Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00491 006339 11255389 na godz. na dobę w sumie
Mezoekonomia transgraniczna przedsiębiorstw. Studium bezpośrednich inwestycji zagranicznych w rozwoju regionów ekonomicznych - ebook/pdf
Mezoekonomia transgraniczna przedsiębiorstw. Studium bezpośrednich inwestycji zagranicznych w rozwoju regionów ekonomicznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-461-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka, stanowiąca studium oddziaływania bezpośrednich inwestycji zagranicznych na rozwój regionów ekonomicznych, wyodrębnia nowy obszar badań ekonomii w zakresie międzynarodowych stosunków ekonomicznych – mezoekonomię transgraniczną przedsiębiorstw. Zawiera, prócz modelowania ekonometrycznego, wykorzystującego zależności między określonymi zmiennymi mezoekonomicznymi i uzasadniającego wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych na rozwój regionalny, również wyniki pionierskich w Zachodniopomorskiem badań przeprowadzonych bezpośrednio wśród kadry zarządzającej podmiotami z kapitałem zagranicznym.

Podjęta w książce problematyka z zakresu bezpośrednich inwestycji zagranicznych, należąca do niezwykle ciekawych i wartościowych, jest aktualna i ważna w teorii i praktyce gospodarczej. Autorka pokazuje wielorakie podejścia i ujęcia definicyjne przy uwzględnieniu doświadczeń różnych krajów i na tle rozmaitych uwarunkowań. Prezentowany materiał jest bogaty i wielostronny, a wnioski z badań empirycznych umożliwiły sformułowanie wielu cennych wskazówek w zakresie postulowanych kierunków pozyskiwania nowych BIZ do regionów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

cena 50 zł Książka, stanowiąca studium oddziaływania bezpośrednich inwestycji zagranicznych na rozwój regionów ekonomicznych, wyodrębnia nowy obszar badań ekonomii w za- kresie międzynarodowych stosunków ekonomicznych – mezoekonomię transgraniczną przedsiębiorstw. Zawiera, prócz modelowania ekonometrycznego, wykorzystującego zależności między określonymi zmiennymi mezoekonomicznymi i uzasadniającego wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych na rozwój regionalny, również wyniki pionierskich w Zachodniopomorskiem badań przeprowadzonych bezpośrednio wśród kadry zarządzającej podmiotami z kapitałem zagranicznym. Podjęta w książce problematyka z zakresu bezpośrednich inwestycji zagranicznych, należąca do niezwykle ciekawych i wartościowych, jest aktualna i ważna w teo- rii i praktyce gospodarczej. Autorka stara się pokazać wielorakie podejścia i ujęcia definicyjne przy uwzględnieniu doświadczeń różnych krajów i na tle rozmaitych uwarunkowań. Prezentowany materiał jest bogaty i wielostronny, a wnioski z badań empirycznych umożliwiły sformułowanie wielu cennych wskazówek w zakresie postulowanych kierunków pozyskiwania nowych BIZ do regionów. Dzięki ogromnym możliwościom aplikacyjnym książka przyczynia się do budowania trwałych relacji pomiędzy samorządami wszystkich szczebli a przedsiębiorcami, pogłę- biania współpracy biznesowej i aktywizacji środowiska akademickiego. Jest przykładem kooperacji władz regionalnych z przemysłem i dostawcami wiedzy, stanowiąc skuteczny transfer rozwiązań innowacyjnych w Zachodniopomorskiem. Stanowić może gotowy wzorzec dla podobnych badań i przedsięwzięć podejmowanych przez inne samorządy, nakierowany na innowacyjne podejście do procesu pozyskiwania i obsługi inwestorów zagranicznych. Idea i działania realizowane w ramach podjętych analiz mogą być mo- delem szeregu inicjatyw realizowanych we współpracy świata nauki i biznesu, inicjując kontakty z inwestorami oraz inspirując władze wszystkich szczebli do angażowania się w podobne przedsięwzięcia. Z recenzji prof. zw. dr. hab. Władysława Janasza Difin ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawa tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62 fax 22 841 98 91 www.difin.pl ISBN 978-83-7641-626-7 M e z o e k o n o m i a t r a n s g r a n i c z n a p r z e d s i ę b i o r s t w D i f i n Magdalena Woźniak-MiszeWska Mezoekonomia transgraniczna przedsiębiorstw Studium bezpośrednich inwestycji zagranicznych w rozwoju regionów ekonomicznych Difin …Rodzicom Recenzent: prof. zw. dr hab. Władysław Janasz Copyright © by Difin SA Warszawa 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Redaktor prowadząca Maria Adamska ISBN 978-83-7930-461-5 Printed in Poland Difin SA 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1, tel. (22) 851-45-61, (22) 851-45-62, fax (22) 841-98-91 Wydanie pierwsze, Warszawa 2012 Skład i łamanie: D.M. Production, Radom, tel. 0 609 10 10 15 Wydrukowano w Polsce Spis treści Wykaz wybranych skrótów Podziękowania Wstęp Część 1 Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych Rozdział 1 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot zainteresowań mezoekonomii transgranicznej przedsiębiorstw 1.1. Mezokonomia transgraniczna przedsiębiorstw 1.2. Istota i motywy bezpośrednich inwestycji zagranicznych 1.3. Formy inwestycji zagranicznych 1.4. Konkurencyjność regionu ekonomicznego 1.5. Rola BIZ w rozwoju społeczno-ekonomicznym kraju i regionu Rozdział 2 Mezoekonomiczne uwarunkowania bezpośrednich inwestycji zagranicznych 2.1. Atrakcyjność inwestycyjna regionu ekonomicznego. Klimat inwestycyjny 2.2. Rola samorządów w stymulowaniu napływu kapitału zagranicznego do regionu 2.3. Zachęty inwestycyjne 2.4. Otoczenie prawne bezpośrednich inwestycji zagranicznych w kraju i w regionie 7 8 9 13 15 15 22 38 48 62 80 80 99 114 132 6 Spis treści Część 2 Empiryczne studia mezoinwestycji zagranicznych w Zachodniopomorskiem1 Rozdział 3 Metodyczne założenia analiz oddziaływania BIZ na region ekonomiczny 3.1. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne przedmiotem badań w regionie zachodniopomorskim 3.2. Metodyka analiz 3.2.1. Dobór próby badawczej 3.2.2. Charakterystyka próby badawczej Rozdział 4 Mezoekonomiczne implikacje funkcjonowania BIZ w Zachodniopomorskiem 4.1. Obraz gospodarczy regionu zachodniopomorskiego 4.2. Przepływy bezpośrednich inwestycji zagranicznych w latach 2000–2010 4.3. Wpływ inwestycji zagranicznych na rozwój regionu zachodniopomorskiego Rozdział 5 Przesłanki lokowania BiZ w Zachodniopomorskiem 5.1. Motywy bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Zachodniopomorskiem 5.2. Atrakcyjność inwestycyjna Zachodniopomorskiego w opinii inwestorów zagranicznych 5.3. Instytucje otoczenia biznesu podczas lokowania inwestycji zagranicznej 5.4. Kraje i regiony konkurujące o kapitał zagraniczny Rozdział 6 Kierunki pozyskiwania nowych inwestycji zagranicznych 6.1. Zachodniopomorski samorząd w stymulowaniu napływu inwestycji zagranicznych 6.2. Współpraca międzynarodowa i promocja gospodarcza regionu 6.3. Perspektywy rozwoju dotychczasowej działalności w Zachodniopomorskiem 6.4. Bariery napływu inwestycji zagranicznych do Zachodniopomorskiego Zakończenie Bibliografia 143 145 145 153 156 158 163 163 170 204 213 213 230 238 242 251 251 257 269 271 279 283 1 Z uwagi na unikanie powtórzeń, w opracowaniu zamiennie używa się terminów: wojewódz- two, region, Zachodniopomorskie, województwo zachodniopomorskie, region zachodniopomorski, zachodniopomorski region ekonomiczny. Wykaz wybranych skrótów BIZ COIE UMWZP – Centrum Obsługi Inwestorów i Eksporterów Urzędu – bezpośrednie inwestycje zagraniczne ESA ESP EZIG GUS IBnGR KE KTN MG MSE OECD RPO PAIiIZ SA POIG POIŚ POKL TWE UE UM WZP UNCTAD WPHiI ZP Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego – Europejska Spółka Akcyjna – Europejska Spółka Prywatna – Europejskie Zgrupowanie Interesów Gospodarczych – Główny Urząd Statystyczny – Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową – Komisja Europejska – korporacja transnarodowa – Ministerstwo Gospodarki – międzynarodowe stosunki ekonomiczne – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – Regionalny Program Operacyjny – Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych SA – Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka – Program Operacyjni Infrastruktura i Środowisko – Program Operacyjny Kapitał Ludzki – Traktat Wspólnoty Europejskiej – Unia Europejska – Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego – z angielskiego United Nations Conference on Trade and Development, Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju – Wydział Promocji Handlu i Inwestycji Ambasad i Konsulatów (RP i innych krajów) – Zachodniopomorskie Podziękowania Pragnę podziękować wszystkim osobom, które przyczyniły się do powstania niniejszej książki, szczególnie prof. zw. dr. hab. Władysławowi Janaszowi, promotorowi mojej rozprawy doktorskiej, za ukierunkowanie zainteresowań ba- dawczych i mobilizację do pracy, Ojcu, za służenie mi socjologiczną wiedzą, będącą przyczynkiem wyodrębnienia nowych obszarów badań, które zamierzam kontynuować, Matce, za opiekę podczas pisania oraz Mężowi za cierpliwe trwa- nie przy mnie. Podziękowania należą się wreszcie Pawłowi Bartoszewskiemu, Dyrekto- rowi COIE Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskie- go, bez poparcia którego nie byłoby możliwym przeprowadzenie wielu analiz empirycznych na potrzeby niniejszego opracowania. Wstęp Postępująca globalizacja oraz liberalizacja prowadzenia działalności gospo- darczej skłaniają do refleksji nad zjawiskiem nasilających się przepływów kapi- tału na świecie. Rozwijające się wspólne przedsięwzięcia i międzynarodowa kooperacja wpływają na kształtowanie się globalnych uwarunkowań rozwoju regionów, stawiając tym samym nowe wyzwania przed politykami wszystkich szczebli. Przygotowanie Polski do wstąpienia, a następnie członkostwo w strukturach Unii Europejskiej sprzyjają podejmowaniu działań głównie o charakterze dosto- sowawczym do szeroko rozumianej wysokiej konkurencyjności regionów euro- pejskich. Skuteczne niwelowanie dysproporcji rozwojowych pomiędzy wybra- nymi regionami polskimi i europejskimi wymaga, między innymi, pozyskiwanie i angażowanie w tych pierwszych dodatkowego kapitału, niemniej jednak moż- liwości finansowe oraz technologiczne naszego kraju wydają się być niewystar- czające i z tego powodu w ostatnich latach obserwuje się stale rosnące zaintere- sowanie formą zewnętrznego dofinansowania w postaci bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ). Współcześnie napływ kapitału zagranicznego uznano za jeden z kluczowych sposobów na stymulowanie rozwoju przedsiębiorstw i regionów. Pozyskiwanie tej formy zewnętrznego dofinansowania staje się szczególnie istotne dla regio- nów będących w stagnacji. Odpowiednio wcześnie dostrzeżone i wykorzystane możliwości uzupełniania niedoboru kapitałów własnych kapitałem w postaci BIZ, znacząco przyczyniają się do wzrostu konkurencyjności i ożywienia regionu. W związku z tym, że zjawisko BIZ w Polsce i Zachodniopomorskiem jest stosunkowo nowe, pojawiają się pytania o jego wpływ na rozwój województwa oraz o perspektywy i kierunki dalszej intensyfikacji. Studia literatury w obszarze BIZ wskazują, że problematyka ta, zwłaszcza w obszarach Polski, gdzie stru- mień inwestycji jest mniejszy, w tym w Zachodniopomorskiem, jest słabo zbada- na. W okresie intensywnie przebiegającej transformacji gospodarczej, zwłaszcza po roku ’89, rośnie liczba szczegółowych opracowań poświęconych napływowi kapitału zagranicznego, jednakże analiza treści wybranych studiów ujawnia tylko określone aspekty tych zjawisk, jak dotychczas bez całościowego ujęcia, szczególnie dla województwa zachodniopomorskiego. 10 Wstęp Zagadnienia przedstawione powyżej zachęciły do przemyśleń nad efektami funkcjonowania kapitału zagranicznego szczególnie w gospodarkach regional- nych, stanowiąc podstawę do sformułowania celu głównego książki, którym jest ustalenie zależności pomiędzy napływem bezpośrednich inwestycji zagra- nicznych a rozwojem regionów ekonomicznych. Ponadto badania empiryczne, umożliwiające realizację tego założenia, stały się inspiracją do propozycji wyod- rębnienia nowego obszaru zainteresowań ekonomii w zakresie międzynarodo- wych stosunków ekonomicznych, określonej jako mezoekonomia transgranicz- na przedsiębiorstw. Zamysły badawcze przyjęte w publikacji wymagały przeprowadzenia jako- ściowych i ilościowych badań, wykorzystujących metody współzależności zja- wisk ekonomicznych. Zbudowane modele ekonometryczne, wykorzystujące za- leżności między określonymi zmiennymi mezoekonomicznymi, uzasadniły wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych na rozwój województwa zachodniopomorskiego. Wykorzystanie typologicznego i wariancyjnego gru- powania statystycznego oraz łańcuchowych i jednopodstawowych indeksów statystycznych umożliwiły analizę struktury i dynamiki zbiorowości zachod- niopomorskich inwestorów zagranicznych. Poznanie opinii wybranych bezpośrednich inwestorów zagranicznych na te- mat funkcjonowania w Zachodniopomorskiem możliwe było dzięki podjętym dopełniającym badaniom empirycznym techniką ankiety, którymi objęto przed- siębiorstwa zagraniczne z bazy danych REGON Urzędu Statystycznego w Szczecinie, z selekcji Przetwórstwo przemysłowe z zatrudnieniem od 10 pracowników, według stanu z 31.10.2009 roku. Podstawą opracowania prezentowanego tematu badawczego, prócz wyników badań, była literatura polska i zagraniczna, materiały konferencyjne, wydawnic- twa instytutowe, referaty, artykuły naukowe i prasowe, zasoby internetowe, do- kumentacja urzędowa agencji rządowych gromadzących informacje na temat kapitału zagranicznego w Polsce, bazy danych FDI Intelligence, The Financial Times, program Omega Lex dla Jednostek Samorządu Terytorialnego oraz notatki własne sporządzane podczas spotkań w pracy zawodowej z inwestorami zagranicznymi zainteresowanymi rozpoczęciem działalności w Zachodniopo- morskiem (obserwacja bezpośrednia, jawna, ukryta oraz uczestnicząca). Z uwagi na teoretyczno-empiryczny charakter książki, podzielono ją na sześć rozdziałów. Rozdział pierwszy podejmuje próbę umiejscowienia problematyki ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw w obszarze międzynarodowych sto- sunków ekonomicznych. Ponadto analizuje teoretyczne aspekty kształtowania się bezpośrednich inwestycji zagranicznych w regionie ekonomicznym, teorie związane z lokowaniem kapitału oraz prawny kontekst ich funkcjonowania. Zdefiniowano tu także pojęcie i rodzaje regionów oraz znaczenie BIZ dla rozwo- ju kraju. W rozdziale drugim podjęto problematykę światowych uwarunkowań Wstęp 11 i tendencji w przepływach BIZ w okresie będącym cezurą niniejszej książki. Zawarto tu charakterystykę konkurencyjności regionu oraz jego atrakcyjności inwestycyjnej jako istotnych czynników wpływających na decyzje o lokalizacji kapitału, przedstawiono rolę samorządów i wykorzystywanych przez nich na- rzędzi stymulowania napływu funduszy zagranicznych do poszczególnych wo- jewództw. Metodyczne założenia badań oddziaływania inwestycji zagranicznych na rozwój regionu ujęto w rozdziale trzecim, gdzie zaprezentowano także proces i kryteria doboru oraz charakterystykę próby badawczej. Rozdział kolejny mono- grafii przedstawia światowe i lokalne przepływy BIZ, gospodarczą charakterystykę regionu zachodniopomorskiego jako obszaru badawczego oraz ekonometryczne uzasadnienie pozytywnego wpływu efektów działalności spółek z kapitałem zagranicznym na wybrane zmienne mezoekonomiczne województwa. Rozdział piąty prezentuje wyniki badania ankietowego wśród zachodniopomorskich firm zagranicznych. W tym miejscu zawarto także autorski ranking głównych konku- rentów Polski i Zachodniopomorskiego w pozyskiwaniu kapitału zagranicznego. Postulowane kierunki zmian instytucjonalnych w Zachodniopomorskiem w od- działywaniu na pozyskiwanie BIZ, sformułowane na podstawie wyników badań, ujęto w ostatniej części monografii, gdzie umieszczono także ocenę działań samo- rządu Zachodniopomorskiego w zakresie stymulowania napływu kapitału do regionu. Jak podano, studium koncentruje się na województwie zachodniopomorskim jako na jednym z regionów ekonomicznych Polski, rozumianych tu dwojako. Po pierwsze, według kryteriów stosowanych przez Unię Europejską dla potrzeb statystyki publicznej, gdzie za region (NUTS-2), uznaje się polskie województwo. Po drugie, podając za K. Kucińskim, R. Domańskim i A.M. Kowalskim, za re- gion ekonomiczny w książce traktuje się jeden z rodzajów regionów, organizację działalności społeczno-ekonomicznej w określonej przestrzeni, delimitowany jako kompleks o kształtującym się układzie ekonomicznym i profilu gospodar- czym, dysponujący określonymi czynnikami egzo- i endogenicznymi, niezbęd- nymi w procesie prowadzenia określonych form działalności. W oparciu o definicje A. Klasika, K. Wlaźlak i J. Szlachty, analizując w książ- ce wpływ BIZ na rozwój regionu ekonomicznego, skoncentrowano się na jed- nym z obszarów rozwoju regionalnego – na wzroście gospodarczym – obra- zowanym pozytywnymi zmianami ilościowymi w regionalnych wartościach dochodów i zatrudnienia. W monografii przyjęto wzorcową definicję BIZ według OECD, uzupełnioną rozważaniami J.H. Duninga, W. Janasza i M. Goryni, gdzie BIZ to element mię- dzynarodowego przepływu kapitału, kategoria inwestycji rzeczowych, tworzą- cych substancję materialną, (tereny, budowle, maszyny etc.), dokonywanych przez rezydenta jednego kraju w przedsiębiorstwie innego kraju, z zamiarem sprawowania długotrwałej kontroli i osiągania trwałej korzyści, przy czym BIZ 12 Wstęp wiążą się też z transferem technologii, doświadczenia, umiejętności organizacyj- nych, menedżerskich, marketingowych i innych, będąc ostatnią fazą procesu umiędzynarodawiania przedsiębiorstw, przyjmując najczęściej formy greenfield lub brownfield. Książka, stanowiąca studium mezoekonomii transgranicznej przedsię- biorstw, jest pierwszym tego typu opracowaniem dotyczącym Zachodnio- pomorskiego. Zawiera, prócz modelowania ekonometrycznego, obrazującego pozytywne zależności pomiędzy BIZ a rozwojem regionu, również wyniki ba- dań przeprowadzonych po raz pierwszy w Zachodniopomorskiem bezpośrednio wśród kadry zarządzającej podmiotami z kapitałem zagranicznym. Część 1 Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych Rozdział 1 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej przedsiębiorstw 1.1. Mezoekonomia transgraniczna przedsiębiorstw Postulat uczynienia z ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw obszaru ba- dań w ramach międzynarodowych stosunków ekonomicznych (MSE) może wzbudzać zainteresowania badawcze. Mając nadzieję na naukową dyskusję w tym zakresie, w niniejszym podrozdziale przedstawiona zostanie próba zdefi- niowania ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw i jej wymiarów w aspek- cie bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Międzynarodowe stosunki ekonomiczne (tak zwana ekonomia międzynaro- dowa) są w Polsce jedną z dyscyplin naukowych wykładanych powszechnie w ramach ekonomii, opierającą się na zbliżonych do pozostałych dziedzin eko- nomii podstawach metodologicznych. Wydzielenie MSE jako odrębnej dyscy- pliny nauki jest uzasadnione ściśle określonym zakresem zainteresowań badaw- czych. W MSE bowiem akcent kładziony jest na powiązania między przedsię- biorstwami, krajami i grupami krajów w skali międzynarodowej. Powiązania te są analizowane z 2 punktów: • Z punktu praw ekonomicznych rządzących zachowaniami przedsiębiorstw, krajów i grup krajów w procesie kształtowania międzynarodowych powiązań gospodarczych (teoria międzynarodowych stosunków ekonomicznych). • Z punktu polityki ekonomicznej, prowadzonej przez podmioty gospodarcze rozwijające powiązania międzynarodowe (międzynarodowa polityka ekono- miczna). Względnie nowym obszarem pierwszego z wymienionych zakresów jest ana- liza przepływu czynników produkcji, kiedyś przez badaczy marginalizowana (wcześniej teoria MSE takim przepływem nie zajmowała się wcale, twierdząc, że on nie istnieje). Ewolucja podejścia do analizy przepływu czynników produk- cji świadczy o dynamicznym rozwoju teorii MSE, zajmującej się powiązaniami instytucjonalno-pieniężnymi. Wynika to z szybkiego wzrostu znaczenia między- 16 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych narodowych powiązań gospodarczych i związanych z tym prób instytucjonalizacji tego procesu, czego wyrazem jest powstanie wielu organizacji międzynarodo- wych koordynujących powiązania gospodarcze między krajami i grupami kra- jów. Jednocześnie szybko rozwijają się międzynarodowe powiązania finansowe, które związane są z otwieraniem się gospodarek oraz przekształceniem sektora finansowo-bankowego w samodzielny podmiot gospodarczy. Teoria MSE w ra- mach ekonomii zajmuje się formami i kierunkami powiązań pieniężnych i wpły- wem zmiany tych powiązań na międzynarodowy podział pracy1. Podejmując próbę wyodrębnienia ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw jako osobnego przedmiotu zainteresowań w ramach międzynarodowych stosun- ków ekonomicznych, podstawą rozważań uczyniono definicje ekonomii w wy- miarach mikro, mezo i makro. Ekonomia, będąca nauką o procesach gospodarczych, stara się wykrywać i opisywać prawidłowości rządzące tymi procesami oraz zapisywać je w postaci praw ekonomicznych. Z uwagi na zagadnienia, którymi zajmuje się ekonomia, wśród naukowców dominuje jej podział na dwa główne działy: mikroekonomię, badającą głównie poszczególne elementy tworzące gospodarkę, takie jak gospo- darstwa domowe, przedsiębiorstwa, sektory, gałęzie gospodarki, rynki określo- nych produktów i inne oraz makroekonomię, koncentrującą się na gospodarce jako całości, analizującą przede wszystkim wielkości agregatowe2. Podstawowym źródłem rozwoju makroekonomii była utrata użyteczności do- robku naukowego mikroekonomii w stosunku do gospodarki państwa jako całości. Genezy mezoekonomii należy upatrywać w analogicznym zjawisku do przyczyn rozwoju makroekonomii, jako że jej współczesne formy przestają być odpo- wiednie w stosunku do całości realnych procesów gospodarczych. Rozwój go- spodarczy ostatnich lat charakteryzuje się rozwojem tak zwanego średniego szczebla gospodarowania (czyli sektorów, holdingów, związków pracodawców), autonomizacją regionów gospodarczych oraz regionalizacją państwa. Jak za- uważa A. Sztando, wspólnym mianownikiem średniego szczebla gospodarowania jest mezoekonomia, analogicznie do mikroekonomii, analizującej mikropodmio- ty, oraz makroekonomii, badającej makrostruktury3. W określeniu pojęcia mezoekonomii kluczową rolę odgrywają więc mikro- i makroekonomia, umiejscawiając mezoekonomię pomiędzy nimi, jako ekonomię średniej skali. Według W. Janasza mezoekonomia jest częścią ekonomii, która podejmuje badania zjawisk gospodarczych występujących w strukturach gospo- 1 P. Bożyk, J. Mijala, M. Puławski, Międzynarodowe stosunki ekonomiczne, PWE, Warszawa 1999, s. 17–20. 2 R. Milewski (red.), Podstawy ekonomii, PWN, Warszawa 2002, s. 17–19. 3 A. Sztando, Mezoekonomiczne przemysłowe studia sektorowe, [w:] Zarządzanie i marketing – gospodarka regionalna, Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, nr 747, Wro- cław 1997, s. 48–55, www.sztando.com. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej... 17 darczych średniego szczebla, czyli sekcjach, działach, sektorach, regionach, powiązanych grupach ludzkich, podmiotach gospodarczych, wyodrębnionych na podstawie określonych kryteriów, a także ustalaniem wzajemnych powiązań między nimi oraz relacji z otoczeniem mikro- i makroekonomicznym4. Decentralizacja państwa w wyniku reformy administracyjnej w roku 1999 spowodowała przekazanie kompetencji na niższe szczeble organizacyjne. W jej wyniku powstały województwa oraz samodzielne podmioty władz publicznych, niepodporządkowane bezpośrednio rządowi. Według W.W. Budnera wojewódz- two może być traktowane jako region ekonomiczny, o określonym profilu go- spodarczym, związany funkcjonalnie z całą gospodarką narodową. We współ- czesnym rozwoju gospodarczym regionom przypisuje się szczególnie ważną rolę. Tworzą one układ przestrzenny, interpretowany jako zbiór poszczególnych części kraju. K. Kuciński obserwuje współcześnie dwa powiązane i napędzające się procesy: rosnącą rolę regionalnego aspektu funkcjonowania gospodarki oraz zwiększającą się podmiotowość regionów5. Rodzi to pytanie o rolę i miejsce regionu w ekonomiczno-przestrzennym systemie kraju. Region ekonomiczny nie może być traktowany jako pomniejszona gospodarka narodowa, gdyż nie za- chowuje się jak państwo, więc nie znajduje się w polu zainteresowania makro- ekonomii. Nie może być również przedmiotem badania mikroekonomii, bo po- siada inne cechy i cele niż na przykład przedsiębiorstwo. Więc tradycyjny po- dział analizy ekonomicznej na mikroekonomię i makroekonomię współcześnie jest niewystarczający, gdyż region ekonomiczny to pośredni system funkcjonu- jący pomiędzy mikro- i makroekonomią6, będący w polu zainteresowania mezo- ekonomii7. Jak pisze M. Gorynia, systemami najczęściej wyodrębnianymi w bada- niach mezoekonomicznych są branża i region. Dostrzega występowanie syste- mów gospodarczych będących podsystemami gospodarki narodowej jako całości oraz obejmujących większą liczbę mikropodmiotów gospodarczych. Kolejną cechą mezoekonomii jest odchodzenie od postrzegania relacji między przedsię- biorstwami w regionie tylko w kategoriach konkurencji, zwracając uwagę na ich współpracę i kooperację jako na sposoby regulacji zachowań w ramach mezosy- temów8. 4 W. Janasz (red.), Zarys strategii rozwoju przemysłu, Difin, Warszawa 2006, s. 18 i 19. 5 K. Kuciński, Ewolucja relacji państwo – region, 2003, [w:] R. Domański (red.), Nowe kierunki w regionalistyce. Nowe doświadczenia w polityce regionalnej, Biuletyn KPZK PAN, Warszawa 2004; W.W. Budner, Podmiotowość regionów a polityka i rozwój regionalny. Kontekst polski i euro- pejski, [w:] Acta Scientiarum Polonarum, Administratio Locorum, Gospodarka przestrzenna, 8 (3) 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2009. 6 Wyróżniono trzy dodatkowe poziomy analizy systemów gospodarczych: mikromikro, mezo i globalny. Zobacz: M. Gorynia, Poziomy analizy w naukach ekonomicznych, „Ekonomista” 1993, nr 4. 7 W.W. Budner, Podmiotowość regionów…, op. cit., s. 6–8. 8 M. Gorynia, Mezoekonomia – modele samoregulacji branży, „Ekonomista” 5–6, 1995; W.W. Budner, Podmiotowość regionów..., op. cit., s. 9. 18 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych Mezoekonomia stała się relatywnie wyodrębnionym i autonomicznym ob- szarem badań ekonomicznych. Jej dyscypliny opisują specyfikę środowisk, w których mikropodmioty gospodarcze funkcjonują i realizują określone strate- gie rozwojowe. Badania prowadzone przez różne kierunki mezoekonomiczne zmieniają się ewolucyjnie pod względem treści i zakresu, odpowiednio dosto- sowując się do nowego systemu gospodarki rynkowej i kręgu użytkowników (na przykład regionów i przedsiębiorstw). Narzędzia (techniki) badawcze mezoekonomii wykorzystują większość me- tod i narzędzi mikro- i makroekonomii. Ponadto w mezoekonomii wykorzysty- wana jest tak zwana mezoanalia, która charakteryzuje się następującymi cechami: • Przedmiot badania jest umiejscowiony na poziomie pośrednim pomiędzy makro i mikro, co oznacza rozpatrywanie jednostek jako części całości na które oddziałują, czyli na tle struktur, do których należą i na które oddziałują przez swe zachowania. • Większą wagę przywiązuje się do analizy strategii podmiotów gospodarują- cych, które posiadają określony zakres swobody. • Integruje struktury rynków sektorowych i strategie funkcjonujących na nich przedsiębiorstw. • Wymaga się podejścia dynamicznego, zakładającego, że każde zachowanie jest procesem adaptacyjnym do określonej sytuacji. • Odchodzi się od postrzegania stosunków między podmiotami jedynie w ka- tegoriach konkurencji i podkreśla potrzebę współpracy jako metod regulacji zachowań9. Kontynuując rozważania w obliczu upowszechniania się prowadzenia dzia- łalności gospodarczej właściwie w dowolnym miejscu na świecie, wyznaczanym głównie przez rachunek ekonomiczny, można mówić o ekonomii transgranicznej10 przedsiębiorstw jako o subdyscyplinie międzynarodowych stosunków ekono- micznych. Koncentruje się ona na przepływach kapitału zagranicznego pomiędzy określonymi krajami, regionami i podmiotami gospodarczymi i wynikającymi z tego konsekwencjami dla nich. W niniejszym opracowaniu rozważania zawę- żono do przepływu kapitału zagranicznego w postaci bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ)11, stąd można przyjąć następujące wzajemnie przenikające się i uzupełniające wymiary ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw (rysunek 1.1.): 9 W. Janasz (red.), Zarys strategii rozwoju przemysłu…, op. cit., s. 19. 10 Transgraniczny – przekraczający granice, istniejący ponad granicami państw, regionów (zo- bacz: Słownik języka polskiego, PWN, www.sjp.pwn.pl). 11 O polach zainteresowań ekonomii transgranicznej można również myśleć w sposób szerszy, niezawężający rozważań jedynie do przepływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych (ekonomia transgraniczna przedsiębiorstw). Uwzględnianie przepływów pozostałych czynników produkcji, zwłaszcza że współpraca transgraniczna jest jednym z priorytetów europejskiej polityki spójności na lata 2007–2013, nadałoby ekonomii transgranicznej nowe wymiary. Niemniej jednak ukazanie Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej... 19 • Mikroekonomia transgraniczna przedsiębiorstw – jej przedmiot zaintere- sowań badawczych stanowią konkretne przedsiębiorstwa z kapitałem zagra- nicznym same w sobie, indywidualni (bezpośredni) inwestorzy zagraniczni ((bezpośrednie) mikroinwestycje zagraniczne) oraz rynki, na których dzia- łają. Główne zagadnienia przez nią podejmowane to wielkość tych firm, ich produkcja, jakość, cena dóbr i inne. • Mezoekonomia transgraniczna przedsiębiorstw – główne zagadnienia przez nią podejmowane to efekty funkcjonowania (bezpośrednich) inwestycji zagranicznych w regionie ekonomicznym, ich wpływ na rozwój regionalny, czyniąc przedmiotem swego zainteresowania grupy (bezpośrednich) inwesto- rów zagranicznych danego regionu (bezpośrednie mezoinwestycje zagra- niczne), gospodarkę regionalną i ekonomię branży oraz zmiany jej struktury gałęziowej na skutek funkcjonowania w niej bezpośrednich mezoinwestorów zagranicznych. • Makroekonomia transgraniczna przedsiębiorstw – główne zagadnienia przez nią podejmowane to wpływy (bezpośrednich) inwestorów zagranicznych na funkcjonowanie gospodarek narodowych, czyli na dochód narodowy i czynniki jego wzrostu, analizując (bezpośrednie) makroinwestycje zagraniczne. • Megaekonomia transgraniczna przedsiębiorstw – koncentruje się na glo- balnych przepływach (bezpośrednie) inwestycji zagranicznych i związanymi z tym konsekwencjami dla poszczególnych obszarów świata ((bezpośrednie) megainwestycje zagraniczne). Ponadto należy zaznaczyć, iż w związku z postępującą internacjonalizacją gospodarki, już W. Janasz podkreślał, że pojęcie mezosystem gospodarczy ulega relatywizacji, przyjmując niejednokrotnie wymiar światowy, globalny, natomiast mezosystemy narodowe stają się składowymi mezosystemów globalnych12. Zatem mając na uwadze zdefiniowane powyżej wymiary ekonomii transgra- nicznej przedsiębiorstw, zawężone na potrzeby analizy do przepływów inwesty- cji zagranicznych w postaci BIZ, można mówić o bezpośrednich inwestycjach zagranicznych jako o określonych agregatach w zależności od poziomu analizy. W wymiarze mikroekonomii transgranicznej przedsiębiorstw o bezpośrednich mikroinwestycjach zagranicznych (pojedyńcza bezpośrednia inwestycja zagra- niczna), w wymiarze mezoekonomii transgranicznej przedsiębiorstw o bezpo- średnich mezoinwestycji zagranicznych (bezpośrednie inwestycje zagraniczne funkcjonujące w danym regionie ekonomicznym), w wymiarze makroekonomii transgranicznej przedsiębiorstwo bezpośrednich makroinwestycjach zagranicz- nych (bezpośrednie inwesycje zagraniczne funkcjonujące w danym kraju) oraz wszystkich przejawów transgraniczności w jednej publikacji jest niezwykle trudne ze względu na ogromną różnorodność tematyczną. Z tego powodu niniejsze studium koncentruje się na przepły- wach BIZ i ich wpływie na rozwój regionu ekonomicznego. 12 W. Janasz (red.), Zarys strategii rozwoju przemysłu…, op. cit., s. 19. 20 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych w wymiarze megaekonomii transgranicznej przedsiębiorstw o bezpośrednich megainwestycjach zagranicznych (światowe zasoby bezpośrednich inwestycji zagranicznych). Bezpośrednie inwestycje zagraniczne stanowią zatem określony zasób według przyjętego poziomu analizy, przy czym bezpośrednie megainwe- stycje zagraniczne są sumą bezpośrednich mikro-, mezo- i makroinwestycji za- granicznych (rysunek 1.1.). Rysunek 1.1. Zasoby (bezpośrednich) inwestycji zagranicznych jako przedmiot badań określonego poziomu analiz ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw (bezpośrednie) mikroinwestycje zagraniczne – pojedynczy (bezpośredni) inwestor zagraniczny, przedmiot zainteresowań mikroekonomii transgranicznej przedsiębiorstw (bezpośrednie) mezooinwestycje zagraniczne – regionalny zasób (bezpośrednich) inwestycji zagranicznych, przedmiot zainteresowań mezoekonomii transgranicznej przedsiębiorstw (bezpośrednie) makroinwestycje zagraniczne – krajowy zasób (bezpośrednich) inwestycji zagranicznych, przedmiot zainteresowań makroekonomii transgranicznej przedsiębiorstw (bezpośrednie) megainwestycje zagraniczne – światowy zasób (bezpośrednich) inwestycji zagranicznych, przedmiot zainteresowań megaekonomii transgranicznej przedsiębiorstw Źródło: Opracowanie własne. Potrzeba utworzenia ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw odrębnym ob- szarem badań jest głównie konsekwencją ewolucji MSE oraz odpowiedzią na nasilające się procesy przepływu (bezpośrednich) inwestycji zagranicznych i po- jawiające się nowe zjawiska, wymiary czy konsekwencje z tym związane. Przy założeniu, że każdy kraj posiada określone otoczenie makro-, mezo- i mikroekonomiczne, określony bezpośredni inwestor zagraniczny z kraju A wcho- dzi w interakcje z wymiarami makro-, mezo- i mikroekonomicznymi kraju B, który został przez niego wybrany z określonych pobudek na miejsce BIZ. Kierun- ki i natężenie strumienia przepływu kapitału w postaci bezpośrednich inwestycji zagranicznych są zgodne z ich teoriami (na przykład teorie mikro-, makroeko- nomiczne, paradygmat OLI), omówionymi szczegółowo w kolejnym paragrafie rozdziału. Zatem model wymiarów ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw można przedstawić schematycznie jak na rysunku 1.2., gdzie szare strzałki sym- bolizują przepływ BIZ. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej... 21 Rysunek 1.2. Model wymiarów ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw MEGAEKONOMIA TRANSGRANICZNA MAKRO EKONOMIA TRANSGRANICZNA MEZOEKONOMIA TRANSGRANICZNA MAKRO EKONOMIA TRANSGRANICZNA MEZOEKONOMIA TRANSGRANICZNA KRAJ NR 1 MIKROEKONOMIA TRANSGRANICZNA MAKRO EKONOMIA TRANSGRANICZNA MEZOEKONOMIA TRANSGRANICZNA MIKROEKONOMIA TRANSGRANICZNA KRAJ NR 3 MIKROEKONOMIA TRANSGRANICZNA KRAJ NR 2 MAKRO EKONOMIA TRANSGRANICZNA MEZOEKONOMIA TRANSGRANICZNA MIKROEKONOMIA TRANSGRANICZNA MAKRO EKONOMIA TRANSGRANICZNA MEZOEKONOMIA TRANSGRANICZNA MIKROEKONOMIA TRANSGRANICZNA Strumień przepływu BIZ KRAJ NR 4 między krajami Efekty oddziaływania BIZ we wszystkich wymiarach ekonomii transgranicznej KRAJ n Źródło: Opracowanie własne. 22 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych Mezoekonomia transgraniczna przedsiebiorstw, jako jeden z poziomów ana- lizy ekonomii transgranicznej przedsiębiorstw w ramach międzynarodowych stosunków ekonomicznych, inspirować może do dalszych dociekań naukowych. Niniejsze opracowanie podejmuje efekty funkcjonowania bezpośrednich inwe- stycji zagranicznych na poziomie regionalnym (bezpośrednie mezoinwestycje zagraniczne), które przedstawiono w 4 rozdziale, wychodząc z założenia pozy- tywności ich oddziaływań. 1.2. Istota i motywy bezpośrednich inwestycji zagranicznych W obliczu globalizujących się gospodarek i rynków oraz międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw – procesów wzajemnie napędzających się i powodują- cych wrażenie zmniejszania się odległości pomiędzy kontynentami świata – prócz migracji ludzi i towarów obserwujemy również przemieszczanie się kapi- tału. Współczesne firmy, aby pozostawać konkurencyjnymi, decydują się na rozszerzenie lub przeniesienie swej działalności poza granice kraju macierzyste- go, a głównym motywem popychającym je w tym kierunku, jest dążenie do przetrwania w turbulentnym otoczeniu oraz maksymalizacja zysków. W związku z powyższym coraz więcej uwagi poświęcane jest dynamice i rozwojowi korpo- racji międzynarodowych oraz dokonywanych przez nie lokat kapitału w postaci bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) w poszczególnych regionach świata. Inwestycje zagraniczne są postrzegane jako jeden z najważniejszych czynni- ków wzrostu gospodarek regionalnych. Ich obecność sprzyja przede wszystkim transferowi nowoczesnych technologii oraz poprawia sytuację na lokalnych rynkach pracy. W większości regionów ekonomicznych znaczna część obrotu eksportu generowana jest przez firmy z udziałem zagranicznym, gdyż BIZ to głównie projekty proeksportowe. Znaczenie inwestycji zagranicznych w gospo- darce jest szczególnie ważne ze względu na niedobór własnych środków finan- sowych, uniemożliwiających podejmowanie inwestycji, a szanse na moderniza- cję regionalnych gospodarek poszczególnych regionów, zastąpienie zużytego majątku produkcyjnego oraz poprawę konkurencyjności, stwarza kapitał obcy w formie BIZ13. Od kilku lat obserwuje się wzmożoną, ogólnoświatową konkurencję między wybranymi częściami świata o napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Konkurujące ze sobą regiony ekonomiczne14, terytorialnie wyodrębnione kom- pleksy produkcyjno-usługowe, wyróżniające się na tle otaczających je obszarów 13 World Investment Report 2004, The Shift Towards Services, UNCTAD, New York and Ge- neva 2004, s. 364–376. 14 Pojęcie „region ekonomiczny” zdefiniowano szerzej w paragrafie 1.4. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej... 23 charakterystycznymi formami zagospodarowania, zmieniającymi się w czasie, rozwijającymi się lub upadającymi, obszary wyodrębnione na podstawie okre- ślonych kryteriów ekonomicznych, posiadają związki z gospodarką narodową oraz specyficzny profil gospodarczy. Są przestrzennymi ugrupowaniami spo- łeczno-ekonomicznymi, głównie produkcyjnymi, znajdującymi trwałe odbicie w formach zagospodarowania określonego obszaru15. Firmy międzynarodowe są uprzywilejowane w wyborze krajów, gmin, miast. Mają możliwość wskazania najatrakcyjniejszych alternatyw spośród bardzo dużej i ciągle powiększającej się ilości terenów inwestycyjnych z poszczególnych regionów ekonomicznych. Pomimo faktu, że forma przepływu kapitału, jaką są bezpośrednie inwestycje zagraniczne, występuje w gospodarce światowej od dawna, to dopiero po drugiej wojnie światowej nabrała szczególnego znaczenia. Stało się tak głównie za sprawą wyodrębnienia się grupy przedsiębiorstw jaką stanowią korporacje trans- narodowe (KTN), czyli spółek posiadających aktywa innych podmiotów zloka- lizowanych za granicą, przy czym najczęściej chodzi o posiadanie określonego pakietu akcji (10 procentowy pakiet akcji jest powszechnie uznawany za wystar- czający do traktowania firmy jako korporacji transnarodowej). Obecnie inwesty- cje bezpośrednie są najczęściej podejmowane jako element strategii przedsię- biorstw upatrujących w ekspansji na rynek światowy swojej szansy na rozwój16. W przeszłości kraje budowały przewagę gospodarczą głównie na podstawie międzynarodowej wymiany handlowej. Handel zagraniczny w dalszym ciągu jest jedną z najszybciej rozwijających się form współpracy gospodarczej, ale BIZ zaczyna odgrywać bardziej znaczącą rolę w światowej gospodarce17. Większość ruchów kapitału w skali międzynarodowej jest inicjowana przede wszystkim przez przedsiębiorstwa (również obok innych uczestników rynku, na przykład międzynarodowych instytucji finansowych lub rządowych i innych). Odbywa się to albo w formie kredytów kupieckich, przyznawanych sobie wza- jemnie przez przedsiębiorstwa realizujące transakcje handlu zagranicznego, albo w formie dokonywanych, z różnych pobudek za granicą, bezpośrednich inwe- stycji zagranicznych18. W międzynarodowych przepływach kapitału, z jednej strony, chodzi o obroty kapitałem pożyczkowym, a z drugiej, kapitałem produkcyjnym. Kapitał pożycz- kowy to wymieniane w skali międzynarodowej wkłady gotówkowe oraz różnego rodzaju papiery wartościowe, z wykluczeniem akcji. Kapitał produkcyjny, na- 15 K. Kuciński, Podstawy teorii regionu ekonomicznego, PWN, Warszawa 1990, s. 12–18. 16 J. Rymarczyk (red.), Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWE, Warszawa 2006, s. 109. 17 OECD – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, międzynarodowa organizacja gospodarcza, której celem jest koordynacja polityki krajów członkowskich, by stymulować, mię- dzy innymi, rozwój gospodarczy. 18 P. Bożyk, J. Misala, M. Puławski, Międzynarodowe stosunki ekonomiczne, PWE, Warszawa 1999, s.158. 24 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych tomiast, występuje w obrocie międzynarodowym w postaci zagranicznych inwe- stycji bezpośrednich lub tak zwanych inwestycji portfelowych (portfolio). Istota inwestycji produkcyjnych sprowadza się do dokonania nakładów kapitału w przedsiębiorstwach zagranicznych w celu ich uruchomienia od podstaw (green- field) albo ich zakupu w części lub w całości (brownfield). Jeśli następuje uru- chomienie przedsiębiorstwa zagranicznego od podstaw lub jego zakup w cało- ści/części, to wartość dodatkowa jest przekazywana do kraju macierzystego w formie zysków. Ważną kwestią jest to, czy eksporter kapitału ma i chce spra- wować kontrolę nad zagranicznym przedsiębiorstwem. Z formalnego punktu widzenia sprawowanie takiej kontroli umożliwia posiadanie przynajmniej 51 wartości akcji zagranicznego przedsiębiorstwa. W praktyce, wobec dużego roz- drobnienia akcji, często są przypadki, że inwestorzy zagraniczni posiadają jedy- nie około 10 akcji, co i tak daje im kontrolę nad całym przedsiębiorstwem. Tabela 1.1. Główne różnice pomiędzy inwestycjami bezpośrednimi a inwestycjami portfelowymi Cecha różnicująca Inwestycja bezpośrednia Inwestycja portfelowa Cel inwestycji Motyw inwestowania Czas trwania inwestycji Kapitał wnoszony przez in- westora do przedsiębiorstwa Wejście i wyjście z rynku zagranicznego Stabilność inwestycji Zakres kontroli inwestora Stosowanie zachęt inwesty- cyjnych w kraju przyjmu- jącym inwestycje Stosunek opinii społecznej w kraju przyjmującym in- westycje Sprawowanie długotrwałej i efek- tywnej kontroli nad firmą, wpro- wadzanie zmian, nowych techno- logii i utrzymanie przewagi kon- kurencyjnej na rynku Uwzględnianie przez inwestora nie tylko stopy zysku i strat, ale również wielu innych czynników Inwestycja długoterminowa Kapitał rzeczowy, finansowy, tech- nologiczny, know-how Wejście i wyjście to proces długo- trwały Wysoka, inwestor zainteresowany stałym dochodem Inwestor ma duży wpływ na ren- towność danego przedsiębiorstwa. Skomplikowany i kosztowny pro- ces zachęt dla inwestorów Nastawienie się inwestora na szybki i duży zysk. Brak chęci sprawowania kontroli nad dzia- łalnością przedsiębiorstwa Niskie ryzyko oraz korzystna stopa procentowa Inwestycja krótkoterminowa Wyłącznie kapitał finansowy i wyjścia z Łatwość wejścia rynku Mała, nabywanie papierów war- tościowych zależne od ich ceny Inwestor nie ma wpływu na ren- towność danego przedsiębiorstwa Łatwość zachęcania inwestorów w przypadku papierów rządowych Duża świadomość społeczeństwa o rozmiarach inwestycji Mała świadomość społeczeństwa o rozmiarach inwestycji Źródło: J. Sikorski, Korporacje międzynarodowe we współczesnej światowej gospodarce kapitali- stycznej, SGPiS, Warszawa 1981, s. 221–222; M. Stawicka, Atrakcyjność inwestycyjna Pol- ski, CeDeWu, Warszawa 2007, s. 21. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej... 25 Gdy inwestorowi zagranicznemu chodzi jedynie o utrzymanie dywidend od akcji przedsiębiorstw zagranicznych, wtedy nie mówi się o sprawowaniu kontroli nad przedsiębiorstwem, lecz ma się do czynienia z bezpośrednimi inwestycjami zagranicznymi typu portfelowego. Inwestycje portfelowe polegają na zakupach akcji oraz innego rodzaju papierów wartościowych zagranicznych przedsię- biorstw produkcyjnych/usługowych, celem uzyskania określonych dochodów, które zazwyczaj są przesyłane do kraju macierzystego w formie procentów i dy- widend19. Ponieważ inwestycje typu portfelowego, podobnie jak BIZ, wiążą się z własnością kapitału, w praktyce trudno jest rozróżnić te dwa rodzaje inwesty- cji. W statystykach przyjmuje się wspomniany 10 udział w kapitale jako mi- nimum kwalifikujące inwestycję jako BIZ, a inwestycje o niższym udziale jako portfelowe20 (tabela 1.1.). Inwestorem bezpośrednim może być osoba indywidualna, spółka, przedsię- biorstwo prywatne lub publiczne, rząd, grupa osób albo przedsiębiorstw, przy czym większość inwestycji dokonywanych jest przez korporacje transnarodowe. Zgodnie z definicją OECD, przedsiębiorstwem zagranicznym powstałym w wyniku BIZ jest firma, w której zagraniczny inwestor ma co najmniej 10 udziałów lub 10 głosów na walnym zabraniu akcjonariuszy i w której posiada efektywny wpływ na zarządzanie21. W takim przypadku przedsiębiorstwo zagra- niczne uznane zostaje za powstałe w wyniku BIZ. Należy wskazać na brak zgodności wśród badaczy co do treści paradygmatu BIZ. Rozbieżności tych opinii można ująć w dwóch skrajnościach. Z jednej strony BIZ są przejawem racjonalnej postawy przedsiębiorstw, które wobec niedoskonałości rynku prowadzą w ten sposób działalność optymalizującą alo- kację zasobów, a z drugiej są narzędziem eksploatacji jednych krajów przez drugie. Brak jednomyślności naukowców sprawia, że istniejące wyjaśnienia teoretyczne tego zjawiska są bardzo zróżnicowane, co w dużym stopniu utrudnia możliwość kumulacji wiedzy oraz sprawia, że brak jest syntetycznej i wyczerpu- jącej definicji. Klamrą spinającą wszystkie z wymienionych w tabeli 1.2. defini- cji, są następujące ich elementy: • aspekt trwałego wpływu na przedsiębiorstwo w innym kraju (zarządzanie • każda bezpośrednia inwestycja zagraniczna dotyczy co najmniej dwóch kra- przedsiębiorstwem), jów22. 19 Ibidem, s. 139–140. 20 UNCTAD, M. Olifrowiecz (red.), Bezpośrednie inwestycje zagraniczne na świecie i w Polsce: tendencje, determinanty i wpływ na gospodarkę, Ministerstwo Gospodarki i UNCTAD, Warszawa 2002, s. 13–14. 21 T. Rynarzewski, A. Zielińska-Głębocka, Międzynarodowe stosunki gospodarcze. Teoria wymiany i polityki handlu międzynarodowego, PWN, Warszawa 2006, s. 209. 22 M. Gorynia, Strategie…, op. cit., s. 96. 26 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych Tabela 1.2. Definicje bezpośrednich inwestycji zagranicznych według wybranych źródeł Autor J. Kaliński, K. Kaszuba R. Patora, R. Piasecki OECD Unia Europejska UNCTAD Definicja W ujęciu makroekonomicznym BIZ określane są jako forma międzynarodowego przepływu kapitału lub jako jedno z zewnętrznych źródeł finansowania gospodarki danego kraju. W ujęciu mikroekonomicznym, natomiast, BIZ to podstawowe źródło finansowania transnarodowych podmiotów gospodarczych; transfer niezbę- dnych czynników wytwórczych poza granice kraju. Inwestycje zagraniczne stano- wią celowo ukierunkowane rozszerzenie działalności przedsiębiorstwa poza grani- ce kraju macierzystego, celem dostosowywania się do warunków rynkowych23. BIZ stanowią lokatę kapitału w przedsiębiorstwie zagranicznym, aby uzyskać trwały wpływ na kierowanie działalnością wspomnianego przedsiębiorstwa i osią- gać z tego tytułu profity24. Według wzorcowej definicji Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) BIZ są kategorią międzynarodowych inwestycji dokonywaną przez rezy- denta jednego kraju (osobę prawną, inwestora bezpośredniego, firmę matkę, kor- porację transnarodową), z zamiarem sprawowania długotrwałej kontroli i trwałej korzyści, w przedsiębiorstwie innego kraju (firma córka lub przedsiębiorstwo bezpośredniej inwestycji). Przez długotrwałą kontrolę rozumie się długoterminowe relacje inwestora bezpośredniego oraz przedsiębiorstwa pośredniej inwestycji i istotny poziom oddziaływania, dający inwestorowi bezpośredniemu efektywny głos w zarządzaniu przedsiębiorstwem inwestycji. Trwała korzyść wskazuje na długookresowy związek pomiędzy przedmiotem inwestycji a inwestorem, który posiada znaczący wpływ na zarządzanie przedsiębiorstwem. 10 zaangażowania kapitałowego inwestora w przedsiębiorstwie pośredniej inwestycji, to minimalny próg, by uznać inwestycję za BIZ25. BIZ są wszelkiego rodzaju inwestycjami dokonywanymi przez osoby fizyczne, przedsiębiorstwa handlowe, przemysłowe lub finansowe za granicą. Służą do stwarzania/podtrzymywania stałych i bezpośrednich stosunków między dostarczy- cielem funduszy a szefem przedsiębiorstwa lub przedsiębiorstwem, dla którego fundusze są przeznaczone, celem prowadzenia działalności ekonomicznej26. Syntetyczną definicję BIZ podaje UNCTAD (Konferencja Narodów Zjednoczo- nych ds. Handlu i Rozwoju), która określa BIZ jako inwestycje dokonane przez przedsiębiorstwo lub osobę fizyczną jednego kraju (czyli przedsiębiorstwo matkę kraju pochodzenia BIZ) w przedsiębiorstwo innego kraju (zwanego filią zagra- niczną w kraju przyjmującym BIZ) z zamiarem sprawowania długotrwałej kontroli pozwalającej zarządzać filią zagraniczną. Te dwie cechy – kontrola i długotrwałe 23 J. Kaliński, K. Kaszuba (red.), Globalizacja. Integracja. Przedsiębiorczość, Wyższa Szkoła Zarządzania w Rzeszowie, Rzeszów 2002, s. 215–219. 24 R. Patora, R. Piasecki (red.), Polityka konkurencji w krajach wschodzących rynków, Studia i monografie Nr 3, Łódź 2001, s. 85. 25 OECD Benchmark Definition of Foreign Direct Investment, Third Edition, OECD Paris 1996, s. 7–8; M. Nytko, Model stadiów rozwoju gospodarczego T. Ozawy jako narzędzie prognozy skutków rozwoju bezpośrednich inwestycji zagranicznych w kraju goszczącym, www.ae.katowice.pl, 10.07. 2009. 26 I. Ostrowska, Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w EWG, Uniwersytet Wrocławski, Wro- cław 1988, s. 15. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej... 27 A. Stępniak, S. Umiński P. Bożyk, J. Misala, M. Puławski A. Buckley A. Budnikow- ski E. Cyrson zainteresowanie różnią BIZ od inwestycji typu portfelowego. Horyzont czasowy inwestycji portfelowych często ogranicza się do tygodni czy miesięcy, natomiast w przypadku BIZ horyzont czasowy jest znacznie dłuższy27. Za BIZ uznają inwestycje mające na celu uzyskanie przez zagraniczny podmiot trwałego dochodu poprzez efektywny wpływ na decyzje miejscowego przedsię- biorstwa28. Za miarę tego wpływu przyjmuje się zazwyczaj udział własnościowy inwestora w przedsiębiorstwie (wspomniane wcześniej posiadanie co najmniej 10 akcji lub udziałów firmy). BIZ polegają na długotrwałym ulokowaniu kapitału w przedsiębiorstwie innego kraju w celu uzyskania trwałego wpływu na jego działalność i osiągania z tego tytułu zysków. Większość BIZ danego podmiotu za granicą zwiększa się nie tylko w skutek przekazania kapitału, lecz również przez reinwestowanie w przedsiębior- stwie zagranicznym zysku zamiast transferowania go do kraju. Przedsiębiorstwo przekazujące za granicę kapitał w formie rzeczowej lub pieniężnej może stać się wyłącznym właścicielem lub współwłaścicielem przedsiębiorstw działających w kraju lokaty29. Przez BIZ należy rozumieć działania związane z nabyciem za granicą aktywów trwałych (nieruchomości i wyposażenia) oraz uzyskania przez firmę inwestującą kontroli operacyjnej. BIZ może mieć różne formy, na przykład założenia w innym kraju nowego przedsiębiorstwa stanowiącego filię lub przedsiębiorstwo zależne od firmy macierzystej30. BIZ to podejmowane od podstaw samodzielnej działalności za granicą lub przej- mowanie kierownictwa już istniejącego przedsiębiorstwa. Kierowanie działalno- ścią gospodarczą za granicą to cecha odróżniająca inwestycje bezpośrednie od portfelowych. W tych drugich podmiot wwożący kapitał, co prawda, też inwestuje w działalność, ale nie obejmuje pakietu akcji wystarczającego do jej kontrolowania31. Charakterystyczną cechą BIZ jest przemieszczanie, prócz środków finansowych, także czynników produkcji, przy czym kluczową rolę odgrywają umiejętności technologiczne, menedżerskie i marketingowe. BIZ to inwestycje przedsiębiorcze i, w odróżnieniu od inwestycji portfelowych, nie stanowią jednorodnych aktywów, ale przemieszczający się za granicę pakiet produkcyjny, w którym kapitał nie jest składnikiem dominującym, lecz jedynie współtowarzyszącym32. J.H. Dunning BIZ to nie tylko transakcje wiązane na płaszczyźnie transferu kapitału do kraju przyjmującego inwestycję. Należy traktować je szerzej, jako transfer wielu czyn- ników: produkcji/umiejętności technologicznych/menedżerskich/marketingowych, a nie jedynie kapitału33. 27 J. Kaliński, K. Kaszuba (red.), Globalizacja…, op. cit., s. 215–219. 28 A. Stępniak, S. Umiński, Polska – WE Możliwości inwestowania na obszarze Wspólnoty, IBnGR, Gdańsk 1993. 29 P. Bożyk, J. Misala, M. Puławski, Międzynarodowe stosunki…, op. cit., s. 160. 30 A. Buckley, Inwestycje zagraniczne. Składniki wartości i ocena, PWN, Warszawa 2002, s. 94. 31 A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWE, Warszawa 2006, s. 144–145. 32 C. Cyrson, Korporacje wielonarodowe, Prawidłowości ekspansji zagranicznej, PWN, War- szawa 1981, s. 157. 33 J.H. Dunning, Studiem in International Investment, London 1970, s. 27; A. Szczepkowska- -Flis, Empiryczna analiza wpływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych na wzrost gospodarczy w Polsce w latach 1996–2004, s. 89–90, www.mikro.univ.szczecin.pl, 06.07.2009. 28 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych Firma AT Kearney MFW BIZ składają się z inwestycji w aktywa fizyczne, takie jak fabryki i wyposażenie, za granicą kraju pochodzenia kapitału. Posiadanie 10 lub więcej udziałów w przedsiębiorstwie zagranicznym pokazuje chęć sprawowania w nim zarządzania. To odróżnia BIZ od inwestycji typu portfelowego34. Międzynarodowy Fundusz Walutowy definiuje BIZ jako inwestycje podejmowane przez rezydentów danej gospodarki w celu uzyskania trwałego wpływu na działal- ność przedsiębiorstwa w innym kraju (przedsiębiorstwa bezpośredniego inwesto- wania). Inwestorem bezpośrednim jest zagraniczna osoba prawna lub ich grupa, która dokonuje inwestycji35. J. Hirshleifer W znaczeniu motywacyjnym najpełniej istotę BIZ oddaje definicja według tego autora, która mówi, że są to przedsięwzięcia, których istotą jest teraźniejsze wyrze- czenie się dla przyszłej korzyści. Teraźniejszość jest uznana za względnie pewną, a przyszłość jest niewiadomą. Zatem BIZ są poświęceniem pewnego dla niepewnej korzyści36. Źródło: Opracowanie własne na podstawie literatury wymienionej jako przypisy do poszczególnych wierszy tabeli. Wielu inwestorów zagranicznych zanim zdecyduje się na BIZ, preferuje wej- ście na rynek danego kraju przez określone fazy procesu umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa. Kolejność poszczególnych faz może być przedmiotem dyskusji, jednak przekonująca wydaje się koncepcja J. Czupiała: 1. eksport; 2. sprzedaż li- cencji za granicę; 3. franchising; 4. joint-venture z przedsiębiorstwem (inwe- storem) kraju goszczącego; 5. założenie całkowicie własnego przedsiębiorstwa (jednostki zależnej)37 w innym kraju, czyli bezpośrednia inwestycja zagraniczna. Analizując przesłanki lokalizacji przedsiębiorstw zagranicznych, można stwierdzić, że w dużej mierze zależą one od podstawowych czynników lokaliza- cji przemysłu, rozumianych jako zjawiska gospodarcze, które wpływają na zmiany nakładów inwestycyjnych i kosztów produkcyjnych przedsiębiorstw w zależności od wyboru lokalizacji obiektu przemysłowego. Z analizy rozwoju przemysłu w ujęciu przestrzennym wynika, że nie wszystkie miejsca dla różnych rodzajów produkcji spełniają określone wymagania i zapewniają uzyskanie od- powiednich korzyści gospodarczych. Wybór lokalizacji przez przedsiębiorstwa transnarodowe wymaga uwzględnienia czynników przyrodniczych, ekonomicz- nych, organizacyjnych, technicznych i społecznych, które zmieniają się w czasie 34 New concerns in an uncertain world, The 2007 A. T. Kearney FDI Confidence Index, A.T. Kearney, Global Business Policy Council, Vienna, Virginia, s. 2. 35 IMF, Balance of Payments Manual, Fifth Edition, 1993, s. 86. 36 J. Hirshleifer, Investment Decision under Uncertainity: Choice – Theoretic Approches, The Quarterly Journal of Economisc 1965, Vol. LXXIX, No. 4, s. 509; M. Stawicka, Atrakcyjność inwestycyjna…, op. cit., s. 18. 37 J. Czupiał, rozdział Globalizacja przedsiębiorstwa, w pracy zbiorowej pod red. J. Lichtar- skiego, Podstawy nauki o przedsiębiorstwie, Wydawnictwo AE Wrocław, Wrocław 2002, s. 405; J. Różański (red.), Inwestycje rzeczowe i kapitałowe, Difin, Warszawa 2006, s. 163–165. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako przedmiot badań mezoekonomii transgranicznej... 29 i przestrzeni. Do podstawowych czynników lokalizacji przedsiębiorstw zaliczymy: bazę surowcową, energetyczną, zasoby pracy, rynek zbytu, możliwości transpor- towe, infrastrukturę. W obliczu wolnego przepływu czynników produkcji (szcze- gólnie kapitału) również inne czynniki odgrywają rolę w lokalizacji przedsię- biorstw w myśl tak zwanej zasady koherencji lokalizacyjnej, nie zawsze speł- nionej38. Zasadniczo bezpośrednie inwestycje zagraniczne występują, gdy, z jednej strony, mamy do czynienia z czynnikami forsującymi je przez kapitał dokonują- cy inwestycji (push factors), a z drugiej strony, z czynnikami przyciągającymi inwestycje przez kraj goszczący (pull factors). Czynniki forsujące wyjaśniają motywy dokonywania inwestycji zagranicznych, natomiast przyciągające inter- pretują chęć do ich przyjmowania przez kraje goszczące39. Istnieje wiele teorii bezpośrednich inwestycji zagranicznych próbujących wy- jaśniać motywy, jakimi kieruje się przedsiębiorstwo decydujące się na rozsze- rzenie działalności poza kraj macierzysty. Przez pojęcie motywu, w kontekście BIZ, rozumie się bodziec wynikający z określonych potrzeb lub celów, który wywiera na organizację presję skłaniającą do podjęcia określonych działań. Jest to czynnik wzbudzający proces motywacyjny i wykorzystujący jego mechani- zmy, jest impulsem do rozszerzania lub przenoszenia działalności gospodarczej, całego procesu produkcyjnego lub jego części. Największą grupę motywów lokowania inwestycji w Polsce stanowią czyn- niki ekonomiczne, a do najważniejszych motywów ekonomicznych zaliczyć można między innymi dynamikę i strukturę PKB, konkurencyjne koszty pracy, ziemi, koszty energii, gazu, oraz różne formy zachęt inwestycyjnych. Motywy społeczno-kulturowe lokowania inwestycji w Polsce to głównie dostępność, struktura i jakość potencjalnej kadry oraz wielkość i chłonność rynku zbytu. Motywy geograficzne, natomiast, wynikają z położenia geograficznego kraju lokaty, występowania tam portów morskich, lotnisk, połączeń komunikacją sa- mochodową oraz kolejową czy wreszcie dostępu do rynków zbytu w krajach sąsiednich40. 2000, s. 502–503. 38 W. Janasz (red.), Elementy strategii rozwoju przemysłu, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 39 E. Oziewicz, Oddziaływanie bezpośrednich inwestycji zagranicznych na wybrane elementy gospodarki kraju goszczącego, 2004, s. 157, [w:] W. Karaszewski (red.), Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2004; M. Jaworek, M. Kuzel, Efekty napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Polski – wybrane zagadnie- nia, [w:] W. Pluta (red.), Zarządzanie finansami firm, teoria i praktyka, Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, nr 1152, Wrocław 2007, s. 237. 40 M. Woźniak-Urbańczyk, Inwestycje zagraniczne jako motywatory rozwoju – Polski i Za- chodniopomorskiego, [w:] R.B. Woźniak, Ż. Stasieniuk (red.), Społeczeństwo pogranicza polsko- -niemieckiego, wyzwania i dylematy, Economicus, Szczecin 2007, s. 211–215. 30 Część 1. Teoretyczne studia inwestycji zagranicznych Z punktu widzenia utrzymania lub polepszenia międzynarodowej pozycji konkurencyjnej przez KTN można wyróżnić cztery rodzaje motywów determi- nujących podjęcie BIZ i jednocześnie wyznaczających cztery rodzaje inwesto- rów zagranicznych (tabela 1.3.). Tabela 1.3. Rodzaje inwestycji zagranicznych ze względu na motywy kierujące inwestorem Rodzaj inwestycji zagranicznych Motywy inwestora Inwestycje poszukujące tańszych czynników produkcji, niż byłoby to możliwe w kraju macie- rzystym (resource seeking) Inwestycje poszukujące rynków zbytu, zoriento- wane na rynek wewnętrzny (ang. market seeking) Inwestycje zorientowane na polepszenie efek- tywności (efficien
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mezoekonomia transgraniczna przedsiębiorstw. Studium bezpośrednich inwestycji zagranicznych w rozwoju regionów ekonomicznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: