Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00104 006953 11514382 na godz. na dobę w sumie
Mezostruktura gospodarki Polski w okresie transformacji. Uwarunkowania, procesy, efektywność - ebook/pdf
Mezostruktura gospodarki Polski w okresie transformacji. Uwarunkowania, procesy, efektywność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-443-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem zainteresowania i omówienia w książce jest poznanie, kwantyfikacja i ocena efektów procesów podporządkowanych celom szczegółowym transformacji gospodarczej – dokonania przemian strukturalnych, osiągnięcia wzrostu konkurencyjności, przeprowadzenia restrukturyzacji oraz poprawy i stabilizacji sytuacji finansowej przedsiębiorstw. Podstawową jej wartością jest zbudowanie konstrukcji teoretyczno-empirycznej o charakterze modelowym, która wyjaśnia, kwantyfikuje i umożliwia ocenę efektów procesów służących realizacji celów szczegółowych transformacji gospodarczej oraz współzależności i ich oddziaływania na efektywność i rozwój mezostruktury gospodarki Polski.

Z recenzji prof. zw. dr. hab. Władysława Janasza:

Cel, jaki postawił sobie Autor, jest bardzo ambitny, a problem badawczy nie był dotychczas przedmiotem tak szerokich ocen zarówno w zakresie obiektu badań, ich rozciągłości w czasie, wieloaspektowego, wielopłaszczyznowego, a więc holistycznego rozumienia mezogospodarki i procesów w niej zachodzących, a także opracowanej metodologii badań. Podjęta przez Autora problematyka zmian strukturalnych i ich powiązań z procesami efektywności mezostruktury gospodarki należy niewątpliwie do zagadnień złożonych (…). Analizowane zależności dotyczą zjawisk o wysokiej randze ekonomicznej i brzemiennych w rozliczne konsekwencje społeczne, a ich badanie umożliwia ocenę trendów rozwojowych transformacji mezostruktury współczesnej gospodarki (…). Wykorzystano w nim, co zasługuje na podkreślenie, interdyscyplinarne metody badawcze, a w celu weryfikacji postawionych hipotez badawczych opracowano spójną koncepcję metodologiczną, łączącą trzy wymiary poznania (…). W tym znaczeniu książka stanowi pozycję cenną, pożyteczną i zmniejszającą niewiedzę w rozpatrywanej dziedzinie, a lista zalet, ważnych ustaleń i inspirujących refleksji jest znaczna i one stanowią podstawę do sformułowania jednoznacznie pozytywnej oceny”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Cena 55 zł dr Jarosław Kaczmarek – pracownik Katedry Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw Uniwer- sytetu Ekonomicznego w Krakowie. Główny profil zainteresowań naukowych i badawczych obejmuje problematykę przekształceń własnościowych oraz zmian strukturalnych w gospodarce, analiz ekonomiczno-finansowych przedsiębiorstw i wycen ich wartości, zarządzania finansami, a także oceny projektów inwestycyjnych. Bogaty dotychczasowy dorobek publikacyjny jest efek- tem pogłębionych, własnych badań, poszukiwania nowych ich obszarów, a przede wszystkim dowodem bogatej w treści współpracy w środowisku naukowym. Przedmiotem zainteresowania i omówienia w książce jest poznanie, kwantyfikacja i ocena efektów procesów podporządkowanych celom szczegółowym transformacji gospodarczej – dokonania przemian strukturalnych, osiągnięcia wzrostu konkurencyjności, przeprowadzenia restruktury- zacji oraz poprawy i stabilizacji sytuacji finansowej przedsiębiorstw. Podstawową jej wartością jest zbudowanie konstrukcji teoretyczno-empirycznej o charakterze modelowym, która wyjaśnia, kwantyfikuje i umożliwia ocenę efektów procesów służących realizacji celów szczegółowych transformacji gospodarczej oraz współzależności i ich oddziaływania na efektywność i rozwój mezostruktury gospodarki Polski. „Cel, jaki postawił sobie Autor, jest bardzo ambitny, a problem badawczy nie był dotychczas przedmiotem tak szerokich ocen zarówno w zakresie obiektu badań, ich rozciągłości w czasie, wieloaspektowego, wielopłaszczyznowego, a więc holistycznego rozumienia mezogospodarki i procesów w niej zachodzących, a także opracowanej metodologii badań. Podjęta przez Autora problematyka zmian strukturalnych i ich powiązań z procesami efektyw- ności mezostruktury gospodarki należy niewątpliwie do zagadnień złożonych (…). Analizo- wane zależności dotyczą zjawisk o wysokiej randze ekonomicznej i brzemiennych w rozliczne konsekwencje społeczne, a ich badanie umożliwia ocenę trendów rozwojowych transformacji mezostruktury współczesnej gospodarki (…). Wykorzystano w nim, co zasługuje na podkreślenie, interdyscyplinarne metody badawcze, a w celu weryfikacji postawionych hipotez badawczych opracowano spójną koncepcję metodologiczną, łączącą trzy wymiary poznania (…). W tym zna- czeniu książka stanowi pozycję cenną, pożyteczną i zmniejszającą niewiedzę w rozpatrywanej dziedzinie, a lista zalet, ważnych ustaleń i inspirujących refleksji jest znaczna i one stanowią podstawę do sformułowania jednoznacznie pozytywnej oceny”. Z recenzji prof. zw. dr. hab. Władysława Janasza M e z o s t r u k t u r a g o s p o d a r k i P o l s k i w o k r e s i e t r a n s f o r m a c j i J a r o s ł aw K a c z m a r e K mezostruktura gospodarki polski w okresie transformacji uwarunkowania l procesy l efektywność Difin ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawa tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62 fax 22 841 98 91 www.difin.pl ISBN 978-83-7641-724-0 D i f i n Difin Recenzent Prof. zw. dr hab. Władysław Janasz Publikacja dofinansowana ze środków Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Copyright © by Difin SA Warszawa 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Redaktor prowadząca Maria Adamska ISBN 978-83-7930-443-1 Printed in Poland Difin SA 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1, tel. (22) 851-45-61, (22) 851-45-62, fax (22) 841-98-91 Wydanie pierwsze, Warszawa 2012 Skład i łamanie: Poligrafia – Fotoskład, tel. 609-10-10-15 Wydrukowano w Polsce Spis treści Wstęp 1. Zmiana systemu ekonomicznego jako podstawa transformacji gospodarki Polski oraz zapewnienie jej efektywności i trwałego rozwoju 1.1. Istota transformacji gospodarczej w ujęciu teorii systemów ekonomicznych i polityki ekonomicznej 1.2. Cechy transformacji gospodarczej i wyznaczniki jej celów 1.3. Uwarunkowania procesu zmian a model transformacji i docelowy kształt systemu makroekonomiczna 1.4. Transformacja a tranzycja – problem ciągłości procesu i jego ocena 2. Rozwój w ujęciu efektywności i kreowania wartości jako celów działania oraz dokonywanego pomiaru ekonomicznego 2.1. Rozwój jako nadrzędny cel działania – warunki oraz czynniki rozwoju i jego mierniki 2.2. Efektywność i wartość w aspekcie pomiaru ekonomicznego oraz oceny wykorzystania posiadanych zasobów 2.3. Kwantyfikacja efektywności w ujęciu kategorii wartości i jej kreowania 3. Cechy i zadania oraz uwarunkowania węzłowych procesów służących realizacji celów transformacji gospodarczej 3.1. Istota i przesłanki wyodrębniania struktur oraz cele przemian strukturalnych 3.2. Procesy restrukturyzacji w płaszczyźnie transformacji gospodarczej 3.3. Zdolność absorpcyjna, adaptacyjna i innowacyjna jako charakterystyka konkurencyjności 3.4. Kryzys i zagrożenie a bezpieczeństwo finansowe kontynuacji działalności 9 19 19 24 30 33 40 40 46 51 59 59 71 81 91 6 Spis treści 4. Cele i sposób oceny procesów transformacji gospodarczej oraz ich współwystępowania i oddziaływania na efektywność mezostruktury 4.1. Przesłanki i cele badań kluczowych procesów transformacji gospodarczej 4.2. Identyfikacja obiektu badań, źródła analizy empirycznej oraz przebieg 4.3. Schematy konstrukcyjne oraz elementy oceny węzłowych procesów 4.4. Metody i narzędzia analizy ekonomicznej opracowane z wykorzystaniem postępowania transformacji gospodarczej podejścia statystycznego 5. Ocena charakteru, kierunków i dynamiki przemian strukturalnych oraz konkurencyjności mezostruktury gospodarki Polski w latach 1990–2011 5.1. Zakres i tendencje przemian strukturalnych oraz stopnia koncentracji 5.2. Intensywność przekształceń strukturalnych, wyodrębnienie struktur homogenicznych oraz ocena przemian mezostruktury 5.3. Konkurencyjność obiektów i mezostruktury gospodarki w ujęciu jej determinant 5.4. Pozycje rangowe i zagęszczenie obiektów oraz ocena konkurencyjności mezostruktury 6. Ocena zmian mezostruktury gospodarki Polski w latach 1990–2011 w zakresie poprawy stopnia bezpieczeństwa finansowego oraz efektów działań restrukturyzacyjnych 6.1. Stopień bezpieczeństwa finansowego a zagrożenie kontynuacji działalności i upadłości obiektów mezostruktury 6.2. Ocena stopnia bezpieczeństwa finansowego i jego zmian oraz klasyfikacja 6.3. Koszty pracy i koszty materialne w ocenie postępu technicznego oraz produktywność majątku i nakładochłonności cząstkowe 6.4. Struktura majątkowo-kapitałowa oraz proces odnawiania majątku trwałego 6.5. Ocena tendencji, dynamiki i efektów restrukturyzacji mezostruktury i jej obiektów 7. Kreowanie wartości oraz oddziaływanie węzłowych procesów transformacji gospodarczej na efektywność mezostruktury gospodarki Polski w latach 1990–2011 7.1. Poziom i zmiany wpływu determinant kreowania wartości obiektów i mezostruktury 7.2. Ocena zmian w tworzeniu wartości, ich kierunku i dynamiki w ujęciu obiektów, grup obiektów i mezostruktury 103 103 109 114 127 138 138 146 156 164 178 178 182 191 202 209 216 216 227 7.3. Periodyzacja transformacji oraz ocena oddziaływania kluczowych jej procesów na efektywność mezostruktury 7.4. Klasyfikacja obiektów mezostruktury z wykorzystaniem syntetycznych miar oceny węzłowych procesów transformacji Spis treści 7 233 243 251 257 281 284 289 314 Zakończenie Bibliografia Spis tabel Spis rysunków Aneks Spis tabel aneksu Wstęp Struktura gospodarcza to określone rodzaje i układ elementów gospodarki, które składają się na całość oraz zbiór relacji między nimi – relacji między ele- mentami i między elementami a całością. Dokonując jej analizy z punktu widzenia stopnia i szczebla agregacji, wyróżnia się makro-, mezo- i mikrostrukturę. Naj- częstszym polem eksploracji są zmiany makrostruktur gospodarczych – w celu poszukiwania ogólnych prawidłowości tych zmian. Bardzo rzadko są prowadzone badania mezostruktur. Barierami są ograniczenia informacyjne, wielość elemen- tów i związków strukturalnych. Współczesna wiedza ekonomiczna dostarcza jednak wielu przesłanek do podjęcia badań na poziomie mezoekonomicznym – aby zrozumieć proces rozwoju gospodarki i zidentyfikować czynniki jej efek- tywności, uwagę należy koncentrować nie na makrostrukturze, lecz na jej ele- mentach. Mezostruktura gospodarki obejmuje warstwę elementów i związków strukturalnych pośrednich między poziomami makro i mikro. Zachodzące w niej liczne procesy charakteryzują i kształtują jej efektywność, oddziałując nie tylko na makro-, ale także na mikrostrukturę gospodarki (współoddziaływanie)1. Uwi- dacznia się to w dekompozycji tradycyjnych, pionowo zintegrowanych łańcu- chów wartości, a dowodem wpływu mezootoczenia na aktywność przedsię- biorstw i uzyskanie ponadprzeciętnej efektywności jest powstawanie skupisk przedsiębiorstw – gron konkurencyjnych gałęzi (klastrów)2. 1 Por.: W. Janasz, Mezoekonomia przemysłu w systemie nauk ekonomicznych, [w:] Zarys stra- tegii rozwoju przemysłu, (red.) W. Janasz, Difin, Warszawa 2006, s. 17–19; M. Gorynia, Mezo- ekonomia – modele samoregulacji branży, „Ekonomista” 1995, nr 5–6. 2 Por.: M.E. Porter, Clusters and the New Economics of Competition, „Harvard Business Re- view” 1998, nr 11, s. 82; M.H. Best, The New Competitive Advantage. The Reneval of American Industry, Oxford University Press, Oxford 2001, s. 69–71. 10 Wstęp Konieczne i pożądane staje się zatem badanie współzależności między dynamiką efektywności a dynamikami procesów ją kształtujących na poziomie mezoekonomicznym3, szczególnie w przypadku gospodarki okresu transforma- cji, a taką jest gospodarka polska lat 1990–2011. Transformacja systemowa obejmuje powiązane ze sobą procesy tworzące zbiór przemian (reform) pozostających we wzajemnych związkach. Jej częścią jest transformacja gospodarcza. Jako kategoria teorii systemów ekonomicznych obejmuje ona procesy rozwojowe gospodarki inicjowane przez zmianę ustroju, a będąc kategorią polityki gospodarczej, formułuje i objaśnia model gospodarki, cele oraz instrumenty polityki transformacyjnej i jej uwarunkowania. Ze wzglę- du na szeroki zakres, skalę i złożoność procesów oraz wzajemnych relacji opisu- jących i kształtujących gospodarkę, które występują równocześnie, przybiera ona postać wielu transformacji równoległych. Jej podstawowym celem – opisa- nym realizacją celów szczegółowych – jest zapewnienie efektywnego i stabilne- go rozwoju gospodarki. Rozwój to proces przemiany struktury – jej doskonalenia, osiągnięcia wyższego poziomu, wzrostu złożoności4. Z rozwojem są utożsamiane zmiany jakościowe postrzegane poprzez wykorzystanie czynników intensywnych i noś- ników postępu technicznego. Wzrost to zmiany ilościowe, które jednak nie wy- stępują w oderwaniu od zmian jakościowych. Uznano, że wzrost może prowa- dzić nie tylko do rozwoju, ale jest jego integralną częścią. Należy zgodzić się także z poglądem, że dynamika efektywności wartościuje dynamikę rozwoju5. Przyjęto, że efektywność opisują zmiany jakościowe, a zmiany wielkości – ilo- ściowe. Te pierwsze są przedmiotem zainteresowania niniejszej pracy – kształtu- ją je procesy wypływające z celów transformacji gospodarczej. Powyższy kontekst rozumienia transformacji gospodarczej, tj. procesów opisujących jej cele szczegółowe, rozwój i efektywność struktury gospodarki, stał się podstawą podjęcia decyzji o rozpoczęciu badań nad tymi procesami, przebiegającymi w gospodarce polskiej od 1990 roku. Analizowaną w pracy 3 Procesem jest ciąg stanów badanej mezostruktury w analizowanych momentach czasu, a dy- namika zmian mezostruktury jest oceniana poprzez zmienność jej stanów opisanych przyjętymi wielkościami. Por. także: A. Lipowski, Struktura gospodarki transformującej się. Polska 1990– 1998 i projekcja do roku 2010, Ziggurat, Warszawa 2000; J. Chmiel, O głębokości przekształceń strukturalnych w okresie transformacji, „Wiadomości Statystyczne” 2001, nr 11. 4 O. Lange, Całość i rozwój w świetle cybernetyki, PWN, Warszawa 1968, s. 9; S. Mynarski, Elementy teorii systemów i cybernetyki, PWN, Warszawa 1974, s. 9–12; L. Jakubów, Społeczne uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstwa, Akademia Ekonomiczna we Wrocławiu, Wrocław 2000, s. 27; A. Bojarska, W. Bojarski, Ocena ekonomiczna programu rozbudowy systemu, „Prak- seologia” 1972, nr 41, s. 12. 5 S. Chomątowski, Warunki a czynniki rozwoju przedsiębiorstwa. Próba identyfikacji i klasyfi- kacji, [w:] Restrukturyzacja w procesie przekształceń i rozwoju przedsiębiorstw, (red.) R. Boro- wiecki, Akademia Ekonomiczna w Krakowie – TNOiK, Kraków 1996, s. 174. Wstęp 11 strukturą jest mezostruktura gospodarki – jej elementami są działy zgodne z Polską Klasyfikacją Działalności (PKD), utworzone z całości, jakimi są przed- siębiorstwa. Zatem zrozumienie zmian występujących w przedsiębiorstwach ma kluczowe znaczenie dla objaśnienia obrazu całej ich zbiorowości. Przedmiotem pracy jest poznanie, kwantyfikacja i ocena efektów proce- sów podporządkowanych celom szczegółowym transformacji gospodarczej, czyli dokonania przemian strukturalnych, osiągnięcia wzrostu konkurencyjności, przeprowadzenia restrukturyzacji oraz poprawy i stabilizacji sytuacji finansowej przedsiębiorstw, a także ocena współzależności i kształtowania przez te procesy efektywności mezostruktury gospodarki Polski w latach 1990–2011. Uznanie wyróżnionych procesów – ich dynamik – za kształtujące dyna- mikę efektywności i rozwoju mezostruktury wynika z ich współzależności oraz wpływu na efektywność mezostruktury. Uznając efektywność za mierzalną ce- chę rozwoju, do jej pomiaru wykorzystano stopień kreowania wartości przez podmioty tworzące mezostrukturę. Głównym celem poznawczym podjętego badania było wyjaśnienie istoty i efektów wiodących procesów służących realizacji celów szczegółowych trans- formacji gospodarczej oraz mechanizmu współzależności i oddziaływania tych procesów na efektywność (rozwój) mezostruktury gospodarki Polski. Poznanie to, ze względu na złożoność i wielowymiarowość zmian składających się na transformację gospodarczą, wymagało wyróżnienia jego trzech warstw: elemen- tarnej – klasyfikowanie obiektów mezostruktury, pośredniej – związki struktu- ralne miar w obrębie charakterystyk procesów oraz uogólniającej – współzależ- ność i wpływ procesów. Wychodząc od celu podstawowego pracy, przez rozpoznane procesy opi- sujące i kształtujące efektywność mezostruktury gospodarki, wyznaczono cele cząstkowe, które zdeterminowały poszczególne etapy i kroki postępowania ba- dawczego w ramach zdefiniowanej struktury analizy empirycznej. Mając na uwadze wielopoziomowość i szczegółowość tych celów, omówiono je dokładnie w rozdziale metodologicznym pracy. Podstawowy cel poznawczy pracy oraz cząstkowe cele badawcze osiąg- nięto poprzez wyznaczenie, a następnie wykonanie zadań, takich jak: • prezentacja i krytyczna analiza dorobku teoretycznego oraz badań empirycznych, dotyczących transformacji gospodarczej, efektywności i rozwoju struktur, • porównawcza analiza teoretycznych ujęć istoty, zakresu, struktury i metod pomiaru efektów zdefiniowanych podstawowych procesów opisujących i kształ- tujących efektywność, czyli przemian strukturalnych, konkurencyjności, re- strukturyzacji, bezpieczeństwa finansowego, kreowania wartości, • zebranie, przetworzenie oraz opracowanie danych liczbowych i informacji, charakteryzujących i kwantyfikujących całości w postaci przedsiębiorstw 12 Wstęp składających się na obiekty mezostruktury gospodarki, z wykorzystaniem 21 kategorii ekonomicznych oraz 30 zbudowanych relacji ekonomicznych i 6 miar syntetycznych (wielocechowych), • opracowanie rozwiązania o charakterze modelowym, służącego do oceny efektów kluczowych procesów transformacji gospodarczej, stanu i dynamiki powstałych w ich następstwie zmian mezostruktury gospodarki, dynamiki jej efektywności oraz dynamik procesów ją opisujących i kształtujących, • realizacja wyznaczonych celów cząstkowych postępowania badawczego, z wykorzystaniem wnioskowania teoretycznego, zdefiniowanych kierunków i ścieżek badań empirycznych oraz wypracowanej metodologii i metod ba- dawczych, w tym skonstruowanych i adaptowanych narzędzi badawczych, w oparciu o analizę porównawczą i przyczynowo-skutkową danych liczbo- wych z opracowanych ich zbiorów, • empiryczna weryfikacja sformułowanych podstawowych hipotez badaw- czych w następstwie realizacji celów postępowania badawczego. Oprócz podstawowego celu poznawczego i celów szczegółowych wyzna- czono także cel praktyczny, w przypadku którego chodziło o opracowanie mode- lu współzależności i wpływu dynamik procesów służących realizacji celów szczegółowych transformacji gospodarczej na dynamikę efektywności i rozwoju mezostruktury gospodarki Polski. Opisaniu i kwantyfikacji zmiennych modelu służą skonstruowane specjal- nie do tego celu miary syntetyczne, będące wynikowymi charakterystykami podstawowych relacji ekonomicznych ujętych w związki strukturalne, określają- ce i kształtujące efekty oraz poziom i dynamikę każdego węzłowego procesu. Dopełnienie konstrukcji stanowi sposób klasyfikowania obiektów względem trwałości i częstości zajmowania pozycji w mezostrukturze. Dla osiągnięcia przyjętych w pracy celów oraz precyzując przedmiot prowadzonych badań mezostruktury gospodarki w okresie transformacji gospo- darczej, zdefiniowano trzy podstawowe problemy badawcze, które ujęto w for- mie następujących pytań: • czy i w jakim stopniu procesy służące realizacji celów szczegółowych trans- formacji gospodarczej są współzależne i kształtują efektywność mezostruktu- ry – jej rozwój? • czy z punktu widzenia efektywności mezostruktury oraz poznanych, zmie- rzonych i ocenionych efektów procesów ją kształtujących proces transforma- cji gospodarczej przebiegał fazowo, a także czy zakończył się, czy trwa nadal? • czy zmiany w zagęszczeniu obiektów mezostruktury gospodarki, i jakie, współzależą z procesami ją opisującymi i kształtującymi, podporządkowa- nymi realizacji celów szczegółowych transformacji gospodarczej? Wstęp 13 Odpowiadając na tak postawione pytania badawcze, sformułowano głów- ną hipotezę pracy: procesy służące realizacji celów szczegółowych transformacji gospodarczej są współzależne i kształtują – w różnym stopniu i z różnym nasile- niem w czasie – efektywność i rozwój mezostruktury gospodarki, przy współ- występowaniu zmian tych procesów i zmian w zagęszczeniu mezostruktury, co wyznacza fazowy przebieg procesu transformacji gospodarczej, a stopień osiąg- nięcia celów kwantyfikowany efektami procesów objaśniających i kształtują- cych przebieg transformacji gospodarczej wskazuje na konieczność jej konty- nuacji. Główna hipoteza pracy została wzbogacona hipotezami szczegółowymi, które znajdują odzwierciedlenie w poniższych pytaniach badawczych: • jaką intensywność i kierunki zmian wykazały przemiany strukturalne me- zostruktury gospodarki oraz czy z punktu widzenia podobieństwa struktur możliwe jest wyodrębnienie struktur homogenicznych? • jakie zmiany wystąpiły w koncentracji mezostruktury gospodarki w ujęciu przedmiotowym oraz z punktu widzenia jej unowocześniania oraz jakie kie- runki i zmiany kierunków miały miejsce w orientacji proeksportowej me- zostruktury gospodarki, jej obiektów i grup obiektów? • jakie zmiany wystąpiły w kierunkach i dynamice konkurencyjności me- zostruktury gospodarki w okresie transformacji gospodarczej oraz jak ukształ- towała się i zmieniała relacja wydajności i kosztów jednostkowych pracy oraz intensywności działalności eksportowej i efektywności ogólnej (produk- tywności kosztów), oddziałująca na konkurencyjność mezostruktury? • jakie kierunki i dynamikę przyjęły zmiany stopnia bezpieczeństwa obiektów, ich grup i mezostruktury gospodarki oraz czy wystąpiła współzależność mię- dzy stopniem bezpieczeństwa finansowego a odsetkiem liczby sądowych po- stępowań upadłościowych? • jak ukształtowała się i zmieniała kosztochłonność przychodów ze sprzedaży, produktywność majątku (sprawność gospodarowania), struktura majątkowo- -kapitałowa, odnawianie zasobów majątku trwałego, w kontekście zakresu i stopnia oddziaływania na poziom restrukturyzacji mezostruktury? • jaki był charakter (i jego zmiany) relacji opisujących i kształtujących koszto- chłonność przychodów ze sprzedaży, produktywność majątku, strukturę ma- jątkowo-kapitałową i odnawianie zasobów majątku trwałego? • czy wystąpiło zjawisko zastępowania pracy żywej pracą uprzedmiotowioną (jako oznaka postępu technicznego) oraz jaki charakter miało oddziaływanie relacji kosztów całkowitych, kosztów pracy i kosztów materialnych na inten- sywność powiązań między podmiotami? • jak ukształtowały się i zmieniały wielkości rentowności majątku i wspoma- gania finansowego (kształtujące stopę zwrotu z kapitału własnego) oraz wiel- 14 Wstęp kości rentowności netto przychodów ze sprzedaży i mnożnika wartości doda- nej (kształtujące stopę wartości dodanej), charakteryzujące i oddziałujące na wynikową miarę wartości? • czy mezostruktura gospodarki posiadała cechę trwałości i jaka była częstość występowania obiektów w ich zbiorach w istotny sposób wyznaczających poziom konkurencyjności, bezpieczeństwa finansowego, restrukturyzacji oraz kreowania wartości mezostruktury? Podstawą empirycznej weryfikacji przyjętych w pracy hipotez badaw- czych było przeprowadzone badanie struktury, którą była mezostruktura gospo- darki Polski w latach 1990–2011. Strukturę tę tworzą podmioty gospodarcze klasyfikowane w działy PKD, określane jako obiekty mezostruktury. Obiekty te łączą się w grupy wyróżnione według rodzajów prowadzonej działalności, tj. produkcyjne, handlowe i usługowe, zgodnie z zasadami badań w ramach staty- styki publicznej. Zgromadzony materiał liczbowy charakteryzował w ujęciu zagregowanym podmioty gospodarcze mezostruktury – przedsiębiorstwa niefi- nansowe o liczbie pracujących od 10 osób, które złożyły obowiązkowe spra- wozdanie statystyczne. Według stanu na koniec 2011 roku było to 46 761 przed- siębiorstw, a udział badanej mezostruktury w całej zbiorowości przedsiębiorstw niefinansowych, o liczbie pracujących od 10 osób, nie był niższy niż 93,4 pod względem wartości podstawowych kategorii ekonomicznych. Ponadto badana mezostruktura posiadała udział w wartości dodanej sektora instytucjonalnego przedsiębiorstw w Polsce (tworzeniu PKB) na poziomie 91,7 (w 2010 roku). Wielkości te pozwalają zatem na przyjęcie wnioskowania przeprowadzonego z wykorzystaniem badanej mezostruktury jako wysoce wiarygodnego, uprawnia- jącego do uogólnień odnoszonych do całego sektora instytucjonalnego przedsię- biorstw w Polsce. Szczegółową charakterystykę obiektu badań, materiału liczbowego i jego źródeł oraz niezbędnych czynności podjętych w celu zapewnienia cech porów- nywalności danych liczbowych w analizowanym okresie przedstawiono w roz- dziale metodologicznym pracy. Co istotne, niezmiernie ważne w powyższym aspekcie było uwzględnienie czterech zmian klasyfikacji działalności gospodar- czej podmiotów gospodarki narodowej. Dla odpowiednich podokresów wyko- rzystano klucze klasyfikacyjne stosowane w badaniach w ramach statystyki pu- blicznej, zapewniające wysoki stopień dopasowania danych liczbowych (ponad 99,5 ). W przypadku ostatniego podokresu (lata 2007–2011, klasyfikacja PKD 2007) dokonano reklasyfikacji zbioru na poziomie klas przedsiębiorstw (w moż- liwych przypadkach – podklas przedsiębiorstw), tworząc zbiory odpowiadające grupom obiektów mezostruktury (rodzajom działalności), a suma tych zbiorów opisała badaną mezostrukturę. Uzyskany stopień dopasowania danych liczbo- wych dla mezostruktury i grup jej obiektów uznano za wystarczający (nie był on Wstęp 15 niższy niż 96,1 dla podstawowych kategorii ekonomicznych opisujących me- zostrukturę) do prowadzenia badań na wskazanych poziomach agregacji dla pełnego okresu analizy, tj. lat 1990–2011. Struktura pracy oraz prezentowane treści wynikają z jej celów, postawio- nych podstawowych i szczegółowych pytań badawczych oraz odpowiadających im hipotez. Praca ma charakter monograficzny, ukierunkowany na procesy opi- sujące oraz kształtujące efektywność i rozwój mezostruktury gospodarki Polski w okresie transformacji gospodarczej. Praca została podzielona na cztery zasadnicze części (obejmujące siedem rozdziałów). Zakres przedmiotowy pierwszej z nich wyznaczają rozdziały po- święcone transformacji gospodarczej oraz problematyce rozwoju, efektywności oraz kreowania wartości. Omówiono w nich istotę, cechy i cele transformacji, w ramach których zidentyfikowano podstawowe procesy opisujące i kształtujące jej przebieg. Procesy będące zmiennymi objaśniającymi efektywność i rozwój me- zostruktury są przedmiotem omówienia w części drugiej. Przedstawiono w niej istotę, charakterystykę, cele i sposób oceny efektów procesu przemian struktu- ralnych, konkurencyjności, restrukturyzacji oraz stabilizacji sytuacji finansowej przedsiębiorstw. Część trzecią stanowi szczegółowy opis celów i zadań badawczych pracy, które zostały zdefiniowane w jej wstępie. Przedstawiono charakterystykę obiek- tu badań, materiału liczbowego i jego źródeł, a następnie określono zakres i etapy prowadzonej analizy empirycznej. Jego dopełnieniem jest omówienie schematów konstrukcyjnych, elementów oceny oraz opracowanych i wykorzy- stanych podstawowych metod i narzędzi służących analizie wyróżnionych w pracy procesów. W czwartej części pracy zaprezentowano wyniki przeprowadzonych ba- dań dotyczących kierunków, dynamiki i efektów każdego z procesów – wyniki mające na celu weryfikację sformułowanych hipotez szczegółowych. Opis ten został zamieszczony w podrozdziałach poświęconych analizie każdego z proce- sów. Realizacja końcowych etapów prowadzonego postępowania badawczego pozwoliła na empiryczną weryfikację hipotezy głównej pracy, będącej następ- stwem postawionych pytań badawczych. Było to możliwe dzięki wykorzystaniu skonstruowanego modelu, który objaśnia w ujęciu syntetycznym oraz kwantyfi- kuje współzależności i oddziaływanie dynamik procesów służących realizacji celów szczegółowych transformacji gospodarczej na dynamikę efektywności i rozwoju mezostruktury gospodarki Polski. Wnioski końcowe zostały przedstawione i omówione w zakończeniu. Zamieszczono tam także rekomendacje dotyczące dalszych badań nad procesami 16 Wstęp opisującymi oraz kształtującymi efektywność i rozwój mezostruktury gospodarki Polski. Zgodnie z rozpoznanym stanem literatury przedmiotu, podjęty w pracy problem badawczy nie był dotychczas przedmiotem analiz – zarówno pod względem obiektu badań, przyjętego przedziału czasowego, szerokiego i wielo- aspektowego, a zatem holistycznego rozumienia mezogospodarki i procesów w niej zachodzących, jak i opracowanej metodologii. W myśl dominującego współcześnie w badaniach ekonomicznych podejścia, bazującego na wykorzy- staniu do opisu zjawisk metod statystycznych bądź matematycznych, takie też zastosowano w pracy. Realizacja celów poznawczych i praktycznych umożliwiła nie tylko roz- wiązanie problemów naukowych wynikających z samej istoty prowadzenia po- stępowania badawczego, ale daje podstawę do wykorzystania opracowanego rozwiązania o charakterze modelowym do monitorowania oraz diagnozowania sytuacji gospodarczej kraju na poziomie mezoekonomicznym. Każdy z jego komponentów – oprócz płaszczyzny syntetycznej modelu – w sposób szczegó- łowy wyjaśnia i kwantyfikuje zmiany zachodzące w mezostrukturze gospodarki, a dokładnie w procesach zmian transformującej się gospodarki. Ponadto umoż- liwia on przeprowadzenie i ocenę wyników klasyfikacji obiektów mezostruktury oraz trwałości i częstości ich występowania w zbiorach, w istotny sposób kształ- tujących poziom i dynamikę zmian badanych procesów. W sposób szczególny należy podkreślić fakt objęcia badaniem okresu od samego początku transformacji (od 1990 roku), a przede wszystkim aktualność badań (do 2011 roku) oraz ich wysoką użyteczność. Dokonany dobór miar szczegółowych i syntetycznych, w powiązaniu z dostępem do informacji pocho- dzącej ze statystyki publicznej, zapewnia z wykorzystaniem opracowanego roz- wiązania częstą obserwację (kwartalną) stanu gospodarki, co dotychczas nie było możliwe na poziomie mezoekonomicznym (sektor instytucjonalny przed- siębiorstw). Podstawową wartość i kluczowe znaczenie dla realizacji celów pracy po- siada zbudowana konstrukcja teoretyczno-empiryczna o charakterze modelo- wym, która wyjaśnia, kwantyfikuje i umożliwia ocenę efektów procesów służą- cych realizacji celów szczegółowych transformacji gospodarczej oraz współza- leżności i oddziaływania ich dynamik na dynamikę efektywności i rozwoju me- zostruktury gospodarki Polski. Konstrukcja ta obejmuje trzy wymiary poznania: poziom uogólniający, pośredni oraz elementarny. Pierwszy z nich, czyli uogólniający, objaśnia – z wykorzystaniem modeli regresji dwuwymiarowej i modelu wielorakiej regresji kwantylowej oraz skon- struowanych dla tych potrzeb miar syntetycznych (wielocechowych) – współza- leżności i wpływ dynamik zdefiniowanych kluczowych procesów transformacji Wstęp 17 na dynamikę efektywności badanej mezostruktury. Na tym poziomie przepro- wadzono także ocenę fazowości przebiegu procesu transformacji oraz związaną z nią jego periodyzację i wyznaczenie odpowiednich cezur czasowych. Możliwa była także weryfikacja hipotezy o zakończeniu procesu transformacji. Z wyko- rzystaniem par kryteriów w postaci miar syntetycznych dokonano oceny zagęsz- czenia obiektów mezostruktury i ich klasyfikacji. Na poziomie pośrednim każdy z komponentów modelu wyjaśnia i kwan- tyfikuje zmiany w relacjach ekonomicznych ujętych w związki strukturalne, które tworzą miary syntetyczne (ocena procesów), dzięki czemu charakteryzuje przemiany zachodzące w mezostrukturze gospodarki w poszczególnych obsza- rach. Stąd miara stopnia bezpieczeństwa finansowego, skorelowana z odsetkiem sądowych postępowań upadłościowych, spełniając warunki systemu wczesnego ostrzegania, dostarcza informacji o zagrożeniu finansowym kontynuacji działal- ności i upadłością. Miara konkurencyjności służy ocenie zmian jednostkowej wydajności i kosztów pracy oraz intensywności działalności eksportowej i efek- tywności ogólnej (produktywności kosztów). Są one podstawowymi kryteriami w ocenie pozycji konkurencyjnej mezostruktury, jej obiektów i grup obiektów. Miara restrukturyzacji opisuje i kwantyfikuje cztery podstawowe procesy prze- mian przebiegające w obiektach mezostruktury – postępu technicznego i zastą- pienia pracy żywej pracą uprzedmiotowioną, sprawności gospodarowania ma- jątkiem (szybkości krążenia kapitału zastosowanego w postaci majątku trwałego i majątku obrotowego), procesu kształtowania struktury majątkowo-kapitałowej i jego następstw oraz procesu odnawiania produkcyjnego zasobu majątku trwa- łego. Miara stopnia zmienności mezostruktury jest podstawą oceny intensywno- ści przemian strukturalnych, a zatem niepodobieństwa mezostruktury. Przemia- ny te są traktowane jako czynnik rozwoju mezostruktury, a stopień zmienności służy także do wyróżnienia struktur homogenicznych. Syntetyczna miara warto- ści opisuje i kwantyfikuje efektywność mezostruktury poprzez ocenę procesów kreowania wartości z perspektywy mikroekonomicznej (korzyści przynależne właścicielom przedsiębiorstwa) oraz makroekonomicznej (korzyści przynależne społeczeństwu, tworzące produkt krajowy). Poziom elementarny dostarcza natomiast ocen dotyczących wyników kla- syfikowania obiektów (działów PKD) z punktu widzenia stopnia zaawansowania przemian transformacyjnych oraz trwałości i częstości występowania obiektów w zbiorach w istotny sposób wyznaczających poziom konkurencyjności, bezpie- czeństwa finansowego, restrukturyzacji oraz kreowania wartości mezostruktury gospodarki. Klasyfikowanie to oraz porządkowanie obiektów mezostruktury prowadzono przy użyciu kryterium wartości miar syntetycznych (wielocecho- wych) i przypisanej im rangi oraz jej zmienności. 18 Wstęp W zbiorze miar opracowanych na potrzeby budowy przedstawionej kon- strukcji modelowej oraz ze względu na możliwości prowadzenia innych badań, szczególne znaczenie posiada: • estymowanie miary oceny stopnia bezpieczeństwa finansowego (sytuacji finansowej) przy użyciu modelu regresji logistycznej Firtha na bardzo licz- nym zbiorze uczącym, • skonstruowanie miary zagęszczenia obiektów mezostruktury gospodarki w wie- lowymiarowym układzie współrzędnych, poprzez odniesienie się do objęto- ści hiperelipsy obejmującej badany zbiór obiektów mezostruktury gospodarki, • opracowanie koncepcji tworzenia miar syntetycznych w badaniach z zakresu przemian strukturalnych poprzez odniesienie się do pojęcia centrum wielo- wymiarowego rozkładu empirycznego, z wykorzystaniem wektora średnich geometrycznych przy restrykcji sumowania się jego wartości do jedności. Stworzenie własnej, spójnej koncepcji metodologicznej, opracowanie i po- łączenie wyróżnionych poziomów oraz występujących w nich komponentów w jednym rozwiązaniu o charakterze modelowym, a także budowa nowych na- rzędzi, zapewniają wysoką wartość poznawczą proponowanej konstrukcji oraz nadają jej charakteru oryginalności. Charakter ten podkreśla koncepcja oceny kluczowych procesów transformacji oraz miar je opisujących i wartościujących, w ujęciu wielowarstwowych i wielokierunkowych powiązań oraz ich wzajem- nych relacji w przekroju czasowo-przestrzennym. Opisując i wartościując po- przez związki przyczynowo-skutkowe efektywność mezostruktury gospodarki – jej rozwój – opracowane rozwiązanie i prowadzone przy jego użyciu badania w sposób ciągły, o charakterze monitorowania, mogą mieć zastosowanie w two- rzeniu zasobu informacji wykorzystywanych przy podejmowaniu decyzji z ob- szaru polityki gospodarczej, stając się ich użytecznym narzędziem. Uzyskane efekty, zarówno w płaszczyźnie poznawczej zawierającej kon- tekst teoretyczny i empiryczny, jak i w płaszczyźnie metodologicznej, a także wartość aplikacyjna pracy pozwalają uznać ją za opracowanie, które poszerza wiedzę w obszarze teorii systemów ekonomicznych – wiedzę o prawidłowo- ściach procesów objaśniających i kształtujących efektywność gospodarki, zogni- skowanych na poziomie jej mezostruktury, zanurzonej w dokonujących się przemianach transformacyjnych. 1 Zmiana systemu ekonomicznego jako podstawa transformacji gospodarki Polski oraz zapewnienie jej efektywności i trwałego rozwoju 1.1. Istota transformacji gospodarczej w ujęciu teorii systemów ekonomicznych i polityki ekonomicznej Przełom lat 80. i 90. XX w. zapoczątkował w Polsce proces transformacji systemowej, która jest nie tylko przedmiotem licznych badań, ale rozległym polem eksploracji oraz istotą szerokiego i wieloaspektowego, a zatem holistycz- nego rozumienia gospodarki i procesów w niej zachodzących. Skupienie uwagi na gospodarce nie ogranicza jednak obszaru transformacji tylko do tego wymia- ru. Niezmiernie ważne są zmiany społeczne, polityczne czy obronne, które silnie determinują przebieg transformacji systemowej. Zmiany związane z transformacją gospodarczą, zdaniem L. Csaby, różnią się w sposób jakościowy od zmian określanych pojęciem reform gospodar- czych1. Zmienia się bowiem sama istota systemu ekonomicznego, a nie tylko zakres czy sposób samoregulacji i kierowania. Jak wskazuje M.G. Woźniak, transformacja gospodarcza obejmuje całokształt zmian sfery regulacyjnej w go- spodarce związanych z przejściem do nowego typu systemu ekonomicznego2. W przypadku Polski jest to przejście od systemu monocentrycznego do policen- trycznego. Transformacji nie należy postrzegać także jako nowej czy też innej J. Kleer, A. Kondratowicz, CeDeWu, Warszawa 2006, s. 67. 1 Por.: L. Csaba, The Capitalist Revolution in Eastern Europe. A Contribution to the Economic Theory of Systemic Change, Edward Elgar Publishing, Cheltenham 1995, s. 295; A. Kondratowicz, Od niewoli do wolności gospodarczej?, [w:] Wkład transformacji do teorii ekonomii, (red.) 2 M.G. Woźniak, Ekonomiczne problemy krajów postsocjalistycznych – cz. II, Akademia Eko- nomiczna w Krakowie, Kraków 1995, s. 8. 20 Rozdział 1 polityki gospodarczej3, co podkreśla B. Winiarski, zwracając uwagę, że taka polityka musi podjąć szczególne funkcje, które nie są właściwe dla gospodarek ustabilizowanych4. Transformacja obejmuje usunięcie bezpośrednich powiązań między pań- stwem, jako domeną sfery regulacyjnej, a podmiotami gospodarczymi funkcjo- nującymi w sferze realnej, co stanowi proces deregulacji. Zdaniem S. Fischera i A. Gelba proces ten współistnieje z procesem powstawania i rozwoju rynków, a warunek kompleksowości wprowadzanych zmian transformacyjnych oznacza konieczność objęcia nimi również obszarów działań określanych mianem defla- cji, demonopolizacji, denacjonalizacji, restrukturyzacji oraz związanych z two- rzeniem nowych instytucji gospodarczych5. Takie rozumienie transformacji znajduje wyraz w poglądach M. Nasiłow- skiego, który porządkuje następujące pojęcia: transformacja systemowa oraz, składające się na nią, transformacja gospodarcza i ustrojowa6. Jego zdaniem dokonanie transformacji jest możliwe wtedy, gdy zostaną wprowadzone zasady demokratycznego stanowienia prawa, a także zbudowane pluralistyczne struktu- ry instytucjonalne. Stwarzają one wówczas sprzyjające warunki do dokonania zmian w zakresie zasadniczej przebudowy stosunków własnościowych, zmian prawno-instytucjonalnych oraz wprowadzenia mechanizmów regulacyjnych właściwych gospodarce rynkowej7. Wśród elementów transformacji gospodarczej najczęściej wymienia się8: • stabilizację makroekonomiczną, • liberalizację mikroekonomiczną, • przebudowę instytucjonalną wraz z prywatyzacją. Elementy te są ze sobą powiązane, tworząc zbiór reform9, przy czym sta- bilizacja stanowi warunek konieczny dalszych reform10. Pojawia się jednak pewne 3 Wyrazicielem takiego poglądu jest np. P. Bożyk. Zob.: P. Bożyk, Polityka gospodarcza Polski 1985–2000, FBC, Warszawa 1995, s. 7. 4 Polityka gospodarcza, (red.) B. Winiarski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 53. 5 S. Fischer, A. Gelb, Problemy reformy gospodarki socjalistycznej, „Ekonomista” 1991, nr 2 i 3, s. 24–25. 6 M. Nasiłowski, Transformacja systemowa w Polsce, Key Text, Warszawa 1995, s. 17. 7 Zmiany te, a zasadniczo ich kolejność, stanowią ujęcie modelowe, co uwidoczniło się w przy- padku transformacji systemowej w Polsce. Zagadnienia związane z gruntowną przebudową sto- sunków własnościowych zostały ujęte w realizacji, ale jako plan dalszy, wobec pilnej potrzeby podjęcia działań stabilizacyjnych. 8 Por.: A.H. Gelb, C. Grey, The Transformation of Economies in Central and Eastern Europe, „The World Bank Policy and Research Series” 1991, nr 17, s. 7–8; M. Dewatripont, G. Roland, Transi- tion as a Process of Large–scale Institutional Change, „Economics of Transition” 1996, nr 4, s. 2. 9 L. Balcerowicz, Institutional Systems and Economic Growth, [w:] Challenges of Globaliza- tion. Imbalances and Growth, Peterson Institute for International Economics, (red.) A. Åslund, M. Dąbrowski, Washington 2008, s. 185. 10 L. Csaba, The Capitalist Revolution…, op. cit., s. 79–80. Zmiana systemu ekonomicznego jako podstawa transformacji gospodarki Polski... 21 niebezpieczeństwo, bowiem podejmowane działania stabilizacyjne, takie jak liberalizacja cen, dewaluacja czy wzrost ceny pieniądza, wpływają na gospodar- kę destabilizująco11. Transformacja ustrojowa, niebędąca w niniejszej pracy przedmiotem szczegółowych rozważań, jest rozumiana bardzo szeroko. Zatem to nie tylko demokratyzacja życia i swobody obywatelskie, ale – jak twierdzi M. Nasiłowski – są to także zmiany postaw i zachowań ludzi12. Transformacja ustrojowa po pierwszym aktywnym działaniu ze strony państwa w początkowym jej okresie stanowi zespół procesów niesterowalnych i niezależnych od polityki państwa13. Odróżnia ją to więc od transformacji gospodarczej, która jest silnie związana z aktywnością państwa – pogląd ten jest prezentowany w niniejszej pracy w zakresie prowadzonego dalej wnioskowania. Podkreśla się również, że przej- ście do gospodarki rynkowej, a zatem transformacja gospodarcza, jest warun- kiem koniecznym dla utrzymania demokracji14, przy czym, na co należy zwrócić uwagę, gospodarka rynkowa nie może efektywnie funkcjonować w długim okre- sie w systemie niedemokratycznym15. Transformację gospodarczą można postrzegać jako kategorię teorii syste- mów ekonomicznych oraz polityki gospodarczej. Zdaniem M. Bałtowskiego i M. Miszewskiego w pierwszym ujęciu transformacja gospodarcza obejmuje procesy rozwojowe gospodarki, które nie stanowią kontynuacji wcześniejszej ewolucji systemu gospodarczego. Procesy te są inicjowane przez formalną zmianę ustroju politycznego i są z nią immanentnie związane16. Wyróżnikami systemu ekonomicznego są: struktura własnościowa gospodarki i rodzaj mecha- nizmu regulacji17, dlatego też, według A. Wojtyny, transformacja gospodarcza18 to głębokie, radykalne zmiany w zakresie dominującej formy własności i me- chanizmu alokacji19. Oprócz tych dwóch inni autorzy wymieniają także dodat- 11 Polityka finansowa, stabilizacja, transformacja, (red.) G.W. Kołodko, Instytut Finansów, Warszawa 1991, s. 15. 12 M. Nasiłowski, Transformacja systemowa…, op. cit., s. 17–18. 13 M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 33. 14 Por.: Making Markets. Economic Transformation in Eastern Europe and the Post-Soviet States, (red.) W. Islam, M. Mandelbaum, Coucil on Foreign Relations Press, New York 1993, s. 10; L. Balcerowicz, Wolność i rozwój: ekonomia wolnego rynku, Znak, Kraków 1998, s. 12. 15 W. Jakóbik, Zmiana systemowa a struktura gospodarki w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 71. 16 M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza…, op. cit., s. 24. 17 S.G. Kozłowski, Systemy ekonomiczne. Analiza porównawcza, UMCS, Lublin 1998, s. 10–11. 18 A. Wojtyna, Strategia gospodarcza a ekonomia polityczna reform, [w:] Dynamika transfor- macji polskiej gospodarki. Tom I, (red.) M. Belka, W. Trzeciakowski, INE PAN, Poltext, Warszawa 1997, s. 9. 19 Podobne zdanie wyraża D. Rosati. Zob.: D. Rosati, Polska droga do rynku, PWE, Warszawa 1998, s. 9. 22 Rozdział 1 kowe dominanty, jak np.: W. Wilczyński – rolę pieniądza20, L. Balcerowicz – reżim przedsiębiorczości21. Wyróżnienie dwóch podstawowych charakterystyk systemu ekonomicznego w definiowaniu transformacji gospodarczej podkreśla i szerzej opisuje J. Kornai22 jak również S.G. Kozłowski23. Głębsza analiza tych zagadnień prowadzi M. Bałtowskiego i M. Miszewskiego do wyodrębnienia w ramach charakterystyki własnościowej systemu ekonomicznego dwóch kom- ponentów, tj.: struktury własności i praw własności, a w ramach mechanizmu regulacji: zasad koordynacji i instytucji sfery regulacji24. Struktura własności to udziały form własności w systemie gospodarczym, natomiast prawa własności to między innymi zasady dotyczące możliwości wyboru przez właściciela najbar- dziej efektywnych form wykorzystania zasobów. Warto zwrócić uwagę na fakt, że dla pierwszego komponentu ważna jest nie tylko relacja własności publicznej i prywatnej, ale także dziedziny pozostające w obrębie danej własności25. Z kolei zasady koordynacji to ujęte w przepisy i powszechnie stosowane sposoby okre- ślania cen, kursów walut, podaży, popytu itp., a instytucje mają zapewnić sku- teczne funkcjonowanie sfery regulacji poprzez tworzenie procedur regulacyj- nych, koordynację oraz zmniejszanie niepewności właściwej dla działalności gospodarczej. Taki podział w ramach mechanizmu regulacji prezentują w swo- ich pracach tacy autorzy jak J. Kornai i L. Balcerowicz26. W obu przypadkach charakterystyk systemu ekonomicznego pojawia się kwestia aktywnego oddziaływania ze strony państwa. W prezentowanej pracy przyjęto pogląd, że państwo jest odpowiedzialne za szybkie wyznaczenie i przy- pisanie instytucjom (sformalizowanym i niesformalizowanym, poprzez ich prze- kształcenie i kreowanie) funkcji właściwych dla rozwiniętych systemów ekono- micznych. Bazująca na strukturze własnościowej i mechanizmie regulacji teoria transformacji gospodarczej posiada walory poznawcze, dlatego też jest częścią ekonomii pozytywnej. Opisuje ona i wyjaśnia transformację jako zjawisko go- spodarcze. Aspekt utylitarny można dostrzec w przypadku analizy zróżnicowa- 20 Drogi wyjścia z polskiego kryzysu gospodarczego, (red.) W. Wilczyński, Wydawnictwo Na- ukowe PWN, Warszawa–Poznań 1992, s. 14. Naukowe PWN, Warszawa 1997, s. 124. 21 L. Balcerowicz, Socjalizm, kapitalizm, transformacja. Szkice z przełomu epok, Wydawnictwo 22 J. Kornai, The Socialist System. The Political Economy of Communism, Princeton University Press, Princeton 1992, s. 27–31. 23 S.G. Kozłowski, Systemy ekonomiczne…, op. cit., s. 10–11. 24 M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza…, op. cit., s. 53–55. 25 L. Balcerowicz, Socjalizm, kapitalizm…, op. cit., s. 87. 26 J. Kornai, Anti-equilibrum. Teoria systemów gospodarczych. Kierunki badań, PWN, War- szawa 1973, s. 78; L. Balcerowicz, Systemy gospodarcze. Elementy analizy porównawczej, SGH, Warszawa 1993, s. 28. Zmiana systemu ekonomicznego jako podstawa transformac cji gospodarki Polski... 23 nia tempa przemian w różnych transformujących się i naturalnych ułomności powstałych systemów27. krajach oraz patologii Rysunek 1.1. Komponenty charakterystyki własnościowej syst temu ekonomicznego i mechanizmu regulacji •Struktura własności •Zasad koord y dynacji Charakterystyka Mechanizm własnościowa regulacji •Prawa własności •Instyt regula ucje acji Źródło: M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza w Po PWN, Warszawa 2006, s. 53–55. Rozumienie transformacji gospodarczej – jako ka darczej – skłania do objaśniania tego, jaka ona powinna b bywa się to poprzez pryzmat celów polityczno-gospodarc rozwoju gospodarczego. Dla D. Filara postrzeganie tran jako kategorii ekonomii normatywnej stanowi odwołani nej polityki gospodarczej, a pogląd ten należy uznać za sł Jak wskazano za S. Fischerem i A. Gelbem, transf systemu ekonomicznego obejmuje proces zmian własno powstawania i rozwoju rynków, deflacji, demonopoli restrukturyzacji i tworzenia nowych instytucji gospodarc ciu polityki gospodarczej transformacja obejmuje dodatk jak: cele transformacji, docelowy model gospodarki, inst formacyjnej oraz jej uwarunkowania społeczno-polityczn nie prowadzą one do określenia niezbędnej roli państwa w Pojmowanie transformacji gospodarczej jako kat ekonomicznych oraz polityki gospodarczej, skłania do pr w nauce ekonomii. Pierwsze ujęcie odnosiło się do i ekonomii pozytywnej, drugie natomiast – do ekonomii n olsce, Wydawnictwo Naukowe ategorii polityki gospo- być, a nie jaka jest. Od- czych, w tym zwłaszcza nsformacji gospodarczej e się do transformacyj- łuszny28. formacja jako kategoria ościowych, deregulacji, izacji, denacjonalizacji, czych. Natomiast w uję- kowo takie zagadnienia, trumenty polityki trans- no-gospodarcze. Ponow- procesie transformacji. tegorii teorii systemów róby jej umiejscowienia walorów poznawczych normatywnej. Niewątp- 27 M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza…, op 28 D. Filar, Ekonomiczno-społeczna transformacja postsocjalistyc zagadnień transformacji, (red.) Z. Hockuba, Uniwersytet Warszawski, . cit., s. 26. czna, [w:] Ekonomia wobec , Warszawa 1993, s. 17. 24 Rozdział 1 liwie transformacja gospodarcza nie poddaje się wyjaśnieniu zgodnie z tradycyj- nym ujęciem teorii, ukierunkowanej na analizę stanów równowagi (choć oczy- wiście pojawiały się takie próby29). Częściej wykorzystywano podejścia cząst- kowe nowej teorii instytucjonalnej, teorii prawa własności, kosztów transakcyj- nych, publicznego wyboru, poszukiwania renty czy też teorii regulacji. Szerszej perspektywy dostarczyła teoria ordoliberalizmu, rozwijana za W. Euckenem, opisująca transformację gospodarczą jako zmianę porządku, tj. zastąpienie sta- rego porządku nowym, istotnie odmiennym porządkiem. Słusznie nie przyjęły się natomiast poglądy opisujące transformację gospodarczą w ramach ekonomii przejścia czy tranzytologii30. Stąd przy braku istnienia ukształtowanej odrębnej teorii transformacji, najbardziej zasadne jest zwrócenie się do koncepcji O. Blancharda31, G. Rolanda32 czy też T. Mickiewicza33, które istotnie zbliżają się do takiego ujęcia, nie dostarczając jednak, zgadzając się ze zdaniem P. Murella, nie tylko całościowego obrazu, ale także jednoznacznych wskazań do działania34. 1.2. Cechy transformacji gospodarczej i wyznaczniki jej celów Transformacja systemowa to zespół wzajemnie warunkujących się proce- sów, będąca nierozerwalną i stale ewoluującą całością. W ocenach transformacji systemowej często wyrażana jest opinia, że jej przebieg odbywa się w sposób spontaniczny, a na pewno różny w różnych krajach, co potwierdzają dokonywa- ne analizy porównawcze35. Wydaje się, że stwierdzenie to ma uwypuklać zna- 29 P.G. Hare, From Central Planning to Market Economy, „The Economic Journal” 1990, nr 100, s. 581–595. 30 Z. Hockuba, Transformacja jako zmiana porządku ekonomicznego, [w:] Transformacja go- spodarki postkomunistycznej a teoria ekonomii, (red.) J. Winiecki, „Zeszyt Towarzystwa Ekono- mistów Polskich” 2000, nr 5, s. 18; M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza…, op. cit., s. 30; Z. Poliński, Prawidłowości transformacji systemów ekonomicznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2003, s. 15. 31 O. Blanchard, The Economics of Post-communist Transition, Oxford University Press, Ox- ford–New York 1997, s. 45–50. 2000, s. 54–56. 32 G. Roland, Transition and Economics: Politics, Markets and Firms, The IMT Press, London 33 T. Mickiewicz, Economic Transition in Central Europe and the CIS, Palgrave–McMillan, New York–London 2005, s. 238–241. 34 P. Murell, Evolution in Economics and in the Economic Reform of the Centrally Planned Economies, University of Maryland, College Park 1991, s. 1–27, http://econweb.umd.edu/ ~murrell/articles/Evolution 20in 20Economics.pdf [30.06.2012]. 35 J. Wilkin, Jaki kapitalizm, jaka Polska?, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 69; M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza…, op. cit., s. 32. Zmiana systemu ekonomicznego jako podstawa transformacji gospodarki Polski... 25 czące ograniczenie przewidywalności tego przebiegu. W konsekwencji możliwe jest jedynie wskazanie warunków i czynników wpływających na ten proces oraz formułowanie hipotez co do przebiegu zjawisk składających się na niego. Po- nadto aspekt spontaniczności zmian należy odnieść bardziej do transformacji ustrojowej niż do transformacji gospodarczej. Niewątpliwie cechą transformacji gospodarczej jest przerwanie ciągłości procesów rozwojowych i przemian ustro- jowych36. Przy istnieniu pewnej luki teoretycznej w ekonomii37, transformacja gospodarcza – jako zjawisko jednorazowe, zasadniczo niepowtarzalne – jest zjawiskiem unikalnym. Szerzej rzecz ujmując, transformacja, powodując zerwa- nie ciągłości systemowej i instytucjonalnej, wiąże się z ustanowieniem nowego ładu gospodarczego, przy kluczowej w tym względzie roli państwa, zgodnie z teorią ekonomii ordoliberalnej W. Euckena. Jeżeli bowiem wyróżnikami ładu gospodarczego są: własność środków produkcji, dominujące typy relacji rynko- wych, przeważająca forma przedsiębiorstw, podstawowe zasady systemu gospo- darczego, zasady ustalania cen oraz formy gospodarki pieniężnej38, to przedsta- wiona dotychczas analiza istoty oraz cech transformacji wskazuje, że odpowia- dają one tym właśnie dominantom. Cechami transformacji systemowej są: szeroki zakres, skala i złożoność wzajemnych relacji o charakterze politycznym, gospodarczym i społecznym. Wiele aspektów podejmowanych zmian, ale ujmowanych odrębnie, posiada swoje odzwierciedlenie (odpowiednik) w doświadczeniach różnych krajów. Cechą transformacji systemowej jest równoczesność występowania radykalnych zmian, które tworzą obraz wielu transformacji równoległych. Jak wskazuje J.M. Nelson i A. Budnikowski, równoczesna liberalizacja polityczna i ekonomiczna, wpro- wadzana w sposób zamierzony i szybki, jest zasadniczo nowym eksperymentem w skali światowej39. W ujęciu zmian samego systemu ekonomicznego jest ona dokonywana zarówno w zakresie dominującej formy własności, jak i dominują- cego mechanizmu alokacji, dlatego też można postawić wniosek, że pojęcie transformacji równoległych odnosi się również do samego systemu ekonomicz- nego. 36 G.W. Kołodko, Od szoku do terapii. Ekonomia i polityka transformacyjna, Poltext, Warsza- rii regulacji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 21. 38 M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza…, op. cit., s. 62–63; T.T. Kacz- marek, Zasady porządku w gospodarce rynkowej, Difin, Warszawa 2004, s. 47. 39 J.M. Nelson, J. Kochanowicz, K. Mizsei, O. Muñoz, Intricate Links: Democratization and Market Reforms in Latin America and Eastern Europe, Transaction Publishers, New Brunswick 1994, [w:] Dynamika transformacji polskiej gospodarki. Tom I…, op. cit., s. 137; A. Budnikowski, Transition from a Centrally Planned to the Market Economy: The Case of Poland, „Technological Forecasting and Social Change. An International Journal” 1992, nr 41. wa 1999, s. 81. 37 Z. Hockuba, Droga do spontanicznego porządku. Transformacja gospodarcza w świetle teo- 26 Rozdział 1 Na szczególną cechę transformacji zwraca uwagę J. Szomburg, wskazując konieczność reformy już istniejących struktur, a nie tylko budowy nowych – jako następstwo dokonanego rozwoju niewłaściwie ukierunkowanego40. Stąd też podnoszonym w pracy problemem staje się nie tylko wybór wariantu systemu (ładu instytucjonalnego), ale także zapewnienie zdolności do kontynuowania rozpoczętego procesu zmian, który posiada bezprecedensowy charakter41. Cechą gospodarki światowej jest akcentowanie znaczenia międzynarodo- wych standardów jakości. Staje się ona podstawowym kryterium decydującym o konkurencyjności podmiotów, a dalej – całej gospodarki. Transformacja go- spodarcza ze swojej istoty wiąże się z procesami restrukturyzacji, prywatyzacji oraz otwarciem na napływ kapitału. Uznano, że poprzez te procesy jest kształ- towana nowa struktura gospodarki, mająca przynieść poprawę jej konkurencyj- ności. Obecnie jest ona oceniana poprzez poziom adaptacji przedsiębiorstw do rynków w procesie integracji regionalnej, a szerzej – poprzez zdolność konku- rencyjną. W okresie transformacji gospodarczej silną barierą konkurencyjności są czynniki instytucjonalne, dlatego zmiany w tym obszarze są równie istotne jak pozostałe czynniki wskazywane przez International Institute for Manage- ment Development42 (w postaci wyników gospodarczych, efektywności przed- siębiorstw i rozwoju infrastruktury). W niniejszej pracy przyjęto, że transforma- cja przedsiębiorstw w kierunku zwiększenia ich zdolności konkurencyjnej budu- je mikroekonomiczną podstawę konkurencyjności całej gospodarki, stanowiąc cechę transformacji gospodarczej43. Poszczególne obszary transformacji gospodarczej charakteryzują się od- mienną i zróżnicowaną adaptacyjnością, elastycznością oraz zmiennością w cza- sie, co oznacza trudności nie tylko w opisie przebiegu zmian, ale przede wszyst- kim w przewidywaniu ich efektów. Zatem w takich warunkach konieczne jest formułowanie propozycji dotyczących celów, metod i instrumentów wprowa- dzanych zmian oraz tempa ich realizacji44. Patrząc na transformację gospodarczą z punktu widzenia teorii systemów ekonomicznych, jej cel wynika z istoty trans- formacji – chodzi o ustanowienie nowego ładu gospodarczego – nie wymagając dalszej analizy. Natomiast zwrócenie się ku polityce gospodarczej skłania do 40 J. Szomburg, Jaki kapitalizm w Polsce?, „Przegląd Polityczny” 1993, numer specjalny, s. 7–8; Dynamika transformacji polskiej gospodarki. Tom I…, op. cit., s. 137–138. 41 Z. Sadowski, Transformacja a perspektywy rozwoju gospodarczego Polski, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2009, nr 2, s. 29. 42 Badając czynniki konkurencyjności, instytut ten opracowuje rankingi krajów, które są publi- kowane w: The World Competitiveness Yearbook. Por. także: Adaptacja polskich przedsiębiorstw do rynku Unii Europejskiej, (red.) J. Kotowicz-Jawor, Key Text, Warszawa 2008, s. 7–10. 43 Por. także: D. Drabińska, Rola konkurencji w transformacji, [w:] Transformacja systemowa w Polsce, (red.) K. Żukrowska, SGH, Warszawa 2010, s. 486–490. 44 J. Wilkin, Jaki kapitalizm…, op. cit., s. 25. Zmiana systemu ekonomicznego jako podstawa transformacji gospodarki Polski... 27 prześledzenia poglądów formułowanych odnośnie do celów transformacji go- spodarczej. Twórca i animator takich zmian w Polsce, L. Balcerowicz, nie wy- powiada się szeroko o celach transformacji gospodarczej, zamykając je w ogól- nym pojęciu wskazującym na przejście do otwartego reżimu przedsiębiorczości, który cechuje się swobodą wyboru45 i prowadzi do zmiany struktury własności na kapitalistyczną46. W podobny sposób wypowiada się M. Nasiłowski, zawiera- jąc nadrzędny cel w sformułowanej przez siebie i przywołanej wcześniej defini- cji transformacji. W. Trzeciakowski, zmierzając w tym kierunku, stwierdza, że podstawo- wym celem dokonywanej transformacji w Polsce jest znalezienie takich rozwią- zań systemowych, aby siły rynkowe możliwie najlepiej służyły rozwojowi47. W miarę bowiem postępu procesów transformacyjnych, jak wskazuje D. Hüb- ner, głównym celem dokonywanych zmian staje się zapewnienie efektywnego i stabilnego rozwoju gospodarki i państwa48. Jeśli tak formułuje się cel nadrzęd- ny transformacji, to należy równocześnie określić warunki, jakie powinna speł- niać przyjęta strategia rozwoju. Odnoszą się one do określenia takich zadań, które spowodują, że owe siły rynkowe będą najlepiej służyć rozwojowi, będą spójne i pozbawione cech patalogicznych. Ponadto konieczne jest wskazanie tych obszarów i procesów, które wymagają aktywnej polityki, jej korekt i wspar- cia ze strony państwa. Pojawia się zatem problem wyboru wzorca systemu doce- lowego49. W celu ograniczenia zagrożenia występującego przy dokonywanym przejściu systemowym i wynikającego z pustki teorii oraz trudności powiązania ze sobą wzajemnie ograniczających się procesów cząstkowych składających się na transformację, formułuje się następujące propozycje: zachowania kanonów transformacji (zgodnie z tzw. konstytucją ekonomiczną R. Dahrendorfa50), łą- czenia wprowadzanego ładu gospodarczego z systemem politycznym oraz za- pewnienia ciągłości zmian. We wszystkich przypadkach widoczna jest – wyróż- niona jako pogląd wyrażony w pracy – inicjująca i stabilizująca rola państwa, 45 L. Balcerowicz, Socjalizm, kapitalizm…, op. cit., s. 125–128. 46 Por.: W. Janasz, Determinanty rozwoju przedsiębiorczości w okresie transformacji systemowej, ZN Uniwersytetu Szczecińskiego nr 397, Szczecin 2005, s. 5–22. 47 W. Trzeciakowski, Teoretyczne przesłanki i założenia transformacji systemowej polskiej go- spodarki, referat na sesję Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej nt.: Jaki kapitalizm? Modelowe trendy i kierunki polityki, Warszawa 1996, s. 12 (maszynopis powielony). 48 D. Hübner, Ekonomia polityczna wzrostu: przypadek strategii dla Polski, INE PAN, War- szawa 1995, s. 24. 49 Tzn.: wybór rodzaju gospodarki rynkowej, dążenie do samoregulacji rynku czy regulacji rynku przez państwo, wdrażanie zmian „szokowo” czy też „gradualnie”, kształtowanie odpowied- niej struktury własnościowej gospodarki itp. 50 M. Federowicz, Trwanie i transformacja. Ład gospodarczy w Polsce, IFiS PAN, Warszawa 1992, s. 155–160; Z. Sadowski, Jaki kapitalizm?, referat na sesję Rady Strategii Społeczno- -Gospodarczej nt.: Jaki kapitalizm? Modelowe trendy…, op. cit., s. 11–12. 28 Rozdział 1 postrzegana jednak p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mezostruktura gospodarki Polski w okresie transformacji. Uwarunkowania, procesy, efektywność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: