Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00048 008637 18407409 na godz. na dobę w sumie
Miasto. Między przestrzenią a koncepcją przestrzeni - ebook/pdf
Miasto. Między przestrzenią a koncepcją przestrzeni - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 376
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8136-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jak adekwatnie pisać o mieście, skoro problematyka rozwarstwia się dziś na tyle płaszczyzn, a sam przedmiot zmienia się tak wielorako? Jak zawsze: napięcie pojawia się nie tylko między napisanymi słowami a ludzkimi myślami, emocjami czy kalkulacjami, ale - z konieczności - między słowami a kształtem przestrzennym, wokół którego koncentrują się te myśli, emocje i kalkulacje. Jeśli prawdą jest, że “Kto pyta, otrzymuje odpowiedź”, to również miasto udzieli nam takich odpowiedzi, jakie zadamy mu pytania. Trzeba więc pytać...

Miasto wciąga - pobudza refleksję przedstawicieli nauk społecznych swoją zmiennością, intensywnością, migotliwym zróżnicowaniem.

Autorom artykułów zebranych w pracy, którą oddajemy do rąk Czytelnika, towarzyszył zamiar przyjrzenia się miastom z wielu perspektyw. Mocno wpisana w ten projekt interdyscyplinarność zaowocowała zebraniem na jednej płaszczyźnie refleksji z obszarów humanistyki i architektury.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PROJEKT OKŁADKI Agnieszka Winciorek RECENZENCI dr hab. inż. arch. Anna Palej, prof. PK dr hab. Jarosław Rokicki Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Towarzystwa Doktorantów oraz Instytutu Studiów Regionalnych © Copyright by Magdalena Banaszkiewicz, Franciszek Czech, Piotr Winskowski Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2010 All rights reserved Książka, ani żaden jej fragment nie może być przedrukowywana bez pisemnej zgody Wydawcy. W sprawie zezwoleń na przedruk należy zwracać się do Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego ISBN 978-83-233-2815-5, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8136-5 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-631-18-81, 12-631-18-82, fax 12-631-18-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 SPIS TREŚCI Piotr Winskowski, Miasto – od przestrzeni do koncepcji przestrzeni i z powrotem .... 7 MIASTO – KONCEPCJE Tadeusz Paleczny, Miasto – „mikser” kulturowy ........................................................ Joanna Julia Kozioł, Ludzie w mieście – miasto w ludziach ........................................ Agata Diec, Wzory preferencji przestrzeni architektonicznej ....................................... Monika Banaś, Nordycka koncepcja organizacji przestrzeni miejskiej ....................... Agnieszka Trąbka, Metropolie w pejzażu ponowoczesności ........................................ 19 25 39 59 69 Środkowej [na przykładzie Taszkientu] ................................................................... 103 113 MIASTO – STRUKTURA Piotr Winskowski, Wagarowicz i prymus – przedmieście i centrum ........................... Michał Kuryłowicz, Segregacja przestrzenna na tle etnicznym w miastach Azji Katarzyna Javaheri, Kabul – stolica bez państwa ........................................................ Kazimierz S. Ożóg, Centrum zgubione, centrum odnalezione. Sytuacja 119 Magdalena Kaczmarczyk, Barcelona – miasto ofl agowane ........................................ 129 Franciszek Czech, Seattle – miasto globalne ................................................................ 153 83 urbanistyczna Głogowa w perspektywie historycznej ............................................. MIASTO – PRODUKT Agnieszka Mrozińska, Światło w mieście. Od funkcji użytkowej do instrumentu marketingu miejskiego ............................................................................................. 179 Natasza Styczyńska, Galicyjski Kraków – mit czy produkt popkultury? ..................... 187 Magdalena Banaszkiewicz, Nowa Huta – nowy produkt turystyczny? ....................... 195 MIASTO – OBIEKTY Cezary Wąs, Miasto i katedra w Évry. Smutna komedia omyłek [w trzech częściach] 213 Jacek Flig, Współczesna galeria handlowa jako rozwinięcie idei paryskich pasaży .. 221 MIASTO – LITERATURA Paweł Plichta, Cud piękna, radość całego świata – Jerozolima w świętych tekstach trzech religii monoteistycznych ................................................................................ 231 6 Spis treści Małgorzata Abassy, Miasto jako metafora kultury – Petersburg w twórczości literackiej i publicystyce Fiodora Dostojewskiego ................................................. 255 Edyta Gracz-Chmura, Sakralizacja przestrzeni Krakowa w piśmiennictwie romantycznym .................................................................................................. 269 Tomasz Jędrzejewski, Duchowa aura Wilna ................................................................ 279 Barbara Tomaszkiewicz, Przez pryzmat prozy – Huellego i Chwina spotkanie z obcością – refl eksje o Gdańsku ............................................................................. 289 Agata Jawoszek, Portret oblężonego miasta – Sarajewo rozdarte wojną 1992–1995 307 MIASTO – KULTURA Mikołaj Banaszkiewicz, Szachowa panorama miasta ................................................. 321 Małgorzata Flig, Obraz Moskwy w kinie sowieckim lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku ................................................................................................................... 335 Justyna Budzik, nikające warstwy miasta-palimpsestu. Projekcje publiczne Krzysztofa Wodiczki .................................................................................................. 343 Elżbieta Wiącek, Nowe wcielenia fl ȃneura. Postać emigranta i „pasożytnicza architektura” w twórczości Shahrama Entekhabiego ............................................. 355 Dariusz Grochocki, Sposoby nadawania znaczeń przestrzeni miejskiej przez różne nurty muzyki hip-hop ................................................................................................ 367 Dominika Czarnecka, Futurystyczne wizje miast ......................................................... 375 Bartosz Kosiński, Miasto – wersja 2.0 .......................................................................... 385 Piotr Winskowski MIASTO – OD PRZESTRZENI DO KONCEPCJI PRZESTRZENI I Z POWROTEM Architektura, urbanistyka, miasto – to niejedyne dziedziny zjawisk dotykających wszystkich – również tych, którzy nie poświęcają im uwagi wprost. Podobnie ma się rzecz z językiem prawniczym, co znajduje potwierdzenie w lapidarnie ujętym komen- tarzu do aktualnego latem 2008 roku wydarzenia, jakim było odrzucenie przez Irlandię w referendum powszechnym traktatu lizbońskiego, reformującego instytucje Unii Eu- ropejskiej. Jak pisze Marek Safjan: „[...] upowszechnia się przekonanie, że irlandzkiej klęsce traktatu winien jest przede wszystkim język, którym posługuje się ten dokument [...] To prostackie podejście do sprawy nie tyle mnie śmieszy, co głęboko zasmuca. Do- maganie się prostego języka aktów prawnych jest powielaniem bezmyślnego żądania, by prawo było tak pisane, aby każdy je zrozumiał. Taką próbę podjął w swoim czasie cesarz Napoleon, żądając od Portalisa – głównego twórcy «swojego» kodeksu cywil- nego, nazwanego już wtedy konstytucją cywilną Francuzów – języka zrozumiałego dla każdego. Co z tego wyszło, wiadomo – bez przeczytania kilkudziesięciu tysięcy stron komentarzy i orzecznictwa nikt nie jest w stanie powiedzieć, co oznacza prawo zapisane w kodeksie”1. Określenie problemów debaty publicznej i język, jaki je opisuje – język, jakim formu- łuje się meritum spraw pośrednio dotyczących ogółu obywateli, i język, jakim się o tych sprawach ów ogół informuje – to istotne wyznaczniki poziomu kultury politycznej. Spo- łeczeństwo obywatelskie, budowane obecnie w Polsce, funkcjonuje wtedy, gdy obywatele mają umiejętność formułowania i poruszania się wśród problemów, które ich otaczają. „Nie w tym rzecz, by przeciętni obywatele UE wdawali się w studia nad tym czy innym trakta- tem, ale w tym, by znalazł się ktoś, kto uczciwie i obiektywnie zechciałby wytłumaczyć róź- nice, które wprowadza nowy pomysł integracyjny w stosunku do dotychczas istniejących”2. 1 M. Safjan, Europejskie mity, „Newsweek Polska” 26/2008, 29.06.2008, s. 36. 2 Tamże. 8 Piotr Winskowski Istnienie charakterystycznych sformułowań w dziedzinie prawa – prawa, któremu podlegają wszyscy obywatele, mimo że w znakomitej większości go nie znają – daje rację bytu zawodowi adwokata. Jednocześnie istnieje autorytet prawa i „państwa prawa” wy- dają się zainteresowane jego budowaniem i utrzymaniem. Stąd wynika potrzeba, by sy- tuacje prawne wyjaśniać i kwestie językiem prawniczym sformułowane popularyzować. Dyskurs popularny o architekturze i przestrzeni miasta ma się pod tym względem dużo gorzej, mimo że z taką czy inną architekturą wszyscy ludzie mają do czynienia, a problemy miast dotyczą większości mieszkańców naszego globu. Nie mówi się o „au- torytecie architektury”, nie jest też przyjęte [w Polsce] uznanie zawodu architekta za zawód zaufania publicznego. Stąd i język dyskursu, i charakter problemów, jakie podej- muje powszechnie dostępna krytyka architektury – prócz publikacji branżowych i na- ukowych, ograniczone są przez bezkrytyczne i intuicyjne posługiwanie się językiem potocznym. Trudno w nim o sformułowanie problemów w sposób adekwatny do ich zło- żoności, nie mówiąc już o kompetencjach uczestników takiej wymiany myśli. Te ograni- czenia zaczynają się od braku umiejętności podjęcia tematu – właściwie to nie wiadomo, o czym mówić. W zastępstwie podaje się dane ilościowe, techniczne, planowane daty ukończenia inwestycji, wysokości kosztów i ilości metrów sześciennych betonu, użyte w czasie budowy. I tak gazetowy konkurs „Archiszopa”, polegający na wytypowaniu najbrzydszego bu- dynku, który powstaje w Krakowie każdego roku, opiera się na – oczywistym tylko na pierwszy rzut oka – kryterium ładne/nieładne. Jako oczywiste przedstawia się też publicz- nie instrukcje rządowe, by za zasadnicze kryterium przy wydawaniu środków publicznych na cele inwestycji, które mają służyć powstaniu budynku, uznawać kryterium fi nansowe. Mało kto dostrzega, że te dwa ujęcia bywają często nie do pogodzenia. Z kolei zapowiedź ministra kultury o planowanym wprowadzeniu zapisu prawnego, by niewielki procent państwowych funduszów na inwestycje budowlane przeznaczać „na sztu- kę”, doczekał się dziennikarskiej wnikliwości, której efektem było przywołanie przykładu Trzeciej Rzeszy, gdzie taki przepis istniał. W tamtym czasie służył on włączaniu inwestycji budowlanych w propagandę za sprawą tematyki rzeźb czy malowideł wmontowywanych w budynki. Wspomniana zapowiedź ministra wymagała więc tłumaczenia, że nie chodzi o propagandę za pomocą dzieł sztuki zaangażowanych w taką czy inną ideologię, lecz o mi- nimalną chociażby wartość artystyczną – o jakiś element unikatowy, o ustawowo zagwaran- towane przełamanie tego minimum kosztów, które na razie generuje nijaki i wtórny obraz siedzib instytucji rządowych i samorządowych3. Inne procedury przyznawania zleceń lub inne kryteria kontroli wydatków owocują z kolei nuworyszowską wystawnością architek- tury nowo wznoszonych budynków ZUS – równie nijaką i wtórną. Rzecz więc nie tylko w ilości pieniędzy, ale w kompetencji w ich wydawaniu i ramach prawnych, które będą ułatwiały powstawanie architektonicznych dzieł sztuki4. 3 Rozmowa z ministrem kultury Bogdanem Zdrojewskim, Polskie Radio, Program II, 2008. 4 Że jest to możliwe, świadczy np. poziom dyskusji towarzyszącej ukończeniu Muzeum Sztuki Współczesnej Kiasma w Helsinkach [1993–1998, proj. Steven Holl], por.: Kiasma – Nykytaiteen museo / Museum of Contem- porary Art, „Projektilehti / Project Magazine” pr. 78, 1998, passim. Sprawę relacjonowałem w: P. Winskowski, Od projektowania utopii do rejestracji faktów w teoriach architektury, [w:] Sztuka współczesna i jej fi lozofi czne komentarze, G. Dziamski, T. Kostyrko, J. Zydorowicz [red.], Wyd. Instytut Kulturoznawstwa UAM, Poznań 2004, s. 137–167; P. Winskowski, Kiasma. Przenikanie natury i kultury, „Architekt” 3/2004, s. 30–41. O staraniach Miasto – od przestrzeni do koncepcji przestrzeni i z powrotem 9 Wyjątki od tej reguły zuniformizowanych obiektów administracyjnych [np. ratusz w warszawskiej Białołęce, 1997, proj. Jakub Wacławek] przyjmowane są i komentowane w prasie przychylnie, co z jednej strony potwierdza tezę klasyka, że piękno narzuca się siłą samego piękna, a z drugiej – świadczy o podskórnym nawet odbieraniu owej większości bu- dynków jako problematycznych pod względem „kształtowania wizerunku”, co w tym przy- padku ma wiele wspólnego z artystyczną, ideową bądź estetyczną jakością architektury. Pogmatwaną relację między sformułowaniem przepisów, językiem dyskursu, a korzyś- ciami doraźnymi i dalekosiężnymi uzyskiwanymi z inwestycji budowlanych – a w końcu wielorako rozumianej jakości architektury – widać też na przykładzie ustawy sejmowej utrudniającej uzyskiwanie zezwoleń na budowę sklepów o powierzchni powyżej 200 m2, która – w intencji pomysłodawców – miała chronić małe placówki osiedlowe [w domyśle: polskich właścicieli] przed konkurencją dużych sieci [w domyśle: zagranicznych], a spo- wodowała, że te duże sieci zmieniły strategię i zamiast wielkopowierzchniowych hiper- marketów zaczęły poszukiwać lokalizacji pod większą liczbę mniejszych sklepów, które stałyby się rosnącą konkurencją dla wspomnianych sklepów osiedlowych. Argumentacja odrzucenia tej ustawy przez Trybunał Konstytucyjny latem 2008 roku opierała się, rzecz jasna, jedynie na niekonstytucjonalności zapisu o nierównym traktowaniu różnych podmio- tów gospodarczych, nie dotykała natomiast jej konsekwencji przestrzennych, czyli zakresu zjawisk, których ustawa ta dotyczyła. Tak więc niewspółmierność dyskursów dotyczących przestrzeni odbija się na jej jakości – jakości postrzeganej w końcu również przez uczestników przygotowanych do zabierania głosu w tej sprawie z perspektywy jednej, własnej dyscypliny, która regulując pewne para- metry przestrzeni, nie odnosi się do innych. Reprezentanci innych dyscyplin wykażą za to słabości i błędy tam, gdzie poprzedni uznali, że osiągnęli sukces. W przytoczonych wyżej i podobnych sytuacjach pojawia się potrzeba dialogu prowadzonego bez presji czasu i pie- niędzy, z tym tylko, że bez takiej motywacji mało kto jest nim zainteresowany. Jednakże wyłącznie taki dialog umożliwi, by odpowiedzialność władz lokalnych jako decydentów i innych stron-użytkowników przestrzeni – odpowiedzialność wykraczająca poza to, co [jeszcze] dozwolone lub [już] zabronione – sprostała odpowiedzialności wymagającej wizji przyszłości, na tyle starannie dopracowanej, by z największym możliwym dzisiaj przybliże- niem określała przyszłe potrzeby. Nieumiejętność podołania zadaniu stworzenia takiej wizji wynika nie tylko z nadmiernej, często szkodliwej podatności na doraźne argumenty, lecz także z braku wyobraźni co do dalekosiężnych konsekwencji dzisiejszych rozstrzygnięć. Problem z długofalowym planowaniem staje się widoczny nie tylko na polu inwestycji budowlanych służących kształtowaniu miast, lecz również na płaszczyźnie fi nansów i po- lityki nieodnoszących się wprost do gospodarki przestrzennej; nie dotyczy tylko korupcji oraz innych zjawisk patologicznych na marginesach „systemu”, lecz immanentnej niepo- datności współczesnego światowego „systemu” na długookresowe planowanie, a także społeczności lokalnej skierowanych w kierunku uzyskania wysokiej jakości architektury w Polsce [tym razem w odniesieniu do obiektów sakralnych: kościołów parafi alnych w Czechowicach-Dziedzicach – proj. Stanisła- wa Niemczyka; w osiedlu Tysiąclecia w Katowicach – proj. Aleksandra Franty i Henryka Buszki; w dzielnicy Czechów w Lublinie – proj. Stanisława Fijałkowskiego] por.: ... i Bóg zamieszkał z nami, ks. A. Reszka [red.], Czechowice-Dziedzice 2000; Kościół parafi alny p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i Matki Boskiej Uzdrowie- nia Chorych w Katowicach przy ul. Mieszka I, Katowice b.d.; Świątynia Przymierza, J. Ważny, J.K. Wasilewski [red.], Lublin 2000. 10 Piotr Winskowski nadmiernej jego podatności na kryzysy i łatwość eskalacji tych ostatnich, gdy mechanizmy samoregulujące i zapobiegawcze załamują się właśnie w czasie kryzysu5. Dzisiejsze trudności w podejmowaniu decyzji w kwestii wymagającego jakościowo, intelektualnie i ideowo inwestowania w architekturę, stają się kulturowym odpowiednikiem gospodarczych trudności opisanych przez Lestera Thurowa, według którego współczesny kapitał nie jest w stanie zdobyć się na jedyne inwestycje, które skutecznie przygotowują dzisiejszy, zmieniający się świat na przyszłe przemiany, czyli na inwestycje w infrastrukturę i edukację6. Inwestycje te, nieprzynoszące zysków w okresie 4–5 lat, nie wydają się atrak- cyjne z punktu widzenia doraźnych zysków. Z drugiej strony świat już dzisiaj nie może się obejść bez korzystania z owoców takich inwestycji poczynionych wiele lat temu. Jedno- cześnie światowe mechanizmy ekonomiczne, których działanie w społeczeństwach zachod- nich prowadzi do zmniejszania oszczędności i wzrostu zadłużenia na rzecz coraz większej, bieżącej konsumpcji, dodatkowo takie inwestycje ograniczają. Podobnie jak chwiejność rynku destabilizującą rolę odgrywa wzrastająca społeczna bądź polityczna rola mniejszości, które – mimo iż nieliczne – zdecydowanie określają swo- ją postawę względem wszystkiego na podstawie jednego kryterium ich interesującego7. Tak też radykalizacja poglądów mniejszości, defi niujących swoją tożsamość na podstawie jed- nej przesłanki, może doprowadzić do zaogniania konfl iktów na tle kulturowym i [co szcze- gólnie istotne dla miast] do określania wszystkich kompromisowych rozwiązań najgorszym [w mniemaniu potępiających] epitetem kosmopolitycznej lub aksjologicznej indyferencji. Jedynym kryterium byłaby tu zgodność tych dzieł z prostymi, lecz fałszywymi odpowie- dziami na wszelkie pytania, którymi dysponują owe mniejszości. Stanowi to wielkie za- grożenie dla architektury – dyscypliny, w której dzieła powstają względnie długo, jeszcze dłużej trwają i których powierzchowna analiza, nie dostarczając jednoznacznej odpowiedzi co do ich orientacji ideowej, stwarza okazję do uproszczonych uogólnień, na które prócz autorów, krytyków świadomych sprawy, a także (z natury rzeczy nielicznych) przygotowa- nych odbiorców – nie ma kto reagować. Powyższe uwagi, dotyczące kwestii prawnych, gospodarczych i politycznych, skłaniają do ostrożności w pisaniu o mieście, które stanowi zarówno arenę sporów, jak i pole współpracy w tych dziedzinach, a potem przez długie lata nosi na sobie blizny po sporach lub korzysta z owoców wspólnych i przemyślanych działań. Trudności, jakie miasto stwarza humani- stom w konceptualizowaniu problemów przez nich zauważanych i wyodrębnianych, po- 5 Na długo przed kryzysem fi nansowym z 2008 r. Lester C. Thurow zanalizował te mechanizmy, por. L.C. Thu- row, Przyszłość kapitalizmu. Jak dzisiejsze siły ekonomiczne kształtują świat jutra, tłum. L. Czyżewski, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999. 6 Ujęcie Thurowa naświetla mechanizmy dalekowzrocznej opowiedzialności podejmowanej przez menedże- rów zarówno dużych korporacji, jak i małych fi rm, gdy należą one do jednej rodziny, kiedy odpowiedzialność tę narzuca zbowiązanie względem znanych sobie i bliskich osób. Wykazuje też konsekwencje braku takiej perspekty- wy u zarządów odpowiedzialnych przed radami nadzorczymi i rad odpowiedzialnych przed zgromadzeniem akcjo- nariuszy [oczekujących przede wszystkim dywidendy] oraz u polityków, podejmujących decyzje w perspektywie własnych szans na reelekcję. Wskazuje na potrzebę i – nie tylko społeczne, ale również gospodarcze – korzyści z funkcjonowania takich dalekosiężnych kryteriów i mechanizmów podejmowania decyzji. Por. tamże, s. 394–401. 7 Tamże, s. 305–316, 403. Miasto – od przestrzeni do koncepcji przestrzeni i z powrotem 11 legają między innymi na ich nie tylko słownym/tekstowym i nie tylko społecznym/mię- dzyludzkim charakterze. Konceptualizacje tych problemów zderzają się z ograniczeniami technicznymi, ekonomicznymi, klimatycznymi itd., z których każde odciska swoje piętno na przestrzeni. Świadomość tych ograniczeń – a czasami i szans, jakich natura dostarcza w danym miejscu – nie jest tak powszechna jak świadomość bolączek i niedostatków fi nal- nych rozwiązań, oferowanych mieszkańcom miast w różnych dziedzinach ich życia. Łatwo to sprawdzić na przykładzie Nowej Huty, wokół której narosło wiele mitów, podczas gdy dane gospodarcze, logistyczne i ich okoliczności z czasów powstania miasta i jego pierw- szych dekad okazują się dużo bardziej złożone niż mity: czasami potwierdzają uchwyconą w micie intuicję, a czasami stoją z tą intuicją w sprzeczności, niekiedy też godzą sprzeczno- ści [np. ideologię i kalkulowane według ówczesnych kryteriów racje ekonomiczne] w spo- sób dla mitu trudny do przyjęcia właśnie z racji jednostronności tego ostatniego8. Trudności i pułapki grożące humanistom zajmującym się miastem są tego samego ro- dzaju jak pułapki grożące architektom zajmującym się humanistyką i humanistycznymi aspektami własnej działalności, amatorska bowiem wiedza spoza własnej dyscypliny może prowadzić do niedoceniania lub deformowania wniosków płynących z zewnątrz. Reprezentuję tu jedną ze stron [architektów], życzliwie poznającą stanowisko drugiej, uczestnicząc we wspólnej dyskusji. Z tej pozycji mogę tylko rekomendować jako pożytecz- ne dla dyskursu humanistycznego związanego z miastem uznanie konsekwencji płynących z istnienia dookreślonych, przestrzennych ram wobec interesujących nas zjawisk i dodat- kowych okoliczności, które te ramy do nich wnoszą [co być może sprowokuje niektórych do poszerzenia spektrum własnych badań]. Łatwiej jest przecież zrealizować postulat prze- kładalności dyskursów i ich aplikacji w konkretnym miejscu, gdy wrysuje się omawiane zjawiska na mapie, która utrwali nie tylko informację o miejscu ich występowania, ale też uzmysłowi, w jakich relacjach mogą one pozostawać względem innych zjawisk, rozgrywa- jących się na tym samym terenie9. Wracam więc do języka opisu i do deformacji, która niesie jego nieuważne stosowanie. Nie chodzi mi tu o hermetyczną, architektoniczną terminologię, lecz o zaniechanie trudu wyobrażenia sobie w przestrzeni zjawisk, o których mowa, a które przecież rozgrywają się w przestrzeni i względem których język – czy to naukowy, czy popularny – powinien zachowywać się przynajmniej niesprzecznie. Papier, jak wiadomo, wszystko zniesie, prze- strzeń – nie wszystko. Widać to w bezkarnym podawaniu błędnych i nieprecyzyjnych informacji. Na przy- kład w prasowej notatce o nowym centrum kongresowym, planowanym w Krakowie [od 2007 roku, proj. Krzysztof Ingarden, JET Atelier i Arata Isozaki], można przeczytać, że: „przypominające serce obiektu” główne audytorium „ma kształt podkowy z balkonami na 8 Zapisy wypowiedzi projektantów i decydentów [inżynierów] na temat okoliczności podejmowania decyzji o lokalizacji, skali i profi lu produkcji w kombinacie oraz o funkcjonalnych parametrach miasta Nowa Huta, por.: Narodziny Nowej Huty, J.M. Małecki [red.], Materiały sesji naukowej odbytej 23 kwietnia 1998 roku, Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Kraków 1999. 9 Por. warsztaty Mindmapping Nowa Huta [http://www.nowahutamanual.de/mindmapping/], zorganizowane przez zespół projektu Przestrzeń publiczna jako medium komunikacji [B. Bajor, W. Bajor, S. Dousa, Ł. Stanek, J. Wąsacz] realizowanego od 2000 r. w Pracowni Rzeźby na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej [http://www.pk.edu.pl/rzezba/] i grupę artystyczno-architektoniczną „Modulorbeat” z Münster [http://www.modu- lorbeat.de]; por. P. Winskowski, Ponowoczesne strategie w poprzemysłowym mieście, [w:] Kraków i Norymberga w cywilizacji europejskiej, J. Purchla [red.], Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2005, s. 229–255. 12 Piotr Winskowski dwóch wysokościach. Taki kształt pozwala na zbliżenie ludzi do siebie. Wbrew pozorom będzie to dość kameralne wnętrze. Od najbliższych miejsc do sceny jest mniej niż 30 m – dodaje architekt”10. Już na wstępie nie wiadomo, czy podobieństwo do serca dotyczy kształtu czy roli, jaką to pomieszczenie odgrywa względem innych, choć obie interpretacje są sensowne. Dalej, możliwości „zbliżenia ludzi do siebie” określają rozmiary foteli i szerokości przejść między nimi, a nie kształt sali. Sala w kształcie podkowy z balkonami rzeczywiście pozwala zbliżyć widzów, ale do sceny, a nie do siebie nawzajem, co przy dużych salach jest pewnym pro- jektowym osiągnięciem. Każdy rząd foteli na balkonie, z racji nachylenia podłogi umożli- wiającego widzenie sceny, znajduje się na innej wysokości, tak więc balkon znajduje się na dwóch wysokościach, gdy ma dwa rzędy foteli, a balkony projektowanej sali mają ich prze- cież jeszcze więcej. Zatem zdanie to dotyczy nie tyle jakichś dwóch wysokości balkonów, lecz dwóch pięter tych balkonów, każdego nachylonego pod innym kątem i, oczywiście, z każdym rzędem foteli na innej wysokości. Opis kończy informacja, w zamyśle uwiary- godniająca wywód, wzmocniona konkretną wartością liczby. Okazuje się – co włożono po- nadto w usta architekta – że odległość między najbliższym rzędem widowni a sceną wynosi mniej niż 30 m, z czego architekt wydaje się dumny i co odnosi się do wcześniejszej uwagi o względnej kameralności wnętrza. Jeśli już nic wcześniej czytelnika nie zaniepokoiło, to powinna zaniepokoić go kwestia: co też takiego miałoby się dziać na tych mniej niż 30 m między pierwszym rzędem widowni a sceną? Uwaga ta powinna dotyczyć, rzecz jasna, najdalszych, a nie najbliższych miejsc, wtedy wzmianka o dość kameralnym charakterze sali miałaby sens, a sposób jej podania słusznie sugerowałby architektoniczne osiągnięcie. Od drobnych nieścisłości i niedbałości o sformułowania dochodzimy na koniec do błę- du, który mógłby być jedynie mechanicznym przekłamaniem. Jednak – jeśliby się nad tym przez chwilę zastanowić – jest on zwieńczeniem sekwencji poprzednich, popełnionych w kolejnych dziewięciu linijkach wąskiej, gazetowej kolumny. Fakt ich popełnienia wynika zapewne z zaniechania autoryzacji tekstu u rozmówcy i głębokiego przekonania, że napi- sało się wszystko, co trzeba, by opinię publiczną poinformować o sposobie wydania wielu milionów złotych z publicznych funduszy. Jak to się ma do humanistycznej refl eksji o mieście? Ano tak, iż dotyczy tej samej przestrze- ni, w której trzeba wyważyć różne racje, przewidywać przyszłość i jednocześnie liczyć się z tym, że pójdzie ona drogą nieprzewidywaną. Stąd słuszne jest przestrzeganie przed nad- używaniem szerokich kwantyfi katorów: „zawsze”, „wszędzie”, „każde”. To nie tak: miej- sca się różnią i to pod wieloma względami. Kategorie różnorodności, wielości [Wolfganga Welscha Pluralität11] są tu szczególnie adekwatne nie dlatego, by wszyscy za wszelką cenę musieli podzielać postmodernistyczną postawę, ale dlatego, że wynikają z materii proble- mu: historii geologicznej, rzutującej na dzisiejszą geofi zykę, i historii ludzkiej, rzutującej na 10 D. Hajok, Umiarkowane ciastko z widokiem na Wawel, „Gazeta Wyborcza” [dodatek „Kultura”], 11 W. Welsch, Nasza postmodernistyczna moderna, tłum. R. Kubicki, A. Zeidler-Janiszewska, Ofi cyna 17–18.11.2007, s. 16. Naukowa, Warszawa 1998. Miasto – od przestrzeni do koncepcji przestrzeni i z powrotem 13 dzisiejsze emocje, postawy wiązane z danym obszarem. Wartości kulturowe – podobnie jak warstwy geologiczne – zalegają na wielu poziomach, a wiele z nich, nieodkrytych, czeka w przestrzeni na ujawnienie przez budynki, według jakiegoś kodu rozumiane i interpreto- wane, ale też stanowiące reprezentację tych wartości widoczną wprost dzięki swej material- nej trwałości. Michał Anioł mówił o rzeźbie, która tkwi już gotowa w kawałku kamienia i wymaga uwolnienia przez rzeźbiarza. To nie tylko metafora wyrażona w słowie, ale jednocześnie fakt fi zyczny: w bezkształtnym kamieniu jest zawarta ogromna ilość możliwych kształtów, a intuicja wyboru najtrafniejszego w danej sytuacji i zdolność wydobycia go przez skucie nadmiaru kamienia jest miarą talentu i umiejętności. Ta unikatowość materialnej przestrzeni i wielość parametrów środowiska znalazła na- wet odbicie w tytule publikacji dotyczącej krajobrazu wiejskiego i dążeń do podnoszenia atrakcyjności turystycznej obszarów wiejskich: Każde miejsce ma swoją historię12. Za- skakuje tu bogactwo motywów, które można znaleźć na ziemi używanej przez człowieka w sposób najbardziej pierwotny i mało zróżnicowany, a więc w celach rolniczych. Widać to praktycznie na przykładzie wsi Orońsko pod Radomiem, gdzie w 1607 roku doszło do bitwy podczas rokoszu Zebrzydowskiego, natomiast w drugiej połowie XIX wieku dwór i folwark należały do Józefa Brandta i jego rodziny, a w 1969 roku zorganizowano w nim Ośrodek Pracy Twórczej Rzeźbiarzy [od 1981 r. – Centrum Rzeźby Polskiej]. Wydarzenia te [i wiele innych] doczekały się monografi sty w osobie Tomasza Palacza, wieloletniego dyrektora Centrum, pracującego już od lat 60. XX wieku – a więc na trzy dekady przed ukazaniem się „poradnika badacza” – na rzecz zachowania lokalnej historii13. Oczywiście, nie wszystkie wsie doczekały się takich monografi i, nie we wszystkich zachowały się daw- ne akta [łącznie z wykazem włościan i ich majątku z XIX wieku], jednakże znacznie więcej da się powiedzieć o mieście, bardziej intensywnie zagospodarowanym, gdzie gospodarka przebiegała nie w powolnym rytmie natury, lecz w przyspieszonym rytmie działań instytu- cji i ludzi pracujących w zawodach bardziej od natury niezależnych. I tak, nawet podobne do siebie w układzie bloków osiedle z wielkiej płyty może leżeć bliżej lub dalej arterii szybkiego ruchu, po stronie nawietrznej lub zawietrznej od niej i być inaczej zorientowane względem stron świata, co składa się na lepsze lub gorsze warunki mieszkania. Współdziałanie mieszkańców lub jego brak – wprawdzie proces społeczny, ale warunkowany przestrzenią, w której się odbywa – pozwala [lub nie] wywrzeć presję na władze dzielnicy np. w sprawie budowy ekranów akustycznych. Tak więc jakość życia zale- ży nie tylko od tych przestrzennych parametrów, ale też od umiejętności ich wykorzystania. W jakiejś mierze te składowe wzajemnie się warunkują i atraktor Lorentza, wskazujący na możliwe, znaczne, lecz odsunięte w czasie efekty przyczyn, które początkowo są znikome, jest tu dobrym przybliżeniem wielości własności przestrzeni, których część może być przez ludzi kształtowana, a część na takie kształtowanie nie pozwala. Sama zaś kwalifi kacja tych własności może wyglądać różnie w różnych sytuacjach – może być też przedmiotem sporu – jak [obecnie] kwestia wpływu ludzkości na zmiany klimatyczne. 12 Każde miejsce ma swoją historię. W poszukiwaniu dziedzictwa wiejskiego. Poradnik badacza, M. Konopka [red.], Fundusz „Agrolinia 2000”, Warszawa 2001. 13 T. Palacz, Orońsko – miejsce i ludzie, Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko 1997. 14 Piotr Winskowski Autorom artykułów zebranych w pracy, którą oddajemy do rąk Czytelnika, towarzyszył zamiar przyjrzenia się miastom z wielu perspektyw, wyodrębnienia wielu płaszczyzn, na jakich można rozważać kwestie miejskie, wreszcie – podjęcia analiz pojedynczych przypadków lub przeprowadzenia porównań pewnych aspektów występujących na kil- ku płaszczyznach. Artykuły pogrupowane zostały według słów-kluczy, określających badawczą orientację autorów, a więc płaszczyznę refl eksji nad miastami, która – często komentowana lub uzupełniana przez teksty sąsiednie – oddaje złożoność przedmiotu badań. Ujawnia też sposób odczytania przez autorów – podmiotów, badaczy i zarazem mieszkańców miast – własnego uwikłania w badany przedmiot. Koncepcje miast ujmowane są z perspektywy kulturowej i etnicznej mieszanki, stanowiącej dla samych mieszkańców stały kontekst innych aktywności życiowych [T. Paleczny, J.J. Kozioł, A. Trąbka], oraz jako psychologiczne koncepcje jednostkowych preferencji wobec przestrzeni architektonicznych i urbanistycznych [A. Diec]. Z drugiej strony, instytucjonalne koncepcje polityki wobec miast, widzianych z perspektywy ra- tusza, podejmują zadania często nieidentyfi kowane w całej złożoności przez jednostki, nie zamykając jednak możliwości artykułowania opinii przez mieszkańców [M. Banaś]. Struktura miasta rozpatrywana jest jako przestrzenny podział na centrum i pery- ferie [P. Winskowski] oraz ze względu na treści, jakie niesie ona dla grup społecznych zamieszkujących miasto: perypetii politycznej kreacji współczesnego statusu miasta i odczytania jego nawarstwień historycznych. Przedstawiono studium pięciu, bardzo odmiennych przypadków [K. Javaheri, M. Kuryłowicz, K. Ożóg, M. Kaczmarczyk, F. Czech]. Kategoria produktu odniesiona do miasta to spojrzenie współczesne, choć odpo- wiednio podana przeszłość też może stać się przedmiotem sprzedaży jako produkt tury- styczny [N. Styczyńska, M. Banaszkiewicz]. Jednocześnie techniczne możliwości pre- zentacji miasta – zapewniane dzięki nowocześnie pomyślanej infrastrukturze – stanowią jeden z warunków realizacji celów merketingowych [A. Mrozińska]. Polityczne i społeczne problemy miast skupiają się też jak w soczewce w programo- wych założeniach i w architektonicznym ukształtowaniu poszczególnych obiektów uży- teczności publicznej, urastających do rangi symboli aspiracji kulturalnych i świadectw gospodarczej prosperity [J. Flig] lub... arbitralności samego programowania, gdy obiekty te – planowane jako wyjątkowe – nie spełniają założonej roli [C. Wąs]. Miasta były też od wieków przedmiotem zainteresowania literatury. Teksty o nich – same poddane analizie literaturoznawczej – ujawniają zarówno szczegóły historycz- nych wydarzeń, również tych explicite niewspominanych, jak i meandry procesu kon- struowania treści symbolicznych, wreszcie są świadectwem emocji sprzed lat i wieków. Teksty te stają się tym samym punktem wyjścia refl eksji nad mieszkańcami, ludźmi do- świadczającymi przestrzeni własnej lub obcej, a przede wszystkim siebie samych w sy- tuacjach przez tę przestrzeń warunkowanych [P. Plichta. M. Abassy, E. Gracz-Chmura, T. Jędrzejewski, B. Tomaszkiewicz, A. Jawoszek]. Miasta przedstawiono też jako środowisko rozwoju innych, pozaliterackich tekstów kultury, od efemerycznych akcji artystycznych [J. Budzik, E. Wiącek], po kształtowa-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miasto. Między przestrzenią a koncepcją przestrzeni
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: