Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00440 006958 14479529 na godz. na dobę w sumie
Miasta małopolskie w średniowieczu i czasach nowożytnych - ebook/pdf
Miasta małopolskie w średniowieczu i czasach nowożytnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 762
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-303-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Feliks KIRYK, urodzony w 1933 r. w Bukowsku, emerytowany profesor historii i rektor w Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie, członek-korespondent Polskiej Akademii Umiejętności, doktor honoris causa Uniwersytetu Lwowskiego (1998) i Rzeszowskiego (2007), profesor honorowy Uniwersytetu Pedagogicznego w Kamieńcu Podolskim (2001), były wiceprezes zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Historycznego. Mediewista, historyk miast, regionalista i wydawca źródeł, w ciągu pięćdziesięciu lat działalności naukowej opublikował ponad 500 prac. Inicjator, redaktor i współautor kilkudziesięciu monografii miast Małopolski i innych regionów historycznych (m. in. Kamieńca Podolskiego). Jego pionierskie badania nad urbanizacją Małopolski otworzyły nowy rozdział w historiografii polskiej, przybliżając jednocześnie miłośnikom historii przeszłość i dziedzictwo kulturowe i bliższej ojczyzny. Niniejszy tom zawiera 21 prac Profesora z lat 1970 - 2010, opartych na unikalnym często materiale źródłowym, pozyskanym głównie w małych archiwach lokalnych i zagranicznych. O ich wyborze zadecydowało bogactwo szczegółowych informacji, ważnych tak dla zawodowych historyków, jak i dla lokalnych środowisk naukowych i miłośników przeszłości, którzy zawsze byli bliscy sercu Profesora.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

F e l i k s K I R Y K MIASTA MAŁOPOLSKIE W ŚREDNIOWIECZU I CZASACH NOWOŻYTNYCH Avalon 1 MIASTA MAŁOPOLSKIE W ŚREDNIOWIECZU I CZASACH NOWOŻYTNYCH I II F e l i k s K i r y k MIASTA MAŁOPOLSKIE W ŚREDNIOWIECZU I CZASACH NOWOŻYTNYCH AVALON Kraków 2013 III Publikacja dofinansowana przez Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Pedagogicznego Recenzenci Prof. dr hab. Krzysztof Mikulski Prof. dr hab. Ryszard Szczygieł Redakcja naukowa tomu Prof. dr hab. Zdzisław Noga Redakcja i opracowanie Michał Szczerba Opracowanie typograficzne Sławomir Onyszko Skład Drukarnia TECHNET Projekt okładki i stron tytułowych Andrzej Najder Na okładce: Sandomierz od południowego zachodu, „Civitates orbis terrarum”, Georg Braun i  Abraham Hogenberg, Kolonia 1618, Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, nr 1883/s Copyright by Feliks Kiryk, Kraków 2013 Wydawnictwo AVALON ISBN 978-83-7730-303-0 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13 • 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl IV www.wydawnictwoAVALON.pl Mistrzowie Historiografii V VI SPIS TREŚCI Prof. dr hab. Zdzisław Noga Feliksa Kiryka studia nad miastami Bibliografia prac Profesora Feliksa Kiryka za lata 2003–2012 Lokacje miejskie nieudane, translacje miast i miasta zanikłe w Małopolsce do połowy XVII stulecia Początki miast w rejonie środkowego biegu Wisłoka (Frysztak, Wielopole Skrzyńskie, Strzyżów, Czudec i Niebylec) Miasta kresu muszyńskiego w okresie przedrozbiorowym Urbanizacja rejonu między Iłżanką, Kamienną i Wisłą do końca XVI stulecia Lokacje miast biskupich w prepozyturze kieleckiej Lokacje miast nadwiślańskich w XIII–XVI stuleciu Z badań nad urbanizacją Lubelszczyzny w dobie jagiellońskiej Związki handlowe i kulturalne miast małopolskich ze Słowacją w XV i XVI stuleciu Chęciny w epoce piastowskiej i jagiellońskiej Opatów XIII–XVI w. Dzieje Buska w XII–XVI wieku Dzieje Łagowa w okresie przedrozbiorowym Zawichost. Z dziejów nadwiślańskiego miasta od XII do XVI stulecia VII Chrzanów na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych Kartki z najdawniejszych dziejów Połańca (od XII do połowy XVII wieku) Nieznane kartki z dziejów dawnego Staszowa Sandomierz czasów Mikołaja Trąby Sandomierz w czasach Długosza Szlachta w Bochni. Ze studiów nad społeczeństwem miast górniczych w Małopolsce w XVI i w pierwszej połowie XVII stulecia Szlachta w Wieliczce na przełomie XVI i XVII wieku Z dziejów wędrówek czeladników krakowskiego rzemiosła metalowego Indeks osobowy Indeks geograficzny VIII FELIKSA KIRYKA STUDIA NAD MIASTAMI Profesor Feliks Kiryk mediewista, historyk miast i wydawca źródeł, a tak- że inicjator, redaktor i współautor monografii ponad czterdziestu miast Ma- łopolski i innych ziem Królestwa Polskiego kończy osiemdziesiąt lat praco- witego życia. W ciągu ponad pięćdziesięciu lat pracy naukowej opublikował kilkaset prac, w tym wiele książek1. Od początku drogi zawodowej pozostaje zwią- zany z Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Krakowie, która przekształciła się za Jego kadencji rektorskiej w Akademię Pedagogiczną, a następnie w Uni- wersytet Pedagogiczny. Urodził się w 1933 roku w Bukowsku na ziemi sa- nockiej w rodzinie chłopskiej. Tam przeżył koszmar wojny i walk z banda- mi ukraińskimi. Po spaleniu rodzinnej wsi losy dziejowe rzuciły go w 1946 roku na Pomorze zachodnie, gdzie spędził lata dzieciństwa i wczesnej mło- dości. Powrócił do południowej Polski na studia do Krakowa i tu w Wyższej Szkole Pedagogicznej uzyskał w 1956 roku magisterium, a następnie pod- jął pracę naukową i dydaktyczną2. W 1961 roku uzyskał stopień doktora na podstawie rozprawy Jakub z Dębna na tle wewnętrznej i zagranicznej poli- tyki Kazimierza Jagiellończyka, w której wykorzystał odkryte w archiwum w Bardiowie listy tego wybitnego polityka XV wieku. Jego promotorem był 1 Bibliografię prac prof. Feliksa Kiryka zestawił Andrzej Jureczko: Bibliografia prac Profesora Feliksa Kiryka [za lata 1957–1992], [W:] Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. J. Chrobaczyńskiego, A. Jureczki i M. Śliwy, Kraków 1993, s. 7–22; a także: Bibliogra- fia prac Profesora Feliksa Kiryka za lata 1993–2003, [W:] Księga Jubileuszowa Profesora Feliksa Kiryka, Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica III, pod red. A. Jureczki, F. Leśniaka i Z. Nogi, Kraków 2004, s. 11–18. 2 Wspomnienia Profesora z tamtych lat zawiera szkic: F. Kiryk, Nie o wszystkim, co pozostało w pamięci [W:] Uczelnia w mojej pamięci. Kartki z dziejów Uniwersytetu Pe- dagogicznego w Krakowie, zebr. T. Budrewicz, Kraków 2011, s. 83–121. IX profesor Józef Garbacik, ale Feliks Kiryk już wówczas związał się również z innymi krakowskimi mediewistami, przy czym najbliżej współpracował z Karolem Buczkiem, kierownikiem pracowni Słownika historyczno-geo- graficznego Małopolski w Średniowieczu Instytutu Historii PAN. Pod jego wpływem rozpoczął badania historyczno-osadnicze a ich efektem była ha- bilitacja w 1974 roku (Rozwój urbanizacji Małopolski w XIII–XVI wieku). W 1981 roku uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a następnie w 1989 został profesorem zwyczajnym. Najlepszym świadectwem Jego działalno- ści dydaktycznej jest wypromowanie czternastu doktorów i doprowadzenie dziesięciu z nich do habilitacji. W trakcie kariery zawodowej Profesor pełnił liczne funkcje administracyjne w macierzystej Uczelni. Był wicedyrektorem i dyrektorem Instytutu Historii, prorektorem, wreszcie rektorem przez dwie kadencje (1993–1999). Nie ograniczał Profesor swojej aktywności organi- zacyjnej do struktur uczelnianych. Od początku drogi naukowej działał ak- tywnie w Polskim Towarzystwie Historycznym. Był wiceprezesem Zarządu Głównego, współorganizatorem XVII Powszechnego Zjazdu Historyków w Krakowie w 2004 roku, a jest dziś członkiem honorowym. Znane są Jego zasługi w tworzeniu stacji naukowych Polskiego Towarzystwa Historyczne- go w Przemyślu i Nowym Sączu oraz wieloletnia opieka nad nimi. Od 1992 r. pozostaje redaktorem „Rocznika Sądeckiego”, jednego z najlepszych czaso- pism regionalnych w Polsce3, zorientowanego na dzieje i dziedzictwo kultu- rowe Sądecczyzny. Mimo przykrych wspomnień z dzieciństwa nawiązał w la- tach osiemdziesiątych kontakty naukowe z historykami ukraińskimi i zorga- nizował wspólnie szereg przedsięwzięć naukowych. Wyrazem uznania za tę Jego działalność był doktorat honorowy Uniwersytetu Lwowskiego (1998) i profesura honorowa Uniwersytetu w Kamieńcu Podolskim (2001), a także doktorat honoris causa Uniwersytetu Rzeszowskiego (2007). Jest Profesor uznanym mediewistą. Ma w swoim dorobku prace z zakre- su dyplomacji średniowiecznej, biografistyki (kilkadziesiąt biogramów w Pol- skim Słowniku Biograficznym) i historii gospodarczej. Ale najważniejszym nurtem w jego działalności pozostaje dotąd historia miast i dzieje lokalne4. Jest pionierem w dziedzinie nowoczesnych badań regionalnych w Małopol- 3 F. Kiryk, Refleksje redaktora „Rocznika Sądeckiego” [W:] Prasa sądecka od zarania do dziś : 1891–2011, pod red. B. Farona we współpr. z A. Ogonowską, Kraków 2012. 4 F. Leśniak, Feliks Kiryk – Historyk małych i wielkich ojczyzn, „Małopolska. Regiony– regionalizmy–małe ojczyzny”, t. VI, 2004, s. 13–30. X sce. Historiografia „miejska” rozwinęła się w Polsce później niż w lepiej roz- winiętych krajach sąsiednich. Profesor Feliks Kiryk podjął dzieło nadrobienia wieloletnich zaległości. Dzięki talentom organizacyjnym i urokowi osobi- stemu skupił wokół siebie wielu badaczy i zredagował niemal pół setki mo- nografii ośrodków miejskich Małopolski. Dzięki monografiom miast wiele środowisk lokalnych uzyskało wgląd we własną przeszłość, odkryło własną „małą ojczyznę”, a nauka otrzymała materiał do dalszych badań. Pełnił rolę „ambasadora” nauki polskiej w społecznościach lokalnych. Pierwszą pracę z historii lokalnej poświęcił Feliks Kiryk rodzinnej wsi Bukowsko (dawniej miasteczko)5. Następnie przez kilka lat publikował tek- sty popularno-naukowe poświęcone przedrozbiorowej przeszłości powiatów myślenickiego, proszowskiego, gorlickiego, sanockiego i nowotarskiego6. Warto tu podkreślić, że opracowania te, chociaż zaplanowane schematycz- nie, miały często charakter pionierski i dostarczały podstawowych, niezna- nych wcześniej informacji o dziejach lokalnych ich miłośnikom. Można się domyślać, że pozostał Mu po nich pewien niedosyt, skoro po latach, już jako doświadczony uczony, powrócił do dziejów tych miast i przygotował ich so- lidne monografie zespołowe7. Pierwsze studia nad miastami prowadził „na prośbę” promotora swoje- go doktoratu Józefa Garbacika i przygotował do redagowanej przezeń mo- 5 F. Kiryk, Zarys dziejów Bukowska do roku 1795, „Rocznik Sanocki”, 1, 1963, s. 135–150. Swój „dług naukowy” wobec rodzinnej miejscowości spłacił w pełni, publikując kil- ka lat później Zarys dziejów Bukowska w latach 1795–1914 („Rocznik Sanocki”, 2, 1967, s. 95–115). Lokalna społeczność i władze doceniły zasługi Profesora, nadając mu w 2011 roku zaszczytny tytuł Obywatela Honorowego Bukowska. Wyprzedza- jąc porządek chronologiczny dodam od razu, że po latach opracował także historię podkrakowskiej wsi Rudawa, która w dojrzałym wieku stała się jego „małą ojczyzną”, Rudawa. Z dziejów wsi podkrakowskiej (do 1945), pod red. F. Kiryka, Kraków 1983. 6 F. Kiryk, Zarys dziejów powiatu myślenickiego w okresie Polski przedrozbiorowej [W:] Ziemia myślenicka, Kraków 1964, s. 9–40; Tenże, Zarys dziejów powiatu proszowickiego [W:] Ziemia proszowicka, Kraków 1964, s. 36–90; Tenże, Zarys dziejów powiatu gor- lickiego do r. 1945 [W:] Ziemia gorlicka, Kraków 1965, s. 21–48; Tenże, Zarys dziejów powiatu sanockiego do r. 1945 [W:] Ziemia sanocka, Kraków 1966, s. 16–59; Tenże, Zarys dziejów ziem powiatu nowotarskiego w okresie przedrozbiorowym (do r. 1770) [W:] Ziemia nowotarska i Zakopane, Kraków 1966, s. 15–30. 7 Proszowice. Zarys dziejów do 1939 roku, pod red. F. Kiryka, Kraków 2000; Sanok. Dzieje miasta, pod red. F. Kiryka, Kraków 1995; U podnóża Gorców. Wczoraj i dzisiaj wsi podhalańskich Gminy Nowy Targ, pod red. F. Kiryka i B. Górza, Nowy Targ 1999. XI nografii Jasła tekst poświęcony kontaktom tego miasta ze Słowacją8. Wybór tego tematu wynikał z prowadzonych w archiwach słowackich studiów nad osobą Jakuba z Dębna i odkryciem w Bardiowie nieznanych dotąd materia- łów źródłowych do stosunków handlowych z Polską. Po uzyskaniu stopnia doktora Feliks Kiryk zajmował się nadal mediewistyką, pisał liczne biogra- my do Polskiego Słownika Biograficznego. Zachęcany przez Karola Buczka, rozwijał jednocześnie studia nad miastami, aż ta problematyka stała się głów- nym nurtem Jego twórczości. W 1968 roku opublikował wyniki badań nad urbanizacją ziemi bieckiej9. Ten okres działalności naukowej Profesora był naznaczony licznymi kwerendami do przygotowywanej rozprawy habilita- cyjnej, poświęconej urbanizacji Małopolski w średniowieczu. Solidna i pio- nierska praca Rozwój urbanizacji Małopolski w XIII–XVI wieku, która stała się podstawą habilitacji nie została opublikowana w całości w formie książko- wej. Przyjaciele, uczniowie Profesora i zainteresowani korzystali z niej jed- nak systematycznie. Oprawiona własnym sumptem w słynne, solidne płó- cienne okładki i skręcona śrubami zawierała skarbnicę nieznanych wiadomo- ści o dziejach poszczególnych miast małopolskich, pracowicie wydobytych z licznych archiwów. Dopiero po latach Profesor opublikował jej fragmenty w oddzielnych pozycjach książkowych10. Jednocześnie z rozprawą habilita- cyjną przygotował monumentalną i oryginalnie oprawioną w metal książkę poświęconą krakowskiemu rzemiosłu metalowemu11. Opublikowana w 1974 roku monografia Dąbrowy Tarnowskiej12 otwiera serię kilkudziesięciu opracowań historii poszczególnych miast Małopolski pod Jego redakcją. Po ukończeniu tego dzieła zajmował się przez kilka lat histo- rią Bochni. Poddał analizie unikatowy zespół akt tego miasta z XV–XVII w., przez nikogo dotąd nie wykorzystany w całości i opracował dzieje miasta 8 F. Kiryk, Stosunki handlowe Jasła i miast okolicznych z miasta słowackimi w XV w. [W:] Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, pod red. J. Garbacika, Kraków 1964, s. 143–162. 9 F. Kiryk, Z dziejów miast zachodniej części ziemi bieckiej [W:] Nad rzeką Ropą. Szkice historyczne, pod red. R. Reinfussa, Kraków 1968, s. 93–154. 10 F. Kiryk, Rozwój urbanizacji Małopolski. Województwo krakowskie (powiaty południo- we), Kraków 1985; F. Kiryk, Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII–XVI w., Kielce 1994. 11 F. Kiryk, Cechowe rzemiosło metalowe. Zarys dziejów do 1939 r., Kraków 1972. 12 Dąbrowa Tarnowska. Zarys dziejów miasta i powiatu, pod red. F. Kiryka i Z. Ruty, Warszawa–Kraków 1974. XII wraz z zespołem autorów, ale gotowa praca czekała przez kilka lat na druk13. W kolejnych latach ukazały się zredagowane przez Profesora monumentalne opracowania dziejów Olkusza14, Tarnowa15, Mielca16, Rymanowa17, Ropczyc18, Nowego Sącza19, miast księstwa siewierskiego20, Rzeszowa21, Trzebini22, Dębi- cy23, Kłobucka24, Starego Sącza25, Suchej Beskidzkiej26, Limanowej27, Sławko- wa28, Częstochowy29, Przemyśla30, Tarnobrzegu31, Brzeska32, Ożarowa33. War- to podkreślić, że w niemal wszystkich opracowaniach monograficznych Pro- fesor był nie tylko redaktorem, ale autorem znacznych ich części. Zajmował się głównie problemem lokacji miasta i jego średniowieczną historią, ale „uzu- pełniał” książkę w razie potrzeby, gdy nie udało się pozyskać autora lub umó- wiony autor nie wywiązywał się z podjętych zobowiązań. Wspomniane mo- nografie miast cechują się pewnym schematyzmem, co ułatwia wykorzystanie ich w badaniach porównawczych. Cezury chronologiczne są przejęte z histo- rii Polski. Zazwyczaj pierwszy tekst dotyczy środowiska przyrodniczego. Po 13 Bochnia. Dzieje miasta i regionu, pod red. F. Kiryka i Z. Ruty, Kraków 1980. 14 Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego, t. I–II, pod red. F. Kiryka i R. Kołodziejczyka, Kraków 1978 1981–1987. 15 Tarnów. Dzieje miasta i regionu, t. I–III, pod red. F. Kiryka i Z. Ruty, Tarnów, Rzeszów 16 Mielec dzieje miasta i regionu, t. I-III, Mielec 1984–1994. 17 Rymanów. Dzieje miasta i Zdroju, pod red. F. Kiryka, Rzeszów 1985. 18 Ropczyce: zarys dziejów, pod red. W. Bonusiaka i F. Kiryka, Rzeszów 1991. 19 Dzieje Miasta Nowego Sącza, t. I, pod red. F. Kiryka, t. II pod red. F. Kiryka i S. Płazy Warszawa–Kraków 1992. 20 Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i księstwa siewier- skiego, pod red. F. Kiryka, Katowice 1994. 21 Dzieje Rzeszowa, t. I–III, pod red. F. Kiryka, Rzeszów 1994–2001. 22 Trzebinia. Zarys dziejów miasta i regionu, pod red. F. Kiryka, Kraków 1994. 23 Dębica. Zarys dziejów miasta i regionu, pod red. J. Buszki i F. Kiryka, Kraków 1995. 24 Kłobuck. Dzieje miasta i gminy (do roku 1939), pod red. F. Kiryka, Kraków 1998. 25 Historia Starego Sącza, pod red. F. Kiryka, t. 2, Kraków 1995. 26 Sucha Beskidzka, pod red. J. Hampla i F. Kiryka, Kraków 1998. 27 Limanowa. Dzieje miasta, t. I: 1565–1945, pod red. F. Kiryka, Kraków 1999. 28 Dzieje Sławkowa, pod red. F. Kiryka, Kraków 2001. 29 Częstochowa. Dzieje miasta i Klasztoru Częstochowskiego, t. 1: Okres staropolski, pod red. F. Kiryka, Częstochowa 2002. 30 Dzieje Przemyśla, t. I–II, pod red. F. Kiryka, Przemyśl 2003–2004 31 Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, pod red. F. Kiryka, Tarnobrzeg 2006. 32 Brzesko : dzieje miasta i regionu, pod red. F. Kiryka i J. Lacha, Brzesko 2006. 33 Ożarów. Dzieje miasta i gminy, pod red. F. Kiryka, Kraków 2009 XIII nim następuje omówienie przeszłości archeologicznej miasta i okolicy, któ- re nazywa się dzisiaj zwykle mało precyzyjnie „regionem”. Szczególną wagę przypisuje się lokacji miasta na prawie niemieckim. W kolejnych partiach nar- racji są podejmowane kwestie ustroju gminy miejskiej i życia gospodarczego, w tym wytwórczości rzemieślniczej i handlu. Miasto „zaludnia się” wydoby- tymi z zapomnienia mieszczanami. Wiele miejsca zajmuje omówienie działal- ności Kościoła, w tym szkolnictwa i opieki nad ubogimi. Osobny tekst doty- czy przestrzeni miejskiej, urbanistyki i dziejów sztuki. Jest rzeczą oczywistą, że poziom owych monografii jest zróżnicowany, zależny od podstawy źródło- wej i formacji intelektualnej autorów poszczególnych części. Profesor współ- pracował przy wspomnianych monografiach z ponad setką autorów. Pozyski- wał do współpracy historyków, historyków sztuki, urbanistów, archeologów, językoznawców i geografów. Włączał do zespołów autorskich lokalnych mi- łośników przeszłości, którzy realizując swoje ambicje wypełniali pustynię na- ukową na prowincji. Opracowania monograficzne miast małopolskich uzu- pełniają natomiast lukę w historiografii i nadrabiają wieloletnie zapóźnienia. Dość powiedzieć, że podobne monografie miast niemieckich powstały wiek wcześniej. Stanowią podstawę do badań nad szerszą problematyką miejską34. Osobne miejsce w twórczości Profesora zajmują dzieje miast na Rusi Czerwonej i na Podolu. Od lat osiemdziesiątych XX w. prowadził regular- ne kwerendy w archiwum lwowskim i rozwinął nie zawsze łatwą współpracę z historykami ukraińskimi. Był jednym z inicjatorów krakowsko-lwowskich konferencji naukowych, w ramach których wygłosił, a następnie opublikował szereg interesujących tekstów35. Od początku lat dziewięćdziesiątych XX w. Profesor prowadził systematyczne studia nad przeszłością Kamieńca Podol- skiego i zorganizował zespół badawczy, który pod jego redakcją przygotował monografię miasta36. Opublikował ponadto szereg studiów szczegółowych37. 34 J. Wyrozumski, O potrzebie badań nad historią miast w Polsce, Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica III, pod red. A. Jureczki, F. Leśniaka, Z. Nogi (Księga Jubileuszowa Profesora Feliksa Kiryka), Kraków 2004, s. 127–131. 35 F. Kiryk, Związki Lwowa z Krakowem w późnym średniowieczu, [W:] Lwów. Mia- sto, społeczeństwo, kultura. Studia z dziejów Lwowa, t. II pod red. H.W. Żalińskiego i K. Karolczaka, Kraków 1998, s. 9–39. 36 Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, t. I–II, pod red. F. Kiryka, Kra- ków 2000–2005. 37 F. Kiryk, Księga przyjęć do prawa miejskiego w Kamieńcu Podolskim z lat 1723–1736 oraz 1740–1742 [W:] Kraków — Małopolska w Europie Środka. Studia ku czci Profe- sora Jana M. Małeckiego w siedemdziesiątą rocznice urodzin, pod red. K. Brońskiego, XIV Wielkim zainteresowaniem badawczym, a i sentymentem Profesor obda- rza Sandomierz. Od czasu zorganizowania w 1980 r. konferencji poświęco- nej Janowi Długoszowi38 opublikował szereg artykułów poświęconych histo- rii tego miasta na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych39. W 1993 roku zredagował jedną z części monografii tego miasta40. Po wielu latach we współpracy z Kapitułą Sandomierską zorganizował dwie konferencje poświę- 38 J. Purchli, J. Szpaka, Kraków 1996, s. 127–136; F. Kiryk, Das Handwerk in Kamieniec Podolski um die Wende des 15. U. 16. Jh., „Studia Hiastoriae Oeconomicae”, t. XXIII, 1998, s. 99–108; F. Kiryk, Miasto trzech nacji. Ze studiów nad późnośredniowiecznym Kamieńcem Podolskim, „Roczniki Humanistyczne Katolickiego Uniwersytetu Lubel- skiego”, t. XLVIII, z. 2, 2000. Cursus mille annorum. Prace ofiarowane Profesorowi Eugeniuszowi Wiśniowskiemu, Lublin 2000, s. 205–211; F. Kiryk, Konwent karmelitów bosych w Kamieńcu Podolskim w okresie kasacji, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościel- ne”, t. 80, 2003, s. 57–63; F. Kiryk, Z dziejów Żydów kamienieckich, „Studia Judaica”, nr 2, 2003, s. 31–29; F. Kiryk, Ludność polska w dekanacie kamienieckim w XIX stule- ciu, „Pamiętnik Kijowski”, t. VII pod red. H. Strońskiego, Kijów 2004, s. 95–102; Jan Długosz w pięćsetną rocznicę śmierci. Materiały z sesji (Sandomierz 24–25 V 1980), Olsztyn 1983. 39 F. Kiryk, Lekarze i aptekarze sandomierscy z przełomu XVI i XVII stulecia, Sandomierz 1987; F. Kiryk, Rynek sandomierski w XVI–XVII w., jego formy i funkcje, „Kwartal- nik Historii Kultury Materialnej, R. 41, 1993, z. 2, s. 243–247; F. Kiryk, Z dziejów szkolnictwa sandomierskiego w XV wieku [W:] Społeczeństwo Polski średniowiecznej, t. VI, pod red. S. K. Kuczyńskiego, Warszawa 1994, s. 197–205; F. Kiryk, Sandomierski ośrodek złotniczy z przełomu XVI i XVII stulecia [W:] Patientia et tempus. Księga jubi- leuszowa dedykowana doktorowi Marianowi Korneckiemu, pod red. O. Dyby, S. Ko- łodziejskiego, R. Marcinka, Kraków 1999, s. 95–99; F. Kiryk, Muratorzy sandomierscy przełomu XVI i XVII w. [W:] Społeczności małomiasteczkowe w regione świętokrzyskim (XIX–XX w.). Pamięci Stanisława Marcinkowskiego w dziesiąta rocznice śmierci, pod red. R. Kołodziejczyka, M. B. Markowskiego, Kielce 1999, s. 39–48; F. Kiryk, Sando- mierzanie na szlakach handlowych w XIV i XV w., Aetas media. Aetas moderna. Stu- dia ofiarowane Profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2000, s. 57–68; F. Kiryk, Kościół i parafia Św. Pawła w Sandomierzu w okresie staropolskim, [W:] Dzieje parafii i kościoła pw. Nawrócenia Świętego Paw- ła Apostoła w Sandomierzu, Sandomierz 2004, s. 41–62; F. Kiryk, Sandomierz miasto Mikołaja Gomółki, [W:] Mikołaj Gomółka. Epoka i dzieło: materiały z konferencji na- ukowe Sandomierz 8–9 października 2008 r. pod red. T. Giergiela, Sandomierz 2009, s. 9–20. F. Kiryk, Przyczynek do dziejów przebudowy kolegiaty sandomierskiej w XVII i XVIII wieku [W:] Historia vita memoriae. Prace dedykowane księdzu Profesorowi Sta- nisławowi Ludwikowi Piechowi, pod red. ks. J. Bednarczyka, Kraków 2009, s 135–145. 40 Dzieje Sandomierza, t. II: XVI-XVIII w. cz. 1–3: W okresie świetności, pod red. F. Ki- ryka, Warszawa 1993. XV cone Zbigniewowi Oleśnickiemu i Mikołajowi Trąbie wybitnym ludziom Kościoła związanym z Sandomierzem41. Ostatnie lata poświęcił opracowaniu nieznanych szerzej, nieuporządkowanych i trudno dostępnych, a bogatych zbiorów sandomierskiego Archiwum Kapitulnego42. Jego zasługi naukowe i organizacyjne zostały docenione przez władze miasta Sandomierza, które nadały Mu tytuł obywatela honorowego (2005). Podsumowując osiągnięcia Profesora Felika Kiryka w badaniach nad mia- stami warto zwrócić uwagę, że zajmował się dotąd historią ponad 300 ośrod- ków miejskich. Wprowadził do literatury przedmiotu wiele nieznanych, wy- dobytych pracowicie ze źródeł informacji, które umożliwiają badania szersze. Niniejszy tom studiów zawiera 21 prac Profesora opublikowanych w la- tach 1970–2010, w różnych, niekiedy trudno dostępnych wydawnictwach. Wybór tekstów do niniejszego tomu odzwierciedla zainteresowania Profe- sora skupione na rozwoju urbanizacji Małopolski i nieznanej wcześniej prze- szłości małych ośrodków miejskich. Zawiera teksty przygotowane na unikalnym często materiale źródłowym, pozyskanym w małych archiwach lokalnych. Bogactwo szczegółowych infor- macji, ważnych tak dla zawodowych historyków, jak i dla lokalnych środo- wisk naukowych i miłośników przeszłości, którzy byli bliscy sercu Profesora. Profesorowi Feliksowi Kirykowi życzymy z okazji Jubileuszu Osiem- dziesięciolecia dużo zdrowia, sił twórczych oraz dalszych lat owocnej dzia- łalności naukowej.43 Zdzisław Noga 41 F. Kiryk, Związki Zbigniewa Oleśnickiego z Sandomierzem i ziemią sandomierską [W:] Zbigniew Oleśnicki, książę Kościoła i mąż stanu, Materiały z konferencji, Sandomierz, 20–21 maja 2005, pod red. F. Kiryka i Z. Nogi, Kraków, s. 271–20; F. Kiryk, Sando- mierz czasów Mikołaja Trąby, [W:] Mikołaj Trąba, mąż stanu i prymas Polski, pod red. F. Kiryka, Kraków 2009, s. 11–24. 42 Pergaminy Archiwum Kapituły Katedralnej sandomierskiej. Katalog, opr. F. Kiryk, San- domierz 2002; Inwentarz rękopisów Kapituły Kolegiackiej i Katedralnej w Sandomierzu XIII–XX wieku, opr. F. Kiryk, Sandomierz 2010. 43 Przy przedruku nie ingerowano ani w same teksty ani w aparat naukowy, z wyjąt- kiem ewidentnych błędów drukarskich i dostosowania do wymogów edytorskich serii „Mistrzowie Historiografii”. Każdy przedrukowany tekst zawiera na pierwszej stronie adres bibliograficzny pierwodruku. Przy pomocy umieszczonego w tekście znaku || oznaczono miejsca zmiany stron w pierwodruku, przy czym pierwotna numeracja jest zaznaczona na marginesach bocznych. [przyp. red.] XVI BIBLIOGRAFIA PRAC PROFESORA FELIKSA KIRYKA ZA LATA 2003–2012 zestawił Andrzej Jureczko 2003 [wspólnie z A. Fenczakiem], Wstęp [W:] Dzieje Przemyśla, t. II (1340–1772) cz. 1: U schyłku średniowiecza, pod red. F. Kiryka, Przemyśl, s. 5–20 Terytorium, zabudowa i mieszkańcy, Tamże, s. 73–98 Władze miejskie, Tamże, s. 99–110 Życie gospodarcze, Tamże, s. 111–154 Stosunki wyznaniowe (1375–1500), Tamże, s. 155–206 Życie kulturalne, Tamże, s. 207–217 Przyczynek do dziejów średniowiecznego Szczebrzeszyna, [W:] Świat pogranicza. Księ- ga pamiątkowa ku czci prof. Tadeusza Wasilewskiego pod red. M. Nagielskiego, A. Rachuby, S. Górzyńskiego, Warszawa, s. 77–80 Przyczynek do dziejów Brzozowa w XVI-XVIII wieku, [W:] Historia. Społeczeństwo. Wychowanie. Księga pamiątkowa Alojzego Zieleckiego, pod red. J. Maternickie- go, M. Hoszowskiej, P. Sierżęgi, Rzeszów, s. 259–278 Józefa Ignacego Kraszewskiego historia miasta Wilna, [W:] Zbliżenia historyczno-lite- rackie. Prace ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Burkotowi, pod red. T. Bu- drewicza, M. Busia i A. Gurbiela, Kraków, s. 74–79 Ziemia sanocka przez stulecia, [W:] Dynamika zmian środowiska geograficznego pod wpływem antropopresji”: II Ogólnopolskie Sympozjum, Kraków–Sanok, 25–27 wrze- śnia 2003 : materiały konferencyjne, Kraków, s. 47–50 Konwent karmelitów bosych w Kamieńcu Podolskim w okresie kasacji, „Archiwa, Bi- blioteki i Muzea Kościelne”, t. 80, s. 57–63 Wspomnienia o Józefie Buszce, „Studia Historyczne”, R. XLVI, z. spec. 184, s. 21–23 Ignacy Zarębski — historyk polskiego humanizmu, „Konspekt” nr 14/15, s. 30–31 Mediewistyczne badania Józefa Garbacika, Tamże, s. 40–41 XVII XVII Powszechny Zjazd Historyków Polskich, Tamże, s. 15 Początki miasta Mielca, „Mieleckie Zapiski”, t. 5/6: 2002/2003, s. 84–100 Z dziejów Żydów kamienieckich, „Studia Judaica”, nr 2, s. 31–29 Wiktor Bazielich — historiograf Starego Sącza, „Małopolska”, [T.] 5, s. 121–129 Red: Dzieje Przemyśla. T. 2, (1340–1772). Cz. 1, U schyłku średniowiecza, przy współpr. Z. Budzyńskiego i J. Krochmala. Przemyśl Rocznik Sądecki, t. 31 2004 [wspólnie z Stanisławem Piechem] Kościoły i parafie miasta Brzeska 1385–2003, Kraków Kościół i parafia Św. Pawła w Sandomierzu w okresie staropolskim, [W:] Dzieje para- fii i kościoła pw. Nawrócenia Świętego Pawła Apostoła w Sandomierzu, Sando- mierz, s. 41–62 Z dziejów urbanizacji Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej w średniowieczu, [W:] Zróż- nicowanie i przemiany środowiska przyrodniczo-kulturowego Wyżyny Krakowsko- -Częstochowskiej, T. 2 Kultura, pod red. J. Partyki, Ojców, s. 25–40 O tożsamość Śląska na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych [W:] Wokół hi- storii i polityki. Studia z dziejów XIX i XX wieku dedykowane profesorowi Woj- ciechowi Wrzesińskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. S. Ciesiel- skiego, T. Kulak, K. Ruchniewicza i J. Tyszkiewicza, Toruń, s. 392–400 Przyczynki do dziejów Szydłowca w pierwszej połowie XVII stulecia, [W:] Cała hi- storia to dzieje ludzi: studia z historii społecznej ofiarowane profesorowi Andrze- jowi Wyczańskiemu w 80-tą rocznicę urodzin i 55-lecie pracy naukowej, pod red. C. Kukli, przy współudz. P. Guzowskiego, Białystok, s. 241–254 Słowo wstępne, [W:] W setną rocznicę urodzin profesora Mariana Tyrowicza, pod red. Józefa Hampla i Henryka Żalińskiego, Kraków, s. 7–9 Uzasadnienie wniosku o nadanie doktoratu honorowego prof. drowi Marianowi Tyro- wiczowi, Tamże, s. 106–109 ki”, t. XXXII, s. 9–17 Ks. Bolesław Kumor (1925–2002) — badacz dziejów Sądecczyzny, „Rocznik Sądec- Kartki z najdawniejszych dziejów Połańca (od XII do połowy XII wieku), „Studia Hi- storyczne”, R. XLVII z. 3–4, s. 291–312 Ludność polska w dekanacie kamienieckim w XIX stuleciu, „Pamiętnik Kijowski”, t. VII pod red. H. Strońskiego, Kijów, s. 95–102 Sejmy Polskich Historyków. Dzieje Powszechnych Zjazdów Historyków Polskich, „Mó- wią Wieki”, nr 9, s. 16–21 nik Polski”, nr 216, s. 13 Znów w Krakowie. XVIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie, „Dzien- Historia zjazdów : XVII Powszechny Zjazd Historyków Polskich, Tamże, nr 215, s. 34 Red. Rocznik Sądecki, t. 32 XVIII 2005 Aleksander; Andrzej ze Sprowy; Anna; Anna Cylejska; Baliński Michał; Bartolon Sta- nisław; Behem (Behm, Bem) Baltazar; Bogusław X zw. Wielkim; Ciałowicz Jan; Długopolski Edmund; Długosz Jan; Drzewicki Maciej; Dunin Piotr z Prawkowic; Dziersław z Rytwian; Elżbieta; Elżbieta Pilecka-Granowska; Elżbieta Rakuszan- ka; Fryderyk Jagiellończyk; Gajek Józef Ludwik Franciszek; Gałka Andrzej (Ję- drzej) z Dobczyna; Gieysztor Aleksander; Gładysz Mieczysław; Górka (z Gór- ki) Uriel; Grzegorz z Sanoka; Hajdukiewicz Leszek; Henryk Cropelin; Henryk Czech; Hincza (Jan) z Rogowa; Jakub z Szadka; Jan Olbracht; Jan ze Sprowy, Odrowąż Jan, Sprowski Jan; Jan ze Sprowy; Kallimach; Kazimierz (Kaźko) II; Kazimierz Jagiellończyk; Kazimierz Wielki; Kiernicki Władysław; Kotula Fran- ciszek; Kutrzeba-Pojnarowa (Kutrzebianka) Anna; Maciej z Miechowa zw. Mie- chowitą; Mielecki Mikołaj; Nadolski Andrzej; Pieńkowska Hanna; Piotr Woda ze Szczekocin; Piotr Wysz; Piotr z Bnina; Piotr ze Sprowy; Reinfuss Roman; Rybicki Aleksander; Spytek z Melsztyna; Świdrygiełło; Tischner Józef; Watzenrode Łukasz; Wiśniewski Jan; Władysław Jagiełło; Władysław Warneńczyk; Wojciech Jastrzębiec; Zofia; Zygmunt Kiejstutowicz; Zygmunt Korybutowicz, [W:] Słownik biograficz- ny historii Polski. T. I–II, pod red. J. Chodery i F. Kiryka, Wrocław, [sygn. F. K.] [wspólnie z M. Komolką] Jadwiga Andegaweńska; Jakub z Dębna; Jakub z Sienna; Jan z Koniecpola zw. Taszką; Jan z Rytwian; Jan z Rzeszowa h. Półkozic (1345– 12 VIII 1436); Jan z Rzeszowa h. Półkozic (ok. 1411–28 I 1488); Lipiński Tymo- teusz; Ludwik Węgierski, Tamże, [sygn. F.K. — M.K-a] [wspólnie z S. Sierpowskim] Janko z Czarnkowa; Jasiński Kazimierz; Topolski Jerzy, Tamże, [sygn. F.K. — St. S] [wspólnie z A. Chwalbą] Ceremonia otwarcia [W:] Pamiętnik 17 Powszechnego Zjaz- du Historyków Polskich w Krakowie: tradycja, nowoczesność, tożsamość, Kraków 15–18 września 2004, Kraków, pod red. A. Gabryś i A. Herman, s. 67–76 Zjazdy w Krakowie, Tamże, s. 51–54 Początki Bodzentyna na tle miast prepozytury kieleckiej, [W:] Bodzentyn. Studia z dzie- jów miasta, pod red. K. Brachy, B. Wojciechowskiej, Kielce, s. 9–12 Z zagadnień zaopatrzenia dawnego miasta w wodę, [W:] Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 2 pod red. F. Kiryka, Kraków, s. 99–104 Ksawery Liske. U źródeł naukowej regionalistyki polskiej, [W:] Lwów. Miasto i społe- czeństwo-kultura. Studia z dziejów Lwowa. T. 5 Ludzie Lwowa, pod red. K. Ka- rolczaka, Kraków, s. 66–78 Więzi królewicza Kazimierza Jagiellończyka z Radomiem [W:] Jubileusz czterechset- le-cia kanonizacji Św. Kazimierza Jagiellończyka. Materiały z uroczystości i sesji naukowej Radom 22–24 listopada 2002, Radom, s. 22–23 Kartki z najdawniejszych dziejów Połańca (XII do połowy XII wieku), [W:] Z dzie- jów Połańca i Uniwersału Połanieckiego. Materiały z sesji naukowej poświęconej 740-leciu praw miejskich Połańca oraz 210 rocznicy Uniwersału Połanieckiego (7.05. 2004), pod red. J. Muszyńskiej, Połaniec, s. 10–35 XIX Do Czytelnika, [W:] Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, pod red. F. Kiryka, Tar- Namyślin w powiecie chojeńskim w pierwszych latach powojennych, „Annales Univer- sitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F. Historia” vol. 60, s. 353–360 Królewicza Kazimierza Jagiellończyka działalność publiczna, „Studia Historyczne”, nobrzeg, s. 5–7 R. 48, z. 1, s. 3–14 Wrocław Red. Słownik biograficzny historii Polski, t. I–II, pod red. J. Chodery i F. Kiryka, Rec. A. Dobosz, „Współpraca pomp z siecią” czyli niezwykły podręcznik akademic- ki, „Arcana” nr 76 2007, s. 195–198; J. Piłatowicz, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, R. 52 2007, nr 1, s. 237–247 Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu. T. 2, Kraków Red. Rocznik Sądecki, t. 33 2006 [wspólnie z A. Dagnan-Ginter i A. Jureczko] Historia Polski. T. I, do 1384, Kraków Kościół i parafia Św. Pawła w Sandomierzu w okresie staropolskim [W:] Ecclesia – cul- tura – potestas. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa. Księga ofiarowana Sio- strze Profesor Urszuli Bożkowskiej OSW, Kraków, s. 105–127 Związki Zbigniewa Oleśnickiego z Sandomierzem i ziemią sandomierską [W;] Zbi- gniew Oleśnicki, książę Kościoła i mąż stanu, Materiały z konferencji, Sandomierz, 20–21 maja 2005, pod red. F. Kiryka i Z. Nogi, Kraków, s. 271–20 Nie znane dokumenty do dziejów Chęcin z pierwszej połowy XV w. [W:] Stromata hi- storica in honorem Romani Mariae Zawadzki, Studia historyczne ofiarowane Ro- manowi Marii Zawadzkiemu w 70. rocznicę urodzin, pod red. J. Urbana, Kra- ków, s. 71–83 Studia nad wymianą towarową Polski z Węgrami w XV wieku, „Studia Historyczne”, R. XLIX z. 2, s. 199–232 Wokół drugiego tomu „Rocznika Sądeckiego”, „Rocznik Sądecki”, t. XXXIV, s. 169–173 Red, Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, Tarnobrzeg [wspólnie z J. Lachem]. Brzesko : dzieje miasta i regionu, Brzesko [wspólnie z Z. Nogą] Zbigniew Oleśnicki, książę Kościoła i mąż stanu, Materiały z konferencji, Sandomierz, 20–21 maja 2005, Kraków [wspólnie z J. Hampelem i I. Pietrykiewicz] Leksykon profesorów Akademii Pedago- gicznej im. Komisji Edukacji Narodowej 1946–2006, Kraków Absolwenci Sekcji Historii Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie. Wspomnienia rocz- nika 1951–1954, zebr. i przyg. A. Staruchowa przy współudz. F. Kiryka, Kraków Red. Rocznik Sądecki, t. 34, Rec.: Album civium Leopoliensium. Rejestry przyjęć do prawa miejskiego we Lwowie 1388– 1783, wyd A. Janeczek, Poznań 2005, „Kwartalnik Historyczny”, R. 113 z 3, s. 87–91 XX 2007 Dzieje miasta w okresie staropolskim, [W:] Historia Starego Sącza od czasów najdaw- niejszych do 1939 roku, pod red. H. Barycza, wyd. 2: wznowione i zmienione wydanie z okazji 750 rocznicy założenia miasta, 60-lecia powstania Towarzy- stwa Miłośników Starego Sącza oraz 50-lecia Muzeum Regionalnego im. Sewe- ryna Udzieli, Stary Sącz, s. 49–128 Zarys dziejów latyfundium starosądeckiego, Tamże, s. 129–187 Społeczeństwo Krakowa średniowiecznego. [W:] L’viv : misto, suspil’stvo, kul’tura. T. 6, L’viv — Krakiv: dialog mist v istoričnij retrospektivi, pod red. O. Arkuši i M. Mu- drogo, L’viv, S. 35–45 Porządek cechowy w lokacyjnym Krakowie [W:] Kraków studia z dziejów miasta w 750 rocznicę lokacji, pod red. J. Rajmana, Kraków, s. 76–86 Opatów XIII-XVI w., [W:] Kapituła Kolegiacka w Opatowie w 800-lecie istnienia, pod red. M. Spocińskiego i Z. Pałubskiej, Opatów, s. 71–91 Ćmielów w świetle inwentarza dóbr klucza ćmielowskiego z 1763 roku, [W:] Studia Lodome- riana, Historia, kultura, prawo, pod red. K. Grodziskiej i G. Niecia, Kraków, s. 81–91 Najdawniejsze dzieje Lipnicy Murowanej, [W:] Lipnica Murowana. Gród króla Wła- dysława Łokietka, pod red. J. Smołuchy, Kraków, s. 9–27 Z tradycji badań nad historią regionalną i lokalną, [W:] Dzieje lokalne pośród wyda- rzeń i procesów historycznych. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej pod pa- tronatem honorowym Uniwersytetu Jagiellońskiego, wydane z okazji 550 rocznicy zezwolenia królewskiego na założenie miasta Mielca, Mielec, s. 9–22 Przyczynki do dziejów zbójnictwa – beskidnictwa na pograniczu polsko – słowackim, [W:] Mity i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko – słowackim w histo- rii, literaturze i kulturze. Materiały międzynarodowej konferencji naukowej. Kra- ków–Bukowina Tatrzańska 18–22 października 2006, pod red. M. Madejowej, A. Mlekodaj, M. Raka, Nowy Targ, s. 26–36 Toż w jęz. słowackim: Przîspevok k dejinam zbojnictva – beskydníctva v pol’sko-sloven- skom pohraniÎ v 15–18 storocˇ i [V:] Mýty a skutenost’ zbojnÎctva na pol’sko-sloven- skom pohranÎ v dejiniŢch, litertýre a kultýre. MateriŢly z medzinŢrodnej vedeckej konferencje, Krakov, Bukowina Tatrzańska 18.–22. octóber 2006, Nowy Targ, s. 26–36 Bukowsko i Nowotaniec pięćset lat sąsiedztwa XIV-XVIII w., „Rocznik Sanocki”, t. IX , s. 81–125 Miasta ziemi sądeckiej XIII-XVI w., „Rocznik Sądecki”, t. 35, s. 25–116 Ziemia sanocka, ojczyzna Grzegorza z Sanoka, „Małopolska”, [T.] 9, s. 59–65 [wspólnie z P. Stachnikiem] Nie stworzyłem własnej szkoły, „Dziennik Polski” nr 137 Red. Rocznik Sądecki, t. 35 Etos pracy (Podstawy gospodarcze formowania się Krakowa lokacyjnego 1257–1333), Kraków, s. 51–71 2008 XXI Ziemia sanocka, ojczyzna Grzegorza z Sanoka, [W:] 600-lecie Grzegorza z Sanoka. Studia o Grzegorzu z Sanoka [ok. 1407–1477] i jego czasach, pod red. J. Puchały i S.A. Sroki, Sanok, s. 36–46 Zajęcia mieszkańców Opatowa w świetle księgi chrzczonych z lat 1615–1656, [W:] Hi- storia vere testis temporum. Księga Jubileuszowa poświęcona Profesorowi Krzysz- tofowi Baczkowskiemu w 70 rocznicę urodzin, pod red. J. Smołuchy, A. Waśko, T. Graffa, P. F. Nowakowskiego, Kraków, s. 489–509 Wokół lokacji miasta Bochni na tle urbanizacji Małopolski w XIII wieku, [W:] Miasta, ludzie, instytucje, znaki, pod red. Z. Piecha, Kraków, s. 135–140 Wstęp, [W:] Radłów i gmina radłowska, T. 1, pod red. F. Kiryka, Kraków-Radłów Red. Radłów i gmina radłowska, T. 1, Kraków-Radłów Red. Rocznik Sądecki, t. 36 2009 W okresie staropolskim, [W:] Ożarów. Dzieje miasta i gminy, pod red. F. Kiryka, Kra- ków, s. 55–187 Najdawniejsze dzieje Brzostka, [W:] Z dziejów Brzostka. Studia i materiały, pod red. Sandomierz czasów Mikołaja Trąby, [W:] Mikołaj Trąba, mąż stanu i prymas Polski, ks. B. Stanaszka, t. II, Brzostek, s. 7–30 pod red. F. Kiryka, Kraków, s. 11–24 Sandomierz miasto Mikołaja Gomółki, [W:] Mikołaj Gomółka. Epoka i dzieło: materia- ły z konferencji naukowej Sandomierz 8–9 października 2008 r. pod red. T. Gier- giela, Sandomierz, s. 9–20 Przyczynek do dziejów przebudowy kolegiaty sandomierskiej w XVII i XVIII wie- ku [W:] Historia vita memoriae. Prace dedykowane księdzu Profesorowi Stani- sławowi Ludwikowi Piechowi, pod red. ks. J. Bednarczyka, Kraków, s 135–145 Sandomierz złotego wieku, „Mówią Wieki”, VI, s. 37–41 Red. Radłów i gmina radłowska, t. 2, Kraków Mikołaj Trąba, mąż stanu i prymas Polski, Kraków Red. Rocznik Sądecki, t. 38 2010 Cech kupiecki w Opatowie, [W:] Świat średniowiecza. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi, Kraków, s. 276–283 Nieznane kartki z dziejów dawnego Staszowa, [W:] Człowiek w teatrze świata. Stu- dia w historii i kulturze dedykowane Profesorowi Stanisławowi Grzybowskiemu z okazji siedemdziesięciolecia urodzin, pod red. B. Popiołek, Kraków, s. 121–132 Szydłów w późnym średniowieczu [W:] Szydłów przez stulecia. Monografia Gminy Szydłów, pod red. C. Jastrzębskiego, Szydłów, s. 53–71 Wokół lokacji miasta Rzeszowa, [W:] Rzeszów — w 655. rocznicę lokacji. Studia z dzie- jów miasta i regionu, pod red. W. Bonusiaka, W. Zawitkowskiej, Rzeszów XXII Z Przeworska w świat, [W:] Antropogeniczna transformacja środowiska przyrodnicze- go. (Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Janowi Lachowi), pod red. W. Wilczyńskiej-Michalik, Kraków, s. 33–39 Oprac: Inwentarz rękopisów Kapituły Kolegiackiej i Katedralnej w Sandomierzu XIII–XX wieku, Sandomierz, ss. 418 Red: [wspólnie z A. Wójcikiem-Łużyckim] Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1939–2009, Tarnobrzeg Red. Rocznik Sądecki, t. 39 2011 Migracje z miast małopolskich do elit władz Krakowa w XV–XI wieku, [W:] Elita wła- dzy miasta Krakowa i jej związki z miastami Europy w średniowieczu i w epo- ce nowożytnej (do połowy XVII wieku), pod red. Z. Nogi, Kraków, s. 181–190 Tuchów w średniowieczu, [W:] Pokłosie Tuchowskich jubileuszy, Tuchów, s. 29–37 Nie o wszystkim, co pozostało w pamięci [W:] Uczelnia w mojej pamięci. Kartki z dziejów Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, zebr. T. Budrewicz, Kraków, s. 83–121 Przyczynek do historii osadnictwa żydowskiego w Małopolsce XVII w. [W:] In tempo- re beli et pacis. Ludzie, miejsca, przedmioty. Księga pamiątkowa dedykowana prof. dr hab. Janowi Szymczakowi, Warszawa, s. 403–408 Najstarszy dokument zachowany w języku polskim. Statut cechu płócienników z 1466 r. w Rymanowie, „Studia Historyczne”, z. 1, s. 3–13 Urbanizacja rejonu między Iłżanką, Kamienną i Wisłą do końca XVI stulecia, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Logopaedica”, z. 4, s. 242–256 Red. Rocznik Sądecki, t. 40 2012 Skrzynno Opackie i Skrzynno Plebańskie miasta bliźniacze i konkurencyjne (XIII–XVIII wiek) [W:] Narodziny Rzeczypospolitej. Studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, pod red. W. Bukowskiego i T. Jurka, Kraków, s. 595–628 Doba staropolska [W:] Łącko i gmina łącka, pod red. J. Dybca, Kraków, s. 65–137 Refleksje redaktora „Rocznika Sądeckiego” [W:] Prasa sądecka od zarania do dziś: 1891–2011, pod red. B. Farona we współpr. Z A. Ogonowską, Kraków Feliks Kiryk, Skrzynno opackie i Skrzynno Plebańskie — miasta bliźniacze i konkurencyjne (XIII–XVIII wiek) [W:] Narodziny Rzeczpospolitej. Studia z dziejów średniowie- cza i czasów nowożytnych, red. W. Bukowski i T. Jurek, Kraków 1992, s. 595-627. Red. Rocznik Sądecki, t. 41 Felik Kiryk, Nowa Słupia. Miasto klasztoru świętokrzyskiego, Studia sandomierskie, t. 20 (2013), s. 129–179. 2013 XXIII XXIV || Kwartalnik Historii Kultury Materialnej nr 3/80 373 LOKACJE MIEJSKIE NIEUDANE, TRANSLACJE MIAST I MIASTA ZANIKŁE W MAŁOPOLSCE DO POŁOWY XVII STULECIA* I. Wstęp W wypowiedzi swojej będę się starał nawiązać do interesującego refera- tu doc. J. Wyrozumskiego, w którym znalazła odbicie inicjatywa lokacyjna monarsza, kościelna i szlachecka, rozpatrywana na szerokim tle stosunków osadniczych. Nie wydobywając tu elementów dyskusyjnych, dotyczących zresztą kwestii szczegółowych, chciałbym skoncentrować się wyłącznie na zagadnieniu sieci miejskiej w Małopolsce, zastrzegając się, że dane źródło- we, którymi dysponuję, są do końca XVI w. bliskie kompletności, natomiast dalsze półwiecze w dziejach urbanizacji tego obszaru mogłem potraktować przeważnie na podstawie literatury1. Należy się więc liczyć tu z niewielkimi 1 * Tekst niniejszy ze względu na wyczerpujące potraktowanie kwestii został wyłączony z dyskusji i umieszczony za tekstem referatu J. Wyrozumskiego, do którego nawiązu- je [Red.]. Są to jednak ujęcia albo zupełnie przestarzałe, jak M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, t. II, Warszawa 1885, czy Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, oprac, zbio- rowe pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. I–XIV, Warsza- wa 1880–1895, albo — jak Miasta polskie w tysiącleciu, red. S. Pazyra, t. I, Wrocław- -Warszawa-Kraków 1965 — nie wolne od luk i pomyłek. Tu wypada zwrócić uwagę na ogromne zaniedbania w stanie badań nad rozwojom urbanizacji Małopolski. Nie dys- ponujemy dotąd publikacją, która przedstawiałaby syntetycznie proces powstawania i rozwoju miast na obszarze. Poza moją pracą (Z badań nad urbanizacją Lubelszczyzny w dobie jagiellońskiej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie”, zesz. 43, Prace Historyczne, t. VI, Kraków 1972, s. 93–167) istnieją ujęcia dziejów tylko nie- których miasteczek i miast małopolskich. Zestawiają je w większości R. Szczygieł, 1 uzupełnieniami, które wniosą zapewne dalsze badania szczegółowe, w tym zwłaszcza nad Sandomierszczyzną i Lubelszczyzną. Zaznaczyć winienem jeszcze, że uwagi niniejsze dotyczą Małopolski właściwej, obejmującej daw- ne województwa krakowskie, lubelskie i sandomierskie oraz księstwo sie- wierskie, pozostawiając poza zakresem rozważań ziemię spiską oraz woje- wództwo ruskie. Badania nad kształtowaniem się sieci miejskiej w jakimkolwiek zakątku kraju prowadzą do rozwiązania problemu lokacji nieudanych, translacji miast i miast zanikłych. Opracowanie tych zagadnień jest możliwe — rzecz jasna — tylko na drodze badań kompleksowych, to jest takich, które obejmują całość materiałów źródłowych, odnoszących się do odrębnego od innych, większe- go terytorium w dłuższym okresie chronologicznym2. || 374 II. Lokacje nieudane W materiale źródłowym, dotyczącym miast małopolskich do połowy XVII w., spotykamy szereg inicjatyw lokacyjnych, których urzeczywistnie- nie albo w ogóle nie doszło do skutku, albo zostało przerwane. Zjawisko to na omawianym obszarze nie należało wcale do rzadkości. Przyczyny jego były przeważnie indywidualne i pozostają trudne do ustalenia. Nie udała się próba założenia miasta w 1339 r. w lasach ciągnących się od Jakubkowic w kierunku Tęgoborza, przy wsi Roćmirowa (część dzisiej- szego Bilska) w dobrach klarysek starosądeckich. Z nieznanych przyczyn zasadźca Paweł Benedykt Węgrzyn z Jakubkowic, któremu lokację miasta zaleciła ksieni Jadwiga, królowa polska (wdowa po Łokietku i matka Kazi- mierza Wielkiego), nie wywiązywał się ze zobowiązań: miasto w tym rejonie Miasta polskie za ostatnich Jagiellonów. Przegląd badań, „Rocznik Lubelski”, t.  IX, 1968, s. 127–153, oraz ostatnio M. Bogucka, Badania nad dziejami miast i mieszczań- stwa w Polsce rozbiorowej. Stan i zarys programu, „Kwart. Hist.”, R. LXXXII, 1975, zesz. 3, s. 573–583. 2 Badania takie prowadziłem w latach 1964–1974 pod kierunkiem prof. dr Karola Bucz- ka, a ich wyniki zostały zawarte w 60-arkuszowym opracowaniu pt. „Rozwój urba- nizacji Małopolski XIII–XVI w.” (1974). Maszynopis tej pracy (habilitacyjnej) jest dostępny w  Archiwum WSP (dzisiaj Uniwersytetu Pedagogicznego) w  Krakowie. Artykuł niniejszy opiera się na zawartych w niej ustaleniach. 2 nie powstało ani w XIV stuleciu, ani w czasach późniejszych. Nie wprowa- dzono w życie zezwolenia z 1364 r. na lokację, w dobrach kanoników regu- ły św. Andrzeja w Krakowie, miasta pod nazwą Klasztor, na obszarze sąsia- dującym z wsią Rokitnicą przy drodze z Żarnowca do Lelowa. W rezultacie podjętych przez klasztor zabiegów lokacyjnych powstała tylko wieś, która pod nazwą Kaszczor istnieje do dzisiaj3. Z 1424 r. pochodzi zezwolenie królewskie na lokację miasta Skrzydlna w pow. szczyrzyckim na gruncie wsi o tej samej nazwie, należącej do bra- ci Ratołdów, którzy również nie zdołali doprowadzić do powstania miasta4. Na wystawieniu przywileju lokacyjnego skończyła się, rozpoczęta w 1550 r. przez biskupa Samuela Maciejowskiego, lokacja miasta Lipowiec, którą miał przywieść do skutku na gruntach wsi Babice pod zamkiem lipowieckim w pow. krakowskim Jan Leszczyński, starosta lipowieckiego klucza dóbr biskupów krakowskich. Na ślady nieudanej lokacji miejskiej natrafiamy następnie na Podhalu, gdzie przed 1606 r. usiłował założyć miasto pod nazwą Zygmun- towo Stanisław Witowski, wielkorządca krakowski i starosta nowatarski. Za- miaru nie zdołał jednak wprowadzić w życie w pełni, gdyż w wyniku jego starań osadniczych udała się tylko lokacja wsi o nazwie Witów5. 3 Codex diplomaticus Poloniae, t. III, Varsovie 1858, s. 200–202, nr 89; por. też H. Sta- mirski, Poprawki i uzupełnienia prac historycznych o Sądecczyźnie, „Rocznik Sądecki”, t. IX, 1968, s. 391 oraz 404–406; S. Morawski. Sądecczyzna, t. I, Kraków 1863, s. 224– 226. Lokacji Klasztora dotyczą: Kodeks dyplomatyczny Małopolski (dalej cyt. KM), t. I, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1876, nr 275; Ks. J. Wiśniewski, Historyczny opis kościołów, miast [...] w Pińczowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem, Mariówka 1927, s. 31–32; por. Materiały do Słownika historyczno-geograficznego województwa krakow- skiego w dobie Sejmu czteroletniego (1788–1792), red. W. Semkowicz, zesz. 1, Kraków 1936, s. 91. 4 Zbiór dokumentów małopolskich (dalej cyt. ZDM), t. VII, wyd. S. Kuraś, I. Sułkowska- -Kurasiowa, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975, nr 1974; por. S. Kuraś, Przy- wileje prawa niemieckiego dla miast i wsi małopolskich XIV–XVI w., Wrocław-Warsza- wa-Kraków-Gdańsk 1971, s. 176. 5 Lokacji Lipowca dotyczy dokument w  Archiwum Kapituły Krakowskiej (Wawel), perg. 785 oraz Liber privilegiorum 7, K 51–53. O lokacji miasta Zygmuntowo nadmie- nia J. Rafacz, Dzieje i ustrój Podhala nowotarskiego, Warszawa 1935, s. 76. Zagadkowy problem, może chybionej lokacji czy raczej miasta zanikłego, stwarzają źródła odno- szące się do Czorsztyna. Już Janko z Czarnkowa w zespole fundacji zamków i miast, dokonanych z inicjatywy Kazimierza Wielkiego, przekazuje informację, jakoby zbu- dował on zamek i miasto Czorsztyn („[...] plures etiam alias civitates, videlicet Wie- 3 375 Na obszarze województwa sandomierskiego nie doszła do skutku w 1253 r. lokacja w dobrach biskupów kujawskich miasta Łagowa, zaś kolejnego przy- kładu — i to dwu nieudanych lokacji miejskich — dostarcza Kochów, włość klasztoru czerwieńskiego w pow. stężyckim, a mianowicie w 1333 oraz w 1505 r., po których zachowały się tylko przywileje lokacyjne6. || Kolejna nie zrealizowana lokacja na tym terenie odnosi się do Odrową- ża w pow. opoczyńskim, na obszarze którego miał lokować w 1339 r. miasto na prawie średzkim Mikołaj Kurowski, wówczas biskup kujawski i niedaw- ny nabywca gniazda rodu Odrowążów linii małopolskiej. I o tej lokacji brak — poza zezwoleniem królewskim — jakichkolwiek śladów, sądzić więc na- leży, że od planów zasadzenia osady miejskiej odstąpiono7. Nie przeprowadził lokacji miasta na obszarze wsi Oleszno w pow. chę- cińskim również Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, który uzyskał na nią w 1415 r. zezwolenie królewskie. Rejestr dóbr tego możnowładcy z 1450 r. nie zna miasta Oleszna, wymienia tylko wieś o tej nazwie8. liczcam et Scavinam, Lanczcoronam, castrum Hilcus, Bandzen, Lelów, civitatem et ca- strum Czorsten, castrum Niepolomicze, castrum Oczecz, castrum Crzepicze [...]”). Monumentu Poloniae Historica, t. II, wyd. A. Bielowski, Lwów 1872, s. 625. Możliwe jednak, że wydawca kroniki źle postawił w odnośnym tekście przecinek i słowo civi- tatem można by odnieść do Lelowa. Także dokument pergaminowy wystawiony 10 lutego 1474 r. przez kancelarię Kazimierza Jagiellończyka i dotyczący dożywotniego nadania za służby starostwa czorsztyńskiego Feliksowi Paniewa („castrum nostrum Czorsthin cum oppido et villis ad illud ex antiquo spectantibus [...]”) wymienia zamek czorsztyński z miastem. Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, perg. 586, vol. VI/38. Czy więc rzeczywiście mamy do czynienia z miastem Czorsztynem, o którym brak wiadomości skądinąd, czy owo oppidum dotyczy raczej Krościenka, leżącego nad potokiem Chrostnica w  obrębie wspomnianego starostwa, które jednak od lokacji w 1348 r. nazywane było konsekwentnie Krosnem, Krościenkiem, Trościenkiem (zob. F. Kiryk, „Rozwój urbanizacji Małopolski...”, s. 135) — tego na razie nie potrafimy definitywnie rozstrzygnąć. 6 Zob. F. Kiryk, Dzieje Łagowa w okresie przedrozbiorowym, „Rocznik Świętokrzyski”, t. VI, 1977, s. 59 i przyp. 20. Zob. KM III, nr 636, 705; Biblioteka Narodowa, BOZ, cim. 70, s. 1; por. K. Buczek, Targi i miasta na prawie polskim, Wrocław 1964, s. 10–11. 7 KM IV, nr 1051 oraz por. nr 1144, 1175, 1363; Joannis Dlugossi senioris canonici Cra- coviensis. Opera Omnia, t. II (Historia), rec. I. Polkowski, Ż. Pauli, Cracoviae 1887, s. 78. 8 Matricularum regni Poloniae summaria (dalej cyt. MRPS), t. II, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1905, supp., nr 36 i por. 102, 105, 106; WAP Kr., Terr. Crac. 151, s. 34; sprawa fundacji m. Oleszna odżyła w 1501 r., kiedy Jan Olbracht potwierdził Szafrań- 4 Jakichkolwiek śladów realizacji lokacji miasteczka brakuje następnie w odniesieniu do Lubieni, które miał w 1440 r. wytyczyć i zabudować na gruntach wsi o tej samej nazwie w kluczu iłżeckim biskupstwa krakowskie- go, jego zarządca — Piotr z Łaganowa, w zamian za wójtostwo dziedziczne9. Chybiona okazała się pierwsza lokacja miasteczka Łysobyki w 1498 r. we wsi Przetoczno w pow. stężyckim, o którą zabiegał Mikołaj z Ostrowa, dziedzic Przetoczna. Założenie miasteczka, tym razem pod nazwą Nowe Przetoczno, doszło do skutku dopiero w 1533 r. i na podstawie nowego ze- zwolenia na lokację10. Do nieudanych zabiegów osadniczych należała dalej próba założenia przez klasztor wąchocki w 1550 r. miasta Spotów, mającego powstać w do- linie zwanej Kuźnica Klimkowska, położonej niżej Wąchocka nad rzeką Ka- mienną. Miała to być lokacja na surowym korzeniu, ale w materiale źródło- wym brak śladów jej realizacji11. Nie przeprowadzono wreszcie w 1552 r. lokacji miasteczka Rudnik przy dysponującej komorą celną wsi parafialnej o nazwie Kopki w pow. sandomier- skim, przy drodze z Sandomierza na Krzeczów w kierunku Lwowa. Starania w tej mierze czynił bowiem Krzysztof Gnojeński, właściciel wsi, ale loka- cji nie zrealizowano. Dopiero wdowa po nim, Katarzyna Tarnowska i jej syn Stanisław wrócili do zamierzenia zmarłego i wystarali się w 1557 r. o nowe zezwolenie na lokację osady miejskiej, które zdołali wprowadzić w życie, gdyż przy wsi Kopki nad rzeką Rudnik istotnie powstało miasto — i biorąc com dawne zezwolenie na lokację, a jego następca, król Aleksander, przyznał w 1502 r. osadzonym w nim mieszczanom 12 lat wolnizny od wszelkich poborów i obciążeń na rzecz skarbu państwa, MRPS II, nr 1426; t. III, nr 114. Ale i ta próba lokacji oka- zała się w pełni chybiona, gdyż Oleszno wymieniają źródła nadal, jako wieś. MRPS IV, nr 8564; Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej Jana Łaskiego (dalej cyt. LB Ł.), t. I, wyd. J. Łukowski, Gniezno 1890, s. 610; Źródła dziejowe (dalej cyt. ŹD), t. XIV, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Małopolska, t. III, oprac. A. Pawiński, Warszawa 1886, s. 286. 9 ZDM II, nr 556; por. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Ep. Crac. 10, k. 52–53; ŹD XIV, s. 322. 10 Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej cyt. AGAD) w  Warszawie, Akta Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (dalej cyt. AKRSW) 3195 b, k. 340 oraz k. 142–144; AGAD, perg. 6817; AGAD, Archiwum Skarbu Koronnego (dalej cyt. ASK) I, ks. 33, k. 66; ŹD XIV, s. 341. 11 AGAD, Metryka Koronna (dalej cyt. MK) 89, k. 81; MRPS V, nr 7699. 5 376 nazwę od tej ostatniej — osiągnęło na przełomie XVI i XVII w. pewien sto- pień rozwoju12. Na terytorium późno urbanizowanego województwa lubelskiego przy- kładu nieudanej lokacji miejskiej dostarcza Andrzejów, mający powstać — według aktu lokacyjnego z 1555 r. — w dobrach Andrzeja Jarczewskiego w pobliżu wsi Stanin w parafii tuchowickiej w ziemi łukowskiej na surowym korzeniu. Zamiar nie wszedł jednak w fazę urzeczywistnienia, gdyż Jarczew- ski odstąpił od lokacji miasteczka, fundując zaledwie parafię, którą zlokali- zował w Staninie13. || Nie został miastem również Pniów, położony niedaleko Sandomierza na prawym brzegu Wisły już na terenie woj. lubelskiego. Zezwolenie na lo- kację osady miejskiej na polach wsi o tej samej nazwie uzyskał w 1505 r. Jan Pniowski, ale nie zdołał go wykorzystać. W źródłach z XVI stulecia i póź- niejszych Pniów jest odnotowywany konsekwentnie jako wieś (parafialna)14. Dokument z 1552 r. mówi o mieście Hordzież w ziemi łukowskiej, które (wraz z wsią Czarną, Zakąpie oraz częścią miasta Serokomli) król zezwolił wykupić Janowi Firlejowi, wojewodzie lubelskiemu, z rąk Krzysztofa i Stani- sława Kijeńskich, dotychczasowych dzierżawców wymienionych dóbr. Póź- niej miasteczko to wymienia w składzie dóbr Firlejów również akt z 1562 r., co dowodzi, że powstająca na gruncie dawnej wsi Hordzież osada miejska o tej samej nazwie osiągnęła za sprawą Kijeńskich przynajmniej początkowe stadium rozwoju. Ostatecznie miasteczka nie udało się tu założyć, a to, co powstało, włączono do wsi Hordzieży. Była to lokacja chybiona ze wzglę- du na niezbyt gęstą sieć okolicznych osad wiejskich, słabo zresztą zaludnio- nych, oraz bezpośrednie niemal sąsiedztwo z bardziej rozwiniętym, wspo- mnianym już, miasteczkiem Serokomla15. 12 AGAD, MK 80, k. 283; t. 89, k. 375–376; MRPS V, nr 1305, 8002; Biblioteka PAN w Kra- kowie (dalej cyt. B PAN Kr.), perg. 255 i por. AGAD, ASK, ks. 51, k. 889; ŹD XIV, s. 207. 13 Ep. Crac. 28, k. 355–356; por. S. Litak, Formowanie sieci parafialnej w Łukowskiem do końca XVI w., „Roczniki Humanistyczne KUL”, t. XII, 1964, zesz. 2, s. 46, 70. 14 WAP Lublin, Księga m. Opola nr 6, s. 14–18; por. Księga dochodów beneficjów diece- zji krakowskiej z roku 1529 (tzw. Liber retaxationum), wyd. Z. Leszczyńska-Skrętowa (dalej cyt. LR), Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, s. 359; Ep. Crac. 28, k. 345; Archi- wum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Acta visitationum (dalej cyt. AV) cap. 65, k. 458; F. Kiryk, Z badań nad urbanizacją Lubelszczyzny..., s. 152–153. 15 S. Litak, Formowanie sieci parafialnej w Łukowskiem..., s. 35, tam też analiza wymie- nionych dokumentów królewskich z 1552 i 1562 (oraz 1557) r., znalezionych przez autora w Metryce Koronnej, t. 89, k. 422, 450 oraz t. 90, k. 577. 6 Nie weszła w skład miast woj. lubelskiego także osada o nazwie Firlej, gdyż lokacja tego miasteczka w 1557 r. należała do zdecydowanie chybionych16. Naliczyliśmy zatem 18 lokacji nieudanych, z których 5 przypada na woj. krakowskie, 9 — na sandomierskie oraz 4 — na lubelskie; czterech spośród nich nie zrealizowano w XIV wieku, czterech w XV, zaś dziesięciu w XVI w. Połowa z nich to jałowy efekt osadniczej inicjatywy szlacheckiej, połowa na- tomiast — klasztorów i biskupstwa krakowskiego. III. Translacje miast Kolejnym zagadnieniem, które należy rozpatrzyć przy omawianiu sieci miejskiej w Małopolsce, jest przenoszenie ośrodków miejskich na inne, prze- ważnie dogodniejsze tereny, co wiązało się czasami również ze zmianą nazwy przeniesionego miasta. Nie jest to w literaturze naukowej problem nowy, nikt jednak dotąd nie omówił tego zjawiska w skali całej Małopolski. Nie wcho- dząc w szczegóły pragnę stwierdzić, że owe translacje należą w badaniach nad przebiegiem urbanizacji naszych ziem w średniowieczu i w czasach nowo- żytnych do kwestii pasjonujących, przy czym warto zauważyć, że większość owych przeniesień miast lokowanych na nowy obszar miała miejsce jednak w czasach średniowiecznych i była rezultatem rozwoju gospodarczego oraz demograficznego, a więc również przestrzennego tych miast. Trwałym śla- dem tego zjawiska pozostają przede wszystkim określenia: „stare” i „nowe” przy nazwach owych miast (antiqua, nova civitas, antiquum, novum oppidum). W województwie krakowskim przeniesienie centrum dawnego miasta na korzystniejszy teren notujemy w Bochni, gdzie lokowaną na niewielkim wzgórzu w 1253 r. osadę miejską, ale ciasną i niedogodnie usytuowaną, prze- sunięto w czasach Kazimierza Wielkiego w kierunku wschodnim wokół ryn- ku dolnego, przy czym ważna ta zmiana w układzie przestrzennym była po- dyktowana rozwojem kopalnictwa solnego i wzrostem ilościowym zabudo- wy oraz wzrostem liczby ludności17. || 16 Zob. F.  Kiryk, Z  badań nad urbanizacją Lubelszczyzny..., s.  130 i  przyp. 134 oraz A. Wyrobisz, Polityka Firlejów wobec miast w XVI wieku i założenie Janowca nad Wi- słą, „Przegl. Hist.”, t. 61, 1970, zesz. 4, s. 576 –606. 17 Księga przyjęć do prawa miejskiego w Bochni 1531–1656, wyd. F. Kiryk, Wrocław-War- szawa-Kraków-Gdańsk 1979, s. 6–11; F. Kiryk, Bochnia do polowy XVII wieku [w:] Bochnia. Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, Z. Ruta, Kraków 1980, s. 78–85. 7 377 Te same względy doprowadziły do przesunięcia na przełomie XIII i XIV w. centrum ze Starego do Nowego Olkusza18. Na atrakcyjniejszy pod względem osadniczym teren zostało przesunięte za Kazimierza Wielkiego stare miasto w Kłobucku, powodując lokację nowe- go, przy czym dawna osada miejska zeszła z czasem do roli przedmieścia19. To samo zjawisko obserwujemy w Lelowie, gdzie Nova Civitas została zloka- lizowana w XIV w. tuż przy mieście dawnym, nazywanym odtąd Staromieściem20. Nowa lokacja, w 1346 r. była kresem istnienia (obejmującego Długołę- kę i Stare Cło) cysterskiego Nowego Targu na Podhalu, na obszarze którego Kazimierz Wielki przeprowadził poszerzoną lokację miasta królewskiego21. 18 D. Molenda, Dzieje Olkusza do 1795 r. [w:] Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego, red. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk, t. I, Warszawa-Kraków 1978, s. 153–156; F. Kiryk, „Roz- wój urbanizacji Małopolski...”, s. 215–217. 19 B PAN Kr., rkps 967, k. 22; Joannis Długosz. Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis (dalej cyt. LB), wyd. A. Przeździecki, t. III, Cracoviae 1864, s. 167–168; Archiwum Jasnej Góry w Częstochowie, rkps 109, k. 27–31; por. MRPS IV, nr 17289; Lustra- cja województwa krakowskiego 1564, wyd. J. Małecki, cz. II, Warszawa 1964, s. 15; Z.  Perzanowski, Zarys dziejów Kłobucka, „Małopolskie Studia Historyczne”, R.  I, 1958, zesz. 2, s. 26; F. Kiryk, „Rozwój urbanizacji Małopolski...”, s. 117–118. 20 KM I, s. 257; J. Długosz, Dzieje Polski, t. III, s. 15; ZDM I, nr 41; por. Monumenta Poloniae Historica, t. II, wyd. A. Bielowski, Lwów 1866, s. 625; F. Kiryk, jak wyżej, s. 152–154. 21 Pracując w latach sześćdziesią
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miasta małopolskie w średniowieczu i czasach nowożytnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: