................... 259 – ojcowski autorytet i metody wychowawcze ........................................ 252 – ojcowie małych dzieci ............................................................................ 239 – czas dla dzieci i wspólne rozmowy ...................................................... 241 – okazywanie uczuć dziecku ................................................................... 249 Rozdział 11. Syn/zięć – relacje z rodzicami ............................................................ 265 Zakończenie .............................................................................................................. 277 Bibliografia ................................................................................................................ 287 Aneksy ....................................................................................................................... 301 Aneks 1. Dyspozycje do wywiadu biograficznego ................................................. 303 Aneks 2. Scenariusz do wywiadu grupowego (focus group interview) ................... 307 Spis tabel, schematów i wykresów .......................................................................... 315 Wstęp W Polsce zarówno dla kobiet, jak i dla mę(cid:276)czyzn szczę(cid:264)cie rodzinne jest warto(cid:264)cią cenioną szczególnie wysoko. W wymiarze symbolicznym rodzina to najwy(cid:276)sze dobro. W dyskursie publicznym nadal jest widocz- na silna tradycja my(cid:264)lenia o rodzinie w kategoriach ostoi narodowej to(cid:276)- samo(cid:264)ci, polskiej tradycji i religii katolickiej. Deklaracje społeczeństwa nie budzą wątpliwo(cid:264)ci: kobieta pełnowarto(cid:264)ciowa i spełniona to kobieta- -matka. A jednak Polki rodzą coraz mniej dzieci1. W 2000 roku społeczeń- stwo polskie obiegła wiadomo(cid:264)ć, (cid:276)e w XXI wiek wkraczamy z ujemnym przyrostem naturalnym. W (cid:264)rodkach masowego przekazu przedstawiano coraz bardziej pesymistyczne analizy i prognozy. Ich wspólną cechą był mocno promowany pogląd, (cid:276)e odpowiedzialno(cid:264)ć za ten stan rzeczy pono- szą tylko kobiety. Przekonywano, (cid:276)e mamy do czynienia z „macierzyń- skim strajkiem kobiet”, „ucieczką kobiet przed macierzyństwem” i „ko- biecym kultem bezdzietno(cid:264)ci”2. Dominującym wątkiem stała się analiza tej „patologii” z punktu widzenia „fatalnej w skutkach” erozji tradycyj- nych ról rodzajowych w rodzinie, szkodliwej emancypacji oraz egoistycz- nych postaw młodych kobiet. Na pierwszych stronach gazet i czasopism 1 Transformacja systemowa i gospodarcza wpłynęła na gwałtowną zmianę procesów demo- graficznych. Od początku lat 90. nasila się model zawę(cid:276)onej reprodukcji i od 1989 roku jej poziom nie gwarantuje prostej zastępowalno(cid:264)ci pokoleń. Współczynnik dzietno(cid:264)ci obni(cid:276)ył się z 2,04 w 1990 roku do 1,34 w 2000 i 1,25 w 2002 roku. W 2003 roku współczynnik dzietno(cid:264)ci wynosił 1,22 i był najni(cid:276)szy od ponad 50 lat (prosta zastępowalno(cid:264)ć pokoleń ma miejsce przy wska(cid:274)niku dzietno(cid:264)ci powy(cid:276)ej 2,1 – kiedy w danym roku na jedną kobietę w wieku od 15 do 49 lat przypada (cid:264)rednio 2 dzieci). Współczynnik przyrostu naturalnego (ró(cid:276)nica między liczbą urodzeń i zgonów) od 1999 roku jest ujemny: w 2004 roku wyniósł: – 0,2. (cid:273)ródło: Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym Polski do 2004 roku. Opracowa- nie, GUS, http://www.stat.gov.pl. 2 Zob. Z. Wojtasiński, S. Sachno, Kult bezdzietno(cid:264)ci. Co piąta kobieta nie chce być matką, „Wprost” 2003, nr 15, s. 82–87; Spó(cid:274)nione poczęcie. Czy grozi nam bezdzietno(cid:264)ć?, „Forum” 2000, nr 16, s. 6–9; M. Henzler, Model 2 + 0, „Polityka” 2000, nr 3, s. 3–4; E. Nowakowska, Skąd się nie biorą dzieci, „Polityka” 2000, nr 3, s. 5–8. 10 Wstęp tłustym drukiem – stosując często retorykę zastraszania – mobilizowano „dezerterki” do rodzenia dzieci: „Nie da się pogodzić kariery zawodowej z urodzeniem dziecka. A zegar biologiczny tyka. Po trzydziestce mo(cid:276)e być za pó(cid:274)no!”3. W tej burzliwej debacie uderzał i dziwił fakt, (cid:276)e spadku liczby urodzeń nie wiązano w ogóle ze „strajkiem ojcowskim”. Dla alarmujących demografów i komentatorów danych statystycznych rola ojca była trakto- wana jedynie jako pochodna roli matki. Nie brano prawdopodobnie pod uwagę, (cid:276)e mała dzietno(cid:264)ć mo(cid:276)e wynikać równie(cid:276) z niechęci mę(cid:276)czyzn (a nie tylko kobiet) do posiadania dzieci. Nie toczyła się (cid:276)adna równoległa dyskusja na temat ewentualnego „egoizmu” czy „kultu bezdzietno(cid:264)ci” mę(cid:276)czyzn, który mógłby mieć wpływ na odraczanie lub rezygnowanie Polaków z rodzicielstwa. Nie brano równie(cid:276) pod uwagę tego, (cid:276)e męskie postawy prokreacyjne i orientacje protagogiczne4 czy sposób (nie)radzenia sobie z gwałtownymi zmianami społeczno-gospodarczymi mogą mieć znaczący wpływ na decyzje kobiet dotyczące macierzyństwa. Mniej więcej w tym wła(cid:264)nie czasie, motywowane rozwiązywaniem swoich problemów badawczych, szukały(cid:264)my – ka(cid:276)da na własną rękę – publikacji czy te(cid:276) wyników badań nad ró(cid:276)nymi aspektami męsko(cid:264)ci, a w szczególno(cid:264)ci ojcostwa. Zainspirowane wynikami badań nad orien- tacjami protagogicznymi młodych dorosłych5, miały(cid:264)my nadzieję, (cid:276)e znajdziemy podobne analizy dotyczące dorosłych i do(cid:264)wiadczonych ju(cid:276) ojców. Brakowało jednak takich opracowań. Nieliczne publikacje na ten temat były zazwyczaj tłumaczeniami artykułów i ksią(cid:276)ek zachodnich autorów lub adaptacjami ich teorii, co stawiało pod znakiem zapytania prawomocno(cid:264)ć przenoszenia ich wniosków w polski kontekst społecz- no-kulturowy. Po raz kolejny okazało się, (cid:276)e ani naukowcy, ani o(cid:264)rodki badania opinii publicznej, podobnie jak publicy(cid:264)ci i inni przedstawiciele (cid:276)ycia publicznego, nie byli szczególnie zainteresowani tym, co mę(cid:276)czy(cid:274)- ni my(cid:264)lą, jak działają i co mają do powiedzenia na temat swojego (cid:276)ycia i samych siebie – zwłaszcza je(cid:264)li chodzi o sferę uznawaną za intymną. Tymczasem w ostatnich latach, na skutek przemian zachodzących w sy- 3 Spó(cid:274)nione poczęcie..., op. cit., s. 1. 4 Znaczenie pojęcia „orientacje protagogiczne” przyjmujemy za Z. Kwiecińskim: Orientacje protagogiczne młodych dorosłych – poziom, determinanty i predyktory. Studium empiryczne [w:] idem, Tropy – (cid:264)lady – próby. Studia i szkice z pedagogii pogranicza, „Edytor”, Poznań – Olsztyn 2000, s. 193–214. Pojęcie to zostało szerzej omówione w rozdziale dziesiątym niniejszej ksią(cid:276)ki. 5 Z. Kwieciński, Tropy – (cid:264)lady – próby..., op. cit. Wstęp 11 stemie ról płciowych, coraz czę(cid:264)ciej stawia się pytanie: co to znaczy być kobietą i mę(cid:276)czyzną we współczesnej Polsce. Z jednej strony proces in- dywidualizacji ró(cid:276)nicuje sytuację kobiet i mę(cid:276)czyzn, z drugiej – zaciera ich dotychczasowe role. Mimo (cid:276)e nowa, niejednoznaczna, płynna rzeczy- wisto(cid:264)ć społeczno-kulturowa, ekonomiczna i ustrojowa wymusza zmianę dotychczasowych wzorców kobieco(cid:264)ci i męsko(cid:264)ci, tradycyjne formy reali- zowania tych wzorców wcią(cid:276) wydają się powszechne. Jak z nowymi wy- zwaniami radzą sobie kobiety i mę(cid:276)czy(cid:274)ni? O ile o sytuacji kobiet pisze się coraz więcej (w Polsce badania dotyczące to(cid:276)samo(cid:264)ci płci to w przy- tłaczającej większo(cid:264)ci studia nad kobietami6), o tyle – powtórzmy to raz jeszcze – do(cid:264)wiadczenia mę(cid:276)czyzn wydają się obszarem zaniedbanym i przemilczanym, a w literaturze wyra(cid:274)ny jest brak komplementarnych problemowo badań nad mę(cid:276)czyznami. Podjęte przez nas badania miały za zadanie przynajmniej czę(cid:264)ciowo te luki wypełnić. Problematyka ksią(cid:276)ki koncentruje się wokół przemian, jakie towa- rzyszą zjawisku tzw. kryzysu czy te(cid:276) przełomu połowy (cid:276)ycia u współ- czesnych mę(cid:276)czyzn w Polsce, wpisując się w aktualny dyskurs doty- czący kształtowania się męskiej to(cid:276)samo(cid:264)ci. Celem naszych badań była analiza i opis sposobów my(cid:264)lenia i działania mę(cid:276)czyzn – w kontek(cid:264)cie najwa(cid:276)niejszych zadań rozwojowych (cid:264)redniej dorosło(cid:264)ci – w ró(cid:276)nych przestrzeniach (cid:276)ycia: prywatnej, publicznej oraz w sferze symbolicz- nych wzorców i modeli. Zastosowanie przez nas metod jako(cid:264)ciowych nie pozwoliło na uogólnienia – co te(cid:276) nie było naszym celem – ale dało szansę na dotarcie do istoty fenomenów (cid:264)wiata prze(cid:276)ywanego. Problemem za- sadniczym były do(cid:264)wiadczenia mę(cid:276)czyzn między 35. a 40. rokiem (cid:276)ycia, którzy rozstają się definitywnie z młodo(cid:264)cią, a wkraczają w wiek (cid:264)red- niej dorosło(cid:264)ci. W Polsce 35–40-letni mę(cid:276)czy(cid:274)ni wchodzili w dorosło(cid:264)ć w warunkach gwałtownej zmiany, zatem tradycyjny stereotyp męsko(cid:264)ci i wzory ról rodzinnych wyniesione z socjalizacji pierwotnej okazały się nieadekwatne w nowej rzeczywisto(cid:264)ci politycznej, ekonomicznej i spo- 6 Zob. J. Sikorska (red.), Kobiety i ich mę(cid:276)owie. Studium porównawcze, IFiS PAN, Warszawa 1996; R. Siemieńska, Kobiety: nowe wyzwania. Starcie przeszło(cid:264)ci z tera(cid:274)niejszo(cid:264)cią, Instytut Socjologii UW, Warszawa 1996; M. Strykowska, Psychologiczne mechanizmy zawodowego funk- cjonowania kobiet, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1992; M. Fuszara, Kobiety w Polsce na przełomie wieków. Nowy kontrakt płci?, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2002; A. Titkow (red.), Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2003; A. Titkow, D. Duch-Krzystoszek, B. Budrowska, Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, per- spektywy, IFiS PAN, Warszawa 2004. 12 Wstęp łeczno-kulturowej7. Dorosło(cid:264)ć – naszym zdaniem – jest niezwykle intere- sującym zagadnieniem i jednocze(cid:264)nie, podobnie jak problemy mę(cid:276)czyzn, wymagającym pogłębionych badań8. Aspekty dorosło(cid:264)ci, odnoszące się do indywidualnego i społecznego funkcjonowania mę(cid:276)czyzn w okresie (cid:264)redniej dorosło(cid:264)ci, przeanalizowały(cid:264)my w kontek(cid:264)cie kulturowych ste- reotypów związanych z męsko(cid:264)cią, poniewa(cid:276) – jak pokazują liczne bada- nia – sposób funkcjonowania osoby dorosłej oraz rodzaj podejmowanych przez nią zadań są znacząco skorelowane z płcią kulturową (gender). Ksią(cid:276)ka składa się z czterech czę(cid:264)ci. Pierwsza stanowi wprowadze- nie w problematykę badań. Przedstawiły(cid:264)my w niej sytuację mę(cid:276)czyzn w czasie przełomu i gwałtownych zmian, które dokonują się po 1989 roku w Polsce, analizując dominujące paradygmaty męsko(cid:264)ci oraz konsekwen- cje i (cid:274)ródła socjalizacji do roli płciowej. Opisały(cid:264)my tu równie(cid:276) nasze po- dej(cid:264)cie badawcze, problemy, metody, strategie analityczne oraz kryteria doboru rozmówców. W czę(cid:264)ci drugiej dokonały(cid:264)my analizy zjawisk charakterystycznych dla przełomu połowy (cid:276)ycia mę(cid:276)czyzn w kontek(cid:264)cie najwa(cid:276)niejszych za- dań rozwojowych okresu (cid:264)redniej dorosło(cid:264)ci, które jednocze(cid:264)nie wyzna- czają całą strukturę ksią(cid:276)ki. Skoncentrowały(cid:264)my się przede wszystkim na tym, jak w codziennym do(cid:264)wiadczeniu mę(cid:276)czyzn przejawiają się: reflek- sja nad sensem (cid:276)ycia, czasem, przemijaniem i (cid:264)miercią, bilans sukcesów i pora(cid:276)ek oraz (nie)spełnionych marzeń i planów, nastawienie do pojawia- jących się zmian związanych z wiekiem – zarówno w sferze potrzeb, emo- cji, jak i zdrowia, oraz na tym, jakie znaczenia przypisują rozmówcy tym wydarzeniom i zmianom. 7 Por. M. Marody, A. Giza-Poleszczuk, Być kobietą, być mę(cid:276)czyzną – czyli o przemianach to(cid:276)samo(cid:264)ci związanej z płcią we współczesnej Polsce [w:] M. Marody (red.), Między rynkiem a etatem. Społeczne negocjowanie rzeczywisto(cid:264)ci, „Scholar”, Warszawa 2000; M. Ziółkowski, Interesy i warto(cid:264)ci spo- łeczeństwa polskiego w okresie systemowej transformacji [w:] J. Brzeziński, Z. Kwieciński (red.), Polacy na progu..., „Forum O(cid:264)wiatowe” 1997, nr 1–2 (numer specjalny), Wyd. „Edytor”. 8 Wkraczanie w ten etap rozwoju oznacza znaczącą zmianę perspektywy (cid:276)yciowej – wobec do(cid:264)wiadczeń z przeszło(cid:264)ci i (cid:264)wiadomo(cid:264)ci ograniczono(cid:264)ci (cid:276)ycia. Zob. P. K. Ole(cid:264), Psycho- logia przełomu połowy (cid:276)ycia, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2000, s. 8; K. Appelt, J. Wojciechowska (red.), Zadania i role społeczne w okresie dorosło(cid:264)ci, Wyd. Fundacji „Hu- maniora”, Poznań 2002; A. Brzezińska, Społeczna psychologia rozwoju, „Scholar”, Warszawa 2004; A. Brzezińska (red.), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, GWP, Gdańsk 2006; J. Miluska, To(cid:276)samo(cid:264)ć kobiet i mę(cid:276)czyzn w cyklu (cid:276)ycia, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1996. Wstęp 13 Czę(cid:264)ć trzecia, pt. „Między domem a pracą”, zawiera analizę uwikła- nia mę(cid:276)czyzn w konflikt ról rodzinnych i zawodowych. Najpierw do- konały(cid:264)my charakterystyki aktywno(cid:264)ci zawodowej mę(cid:276)czyzn w Polsce na podstawie najnowszych wyników badań, opisały(cid:264)my te(cid:276) mo(cid:276)liwo(cid:264)ci i zagro(cid:276)enia współczesnego rynku pracy, a tak(cid:276)e znaczenie aktywno(cid:264)ci zawodowej i podejmowanych w związku z nią wyzwań w kontek(cid:264)cie roz- woju psychospołecznego. Szczegółowo omówiły(cid:264)my nastawienie mę(cid:276)- czyzn do pracy zawodowej, ich strategie (nie)godzenia obowiązków wyni- kających z zaanga(cid:276)owania w pracę i (nie)wypełniania zadań związanych z (cid:276)yciem rodzinnym. Przeanalizowały(cid:264)my równie(cid:276) ich postawy wobec rosnącej aktywno(cid:264)ci zawodowej kobiet i zmian w obrębie pełnienia przez nie ról zawodowych. Rozdział szósty jest po(cid:264)więcony problematyce czasu wolnego, rozumianego nie tylko jako czas na dobrowolne wykonywanie ró(cid:276)nych czynno(cid:264)ci, ale równie(cid:276) „czas społeczny”. Opisały(cid:264)my ró(cid:276)ne rodza- je męskich aktywno(cid:264)ci, (cid:276)ycie towarzyskie, spotkania rodzinne, rozrywki, hobby, sport i rekreację, a tak(cid:276)e problem korzystania przez mę(cid:276)czyzn ze (cid:264)rodków masowego przekazu, ich sposoby odpoczynku oraz działania w organizacjach i grupach nieformalnych. W rozdziale zamykającym tę czę(cid:264)ć ksią(cid:276)ki ukazały(cid:264)my zaanga(cid:276)owanie mę(cid:276)czyzn w wypełnianie obo- wiązków domowych oraz opiekę nad dziećmi. Przedstawiły(cid:264)my w nim koncepcję egalitaryzacji stosunków wewnątrzrodzinnych, nastawienie mę(cid:276)czyzn wobec idei partnerstwa przy podziale obowiązków, rodza- je podejmowanych zadań, sposoby ich wykonywania i ich warto(cid:264)cio- wanie oraz ocenę własnego funkcjonowania w tej sferze w porównaniu z do(cid:264)wiadczeniami wyniesionymi z domu rodzinnego. Czę(cid:264)ć czwarta ukazuje mę(cid:276)czyzn w ró(cid:276)nych relacjach interperso- nalnych. We wprowadzeniu opisały(cid:264)my sposoby przejawiania przez roz- mówców troski o drugą osobę, co jest jednocze(cid:264)nie podstawową cechą pozytywnych i głębokich relacji międzyludzkich. Rozdział ósmy doty- czy męskiej przyja(cid:274)ni – jej uwarunkowań, sposobów rozumienia, reali- zowania oraz znaczenia w (cid:276)yciu rozmówców. W kolejnym rozdziale prze- analizowały(cid:264)my do(cid:264)wiadczenia mę(cid:276)czyzn wynikające z pełnienia roli partnera/mę(cid:276)a. W kontek(cid:264)cie ich uwikłania zarówno w tradycję, jak i no- woczesno(cid:264)ć przedstawiły(cid:264)my poglądy rozmówców na wzajemne oczeki- wania partnerów w związku, sposoby (nie)okazywania emocji, oceny oraz nastawienia wobec własnego mał(cid:276)eństwa, obszary napięć i problemów wynikających z realizowania roli mę(cid:276)czyzny/partnera/mę(cid:276)a we współczes- 14 Wstęp nej Polsce, a tak(cid:276)e ich wnioski wyciągnięte z porównania własnych relacji w związku/mał(cid:276)eństwie z relacjami rodziców. Rozdział dziesiąty dotyczy funkcjonowania mę(cid:276)czyzn w roli rodzicielskiej i sposobów realizowania przez nich zadania generatywno(cid:264)ci. Przedstawiły(cid:264)my w nim współczesne poglądy na rolę ojca, z uwzględnieniem wcze(cid:264)niejszych historycznie wzor- ców ojcostwa. Rozdział ten opisuje sposoby rozumienia przez rozmówców znaczenia ojca w (cid:276)yciu dzieci, równie(cid:276) w porównaniu z własnymi ojcami, nastawienia i metody wychowawcze – z uwzględnieniem płci dziecka, ilo- (cid:264)ci i jako(cid:264)ci czasu spędzanego z dziećmi, tematy wspólnych rozmów oraz rodzaje i sposoby okazywania emocji własnym dzieciom. Ostatni rozdział tej czę(cid:264)ci jest po(cid:264)więcony budowaniu przez mę(cid:276)czyzn relacji ze starzeją- cymi się rodzicami, sposobom realizowania roli syna/zięcia oraz znacze- niom, jakie przypisują mę(cid:276)czy(cid:274)ni tej relacji w nowym wymiarze. Ksią(cid:276)ka, którą oddajemy do rąk Czytelników, jest autorską próbą ana- lizy i interpretacji do(cid:264)wiadczeń współczesnych mę(cid:276)czyzn w wieku od 35 do 40 lat oraz sensów i znaczeń, jakie nadają oni poszczególnym sferom własnego (cid:276)ycia i otaczającej rzeczywisto(cid:264)ci9. Stanowi spojrzenie z kobie- cej perspektywy na (cid:264)wiat męskich refleksji i do(cid:264)wiadczeń. W tym miej- scu pragniemy serdecznie podziękować prof. zw. dr. hab. Zbigniewowi Kwiecińskiemu za inspiracje i wspieranie naszych działań od początku naszej drogi naukowej oraz za (cid:276)yczliwe uwagi, które wpłynęły na osta- teczny kształt ksią(cid:276)ki. Jeste(cid:264)my wdzięczne równie(cid:276) Grzegorzowi Polako- wi, Marcinowi Zarembie oraz dr. hab. Krzysztofowi Podemskiemu za po- moc w zorganizowaniu i przeprowadzeniu badań fokusowych. Ka(cid:276)da z nas chciałaby podziękować tak(cid:276)e swoim Bliskim. Iwona – dziękuję Sławkowi Rutkowskiemu za wsparcie wyra(cid:276)ane ka(cid:276)dego dnia poprzez niezliczoną liczbę zwykłych i niezwykłych gestów oraz rozmów, a tak(cid:276)e Rodzicom i Te(cid:264)ciom. Dzięki ich wspólnemu zaanga(cid:276)owaniu i zrozumieniu udało mi się pogodzić rolę debiutującej matki małego dziecka z pracą nad ksią(cid:276)- ką. Joanna – dziękuję Wojtkowi Kamińskiemu za cierpliwo(cid:264)ć, zwłaszcza w końcowym etapie przygotowywania tej ksią(cid:276)ki, za długie, burzliwe i in- spirujące rozmowy oraz pomoc w „codzienno(cid:264)ci”, co umo(cid:276)liwiło mi swo- bodną pracę twórczą. Autorki 9 Przeprowadzenie przedstawionych w niniejszej ksią(cid:276)ce badań było mo(cid:276)liwe dzięki granto- wi badawczemu KBN nr 1 H01F 014 27 zrealizowanemu w latach 2004–2006. Czę(cid:264)ć I Problematyka badań Męsko(cid:264)ć jako kategoria kulturowo-społeczna Rozdział 1. 1.1. Przemiany społeczne w Polsce a sytuacja mę(cid:276)czyzn Standardy realizowania zadań rozwojowych oraz czę(cid:264)ciowo strategie radzenia sobie z kryzysem są okre(cid:264)lane przez kulturę, w jakiej przyszło wzrastać i (cid:276)yć danemu człowiekowi. Rozwój człowieka podlega bowiem naciskom wynikającym zarówno z biologii, jak i (cid:264)rodowiska społecznego (oczekiwań, wymagań, stereotypów, norm społeczno-kulturowych itd.)1. Je(cid:264)li zało(cid:276)ymy, (cid:276)e sposób funkcjonowania osoby dorosłej i rodzaj podej- mowanych wyzwań w naszej kulturze jest znacząco skorelowany z płcią kulturową, to zarówno społecznie tworzone standardy rozwojowe, jak i strategie (nie)radzenia sobie z kryzysami rozwojowymi będą miały swo- ją specyfikę rodzajową2. Najwa(cid:276)niejszym zjawiskiem okre(cid:264)lającym kształt współczesno(cid:264)ci jest postępujący proces indywidualizacji ludzkiego (cid:276)ycia. Polega on, zda- niem U. Becka, na dezintegracji wcze(cid:264)niej istniejących form społecznych oraz rozpadzie sankcjonowanych przez państwo „normalnych” biografii, układów odniesienia i modeli ról, równie(cid:276) tych związanych z płcią3. Jed- nocze(cid:264)nie zanikają tradycyjne wskazówki i ograniczenia, pomocne przy konstruowaniu jednostkowej biografii. Według M. Marody oraz A. Gizy- -Poleszczuk, jednostka nie tyle mo(cid:276)e, ile w ka(cid:276)dym momencie (cid:276)ycia4 musi wybierać odpowiedni wariant działania. O ile kobiety szybciej po- dejmują (re)konstruowanie swojej roli przez adaptowanie cech i aktywno- 1 A. Brzezińska, Społeczna psychologia..., op. cit., s. 183–216. 2 J. Miluska, To(cid:276)samo(cid:264)ć kobiet i mę(cid:276)czyzn..., op. cit., Poznań 1996; E. Mandal, Podmiotowe i inter- personalne konsekwencje stereotypów związanych z płcią, Wyd. U(cid:263), Katowice 2000. 3 U. Beck, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesno(cid:264)ci, przeł. S. Cie(cid:264)la, „Scholar”, Warszawa 2004. 4 M. Marody, A. Giza-Poleszczuk, Przemiany więzi społecznych, „Scholar”, Warszawa 2004, s. 21. 18 Czę(cid:264)ć I. Problematyka badań (cid:264)ci wcze(cid:264)niej kulturowo zarezerwowanych dla mę(cid:276)czyzn, o tyle u mę(cid:276)- czyzn redefinicja ich ról następuje znacznie wolniej. Obecnie coraz więcej uwagi po(cid:264)więca się słabemu dostosowaniu mę(cid:276)czyzn do zmian społecznych, które nastąpiły w ciągu ostatnich lat5. Przyczyn pojawiającego się tzw. kryzysu męsko(cid:264)ci6 jest wiele. Zdaniem D. Pankowskiej, najistotniejsze z nich to zrównanie w krajach demokra- tycznych prawnego statusu kobiet i mę(cid:276)czyzn, zakwestionowanie wy(cid:276)- szo(cid:264)ci intelektualnej mę(cid:276)czyzn dzięki rozwojowi badań psychologicz- nych7 oraz powszechnemu dostępowi kobiet do edukacji, przejęcie przez kobiety najwa(cid:276)niejszych wyznaczników męskiej roli (aktywno(cid:264)ć zawodo- wa i społeczna) oraz cech stereotypu męskiego (niezale(cid:276)no(cid:264)ć, orientacja na osiągnięcia), spadek znaczenia siły fizycznej na rzecz technologii oraz brak wzorców męsko(cid:264)ci prezentowanych synom przez ojców8. Ponadto wymagania stawiane mę(cid:276)czyznom przez współczesne kobiety bywają niejasne – oczekują, by byli czuli i łagodni, a jednocze(cid:264)nie by potrafili dumnie stawić czoła trudno(cid:264)ciom, by włączali się w obowiązki domowe i wychowanie dzieci oraz zarabiali du(cid:276)o pieniędzy na utrzymanie rodziny. W konsekwencji nastąpiła relatywizacja kategorii męsko(cid:264)ci – pojawiło się wiele równoprawnych i często sprzecznych ze sobą wersji męsko(cid:264)ci, wy- wołując swoisty kryzys. Jednak w tym kulturowym zamęcie, je(cid:264)li chodzi o wzorce męsko(cid:264)ci, mo(cid:276)na wyodrębnić dwa dominujące paradygmaty, równie(cid:276) nieustannie ze sobą konkurujące9. Tradycyjny paradygmat, powszechny w pierwszej połowie ubiegłego stulecia, ujmuje męsko(cid:264)ć jako d o m i n a c j ę , a g r e - s j ę i s p e c j a l i z a c j ę w o k r e (cid:264) l o n y c h d z i e d z i n a c h. Opiera się na dualizmie ról płciowych i przekonaniu o „naturalnej” asymetrii cech kobiecych i męskich10. Wymaga od mę(cid:276)czyzny podporządkowania sobie innych, nieustannej walki o potwierdzenie swej męskiej to(cid:276)samo- (cid:264)ci i utrzymanie w opozycji do cech uznawanych za kobiece. Oznacza to 5 Por. M. Marody, A. Giza-Poleszczuk, Być kobietą, być mę(cid:276)czyzną..., op. cit. 6 Z. Melosik, Kryzys męsko(cid:264)ci w kulturze współczesnej, „Wolumin”, Poznań 2002. 7 Por. S. L. Bem, Męsko(cid:264)ć. Kobieco(cid:264)ć. O ró(cid:276)nicach wynikających z płci, przeł. S. Pikiel, GWP, Gdańsk 2000. 8 D. Pankowska, Wychowanie a role płciowe, GWP, Gdańsk 2005, s. 160. 9 K. Arcimowicz, Obraz mę(cid:276)czyzny w polskich mediach. Prawda – fałsz – stereotyp, GWP, Gdańsk 2003, s. 28. 10 Zob. Z. Freud, Wstęp do psychoanalizy, przeł. S. Krempnerówna, W. Zaniewicki, PWN, War- szawa 1997; O. Weininger, Płeć i charakter, przeł. O. Ortwin, „Sagittarius”, Warszawa 1994. Rozdział 1. Męsko(cid:264)ć jako kategoria kulturowo-społeczna 19 przymus tłumienia emocji i brak dostępu do pełni ludzkich do(cid:264)wiadczeń. Na skutek szybkich emancypacyjnych przeobra(cid:276)eń ról i postaw kobiet w ostatnich dwóch dekadach XX wieku – głównie w Stanach Zjednoczo- nych – pojawiło się wiele ruchów głoszących hasła przywrócenia wzorca tradycyjnej męsko(cid:264)ci, konserwatyzmu pedagogicznego i wrogo(cid:264)ci wobec emancypacji kobiet11. Nowy paradygmat męsko(cid:264)ci wyrósł na gruncie my(cid:264)li postmoderni- stycznej, a tak(cid:276)e psychologii humanistycznej12, która zakłada, (cid:276)e ka(cid:276)da jednostka dysponuje potencjalnymi zdolno(cid:264)ciami do twórczego rozwo- ju13. Podkre(cid:264)la równo(cid:264)ć oraz partnerstwo mę(cid:276)czyzn i kobiet, uznając te warto(cid:264)ci za podstawowe w tworzeniu nowego ładu społecznego. Zakłada, (cid:276)e mę(cid:276)czy(cid:274)nie potrzebna jest nie dawna, ale nowa to(cid:276)samo(cid:264)ć. Koncepcja podziału ról społecznych ze względu na płeć (specjalizacji) zostaje zastą- piona koncepcją komplementarno(cid:264)ci i androgyniczno(cid:264)ci14. Dewizą (cid:276)ycio- wą „nowego” mę(cid:276)czyzny jest w s p ó ł d z i a ł a n i e, a n i e d o m i n a c j a. Nowy paradygmat pozwala na eksponowanie zarówno cech męskich, jak i kobiecych, przyznaje prawo do wyra(cid:276)ania własnych emocji i pragnień. Zdaniem przedstawicieli tego nurtu, tylko wtedy mę(cid:276)czyzna ma szansę na osiągnięcie pełni człowieczeństwa15. Charakterystyczne jest tu od- rzucenie zało(cid:276)eń determinizmu biologicznego, zastąpienie ich poglądem o społecznym i kulturowym rodowodzie ró(cid:276)nic między płciami oraz pod- kre(cid:264)lenie znaczenia procesów socjalizacji i inkulturacji w kształtowaniu płci kulturowej (gender). Analizując społeczno-kulturowy kontekst, w którym przebiega roz- wój danego człowieka, mo(cid:276)na nie tylko okre(cid:264)lić (cid:274)ródła nacisków, ale i powody pora(cid:276)ek (cid:276)yciowych tych osób. Stąd niezwykle wa(cid:276)ny okazał 11 Zob. R. Bly, (cid:275)elazny Jan, przeł. J. Tittenbrun, Rebis, Poznań 1993; J. Dobson, Co ka(cid:276)dy mą(cid:276) chciałby, aby jego (cid:276)ona wiedziała o mę(cid:276)czy(cid:274)nie, przeł. M. Beszczyński, „Vacatio”, Warszawa 1994; A. Moir, D. Jessel, Płeć mózgu: o prawdziwej ró(cid:276)nicy między mę(cid:276)czyzną a kobietą, przeł. N. Kancewicz-Hoffman, PIW, Warszawa 1993. 12 Zob. A. H. Maslow, W stronę psychologii istnienia, przeł. I. Wyrzykowska, „Pax”, Warszawa 1986; C. R. Rogers, O stawaniu się osobą – poglądy terapeuty na psychoterapię, przeł. M. Kar- piński, Rebis, Poznań 2002. 13 Zob. Z. Bauman, Ponowoczesno(cid:264)ć jako (cid:274)ródło cierpień, „Sic!”, Warszawa 2000; A. Giddens, Nowoczesno(cid:264)ć i to(cid:276)samo(cid:264)ć: „ja” i społeczeństwo w epoce pó(cid:274)nej nowoczesno(cid:264)ci, przeł. A. Szul(cid:276)ycka, PWN, Warszawa 2001; Z. Melosik, Postmodernistyczne kontrowersje wokół edukacji, „Edytor”, Toruń – Poznań 1995. 14 K. Arcimowicz, Obraz mę(cid:276)czyzny..., op. cit., s. 55. 15 H. Goldberg, Wra(cid:276)liwy macho. Mę(cid:276)czyzna 2000, przeł. P. Kołyszko, „Diogenes”, Warszawa 2000; S. Biddulph, Męsko(cid:264)ć, przeł. A. Jacewicz, Rebis, Poznań 2004. 20 Czę(cid:264)ć I. Problematyka badań się ujawniony w naszych badaniach efekt kohorty wynikający ze wspól- nych prze(cid:276)yć gwałtownie zmieniającej się sytuacji społeczno-politycznej Polski po 1989 roku. Badanych mę(cid:276)czyzn łączy do(cid:264)wiadczenie wchodze- nia w dorosło(cid:264)ć (w 1989 roku obecni 35–40-latkowie mieli po 18–23 lata) w czasach przełomu i gwałtownych zmian na wszystkich poziomach (cid:276)ycia społecznego. To z kolei okre(cid:264)lało nie tylko symboliczne ramy socjalizacji (warto(cid:264)ci, normy, obyczajowo(cid:264)ć itd.), ale równie(cid:276) pewien konkretny wa- chlarz dostępnych zasobów i mo(cid:276)liwo(cid:264)ci działania. Dzieciństwo i wczesna młodo(cid:264)ć badanych mę(cid:276)czyzn przebiegały naj- pierw w okresie realnego socjalizmu, potem w czasie narastającego napię- cia politycznego i problemów społecznych. Wzorce męsko(cid:264)ci, kobieco(cid:264)ci i relacji między kobietami a mę(cid:276)czyznami oraz modele (cid:276)ycia rodzin- nego, do których byli socjalizowani jako młodzi ludzie, uległy po 1989 roku zmianie, na którą nie byli przygotowani. W czasach realnego socja- lizmu wpływ na to(cid:276)samo(cid:264)ć płciową miały przekazy płynące równocze(cid:264)- nie z trzech (cid:274)ródeł16. Pierwszym z nich była oficjalna polityka socjali- stycznego państwa, w ramach której formułowano ideały roli rodzajowej. Szczególny nacisk kładziono na aktywizację zawodową kobiet wymuszo- ną rosnącym popytem na siłę roboczą. W sytuacji utrzymywania docho- dów ludno(cid:264)ci na stosunkowo niskim poziomie mę(cid:276)czyzna przestał być głową i (cid:276)ywicielem rodziny. Ponadto pozycja kobiet w sferze symbo- licznej rosła dzięki szerokiemu dostępowi do edukacji, co zaowocowało przeciętnie wy(cid:276)szym wykształceniem w stosunku do mę(cid:276)czyzn. Dru- gim socjalizującym (cid:274)ródłem była tradycja kulturowa związana z historią Polski – a przede wszystkim walkami o niepodległo(cid:264)ć i przywiązaniem do religii katolickiej. Charakterystyczny w tym kontek(cid:264)cie jest kobie- cy ideał Matki-Polki i męski wzór bohatera narodowego. Trzecią gru- pę czynników oddziałujących na to(cid:276)samo(cid:264)ć płciową kobiet i mę(cid:276)czyzn w czasie realnego socjalizmu stanowiły zmiany cywilizacyjno-kulturowe wynikające z industrializacji i urbanizacji. Szczególnie wa(cid:276)ny wydaje się fakt specyficznej sytuacji demograficznej w przedwojennej Polsce. Na skutek tragicznych dla Polaków wydarzeń historycznych dominowała ludno(cid:264)ć wiejska (70 ), która po wojnie zaczęła gwałtownie emigrować do miast, przynosząc ze sobą silny patriarchalny model rodziny wspie- 16 M. Marody, A. Giza-Poleszczuk, Być kobietą, być mę(cid:276)czyzną..., op. cit., s. 44–74; M. Fusza- ra, Kobiety w Polsce na przełomie wieków..., op. cit.; R. Siemieńska, Kobiety: nowe wyzwania..., op. cit.; A. Graff, (cid:263)wiat bez kobiet. Płeć w polskim (cid:276)yciu publicznym, W.A.B., Warszawa 2001.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mężczyźni na przełęczy życia
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: