Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00366 005525 13259055 na godz. na dobę w sumie
Miasto idealne w perspektywie europejskiej i jego związki z urbanistyką współczesną - ebook/pdf
Miasto idealne w perspektywie europejskiej i jego związki z urbanistyką współczesną - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 322
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242--1543-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W poszukiwaniu koncepcji idealnego miasta autor poszukuje związków między planowaniem miast w przeszłości a tendencjami urbanistyki współczesnej. Opisuje założenia ideowe i przesłanki filozoficzne, jakie stały się podstawą zakładania nowych miast w Europie. Opisuje wpływ, jaki europejska urbanistyka wywarła na kształtowaniu miast na innych kontynentach. Rozważa, czy w historii rozwoju myśli urbanistycznej można znaleźć ścieżki, jakimi powinna podażać współczesna myśl urbanistyczna? Czy, znając historyczne doświadczenia w budowie miast można zaprojektować idealne miasto przyszłości?

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l : a c e o p s a t i s r e v n u i Wykreowanie Miasta Idealnego jest wyzwaniem, przed którym od wieków stają kolejne pokolenia teoretyków i twórców. Ich wizje i pro- jekty są zgodne ze stanem wiedzy i rozwoju społeczeństwa. Istnieje powszechne przekonanie, że miasta budowane planowo powinny odpowiadać celom, które wyznacza poziom społecznego zapotrze- bowania, kultury i aspiracji zarówno twórców, jak i mieszkańców. Długi proces inkubacji idei przestrzeni zurbanizowanej i przekształca- nia jej w rzeczywistość wymaga myślenia kreatywnego, przewi- dywania kierunków rozwoju i planowania. Rezygnacja z rozważań o możliwości opracowania modelu miasta idealnego oznaczałaby koniec urbanistyki w zakresie świadomego, a jednocześnie wizjoner- skiego, kompleksowego projektowania miast przyszłości. Kształto- wanie przestrzeni bez wizji poddane jest działaniu zdecentralizowanej przypadkowości, partykularyzmowi lub doraźnej pragmatyce, stero- wanej przez autorytarną władzę lub kapitał korporacyjny. Rozwój urbanistyczny pozbawiony kreatywnego myślenia o przyszłości ozna- czałby koniec współczesnej cywilizacji, której istotnym, fizycznym przejawem są dobrze zaplanowane miasta o doskonałej organizacji wewnętrznej, zrównoważone z otaczającym je krajobrazem… E N L A E D I O T S A M I i Zbigniew Paszkowski MIASTO IDEALNE W PERSPEKTYWIE EUROPEJSKIEJ I JEGO ZWIĄZKI Z URBANISTYKĄ WSPÓ ŁCZESNĄ universitas l : a c e o p s a t i s r e v n u i Dr hab. inż. architekt Zbigniew PASZKOWSKI, profesor nadzwyczajny Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie, absolwent Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej (1979), założyciel autorskiej pracowni projektowej URBICON (1990), w której opracował szereg projektów studialnych, konkursowych i realizacyjnych. Od 1982 ro- ku pracownik naukowy Politechniki Szczecińskiej, a następnie Zachodnio- pomorskiego Uniwersytetu Technologicznego (ZUT), prodziekan ds. nauki i organizacji Wydziału Budownictwa i Architektury ZUT (od 2008 roku). Członek Komitetu Architektury i Urbanistyki PAN. W latach 2003-2005 dyrektor Wydziału Urbanistyki i Administracji Budowlanej Urzędu Miasta Szczecina i Architekt Miasta. Autor wielu publikacji naukowych i monogra- ficznych, m.in.: Tradycja i innowacja w twórczości architektonicznej (1997); Transformacja przestrzeni śródmiejskich na przykładach wybranych miast europejskich (2003); Zbigniew Paszkowski - wizje i realizacje 1997-2003 (2006); Restrukturalizacja miasta jako metoda jego współczesnego kształtowania (2007). ISBN 97883-242-1656-7 T A V z ł z www.universitas.com.pl 9 788324 216567 0 0 , 2 5 k s w o k z s a P w e n g b Z i i l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . TREŚĆ OD AUTORA WPROWADZENIE Stan badań Defi nicje podstawowe miasta Interpretacja pojęcia „miasto idealne” FILOZOFIA MIASTA IDEALNEGO Ontologia miasta idealnego Filozofi a a urbanistyka Ideologia w urbanistyce Kult religijny a kształt miasta idealnego Transformacja ustrojowa a przestrzeń urbanistyczna Planowanie wielkoprzestrzenne a demokracja Doktryna urbanistyczna Doktrynalny pluralizm Archetypy osadnictwa miejskiego Geneza miasta planowanego KOMPOZYCJA MIASTA IDEALNEGO Rola formy w kompozycji miasta Miasto jako dzieło sztuki Wymiar przestrzenny i czasowy kompozycji urbanistycznej Analiza kompozycji miasta Skala ludzka miasta Kompozycja złożoności miasta Miasto piękne Kraków Kształt miasta Centrum układu miejskiego 7 9 11 14 17 25 26 30 31 33 37 39 40 43 45 48 51 52 55 56 58 64 69 70 74 80 81 82 Regularność formy miasta 88 Osie miasta jako elementy krystalizujące plan 93 Dominanty w przestrzeni miasta 100 Krawędzie przestrzeni zurbanizowanej 103 Wielkość miasta idealnego 107 Geometria miast idealnych 110 Miasto spiralne Miasto dynamiczne 111 MIASTO O GEOMETRII ORTOGONALNEJ 112 MIASTA O GEOMETRII LINIOWEJ (PASMOWEJ) 120 KOMPOZYCJA KRAJOBRAZOWA MIASTA 133 IDEALIZM URBANISTYKI UTOPOLIS Kanon Platona Utopia Morusa Miasto Słońca Christianopolis Claude Nicolas Ledoux New Lanark Victoria Hygeia Icaria Happy Colony Utopie systemowej urbanistyki Szklane domy Utopijna urbanistyka końca XX w. Współczesny utopijny urbanizm 143 148 150 152 153 156 158 161 161 163 163 164 165 167 168 168 idealne-miasto.indd 5 idealne-miasto.indd 5 2012-01-16 23:19:17 2012-01-16 23:19:17 Utopie nadwodne Nowy utopizm SOCJOPOLIS – IDEALNE MIASTO PROSPOŁECZNE Urbanistyka prospołeczna Prospołeczny charakter idei miasta ogrodu Socjalistyczne „miasta idealne” w obszarze bloku sowieckiego Miasto posocjalistyczne w Polsce – próba oceny Prospołeczne miasta polderów EKOPOLIS – IDEALNE MIASTO ZRÓWNOWAŻONE Idea miasta zrównoważonego Deglomeracja i Broadacre City Idea krwiobiegu Idea miasta organicznego Nowy urbanizm Zasady nowego urbanizmu Seaside, Floryda – pierwsze doświadczenia nowego urbanizmu Celebration, Floryda Poundbury, Anglia Nowe koncepcje miast ekologicznych Masdar RETROPOLIS Odbudowa miast Wartość dziedzictwa 174 177 179 180 181 182 183 188 196 197 199 200 203 206 207 212 213 213 218 218 223 224 228 EUROPOLIS Geneza współczesnego Europolis Model miasta europejskiego NEOPOLIS Kryzys planowania Nowe strategie urbanistyczne Hafencity METROPOLIS Delimitacja obszarów metropolitalnych Miasta klasy światowej Wzrost demografi czny a urbanizacja Światowe projekty nowych miast Funkcjonalizm globalny Miasta wypoczynkowe Miasto Dubaj (ZEA) – idealizm współczesnej metropolii PODSUMOWANIE Zakończenie DEFINICJE BIBLIOGRAFIA WYKAZ ŹRÓDEŁ INDEKS NAZWISK SUMMARY 234 235 240 242 243 244 247 249 252 254 254 256 258 258 260 273 279 281 285 301 305 311 idealne-miasto.indd 6 idealne-miasto.indd 6 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 OD AUTORA Wszystkim, którzy sprzyjali powstaniu tej książki – chciałbym złożyć najserdeczniejsze podziękowania. Dziękuję prof. Krzysztofowi Pawłowskiemu i dr inż. arch. Joannie Arlet za cenne uwagi, dr inż. arch. Izabeli Kozłowskiej za pomoc przy pozyskiwaniu praw autorskich do ilustracji zamieszczonych w tej publikacji, koleżankom i kolegom z firmy Urbicon Spółka z o.o., jak również studentom WBiA ZUT, za współpracę przy opracowaniu graficznym ilustracji. Dziękuję również wszystkim właścicielom praw autorskich, którzy zgodzili się udostępnić swoje ilustracje w tej książce. Szczególnie dziękuję mojej Żonie Barbarze Paszkowskiej, której cierpliwość i wytrwałość przy- czyniły się do opracowania tej publikacji. idealne-miasto.indd 7 idealne-miasto.indd 7 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 idealne-miasto.indd 8 idealne-miasto.indd 8 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 Wprowadzenie Plan jest generatorem. Bez planu masz brak porządku i samowolę. Plan posiada w sobie istotę doznania. Wielkie problemy jutra, podyk- towane przez potrzeby zbiorowe, stawiają pytanie o „plan” w nowej formie. Współczesne życie wymaga i oczekuje nowego rodzaju planu zarówno dla domu, jak i dla miasta. Le Corbusier1 Idealne miasto, jako cel i forma organizacji przestrzeni wspólnego zamieszkiwa- nia, pojawia się w literaturze filozoficznej, urbanistycznej i popularnej od wielu pokoleń. Miasto idealne było zawsze odległe od realności większości miast, jakie pojawiały się na przestrzeni historii. Próba znalezienia panaceum na uciążliwości środowiska miejskiego to jeden z podstawowych powodów, dla których myśl teoretyczna podążała w kierunku miasta idealnego. Charakter problemów, jakim musiały sprostać miasta, skala ich oddziaływania na mieszkańców, formę urba- nizacji, kształt i wielkość organizmów miejskich, zmieniały się wraz z upływem czasu. Każda epoka wytwarzała pewien model miasta idealnego, niedościgłe- go wzorca, idei wspólnego zamieszkiwania. Idee te były wprowadzane w życie z różnym skutkiem. Niektóre realizacje miast idealnych ulegały transformacji lub degradacji, były korygowane lub całkowicie zmieniane. Arbitralnie realizowana idea miasta, swego rodzaju Gesamtkunstwerku, rzadko odpowiadała złożonej rzeczywistości miasta i oczekiwaniom zamieszkujących go zbiorowości. Idea w konfrontacji z Rzeczywistością stawała się niejednokrotnie swoją własną ka- rykaturą. Czynnikiem sprawczym zmian urbanistycznych były najczęściej sto- sunki społeczne i polityka. One wyznaczały kierunki przekształceń przestrzeni, one powoływały do życia nowe struktury lub doprowadzały do ruiny istniejące ukształtowanie przestrzeni. W każdym jednak przypadku zapisem idei miasta był i jest jego plan. Jest sprawą fascynującą odkrywanie ideowych warstw miasta ukrytych, a może zaklętych w ich geometrii, układach przestrzennych i mean- drach historii rozwoju urbanistycznego. idealne-miasto.indd 9 idealne-miasto.indd 9 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 10 e i n e z d a w o r p W Na temat miast przyszłości wypowiadają się architekci, urbaniści, w tym najwięk- sze postaci współczesnej nauki na całym świecie. Powstają koncepcje metropolizacji miast, jako formy urbanistycznej odpowiadającej na wyzwania przyszłości. Inni pró- bują znaleźć formę miasta przyszłości w ucieczce w kierunku małomiasteczkowości, deglomeracji2. Opracowywane są manifesty, karty urbanistyczne i projekty teoretycz- ne, które stawiają sobie za główny cel dążenie do idealizacji miasta. Urbanistyka jest tą dziedziną sztuki, która może w istotny sposób determinować życie człowieka. Należy mieć na uwadze, że jako sztuka kształtowania przestrzeni, a także jako dziedzina nauki nie powinna w swych kreacjach i badaniach ograniczać się wyłącznie do problemów kompozycyjno -estetycznych, czy też wyłącznie do spraw społecznych lub ekonomicznych. W procesie cywilizacyjnego rozwoju pojawiają się bowiem wciąż nowe konteksty i odniesienia, które składają się na złożony z wielu różnych elementów całościowy obraz zmieniającej się rzeczywistości i nowo powsta- jących potrzeb ludzkich3. Historia rozwoju idei urbanistycznych pokazuje istotne rozbieżności pomiędzy teo- retycznymi założeniami a ich realizacją. Perspektywa historyczna pozwala osądzić, czy realizacja idei, niekiedy utopijnych, była działaniem prawidłowym, a powstałe w wy- niku tych działań struktury miast były wystarczająco trwałe i elastyczne, by sprostać dziejowym przemianom. Przemiany w strukturach urbanistycznych następują w wy- niku historycznych wydarzeń lub procesów cywilizacyjnych, takich jak: – potrzeby społeczne, – rozwój kultury, – zmiany roli i funkcji miasta, – procesy naturalnej degradacji, – rozwój demograficzny, – rozwój techniki, a także na skutek zjawisk naturalnych i innych przyczyn wpływających na stan miast, jak kataklizmy przyrody, konflikty zbrojne itp. Śledząc historyczny rozwój idei miasta, można dojść do wniosku, że większość współczesnych wizji kształtowania miasta oraz roli architektury rodzi się w dyskursie z ideami wypracowanymi w przeszłości4. Fakt ten pozwala na podjęcie dalszych po- szukiwań ideału miasta w przykładach doświadczeń z przeszłości. Należy też wziąć pod uwagę to, że współczesna urbanistyka w dużej mierze polega na wprowadzaniu zmian w przestrzeniach już zurbanizowanych. Ta swoista „idealizacja” przestrzeni urbanistycznej stanowi ważny element poprawy warunków życia i jeden z istotnych elementów rozwoju istniejących struktur miejskich5. Proponowane rozwiązania transformacyjne mają najczęściej charakter funkcjona- listyczny i, pozbawione ideowej podbudowy, są dalekie od jakiegokolwiek idealizmu. Pragmatyzm ekonomiczny, spekulacja budowlana, rozwiązania jednostkowe niebiorące pod uwagę kontekstu całości miasta i jego perspektyw rozwojowych – tworzą często przestrzenie zurbanizowane pozbawione spójnej idei, twórczej ekspresji. Niekiedy idealne-miasto.indd 10 idealne-miasto.indd 10 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 są wręcz szkodliwe dla dalszego rozwoju miasta, nie zapewniając trwania określonej przestrzeni przez długi okres. Wiedza o miastach idealnych oraz o ideach, które je kreowały, pozwala na reflek- sję nad współczesnymi problemami urbanizacyjnymi. Warto zdać sobie sprawę, że utopijne idee w niewiarygodnie szerokim zakresie oddziaływały na twórczość urba- nistyczną na przestrzeni wieków, a co za tym idzie również na współczesny kształt miast, stanowiących rezultat zastosowania tych idei. Współcześnie również powstają nowe koncepcje idealnych układów miejskich oraz dążenia do poprawy sytuacji miast istniejących. Czy jednak nie jest prawdą stwierdzenie o kryzysie miasta rozumianego w jego tradycyjnej definicji? Zwolennicy takiego poglądu uważają, że pojęcie miasta – jeśli je definiować jako miejsce kontaktu i wymiany myśli – rozciąga się również na sferę wir- tualną, sferę powiązań towarzyskich, biznesowych, wymiany informacji, usług, zakupów itd. Przestrzeń realna miasta coraz bardziej traci swoje cechy funkcjonalne na rzecz rzeczywistości wirtualnej. Jedną ze współczesnych utopii, lansowanych w ostatnich latach, jest meta miasto, które rozciąga się w globalnej przestrzeni świata, w totalnej przestrzeni społecznej, w tym także w świecie wirtualnym. Według niektórych, współ- czesnemu miastu nie jest potrzebna forma przestrzenna, bo przestrzeń tradycyjnych powiązań międzyludzkich zastępują internetowe portale społecznościowe. Jednakże mimo istnienia wizji meta miasta pozostaje nostalgia za „prawdziwym miastem” o realnej „miejskości”, za atmosferą wyrażoną w skali dostosowania prze- strzeni zurbanizowanej do rozmiaru i percepcji człowieka, za różnorodnością form architektury, wielopłaszczyznowością i wielością działań, nasyceniem historią, kulturą swoistą czy też różnymi przemieszanymi kulturami, zagęszczeniem wrażeń wizual- nych, smaków i zapachów. Te wartości miasta, definiujące jego piękno, unikatowość, swojskość i użyteczność, pozostały niezmienne od czasów starożytnych. Potrzeba miasta w jego tradycyjnej formie i znaczeniu uwidoczniła się w okresie odbudowy miast europejskich po zniszczeniach II wojny światowej. Powstały wów- czas projekty zmierzające do odbudowy zniszczonych miast według przekazów histo- rycznych, a nawet pewnej idealizacji przeszłości miast historycznych. Takie tendencje zapanowały też w Polsce, wbrew panującej w tym czasie doktrynie konserwatorskiej (Warszawa, Gdańsk). Stan badań Literatura związana z miastami idealnymi, miastami planowanymi i teorią rozwoju urbanistycznego jest niezwykle obfita. Jest oczywiste, że nie sposób było wymienić wszystkich ważnych dzieł i opracowań, które dotykają tematu głównego i pomniej- szych wątków, jakie podjęte zostały w tej publikacji. Samo opracowanie bibliografii tego tematu mogłoby stanowić oddzielne opracowanie. Dlatego też zamieszczona ń a d a b n a t S 11 idealne-miasto.indd 11 idealne-miasto.indd 11 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 12 e i n e z d a w o r p W na końcu książki bibliografia została ograniczona do syntetycznego wyboru publi - kacji. Do podstawowych pozycji światowej literatury tego zakresu tematycznego z pew- nością należy zaliczyć dzieła takich autorów, jak: Leonardo Benevolo6, Spiro Kostof7, Lewis Mumford8, Aldo Rossi9, Colin Rowe i Fred Koetter10. Do grupy tej należy też praca zbiorowa wydana przez wydawnictwo Taschen: Architectural Theory11, stanowiąca kompendium wiedzy o teoriach architektury i urbanistyki w okresie od renesansu do czasów współczesnych. Antologię prac dotyczących filozofii miasta opracowała Sharon M. Meagher12. Również wielu polskich badaczy historii i teorii urbanistyki poświęciło uwagę problematyce miast idealnych. Do grona polskich badaczy i autorów najistot- niejszych publikacji zaliczyć można Teresę Zarębską, Tadeusza Tołwińskiego, Wojciecha Kalinowskiego, Mieczysława Książka13, Tadeusza Wróbla14, Krzysztofa Pawłowskiego, Kazimierza Kuśnierza a także Wacława Ostrowskiego15. Niektóre pozycje literatury omawiają stricte historię rozwoju myśli urbanistycznej na przestrzeni wieków16, po- święconą kształtowaniu miast idealnych. Inne pozycje literatury poddają analizie lub merytorycznej krytyce17 uzyskane osiągnięcia urbanistyczne. Literatura urbanistyczna publikowana w wieku XX stanowi szeroką dyskusję o kształcie przestrzeni miasta, przyszłych modelach rozwoju miast nowych i przekształceniach miast istniejących. A także o relacji przestrzeni i społeczeństwa, o roli kulturowej i ekonomicznej miast itd. Polemika ta prowadzona była przez różnych autorów i w różnym czasie. Głosy polemiczne prezentowali: Camillo Sitte18 – skupiający się nad problematyką tradycyj- nego pojmowania miasta i jego kompozycji, Ebenezer Howard i jego następcy – re- alizujący ideę miast ogrodów, Le Corbusier19, CIAM20 – lansujący ideę miasta moder- nistycznego, zrywającego z historycznym kształtowaniem przestrzeni miasta, Berhard Reichow i Rudolf Schwarz – lansujący propozycje urbanistyki „organicznej”21. Były też dyskusje nad: sprzężeniem tendencji narodowo -socjalistycznych i socrealistycznych z planowaniem miast, w urbanistyce dyktatur hitlerowskiej i stalinowskiej, propozy- cjami wdrażania nowej urbanistyki według zasad Karty Ateńskiej, ideami kreowania nowych, modelowych miast w Anglii po 1946 roku22 i szereg innych. Wśród polskiej literatury traktującej o urbanistyce przyszłości warto wymienić książ- kę Izabelli Wisłockiej Dom i miasto jutra23, w której zawarła kompendium wiedzy na temat wizji urbanistycznych przyszłości z perspektywy końca lat 60., czyli w okresie zapoczątkowania ery podboju kosmosu i towarzyszącej tym wydarzeniom fali rozwoju utopizmu i nowego futuryzmu w architekturze i urbanistyce. Kierunki te reprezento- wane były m.in. przez japońskich metabolistów24 i europejską grupę Archigram25. Na fali postmodernizmu, w latach 80. i 90. XX w., wrócono do idei miasta hi- storycznego z jego zabudową zwartą, pierzejami, obudowanymi ulicami, placami i eklektyzmem form architektonicznych. W tym zakresie szeroko oddziałały na opi- nię publiczną prace i teksty teoretyczne Roba Kriera i Leona Kriera. Pojawiły się wówczas teorie urbanistyczne o humanistycznym podejściu do urbanistyki26, a liczne przykłady realizacji tego typu projektów odnaleźć można w Holandii i Skandynawii. idealne-miasto.indd 12 idealne-miasto.indd 12 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 Holenderskie modele humanistycznego zamieszkiwania w miastach, bazujące m.in. na realizacjach zespołu Team 10 Aldo van Eycka, przedstawiła w ujęciu systematycz- nym Ulla Schreiber27. Badania prowadzone są również w zakresie samej metodologii planowania. Wyda- na w 1996 roku książka Readings in Planning Theory, w której zespół autorów wypo- wiada się na temat planowania miast, w tym również miast idealnych, doczekała się w roku 2003 drugiego wydania28. Na uwagę zasługuje pozycja Eduardo E. Lozano29, w której autor omawia genezę i zasady dwóch rodzajów tradycji budowy miast: pro- fesjonalnej i popularnej. Lozano twierdzi, że choć historia architektury i urbanistyki odnosi się głównie do tradycji profesjonalnej, miast projektowanych przez władców lub specjalistów, to miasta powstawały w większości swej masy jako wynik tradycji popularnej, niedokładnie jeszcze opisanej i przeanalizowanej, a zawierającej olbrzy- mi ładunek kulturowy. Z długiej listy pozycji literatury światowej poświęconej problematyce genezy i roz- woju urbanistycznego miast, na uwagę zasługują również sympozja, konferencje i kongresy tematyczne poświęcone najbardziej aktualnym i palącym problemom urba- nistycznym świata, jak również bogaty materiał naukowy i popularno naukowy w tej dziedzinie, jaki udostępniony jest w Internecie. W ostatniej dekadzie XX wieku rosnący stopień globalizacji świata odnowił zain- teresowanie społeczne problemami urbanistycznymi. Fala krytyki dotychczasowego rozwoju urbanistycznego miast wywołała szereg dyskusji o najważniejszych celach urbanizacji, o zasadach, a nawet doktrynach, jakimi powinna kierować się współczesna urbanistyka30, na temat procesów koncentracji urbanistycznej31, na temat procesów nadmiernej suburbanizacji wokół istniejących miast, na temat tendencji do tworze- nia obszarów metropolitalnych, o problemach przeludnienia i rosnących mega miast, a także o mieście neoliberalnym z formalnym permisywizmem epoki postmoderni- stycznej, o rodzajach i zakresie stosowania narzędzi planistycznych, oraz dotyczących kształtowania optymalnych form przestrzeni urbanistycznej. W cieniu wielkiej urbanistyki rozwijane są alternatywne sposoby społecznego współzamieszkiwania, stanowiące urbanistyczną ripostę na mega rozwój. Są to idee „nowego urbanizmu”, „smart grow” i „slow cities” lansujące modele miast zrówno- ważonych. Bazują one na wartościach społecznych i przestrzennych, ignorując de- weloperski, zorientowany na zysk, model przyspieszonego rozwoju urbanistycznego nowych dzielnic i całych miast. W kreowaniu nowych idei miast idealnych urbaniści zwykli posługiwać się Kartami, stanowiącymi zwięzły zapis zasad urbanistycznych, jakie powinny być przestrzegane w procesie rozwoju miast. Najbardziej znaną kartą jest Karta Ateńska z roku 1933, w której stworzono podstawy miasta modernistycznego, a która zyskała rozgłos po publikacji przez Le Corbusiera w roku 1943. W Karcie Machu Picchu z roku 1977 zawarto ostrzeżenie dotyczące niebezpieczeństwa dominacji krajów bogatych nad biednymi. Przeciwstawiono się w ten sposób dyktatowi wielkiego kapitału w miastach ń a d a b n a t S 13 idealne-miasto.indd 13 idealne-miasto.indd 13 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 14 e i n e z d a w o r p W i atrofii czynnika społecznego w planowaniu przestrzennym. Na uwagę zasługuje Carta Megaride, opracowana w roku 1994 w Neapolu przy współudziale 600 specja- listów związanych z problematyką miasta, a pochodzących z różnych dziedzin nauki i różnych krajów. W karcie zapisano 10 podstawowych założeń dotyczących zasad postępowania i planowania współczesnych miast32. Nowa Karta Ateńska z podtytu- łem Wizje miasta XXI wieku, opracowana przez Europejską Radę Urbanistów w roku 2003, kontynuuje normatywne podejście do zagadnień kształtowania przestrzeni w odniesieniu do współczesnych tendencji w tej dziedzinie. Jej zadaniem jest korekta skutków zastosowania wytycznych zawartych w Karcie Ateńskiej CIAM z 1933 roku i przywrócenie zapomnianych wartości, takich jak skala miasta czy paradygmat spój- ności jego poszczególnych elementów33. Defi nicje podstawowe miasta Złożoność, niepowtarzalność, różnorodność i zmienność tworu cywilizacyjnego, jakim jest miasto, wymyka się możliwości jego precyzyjnego zdefiniowania jako pojęcia na- ukowego. Jest jednak wiele definicji miasta, formułowanych pod kątem omawianych zagadnień czy prowadzonych badań. Trzeba nadmienić, że badania nad miastami prowadzone są w różnych dziedzinach nauki, jak: geografia, socjologia, antropologia, ekonomia, historia sztuki, architektura i urbanistyka, filozofia i kultura. W definicjach wielu badaczy miasto traktowane jest jako podstawowy ośrodek zmian cywilizacyjnych, a jednocześnie symbol oraz wykładnia tych zmian. Różne są też podejścia metodologiczne do tak złożonej materii, jaką jest miasto. Fenomen miejskości jest odczytywany przez pryzmat odrębnych dziedzin naukowych, podkre- ślających odmienne zagadnienia i uwypuklających rozmaite wartości. Są więc ujęcia ekologiczne, kulturowe, humanistyczne, strukturalne i konwencjonalne. Są też próby ujęć holistycznych, syntetyzujących. Prowadzone są również badania związane z roz- wojem miasta globalnego, miasta postmodernistycznego, poprzemysłowego, nową socjologią miasta i Nowym Planowaniem34. Z definicji syntetyzujących pojęcie miasta warto przytoczyć definicję Maxa Webe- ra. Traktował on miasto jako „fuzję trzech definiujących go układów”: – rynku, – centrum administracyjno -politycznego, – zbiorowości miejskiej. Weber podkreślał takie aspekty miasta, jak jego zwartość, wielkość i autonomię polityczną35. Teoretycy socjologii miasta z Chicago lansowali pogląd, iż miasto powstaje z na- łożenia na siebie obszarów naturalnych, ekonomicznych i kulturowych. R.E. Park w oparciu o empiryczne studia nad miastami pisał, że: idealne-miasto.indd 14 idealne-miasto.indd 14 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 miasto jest czymś więcej niźli aglomeracją jednostek wyposażonych w dobra komunalne, takie jak: ulice, nieruchomości, oświetlenie elektryczne, tramwaje, telefony itd. Miasto jest także czymś więcej niźli prostą konstelacją instytucji i aparatów administracyjnych: trybunałów, szpitali, szkół, posterunków policji oraz urzędów wszelkiego rodzaju. Miasto jest stanem ducha, zespołem zwyczajów i tradycji, postaw i sentymentów, nieodłącznie powiązanych z tymi zwyczajami i transmitowanych przez tradycję. Inaczej mówiąc, miasto jest produktem natury, zwłaszcza zaś natury ludzkiej36. W definicji tej zwrócił uwagę na istotną rolę czynników społecznego, humanistycz- nego i kulturowego w kształtowaniu miasta. Idea miasta jako zbiorowości ludzkiej o określonej wewnętrznej strukturze i zachodzących wewnątrz procesach społecznych: segregacji, inwazji i sukcesji – jest przedmiotem definicji innego teoretyka szkoły chi- cagowskiej, Ernesta W. Burgessa, który stwierdza, że: Miasto jest układem stref koncentrycznych zaaranżowanych jedna w drugiej i posiada- jących wspólną i najważniejszą w mieście dzielnicę biznesu (loop). Strefa I to w istocie główny ośrodek administracyjno -handlowy miasta. Strefę II określa się mianem strefy przejściowej, albowiem w rezultacie przestrzennej ekspansji dzielnicy centralnej następu- je wypieranie dotychczasowych jej użytkowników, zwłaszcza ludności robotniczej. Udaje się ona do strefy III po to, by zachować najmniejszy dystans przestrzenny między miesz- kaniem a miejscem pracy. Strefa IV obejmuje luksusowe rezydencje elit miejskich. Nato- miast w strefie V osiedlają się migranci świeżej daty i ludzie nie w pełni włączeni jeszcze w obieg miejski (…)37. Definicja wykreowana przez szkołę chicagowską nie odpowiada już jednak aktu- alnym tendencjom aglomeracyjnym w miastach współczesnych. Wśród polskich badaczy urbanistyki problem definicji miasta pojawia się w wie- lu opracowaniach. Jan Maciej Chmielewski38 przytacza definicję miasta Kazimierza Dziewońskiego39, który określa miasto jako: historycznie ukształtowany typ osiedla, wyznaczony istnieniem konkretnej społeczności cząstkowej, skoncentrowanej na pewnym obszarze o odrębnej organizacji, uznanej i okre- ślonej prawnie oraz wytwarzającej w ramach swojej działalności zespół trwałych urządzeń materialnych o specyficznej fizjonomii, którą można uznać za odrębny typ krajobrazu. Zbigniew Zuziak przedstawia swoją definicję miasta, które jest: otwartą strukturą osadniczą, w której ustawicznie dokonują się zmiany, polegające na konfigurowaniu indywidualnych i zinstytucjonalizowanych strategii rozwoju różnych form życia społecznego, odpowiadających im procesów i form przestrzennych oraz środowisk, z którymi te zmiany można logicznie powiązać40. a t s a i m e w o w a t s d o p e j c i n i f e D 15 idealne-miasto.indd 15 idealne-miasto.indd 15 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 16 e i n e z d a w o r p W Zuziak traktuje miasto jako strukturę społeczno -przestrzenną wyrażoną przez: – ścisły związek z kierunkami i etapami rozwoju cywilizacji, – wielowarstwowość materii przyrodniczej, społecznej, kulturowej, technicznej, ekonomicznej, politycznej, prawnej i menedżerskiej, – skomplikowane tryby integracji instytucjonalnej i przestrzennej, – „otwartość” struktury, co implikuje trudności ze stosowaniem podejść systemo- wych, – napięcia pomiędzy trwałością i zmiennością formy. Etymologia słowa miasto wskazuje na jego znaczenie jako „miejsce”. W języku angielskim miasto=city, słowo wywodzące się z łacińskiego civitas, civilitas, civis, w którym widać wyraźny związek z pojęciem cywilizacja. „Miasta są cywilizacją”41 – miejscem kultury, wymiany dóbr i myśli, miejscem koncentracji ludzi, ich wzajemnej konkurencji, współpracy i zabawy. Mimo występującego często zróżnicowania spo- łecznego, rasowego, wiekowego, religijnego jest miejscem, w którym wytwarza się społeczna więź łącząca ludzi zamieszkujących miasto i identyfikujących się z nim. Miejskość jest więc pewną jakością społeczności cywilizowanej oferującej jej styl miejskiego życia. Jednym z twórców definicji miasta w ujęciu kulturowym jest Flo- rian Znaniecki, który pojmował miasto „jako całość nieprzestrzenną, realizującą się w doświadczaniu i działaniu ludzkim”42. Rozwój miast jest ściśle związany z ich strukturą społeczną i statusem lokalnej społeczności w hierarchii społecznej kraju. Jest też wynikiem działalności miejscowej społeczności, jej aktywności i aspiracji. Miasto jest poddane wpływom demografii, imigracji i emigracji zapewniających stabilny lub zmienny stan lokalnej społeczności miejskiej. Od tej społeczności, jej związania z miejscem zamieszkiwania lub „noma- dyczności” i tymczasowości przebywania zależy w dużej mierze rozwój lokalnej kultury w mieście, obyczajowości, tożsamości i identyfikacji społecznej z miastem. Miasto jako przestrzeń asymilująca nowych mieszkańców z zewnątrz jest także miejscem dla podtrzymania, a nawet rozwoju kultur i obyczajów społeczności napływowej, nadającej miastom nowy koloryt, ale też przysparzającej szereg społecznych problemów. Choć trudno o jednoznaczną definicję i obiektywizm, dla potrzeb niniejszych roz- ważań można by przyjąć następującą definicję miasta: Miasto jest tworem przestrzenno -społecznym o wysokiej złożoności, powstałym w okre- ślonych warunkach politycznych, społecznych i ekonomicznych, w konkretnej przestrze- ni. Miasto to przestrzeń zurbanizowana, która była tworzona w sposób nierównomierny w czasie, na określonej przestrzeni, ulegając procesom rozwoju, przekształceń i degradacji. Miasto stanowi wyraz przestrzenny zrealizowanych idei i podjętych decyzji w zakresie urba- nistycznym i społecznym. Miasto jest odzwierciedleniem działania sił rynkowych w czasie i przestrzeni, w której zapisane są zarówno okresy gospodarczego wzrostu, jak i kryzysów gospodarczych i politycznych. Miasto jako przestrzeń społeczno -kulturowa jest miejscem idealne-miasto.indd 16 idealne-miasto.indd 16 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 wymiany myśli i rozwoju cywilizacyjnego, odzwierciedlającym dążenia, aspiracje i kulturę jego mieszkańców. Złożoność i zmienność miasta zarówno w czasie, jak i w przestrzeni, przy zmie- niających się parametrach ekonomicznych, środowiskowych, politycznych i innych, nie pozwala na znalezienie jednej uniwersalnej formuły, jednego ideału, wzorca mia- sta idealnego. Tym bardziej takiego wzorca, według którego powinny powstawać nowe struktury urbanistyczne. Brak możliwości jednoznacznego określenia modelu miasta idealnego oraz brak możliwości wielokrotnego zastosowania, jeśli nawet jego stworzenie stałoby się możliwe, nie przekreśla dążeń wielu architektów, urbanistów, polityków i inżynierów społecznych do tworzenia takich modeli, dążenia do zbliżania się do rozwiązań idealnych, do poszukiwania praw rządzących urbanistyką na wzór prawa naturalnego. A co za tym idzie, do prób formułowania traktatów i doktryn urbanistycznych oraz wyidealizowanych wizji przyszłości. Miasto idealne jako temat badawczy jest wyzwaniem, przed którym stają kolejne pokolenia badaczy i twórców przestrzeni zurbanizowanej od wielu wieków. Realizują to wyzwanie w sposób odpowiedni do stanu świadomości swego pokolenia. Rezygnacja z myślenia o mieście idealnym oznaczałaby koniec urbanistyki w zakresie świa- domego i wizjonerskiego planowania przyszłości miast z pozostawieniem miejsca przy- padkowi, partykularyzmowi lub pragmatyce sterowanej kapitałem korporacyjnym. W pew- nym sensie byłby to koniec współczesnej cywilizacji, której istotnym fizycznym przejawem jest planowanie przestrzeni zurbanizowanej. Wiele symptomów wskazuje, że ten czarny scenariusz może stać się rzeczywistością43. Interpretacja pojęcia „miasto idealne” W literaturze przedmiotu przyjmuje się na ogół, że pojęcie „miasta idealnego” do- tyczy historii urbanistyki, a zwłaszcza zarezerwowane jest dla miast teoretycznych epoki renesansu. Powstanie pojęcia „miasto idealne” zawdzięczać można pierwszym renesansowym traktatom poruszającym w kompleksowy sposób zagadnienie miasta, jako spójnego tworu urbanistycznego: traktatowi La citta ideale autorstwa Bartolomeo Ammanatiego, opublikowanemu przed rokiem 1584 i traktatowi Giorgio Vasariego Młodszego, opublikowanemu w roku 159844. Mimo zawartego określenia „idealne” kojarzącego się z czymś wyidealizowanym, a więc nierzeczywistym, zaproponowane w tych traktatach wizje miast miały realistyczny i pragmatyczny charakter. W trakta- tach tych próbowano sformułować zasady i możliwości doskonalszego projektowa- nia miast z uwzględnieniem potrzeb duchowych, zdrowotnych i materialnych miesz- kańców. Zagadnieniem idealizmu w planowaniu miast zajmowano się już wcześniej, czego wyrazem są traktaty renesansowych twórców Antoniego Averulino, zwanego ” e n l a e d i o t s a i m „ a i c ę j o p a j c a t e r p r e t n I 17 idealne-miasto.indd 17 idealne-miasto.indd 17 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 18 e i n e z d a w o r p W 1. Schemat miasta idealnego według koncepcji Vincenzo Scamozziego, 1615 r. Filarete, z roku 1450, Albertiego, Leonarda da Vinci i innych. W obszarze zagadnień społecznych wymienić należy traktaty Miasto szczęśliwe Patriziego z roku 1533 czy Świat mądry i głupi Doniego z roku 1552. Do tworzenia traktatów o miastach ideal- nych przyczyniło się znalezienie w klasztorze na Monte Cassino traktatu rzymskiego architekta i myśliciela, Witruwiusza, zatytułowanego Dziesięć Ksiąg o Architekturze (De architectura libri decim). Miasto idealne w ujęciu teoretyków włoskich było „wyobrażeniem wszechstronnie doskonałego organizmu urbanistycznego, którego formy odpowiadałyby treści poli- tycznej, gospodarczej, społecznej i kulturalnej oraz sprzyjałyby maksymalnie bliskiej ideałowi epoki organizacji życia mieszkańców”45. Teresa Zarębska zwraca uwagę na to, że przyjęło się traktować szkice, zawarte w pracach teoretyków renesansu, jako kwintesencję głoszonych przez nich teorii, choć naprawdę to dopiero opisy tekstowe rozwijają głębokie myśli autorów46. Szkice zawarte w traktatach teoretycznych stano- wią jedynie uproszczoną i niedoskonałą ilustrację. Wielu teoretyków głosiło tezę, że prawdziwy plan miasta musi uwzględniać in- dywidualne czynniki kształtujące organizm miejski. Najpełniejszy wyraz takiemu poglądowi dał Francesco De’Marchi, który w swej pracy przedstawił kilkadziesiąt różnych wariantów rozplanowania miasta, zastrzegając konieczność indywidualnego projektowania w każdej lokalizacji. Wielu teoretyków nie załączało do swych traktatów żadnych szkiców czy planów (np. Serlio czy Palladio), co nie umniejsza ich wkładu w rozwój urbanistyki. Praktyka realizacji dużych założeń miejskich w średniowieczu i renesansie była taka, że zasadnicza część pracy wykonywana była w terenie na pod- idealne-miasto.indd 18 idealne-miasto.indd 18 2012-01-16 23:19:18 2012-01-16 23:19:18 stawie ogólnego szkicu, inaczej niż ma to miejsce dziś, kiedy projekty urbanistyczne i architektoniczne mają niezwykle szczegółowy charakter. Jednak nie tylko w epoce renesansu, ale we wszystkich kolejnych etapach rozwo- ju cywilizacji, w zależności od dominacji priorytetów władzy, gospodarki, stosunków społecznych czy własnościowych, kreowano różne rozwiązania przestrzenne i teorie urbanistyczne. Jak wynika z badań, każda epoka kształtowała pewien idealny model miasta według swojego rozumienia rzeczy. Helen Rosenau47, dla potrzeb swej pracy, definiuje miasto idealne następująco: Miasto idealne reprezentuje wizję religijną lub pogląd świecki, w którym społeczna świadomość potrzeb społecznych idzie w parze z harmonijną koncepcją jedności ar- tystycznej48. Nawiązuje tu do aspektów religijnych, które w przeszłości miały istotne znaczenie, które jednak osłabły w okresie oświecenia i późniejszych, ustępując miej- sca racjonalizmowi wykorzystania przestrzeni. Rosenau słusznie podkreśla, że plany miast idealnych ilustrują nie tyle dokonania, osiągnięcia cywilizacyjne, ile życzenia i aspiracje ich autorów. O zakresie znaczenia pojęcia „miasto idealne” wypowiedział się Lewis Mumford, krytykując sposób interpretacji pojęcia miasta idealnego przez Helen Rosenau49. Zdaniem Mumforda zagadnienie miast idealnych nie wystarczy analizować pod względem odzwierciedlania w przestrzeni fizycznej pewnej koncep- cji religijnej. Według Mumforda miasto idealne jest symbolem najdoskonalszej w ujęciu danej epoki organizacji przestrzeni lub wyidealizowanym obrazem miasta współczesnego. W niniejszej pracy pojęcie miasta idealnego rozszerzone zostało jeszcze ponad zakres, który został określony przez Lewisa Mumforda. W ujęciu uwspółcześnionym tego zagadnienia idealne miasto jest rozumiane jako pewne wyzwanie do tworzenia idealnego środowiska dla życia człowieka. Środowisko to powinno spełniać potrze- by zarówno pojedynczej jednostki, osoby, mieszkańca, jak również zbiorowości two- rzącej określoną społeczność miejską, lokalną i regionalną. Człowiek jako jednost- ka przynależna do tej społeczności powinien podporządkować dobro własne dobru wspólnemu. Współczesny idealizm uwzględnia nie tylko dobro społeczności miejskiej (w ro- zumieniu teoretyków renesansu i utopistów), ale również konieczność równoważe- nia rozwoju cywilizacyjnego z ochroną środowiska naturalnego i klimatu, zwłaszcza w kontekście problemów urbanizacji globalnej. Rozwój i wyszczególnienie różnych specjalistycznych zakresów urbanistyki praktycznie nie pozwala na tak syntetyczne ujmowanie problemów miasta, jak mogli to czynić teoretycy renesansu. Dziś urba- nistyka jest przedmiotem badań w wielu specjalistycznych dziedzinach, o czym była ” e n l a e d i o t s a i m „ a i c ę j o p a j c a t e r p r e t n I 19 idealne-miasto.indd 19 idealne-miasto.indd 19 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 20 e i n e z d a w o r p W mowa wyżej. Mimo to podejmowanie prób ujęć syntetyzujących, holistycznych, wy- daje się nieodzowne. W pracy niniejszej zastosowana została rozszerzona definicja pojęcia „idealnego miasta”, obejmująca wszystkie te miasta, w których działania urbanistyczne zmierzały do ukształtowania przestrzennego według określonych jednoznacznie, spójnych idei funkcjonalno -przestrzennych. Autor wyraża przekonanie, że koncepcje „miast ideal- nych” były kamieniami milowymi rozwoju przestrzennego cywilizacji europejskiej. Nie ma tu większego znaczenia fakt, że wielokrotnie na przestrzeni historii urbanistyki okazywało się, iż miasta, które w założeniach miały być „idealne”, nawet jeśli zostały zrealizowane według określonej teorii, nie spełniały pokładanych w nich nadziei. „Idealizm miasta” zawiera w sobie tęsknotę za przestrzenią wspólnego zamieszki- wania, minimalizującą problemy egzystencjalne, a wywołującą poczucie zadowolenia z życia. Inny jest natomiast punkt widzenia władzy: dla sprawowania skutecznego władztwa nad przestrzenią potrzebny jest ład przestrzenny. Ład przestrzeni miasta, jego idealny kształt, zwiększa możliwość kontroli nad wszelką aktywnością miesz- kańców. Interesujące w tym zakresie jest przeanalizowanie układów miejskich tworzo- nych według zaplanowanego modelu, opracowanego na podstawie określonych idei lub ideologii. W szczególności ciekawe jest zagadnienie, w jaki sposób możliwe jest przetransponowanie idei miasta na jego formę fizyczną i kompozycję przestrzenną. Istotne jest też znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje możliwość długiego trwania pewnych idei miasta w czasie. W poszukiwaniu tych idei i odpowiadających im „matryc przestrzennych” można widzieć drogę prowadzącą do określenia zasad kompozycyjnych kształtowania współczesnego miasta idealnego. Badania nad problematyką miasta idealnego podjęte zostały w poszukiwaniu har- monii, zrównoważenia, a także pozytywnej dynamiki rozwojowej. Pojęcia te mogą sta- nowić punkt wyjścia do sformułowania współczesnych tez w dyskusji na temat może nie „idealnej”, ale po prostu „dobrej” urbanistyki i zintegrowanego planowania. W założeniach tej pracy: „Miasto idealne” to miasto zaprojektowane według spójnej teorii urbanistycznej, według jednolitego projektu, będącego odzwierciedleniem określonej filozofii kształtowania prze- strzeni miasta. Przyjęta w książce metoda opracowania polega na problemowym omówieniu po- szczególnych zagadnień związanych z historią, filozofią, kompozycją oraz realizowa- nymi współcześnie i przyszłymi kierunkami rozwojowymi idealizmu urbanistycznego. Wydaje się, że zestawienie podobnych w swej formie modeli miast pochodzących z różnych epok i omówienie problemowe zagadnień urbanistycznych może być dla czytelnika ciekawsze niż tradycyjny wykład oparty na chronologii rozwoju urbani- idealne-miasto.indd 20 idealne-miasto.indd 20 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 stycznego. Taki układ książki pozwala czytelnikowi na odkrywanie wzajemnych po- wiązań historyczno -przestrzennych pomiędzy omawianymi faktami i prezentowanymi przykładami. Chronologia zachowana została jedynie w komentarzach o charakterze historycznym, gdzie znaczenie ma ciągłość przyczynowo -skutkowa następujących po sobie zmian przestrzennych oraz tzw. „wędrowanie idei” . Przypisy ropejskie. 2 3 4 1 „The Plan is the generator. Without a plan, you have lack of order and willfulness. The Plan holds in itself the essence of sensation. The great problems of to -morrow, dictated by collective necessities, put the question of «plan» in a new form. Modern life demands, and is waiting for, a new kind of plan both for house and for the city”. Le Corbusier, Towards a New Architecture, Londyn 1927, tłum. autora. Mam na myśli idee „nowego urbanizmu”, dla którego inspirację stanowiły małe miasta eu- Patrz też J.E. Kowalski, www.ernstmay.republika.pl. W. Durth, Miasto -ogród Hellerau oraz Zakład Gimnastyki Rytmicznej Heinricha Tessenowa, „Architektura i Biznes” 2007, nr 11. 5 Autor niniejszej książki jest również autorem monografii zatytułowanej: Transformacja ob- szarów śródmiejskich w wybranych miastach europejskich. Praca ta ukazuje na wybranych przykła- dach ogrom przekształceń urbanistycznych, jakie podejmowane są obecnie w celu dostosowania miast do zmienionych potrzeb współczesnych oraz służących idealizacji zdegradowanej przestrzeni miejskiej. L. Benevolo, Storia della Citta, Rzym–Bari 1975, wyd. 8 Die Geschichte der Stadt, Campus, 6 Frankfurt 2000. S. Kostof, 7 8 The City Assembled: The Elements of Urban Form Through History, Thames and Hudson, Londyn 1992; The City Shaped: Urban Patterns and Meaning Through History, Thames and Hudson, Londyn 1991. Lewis Mumford jest autorem kilkudziesięciu dzieł, z których na szczególną uwagę ze wzglę- du na poruszany temat zasługują The City in History (1961), The Culture of Cities (1938), The Story of Utopias (1922). Dla tematu niniejszej pracy zwłaszcza ta ostatnia pozycja jest niezmiernie cie- kawa. Mumford relacjonuje największe teorie utopijne w formie chronologicznej opowieści z cie- kawymi, własnymi komentarzami i spostrzeżeniami. Omawia Republikę Platona, Utopię More’a, Christianopolis Andreæ, Nową Atlantydę Bacona, Miasto Słońca Campanelli, Falanstery Fouriera, Icarię Cabeta, W roku 2000 (Looking backwards 2000–1887) Bellamy’ego, Wieści z nikąd Morrisa i utopijną fikcję H.G. Wellsa. Mumford w konkluzji odnosi założenia utopii do współczesnych mu zagadnień planowania urbanistycznego. 9 L’architettura della Citta, Padwa 1966. A. Rossi, C. Rowe, F. Koetter, S.M. Meagher (red.), 10 11 Architectural Theory – from the Renaissance to the Present, Taschen, Kolonia 2006. 12 Philosophy and the City: Classic to Contemporary Writings, State Uni- Collage City, Birkhaeuser, Bazylea 1984. versity of New York Press, Albany 2008. M. Książek, Materiały pomocnicze do studiów w zakresie historii urbanistyki, wyd. 2, Kraków T. Wróbel, W. Ostrowski, Zarys historii budowy miast, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971. Wprowadzenie do historii budowy miast, Ludzie i Środowisko, Warszawa 2001; tenże, Urbanistyka współczesna, Arkady, Warszawa 1975. 16 17 H. Rosenau, J. Wujek, The Ideal City – Its Architectural Evolution, Icon Editions, Warszawa 1972. Mity i utopie architektury XX wieku, Arkady, Warszawa 1986. 13 1996. 14 15 y s i p y z r P 21 idealne-miasto.indd 21 idealne-miasto.indd 21 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 22 e i n e z d a w o r p W 18 19 C. Sitte, Le Corbusier, Der Städtebau nach seinen künstlerischen Grundsätzen, wyd. 5, Wiedeń 1922. Vers une Architecture, Paryż 1923; Urbanisme, Paryż 1925; Karta Ateńska, Paryż 1943. 20 CIAM – Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej (fr. Congrès International d‘Ar- chitecture Moderne), międzynarodowa organizacja architektów-modernistów, działająca w latach 1928–1959, powstała dla wzajemnej konsultacji i konsolidacji rozwoju współczesnej architektury i jej propagowania. B. Reichow, Organische Stadtbaukunst. Von Großstadt zur Stadtlandschaft, Hamburg 1948; 21 Organische Baukunst, Hamburg 1949. 22 Opis projektowanych na podstawie wytycznych Komitetu Nowych Miast modelowych miast w Anglii i Szkocji, takich jak: Cumbernauld, Harlow, Stevenage, Washington, Runcorn, Preston- -Leyland -Chorley, Northampton -Bedford -North Bucks, South Hampshire, Milton Keynes, zawarty został w pracy W. Ostrowskiego Urbanistyka współczesna, op. cit., s. 174–194. Dom i miasto jutra, Arkady, Warszawa 1971. I. Wisłocka, Ruch metabolistów powstał w roku 1960 podczas międzynarodowego kongresu w Tokio. W skład grupy weszli: Kiyonori Kikutake, Noriaki Kurokawa, Naburo Kawazoe, Fumihiko Maki i Masata Ohtaka. W roku 1964 dołączyli do tej grupy również Kenzo Tange i Arata Isozaki. 24 23 Grupa Archigram powstała w Londynie w roku 1961 i założona została przez Petera Cooka, 25 Denisa Cromptona, Michaela Webba, Davida Greene’a, Warrena Chalka i Rona Herrona. 26 Humanistyczne oblicze miasta, red. D. Jędrzejczyk, Warszawa 2004. 27 Modelle für humanes Wohnen, DuMont 1982. U. Schreiber, Readings in Planning Theory E. Lozano, , red. S. Campbell i S. Fainstein, Blackwell Publishing, 2003. Community Design and the Culture of Cities, Cambridge University Press, 28 29 1990. 30 P. Panerai, J. Castex, J.Ch. Depaule, I. Samuels, Urban Forms – The Death and Life of the Urban Block, Architectural Press, 2004. try, Faber Faber, Londyn 2000. 31 W ramach tej dyskusji warto wymienić książkę: R. Rogers, A. Power, Cities for a Small Coun- 33 32 Karta Megaride ’94 – Miasto Pokoju i Nauki wyróżnia szereg zasad zawartych w 10 kluczo- wych problemach budowy miast przyszłości: Miasto i Natura; Miasto i Ludzie; Miasto i Obywatele; Miasto i Transport; Miasto i Kompleksowość; Miasto i Technologia; Miasto i Odbudowa; Miasto i Bezpieczeństwo; Miasto i Piękno; Miasto i Czas. Więcej o tym dokumencie wydanym przez Europejską Radę Urbanistów w Lizbonie w roku 2003 znaleźć można w: Nowa Karta Ateńska – wizje miasta XXI wieku, źródło: http://www.frw.fc.pl/ pliki/krtatenska2003.pdf (dostęp: 29.10.2011). Na temat Nowego Planowania wypowiada się S. Gzell m.in. w publikacji: Nowe Planowa- nie – integracja kwestii projektowych, ekonomicznych, środowiskowych i społecznych w nowej filozofii planowania rozwoju miast, w: System zarządzania przestrzenią miasta, materiały konferencji UNDP i WA Politechniki Gdańskiej, 9 listopada 2001, Gdańsk. 34 M. Weber, The City, publikacja badań M. Webera przeprowadzonych w latach 1911–12/13 36 ukazała się pod tym tytułem w „Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik” w 1921 roku. R.E. Park, The City: Suggestions for the Ivestigation of Human Behavior in an Urban Environment, „The American Journal of Sociology” 1915, vol. 20, za: B. Jałowiecki, M.S. Szczepański, Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2002, s. 19. 35 37 38 Definicja przytoczona za B. Jałowiecki, M.S. Szczepański, op. cit., s. 19–20. J.M. Chmielewski, Teoria urbanistyki w projektowaniu i planowaniu miast, Oficyna Wydaw- nicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2001. 39 Kazimierz Józef Dziewoński (1910–1994), polski urbanista, geograf. W latach 1945–1949 dyrektor Biura Studiów Głównego Urzędu Planowania Przestrzennego. Od 1976 członek PAN, od 1982 członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. 1960–1964 przewodniczący Komisji Metod Regionalizacji Ekonomicznej Międzynarodowej Unii Geograficznej, 1981–1983 przewod- niczący Komisji Nauk Geograficznych PAN, od 1981 członek World Academy of Art and Science idealne-miasto.indd 22 idealne-miasto.indd 22 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 w Halifax (Kanada). Autor ponad 250 publikacji z geografii miast, urbanistyki, planowania prze- strzennego i regionalnego, m.in. publikacji: Studium rozwoju pojęć, metod i ich zastosowań, 1967. Za: http://portalwiedzy.onet.pl/92440,,,,dziewonski_kazimierz_jozef,haslo.html. O tożsamości urbanistyki, Kraków 2008, s. 28. Czym jest dla Ciebie miasto Poznań? Dwa konkursy: 1928/1964, 40 41 42 Z. Zuziak, E. Lozano, op. cit., s. 5. F. Znaniecki, J. Ziółkowski, PWN, Warszawa–Poznań 1984. 43 Dla przybliżenia tej problematyki warto sięgnąć do pozycji: D. Harvey, Neoliberalizm. Hi- storia katastrofy, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa 2008, 44 Za: T. Zarębska, Teoria urbanistyki włoskiej XV i XVI wieku, PWN, Warszawa 1971, s. 28. Traktat B. Ammanatiego, doświadczonego architekta i rzeźbiarza renesansowego, jest zbiorem interesujących projektów obiektów i założeń opracowanych dla „miasta idealnego”, jak np. port handlowy, osiedle kanoników, obiekty przemysłowe, stajnie. Traktat G. Vasariego, amatora sztuki architektonicznej, to z kolei zbiór tekstów określających program funkcjonalno -przestrzenny miasta idealnego i ilustracji tablicowych, ilustrujących w sposób schematyczny zawarte idee. 45 46 T. Zarębska, op. cit., s. 219. Ibidem. H. Rosenau, op. cit. „An ideal city represents a religious vision, or a secular view, in which social consciousness of the needs of the population is allied with the harmonious conception of artistic unity”, tłum. z ang. autora. 47 48 49 L. Mumford, Helen Rosenau, The Ideal City. Its Architectural Evolution, „Journal of the So- ciety of Architectural Historians”, March 1960, vol. XIX, 1, s. 39. y s i p y z r P 23 idealne-miasto.indd 23 idealne-miasto.indd 23 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 idealne-miasto.indd 24 idealne-miasto.indd 24 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 Filozofi a miasta idealnego Jednocześnie wydaje się nam, że poszerzenie miasta, jeśli takowe nastąpi, przyczyni się do jego upiększenia: nie powinno się bowiem pozwolić na to, by poszczególni budowniczowie kierowali się tu je- dynie własnymi potrzebami, przypadkiem, kaprysem czy samowolą, niech plan i intelekt zapanują nad ich poczynaniami, a więc tam, gdzie w zgodzie z prawem panować powinny i muszą… „Schlesische Provinzialblätter” 18081 Historia miast wskazuje, że zakładanie miast nowych, tworzenie idealnych struktur miejskich było wyrazem woli tworzenia nowej rzeczywistości opar- tej na nowym (lepszym, zdaniem inicjatorów) porządku społecznym. Idea kre- acji nowego miasta w wielu przypadkach była równoznaczna z ideą tworzenia nowego społeczeństwa, według z góry ustalonych reguł. Każde miasto posia- da swoją specyfikę wynikającą z wielu nakładających się czynników, takich jak czynniki przyrodnicze, topografia, fizjografia i klimat, a przede wszystkim czynniki kulturowe. Miasta powstawały z nakazu władcy, z potrzeby, z wiary, z nadziei, z woli współpracy – zawsze w określonym celu, u podstaw którego zawarta była określona filozofia miasta. Uzasadnienie podstaw kształtowania przestrzeni miast wymaga oparcia teorii urbanistyki na podstawach filozofii. Dopiero na tej płaszczyźnie abstrakcji można szukać jednoznacznych odpowiedzi dotyczących zasad, kierunków i oczekiwań związanych z kształtowaniem współczesnych miast i metropolii. Filozofia bowiem tworzy podstawy teoretyczne dla kształ- towania przestrzeni. Brak zasad, brak wizji i uporządkowania w wielu układach współcześnie realizowanej urbanistyki jest wynikiem doktrynalnego pluralizmu, demokracji, a jednocześnie osłabienia więzi społecznych. Pytanie o współczesne miasto idealne może więc stać się jednocześnie pytaniem o to, czy współczesna filozofia jest na tyle stabilna i nośna, by mogła stanowić podstawę współczesnej kreacji miasta idealnego, które będzie trwało i funkcjonowało w swym kształcie jeszcze przez wiele dziesiątek lat. A może urbanistyka powinna zostać wyzwolona z lokalnego pragmatyzmu i dok- trynalnego utylitaryzmu i powrócić na piedestał sztuki kształtowania przestrzeni? idealne-miasto.indd 25 idealne-miasto.indd 25 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 26 o g e n l a e d i a t s a i m a i f o z o l i F Ontologia miasta idealnego Tak jak pomiędzy każdym ideałem a jego fizyczną obecnością, istnieje różnica pomiędzy miastem rzeczywistym a miastem idealnym. Powstające nowe miasta, które z natury rzeczy pretendują do bycia „miastami idealnymi”, w odróżnieniu od istniejących już fizycznie miast „prawdziwych” nie posiadają głębi historii, nieuchwytnej aury, kolo- rytu, swojej filozofii istnienia. Miasta projektowane od nowa, miasta wymyślone, nie posiadają waloru głębi historycznej czy struktury społecznej. Są konstrukcją otwartą, możliwością, przestrzenią do wypełnienia. Niewątpliwie jednak, jako przyszłe „mia- sta idealne”, muszą mieć zdolność do życia i funkcjonowania, a więc do dalszych przekształceń i rozwoju, a także do tworzenia wartości kulturowych i przestrzennych i przyszłej tożsamości. Każde planowanie jest procesem, w którym zakłada się pewne wstępne warunki funkcjonowania. Nie inaczej jest w przypadku projektowania urbanistycznego. Pla- nowanie urbanistyczne nowego miasta jest zazwyczaj poprzedzane programowaniem struktury przestrzennej i społecznej, określającej społeczność, jaka miałaby to miasto zamieszkiwać. Struktura przestrzenna jest niezwykle istotną ramą czaso przestrzenną, w której rozgrywać się ma rozwój miasta. Programowanie parametrów dla właściwe- go funkcjonowania miasta stanowi zazwyczaj punkt wyjścia do projektowania nowej struktury urbanistycznej, której celem może być kreacja „miasta idealnego”. Miasto, inaczej niż obiekt architektoniczny, nie jest budowane od razu. Jest procesem sta- wania się. Struktura przestrzeni miasta stanowi kościec układu, geometrię miasta, od któ- rej wszelkie inne parametry są pochodnymi. Struktura społeczna staje się w tym aspekcie wyznacznikiem rozwiązań funkcjonalno -przestrzennych, skali i formy przestrzennej archi- tektury oraz wielkości założenia urbanistycznego. W planowaniu urbanistycznym dużą rolę odgrywa czynnik idealistyczny: wiara w możliwość stworzenia idealnej wizji przestrzennej oraz wiara w powodzenie pod- jętego przedsięwzięcia. Dopiero bowiem realizacja planu urbanistycznego w rzeczy- wistości (realnej) poprzez zabudowę, zagospodarowanie terenu i jego użytkowanie jest prawdziwym sprawdzianem uzyskanego stopnia zgodności „produktu wytwo- rzonego” z „idealnym zamierzeniem twórczym”. Stanowi ona sprawdzenie założeń teoretycznych, co pozwala na podejmowanie ocen. Na taki rezultat na ogół trzeba czekać wiele lat. Ponadto realizacje urbanistyczne są zazwyczaj wynikiem inwestycji prowadzonych przez różne podmioty w długim horyzoncie czasowym. Już chociaż- by z tej przyczyny urbanista powinien mieć niezwykłe wyczucie, dar przewidywania i umiejętność trafnego formułowania prognoz urbanistycznych. Aby te zadania wy- konać w sposób właściwy, musi on mieć głęboką wiedzę teoretyczną i praktyczną, idealne-miasto.indd 26 idealne-miasto.indd 26 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 opartą na krytycznej analizie istniejących układów urbanistycznych, a w szczególności na analizie sprawdzonych, dobrze funkcjonujących układów miejskich. „Idealna struktura miasta” rozumiana może być jako struktura optymalna w kon- kretnych warunkach i przy założonych parametrach wyjściowych. Może stanowić też model, który został sprawdzony na innych przykładach miast i może być zastosowany (udoskonalony) w nowej sytuacji przestrzennej. Choć kopiowanie rozwiązań urbani- stycznych nie jest praktyką zalecaną do stosowania, głównie z uwagi na unikatowość lokalizacyjną każdego miasta, w tym zwłaszcza zróżnicowanie w zakresie topografii i powiązań zewnętrznych, to oparcie się na znanych i zrealizowanych wzorcach jest w historii planowania miast powszechną praktyką. Zapożyczanie idei kompozycyj- nych zastosowanych w planowanych układach urbanistycznych miast było stosowane w historii po wielokroć w różnych epokach. Jest to szczególnie widoczne w lokacjach miast rzymskich, regularnie rozplanowanych miastach średniowiecznych (np. Wrocław, Kraków), a także w epoce baroku (układy centralne, wieloosiowe). Wędrowanie po świecie idei formalnych, wykreowanych w poszczególnych okresach historycznych, tworzy podstawy „szkół” i stylów, zarówno w architekturze, jak i w planowaniu urba- nistycznym. Oczywiście na uwadze należy mieć to, że każde miasto jest tworem indywidualnym i bezpośrednie, bezrefleksyjne przenoszenie rozwiązań przestrzennych realizowanych w innych projektach i miastach bez adaptacji do lokalnych warunków topograficz- nych, społecznych, ekonomicznych itd. jest na ogół z góry skazane na niepowodze- nie. Wybudowane w ten sposób miasto czy dzielnica staje się, siłą rzeczy, karykaturą pierwowzoru. Analizując sytuację w planowaniu przestrzennym na przykładzie Polski, należy zwrócić uwagę na istotne zmiany, jakie zaszły w okresie od planowania centralnego do dnia dzisiejszego. Współczesne metody planowania urbanistycznego polegają na odejściu od autorytarnie podejmowanych rozstrzygnięć planistycznych (autorskich, artystycznych) względem kształtowania przestrzeni miast na rzecz rozwiązań kolektyw- nych. Wynika to zarówno z braku wiary w racjonalność jednostkowej decyzji w złożo- nej przestrzeni zurbanizowanej, jak i ze złożoności i dużej ilości informacji, jaka musi być przetworzona przed podjęciem jakiejkolwiek decyzji. W związku z tym obserwuje się tendencje do rzeczywistego włączania do gry różnych „aktorów” współgrających w planowanej przestrzeni – mieszkańców, organizacje społeczne, stowarzyszenia za- wodowe i twórcze, ekspertów, właścicieli terenów i użytkowników obiektów, a także deweloperów. Podejmowane decyzje dotyczące sposobu użytkowania przestrzeni są w rezultacie wynikiem negocjacji, próby sił, lub też wypadkową aktualnych tendencji politycznych. o g e n l a e d i a t s a i m a i g o l o t n O 27 idealne-miasto.indd 27 idealne-miasto.indd 27 2012-01-16 23:19:19 2012-01-16 23:19:19 28 o g e n l a e d i a t s a i m a i f o z o l i F Z punktu widzenia kompozycji przestrzennej, stanowiącej podstawę urbanistyki, podej- mowane w drodze konsensusu społecznego decyzje planistyczne nie zawsze są racjonal- ne. Demokratyczne planowanie przestrzenne w lepszy sposób dostosowuje przestrzeń zurbanizowaną do celów o niższej randze, czyli bieżących potrzeb, partykularnych celów społecznych i lokalnych aspiracji społecznych, natomiast w mniejszym stopniu realizuje ponadczasową ideę zakomponowanej przestrzeni urbanistycznej. Procesy demokratyzacji planowania urbanistycznego zachodzące we współczes- nych systemach planowania wytwarzają również pozytywne efekty. Demokratyzacja podejmowania decyzji o kształtowaniu wspólnej przestrzeni, przez swą nieprzewidy- walność, przyczynia się do efektu zaskoczenia, różnorodności, a nawet „pozytywnej chaotyczności”. Negatywną cechą nadmiernej demokratyzacji w planowaniu miast jest uzyskiwany współcześnie krajobraz miejski, który bardzo przypomina krajobraz bitewny po starciu pospolitego ruszenia z zaciężnymi harcownikami w służbie majęt- nych korporacji lub grup politycznego nacisku. Do problematyki racjonalizmu plano- wania, kwestii określenia definicji i wyważenia zasad ochrony „dobra publicznego” wrócimy w dalszej części tej książki. Uciążliwości zamieszkiwania w mieście sprzyjają powstawaniu utopijnych teorii budowy miast, w których udałoby się uniknąć negatywnych cech istniejących w sta- rych miastach i zastosować nowatorskie rozwiązania techniczne. Utopijność tych teorii polega na wierze, że trudności i uciążliwości mają charakter „zewnętrzny” i można się ich pozbyć poprzez zmianę fizycznej formy struktury miejskiej i nowe technolo- gie. Utopiści są zdania, że potrafią znaleźć trafne i właściwe rozwiązania dla istnie- jących problemów, tworząc nowy system zabudowy i nowe zasady funkcjonowania społeczeństwa. Wybitna postać nauki polskiej, a zwłaszcza historii urbanistyki, Teresa Zarębska pisała, że „historia zna okresy, w których życie intelektualne doznaje niezwykłego przyspieszenia i nabiera mocnego rytmu”2. Zauważyła, że w okresach tych następuje wymiana myśli i osiągnięć w różnych dziedzinach nauki, sztuki, filozofii, techniki, tworząc system powiązań i wzajemnych sprzężeń. W tych momentach też ważna rola przypada architekturze i urbanistyce, stwarzającej ramy przestrzenne życia społecz- nego i indywidualnego. Jest to czas, który sprzyja powstawaniu twórczości utopijnej, odrzucającej realia, „uznając je za zbyt zapóźnione w stosunku do oczekiwań”3 i krę- pujące swobodne kształtowanie myśli. Równolegle z twórczością teoretyczną, utopijną, powstają projekty kompromi- sowe, realistyczne, których autorzy analizują sytuację i próbują znaleźć przyczyny zła i je wyeliminować. Autorzy ci, konstruując swoje nowe projekty, nadają im cechy realizmu i starają się sprawdzać przyjęte założenia teoretyczne w praktyce. „Okresy intelektualnego przyspieszenia”, o których mówi Zarębska, to między innymi czasy kształtowania się poszczególnych osiągnięć europejskiej myśli urbanistycznej – hel- idealne-miasto.indd 28 idealne-miasto.indd
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miasto idealne w perspektywie europejskiej i jego związki z urbanistyką współczesną
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: