Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00319 006720 20941706 na godz. na dobę w sumie
Miasto pracujących kobiet - ebook/pdf
Miasto pracujących kobiet - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 168
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-430-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Książka jest rezultatem niezależnego interdyscyplinarnego projektu poświęconego historii, a właściwie herstorii, pracy kobiet w Łodzi, w mieście faktycznie i symbolicznie zbudowanym na fenomenie pracy kobiet – włókniarek, naukowczyń, współtwórczyń pierwszych uczelni czy działaczek robiących kariery polityczne w okresie PRL. Przypomniano w niej, że Łódź była ośrodkiem badań nad pracą kobiet, a na dorobku zapomnianych dziś naukowców i naukowczyń nowe pokolenie badaczek i badaczy nadbudowuje kolejne rezultaty badań. Choć w monografii wiele mówi się o naukowej herstorii, to nie jest ona adresowana tylko do społeczności akademickiej. Publikacja zawiera bowiem dodatek poświęcony szlakowi naukowczyń, inspirowany spacerami, które gromadzą coraz szerszą publiczność zainteresowaną łódzką herstorią, a także teksty dotyczące kobiet pracujących w branży filmowej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Iza Desperak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Instytut Socjologii Katedra Socjologii Polityki i Moralności, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 Interdyscyplinarne Seminarium Gender przy Centrum Innowacji Społecznych UŁ 91-431 Łódź, ul. Franciszkańska 1/5 Martyna Krogulec – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Polityki i Moralności 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Sławomira Kamińska-Berezowska REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz Polkadot Studio Graficzne Aleksandra Woźniak, Hanna Niemierowicz PROJEKT OKŁADKI Zdjęcia na okładce: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/5954926/ https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/5904922/obiekty/348217 obiekty/282695#opis_obiektu Autor fotografii: Jerzy Łuczyński Autor fotografii: Adam Jankowski © Copyright by Authors, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09028.18.0.K Ark. wyd. 11,1; ark. druk. 11,5 ISBN 978-83-8142-429-5 e-ISBN 978-83-8142-430-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp (Iza Desperak, Martyna Krogulec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Deredas, Inga B. Kuźma, Alicja Piotrowska Praca kobiet z  perspektywy badań zbiorów Archiwum Etnograficznego w Łodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sylwana Borszyńska Praca kobiet w Łodzi przed I wojną światową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Iza Desperak, Martyna Krogulec Łódzki ośrodek badań nad pracą kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teresa Makowiec-Dąbrowska Jak zmieniała się w Polsce ochrona zdrowia kobiet pracujących (ewolucja poglądów i przepisów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agata Zysiak Kobiety na katedry! Profesorki w  PRL i  ograniczenia akademickiego awansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daria Domarańczyk-Cieślak Łódzkie pionierki psychologii naukowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piotr Ossowski Partyjne kariery kobiet w Komitecie Łódzkim PZPR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 25 57 77 95 111 121 6 | Spis treści ANEKS Ewelina Wejbert-Wąsiewicz Wybrane problemy pracy kobiet w branży filmowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kamila Żyto Miasto kobiet w  obiektywie dokumentalisty, czyli kilka uwag o  łódzkich prządkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Musiałowicz, Iza Desperak, Irena Hübner, Elżbieta Górnikowska-Zwolak Łódzki szlak naukowczyń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biogramy autorek i autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 153 163 179 WSTĘP Książka ta jest rezultatem pewnego niezależnego projektu koordynowanego przez Interdyscyplinarne Seminarium Gender przy CEIN UŁ i roboczo przez nas nazwa- nego „Historią pracy kobiet w Łodzi”, w ramach którego badaczki i badacze repre- zentujący różne dziedziny i podejścia przez kilkanaście miesięcy spotykali się i roz- mawiali o tym, co każde z nich może wnieść do opracowania tematu z pozoru dość ogranego, a mianowicie – wspomnianej już pracy kobiet w Łodzi. Publikacja ta stanowi swoistą próbę rozliczenia się z historią, a raczej „herstorią” naszego miasta. Od ponad dwóch wieków Łódź jest miastem aktywnie tworzonym przez kobiety – to właśnie łódzkie robotnice jako jedne z  pierwszych udowodniły, że praca kobiet stanowi niezbędny element kapitalistycznego rozwoju, a lokalne badaczki jako jedne z pierwszych podjęły próby badania kobiecej aktywności zawodowej. Niestety, minione lata wciąż ukrywają wiele świadectw historycznych, które ukazy- wałyby dzieje naszego miasta z perspektywy pracy łodzianek – niezależnie od tego, czy mówimy tu o robotnicach czy o pracownicach naukowych. Projekt poświęcony zapominanej historii pracy kobiet oraz badań nad tą dziedziną miał przypomnieć między innymi dorobek badań nad pracą kobiet, realizowanych w Łodzi w ostat- nim półwieczu, zwłaszcza badań łódzkiego ośrodka socjologicznego. Socjolożki, etnolożki, historyczki i historycy oraz profesorka medycyny pracy postanowili spróbować, choć w niewielkim stopniu, przywrócić pamięć nie tylko o zapomnianych już badaniach, lecz także o samych badaczach i badaczkach tej tematyki. Co ważne – niniejsza publikacja ma wielowymiarowy i multidyscypli- narny charakter zarówno ze względu na udział osób z różnych dyscyplin nauko- wych, jak i zaangażowanie lokalnych instytucji kultury: Muzeum Fabryki i Cen- tralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi oraz Łódzkiego Szlaku Kobiet, którego członkinie od kilku lat opracowują historie łódzkich naukowczyń, wciąż ukrytych w cieniu ich sławniejszych kolegów. W tym miejscu należy jednak zaznaczyć, że prezentowana książka nie jest próbą reprezentatywnego opisu historii pracy kobiet i badań we wspomnianym obszarze, lecz jedynie przyjrzeniem się wybranym polom – tematyka poruszana przez autorki i  autora tekstów dotyka zróżnicowanych obszarów aktywności 8 | Wstęp zawodowej kobiet, zaś zakres czasowy naszej publikacji, ze względu na ograni- czoną dostępność materiałów i subiektywne zainteresowania osób zaangażowanych, uwzględnia lata od 1905 roku do początku lat dwutysięcznych, ze szczególnym naciskiem na okres powojenny. Anna Deredas, Inga B.  Kuźma i  Alicja Piotrowska przybliżają obraz pracy kobiet, jaki wyłania się ze zbiorów archiwum etnograficznego w Łodzi, Sylwana Borszyńska opisuje realia pracy kobiet w Łodzi przed I wojną światową. Redak- torki tomu, Iza Desperak i  Martyna Krogulec, przypominają najnowszą histo- rię socjologii pracy w  Łodzi, a  Teresa Makowiec-Dąbrowska zarysowuje ewo- lucję  poglądów i  przepisów dotyczących ochrony zdrowia kobiet pracujących. Następnie przechodzimy do naukowych karier kobiet. Agata Zysiak pisze o pro- fesorkach w PRL i ograniczeniach akademickiego awansu kobiet, a Daria Doma- rańczyk-Cieślak – o łódzkich pionierkach psychologii naukowej. Partyjne kariery kobiet w PRL przedstawia z kolei Piotr Ossowski. Zwieńczeniem tomu są: artykuł Eweliny Wejbert-Wąsiewicz o pracy kobiet w polu filmowym oraz tekst Kamili Żyto o filmowym wizerunku łódzkich włókniarek. Swoistym dodatkiem jest nato- miast opracowany przez Łódzki Szlak Kobiet opis łódzkiego szlaku naukowczyń, zawierający również biogramy wybranych naukowczyń. Jest to przedruk ze spo- łecznego miesięcznika „Miasto Ł.”, ukazującego się w Łodzi w ostatnich latach, dowód zaistnienia naukowej herstorii poza tkanką uniwersytetu, w żywej społecz- nej przestrzeni, a także dowód rosnącej popularności tej tematyki. Mamy nadzieję, że ogrom nieznanych dotąd historii i informacji, do których dotarto dzięki pracy nad projektem, nie tylko pomoże nieco wypełnić historyczne luki w dziejach naszego miasta, ale stanie się też inspiracją do dalszego zgłębiania problematyki pracy kobiet w Łodzi i innych rejonach Polski. Życzymy miłej lektury. Iza Desperak Martyna Krogulec Anna Deredas Uniwersytet Łódzki Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Inga B. Kuźma Uniwersytet Łódzki Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Alicja Piotrowska Uniwersytet Łódzki Centrum Innowacji Społecznych PRACA KOBIET Z PERSPEKTYWY BADAŃ ZBIORÓW ARCHIWUM ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI THE WORK OF WOMEN FROM THE PERSPECTIVE OF RESEARCH INTO THE COLLECTIONS OF THE ETHNOGRAPHIC ARCHIVE IN LODZ Streszczenie. Autorki bazują na wybranych materiałach pochodzących z archiwum etno- graficznego Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Na ich podstawie rekon- struują opowieść o  pracy kobiet. Przyglądając się osobistym zapiskom jednej z  kobiet – łódzkiej włókniarki, traktują teren badań w sposób otwarty, w tym wypadku zastany w narracji osobistej, czekający na ponowne zinterpretowanie. Przypatrują się również sta- tusowi materiałów archiwalnych w kontekście źródeł do uprawiania współczesnej etnogra- fii – uwzględniając wątki reinterpretacyjne umożliwiające wyeksponowanie pomijanych wcześniej zagadnień w opracowaniach o charakterze naukowym. Tak też jest w przypadku perspektywy uwzględniającej płeć jako zmienną różnicującą narrację. Na podstawie mate- riałów archiwalnych podejmują się wyodrębnienia kategorii związanych z różnego rodzaju pracą kobiet, na różnych płaszczyznach codzienności w mieście. Przedstawiają codzienność w wymiarze mikrohistorycznym, skupiając się na opowie- ści jednej kobiety, autorki zapisków znajdujących się w archiwum etnograficznym, obrazu- jących codzienność życia kobiety-robotnicy w mieście. Słowa kluczowe: kobieta, herstoria, miasto, włókiennictwo, praca kobiet, archiwum etno- graficzne. 10 | Anna Deredas, Inga B. Kuźma, Alicja Piotrowska Abstract. The authors in the text based on selected materials from the ethnographic archives of the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology of the University of Lodz. Based on them, they reconstruct the story of women’s work. Looking at the per- sonal notes of one of the women – the Lodz textile worker treat the research area in an open way, in this case found in a  personal narrative, waiting for reinterpretation. They also look at the status of archival materials in the context of sources for practicing modern ethnography – taking into account reinterpreting threads enabling the display of previously overlooked threads in scientific studies. This is also the case of a perspec- tive that includes gender as a variable that differentiates narrative. On the basis of archi- val materials, they undertake to separate categories related to various types of women’s work on various levels. They present everyday life in a microhistorical dimension, focusing on the story of one woman, the author of the notes found in the ethnographic archive, depicting the eve- ryday life of a female worker in the city. Key words: women, herstory, city, textil, women’s work, ethnographic archives. Teren, badania terenowe, praca terenowa, doświadczenie terenowe, wyjście w teren, powrót z terenu… Te i jeszcze kilka zbliżonych określeń przynależą do profesjonalnego słownika etnologów. Nie wyobrażamy sobie mówić, pisać czy nawet myśleć o etnologii bez uwzględnienia tej kategorii. Wyjście „w teren” jest podstawą badań empirycznych, które dla etnologów są tym, co świadczy o  szczególnym charakterze dyscypliny, co jest jej wyróż- nikiem. Bronisław Malinowski badanie empiryczne nazwał badaniem tereno- wym. Nazwa ta szybko się przyjęła i utrzymała. Cechą charakterystyczną badań etnologicznych jest badanie „inności”. Ewa Krawczak zauważyła, że w tradycyj- nej, modernistycznej antropologii w badaniu „inności” możemy wyróżnić dwa nurty: przedmiot pierwszego stanowiły inne kultury, a więc było to badanie odmienności kultury świata znajdującego się poza Europą lub poza społeczeństwem własnym badaczy. Natomiast drugi nurt dotyczył odmienności świata lokalnego, czyli kultury ludowej (chłopskiej), przybierał w różnych krajach odmienne nazwy, np. ludoznaw- stwo, etnologia1. Niezależnie od nurtu celem badań jest zdobycie wiedzy o człowieku poprzez badanie małych społeczności. Tymi społecznościami badanymi przez łódzki ośro- 1 E. Krawczak, Antropologia kulturowa, klasyczne kierunki, szkoły i orientacje, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003, s. 15. Praca kobiet z perspektywy badań zbiorów… | 11 dek etnograficzny2 przez lata były wspólnoty wiejskie. Zajmowano się głównie analizami stosunków społeczno-gospodarczych, a także głównymi i pobocznymi zajęciami ludności. Badania prowadzono stacjonarnie (badacz_badaczka przeby- wali w miejscu badań), były ciągłe i długotrwałe (badacz_badaczka nie pojawiali się incydentalnie, lecz przebywali jednorazowo około dwóch tygodni, lub dłużej, na miejscu) oraz powtarzalne (badacz_badaczka wracali do badanej miejscowości przez kilka lat bądź co jakiś czas). Taka strategia pozwalała zrozumieć, poczuć i  poznać świat badanych, a  także zbliżyć się do nich. Jej kwintesencja została zawarta w słowach Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej: Trzeba żyć nie tylko wśród nich, ale z nimi, by dotrzeć do surowej prawdy ich życia. Stąd jeszcze dalej idący wniosek: trzeba odrzucić precz własny świat nawyków, pojęć, reakcji. Nie mierzyć własną miarą tych ludzi „z innego świata”. Zżyć się z nimi tak, by przejąć ich miarę pojmowania otaczających zjawisk3. Zawistowicz-Adamska utworzyła po II wojnie światowej na nowo powoła- nym wówczas Uniwersytecie Łódzkim ośrodek etnograficzny, którym kierowała przez około ćwierć wieku i przekazała wspomniany wyżej sposób pracy swoim uczniom i  uczennicom. Dążenie do współuczestnictwa badacza z  badanymi kształtuje postawę uczonego_uczonej, pozwala także (dzięki zrozumieniu) zdo- być przekonanie o wiarygodności pozyskanych w terenie danych, bez uprawo- mocnienia ich ilością, liczbą czy potwierdzalnością wyników. Taki sposób pracy doskonale sprawdził się również w badaniach nad kulturą robotniczą – bliską przestrzennie i kulturowo łódzkim etnografom. Stały się one znakiem rozpo- znawczym łódzkiego ośrodka etnograficznego, prowadząc do szerokich badań nad antropologią miasta. W trakcie terenowych badań etnograficznych powstają różnego rodzaju mate- riały. Konkretne spotkania z drugim człowiekiem-badanym, doświadczenia wspól- nych sytuacji kulturowych zostają przetransponowane przede wszystkim w postać materialną stworzoną przez etnografa, czyli zapisy wywiadów i obserwacji, notatki terenowe, rysunki, fotografie. Dane z terenu są przechowywane w postaci map, kore- spondencji czy artefaktów przekazanych badaczowi przez rozmówców (pamiątki 2 Mamy tutaj na myśli dawną Katedrę Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej) oraz współdziałające z nią badawczo i połączone kadrowo jed- nostki: Oddział Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Łódzką Pracownię Etnogra- ficzną Zakładu Etnografii Polski IHKM PAN. Placówki te silnie ze sobą współdziałały, często pod wspólnym kierownictwem, a większość z ich materiałów terenowych zostało przekazanych do Ka- tedry Etnografii, dlatego pomijamy tutaj Dział Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnogra- ficznego w Łodzi. 3 K. Zawistowicz-Adamska, Społeczność wiejska, Polski Instytut Służby Społecznej, Łódź 1948, s. 128. 12 | Anna Deredas, Inga B. Kuźma, Alicja Piotrowska rodzinne, fotografie, twórczość czy elementy wytwórczości). W  przypadku łódz- kiego ośrodka etnograficznego materiały tego typu deponowane były w  więk- szości w archiwum naukowym, znajdującym się przy dawnej Katedrze Etnografii UŁ. Oprócz zróżnicowania ze względu na typ materiału – co jest wynikiem posługi- wania się konkretnymi narzędziami i technikami badawczymi, archiwalia różnią się między sobą ze względu na czas ich powstania (co za tym idzie, również ze względu na konteksty historyczno-społeczne), tematy czy zagadnienia w  nich poruszane (w  tym przypadku różnice wiążą się z  wyborami metodologicznymi i  teoretycz- nymi). Różnice wynikają również z tego, kto zbierał materiał w terenie, czyli łączy się to z doświadczeniem badawczym czy „temperamentem” badacza_badaczki. Już w latach 60. XX wieku w „zachodnich” badaniach społecznych pojawił się trend powtórnego wykorzystywania zastanych danych, powstałych w wyniku badań jakościowych. Było to związane między innymi ze znaczącą zmianą para- dygmatu w naukach społecznych. Kryzys wielkich narracji i teorii przy równole- głym rozwoju teorii krytycznych dawał nowe i niespotykane wcześniej możliwości spojrzenia na materiał badawczy zgromadzony w toku rozwoju poszczególnych dziedzin społecznych i humanistycznych. Interpretatywizm i relatywizm były nie- odłączne w procesie powstawania danych jakościowych. Tego typu zaplecze meto- dologiczne pozwalało nie tylko na wykorzystywanie owych materiałów w pracach porównawczych, lecz także na traktowanie ich jako źródła wiedzy o wiedzy, tzn. o  sposobie jej konstruowania i  gromadzenia. Między innymi dzięki archiwom wypełnionym materiałami z  badań jakościowych, uczeni i  uczone następnych pokoleń pogłębiali refleksję na temat poszczególnych prądów teoretycznych i meto- dologicznych, odsłaniając kulisy warsztatu badawczego. Powtórne wykorzystanie danych, czyli stosowanie metody analizy wtórnej, umożliwiło wydobycie na jaw wątków wcześniej nieporuszanych w namyśle naukowym, np. dotyczących grup marginalizowanych, nierówności społecznych, kwestii związanych z prawem do konstruowania własnej tożsamości opartej nie tylko o wypracowane przez naukę sztywne kategorie, lecz z prawem do posiadania własnej mikro- i makrohistorii. Również współcześnie, w tym na gruncie nauki polskiej, możemy dostrzec wzmożone zainteresowanie materiałami zgromadzonymi w  archiwach nauko- wych. Stanowią one swoistą alternatywę dla jakościowych danych pozyskiwa- nych we współczesnej, trudnej do uchwycenia rzeczywistości, która ulega zmianie w niespotykanym dotychczas tempie czy też uległa rozszerzeniu dzięki nowym technologiom. Dane zastane, gromadzone przez lata badań, kuszą swoją dostępno- ścią i swoistą „niezmiennością”. Wciąż otwierają furtki interpretacyjne, dają moż- liwości reinterpretacji i zrozumienia swojej własnej pozycji badawczej w kumula- tywnych strukturach wiedzy. Późna nowoczesność zmieniła jednak status wiedzy i informacji. Dzięki technologii stają się one (oczywiście szczególnie za sprawą Internetu) coraz bardziej egalitarne, wychodząc z tzw. świątyń nauki, czyli gabine- Praca kobiet z perspektywy badań zbiorów… | 13 tów, laboratoriów, bibliotek i archiwów, by stać się niemal ogólnodostępnymi repo- zytoriami – zasobami na wyciągnięcie ręki (wystarczy nieraz tylko dotknąć ekranu swojego smartfona). Ponadto nie są one jednorazowo odczytane i wykorzystywane, jako że ugruntowany jest już paradygmat optujący za wielością interpretacji, kon- tekstowości tworzenia wiedzy czy informacji. Stąd coraz powszechniejsze działa- nia, mające na celu digitalizowanie zebranych materiałów. Ta furtka jednak zawsze istniała, a dziś zmieniła się tylko skala dostępności. Materiały w archiwach niejed- nokrotnie służyły więc do badań porównawczych czy bazowych wstępnych poszu- kiwań. Wiąże się to z kolejną cechą uprawiania nauki, rozumianej jako oparta na przyjętych prawach, czyli z tym, co zapewnia naukowość – chodzi o kumulatyw- ność wiedzy. Artur Kościański, omawiając ideę utworzenia zbiorczego archiwum społecznych danych jakościowych, pokazuje, co można z nimi zrobić: tworzą one nie tylko bazę do wykorzystania czy bazę pomocną do szukania inspiracji, lecz także gwarantują poczucie kontynuacji, co zapewnia ich dostępność, możliwość ich ponownego odczytania i użycia owych zastanych danych jakościowych: Dodajmy, iż postępowanie, które zmierza do tworzenia systematycznej „kolekcji” istotnych dokonań badawczych pomaga nie tylko ponownie wykorzystać tak upo- rządkowany i zebrany materiał, ale sprzyja też kontynuowaniu dorobku „klasyków” i wertykalnemu rozwojowi dziedziny4. Korzyści z udostępniania omawia również Libby Bishop w artykule dotyczą- cym etycznych aspektów wtórnej analizy. Wskazuje ona na możliwości pokaza- nia takich opisów rzeczywistości, których do tej pory nie było w szerszym dys- kursie publicznym. Upowszechnianie materiałów jakościowych ma też zapobiec duplikowaniu badań, zmniejszaniu dystansu między badaczami a uczestnikami i odbiorcami badań. To również możliwość zwiększenia transparentności proce- dur badawczych, co jest związane z ich statusem projektów finansowanych nie- rzadko ze środków publicznych – stąd nie tylko ich wyniki, lecz także części skła- dowe powinny mieć charakter publiczny w większym bądź mniejszym wymiarze5. W powyższym kontekście można się pokusić o ocenę, że archiwa etnogra- ficzne są wyjątkowymi archiwami danych jakościowych. Archiwa te powstają przy placówkach prowadzących prace badawcze z  zakresu etnografii, etnologii i antropologii społeczno-kulturowej, którymi są: ośrodki uniwersyteckie, muzea, izby i ośrodki regionalne, a także niezależni badacze i badaczki, przechowujący materiały z własnych badań w prywatnych archiwach etnograficznych. Są to zatem 4 A. Kościański, Archiwum Społecznych Danych Jakościowych: potrzeby, kontrowersje, propozy- 5 L. Bishop, Ethical Sharing and Reuse of Qualitative Data, „Australian Journal of Social Issues” cje praktyczne, „ASK” 2005, nr 14, s. 20. 2009, vol. 44, no. 3, s. 256. 14 | Anna Deredas, Inga B. Kuźma, Alicja Piotrowska archiwa naukowe, służące nauce i naukowcom – ich pracy badawczej. Znajdujące się w nich dane to tzw. materiały pierwotne, czyli dane nieprzetworzone, niezin- terpretowane, nieopracowane (czasami wstępne opracowania również są włączane w zasób archiwalny). Materiały etnograficzne zbierane są zawsze w określonym celu, którego kategoriami nadrzędnymi są temat oraz teren prowadzonych badań. Użyteczność terenowych etnograficznych danych jakościowych jest wielowy- miarowa. Z  jednej strony są dokumentacją bieżącą, nad którą pracuje badacz_ badaczka, a z drugiej – już niemal po chwili od swojego ustanowienia stają się dokumentacją archiwalną, pozwalającą wrócić do badań, by zinterpretować je na nowo (temu samemu badaczowi lub innym). Na tym polega proces stawania się źródłem etnograficznym. Jednocześnie, jako dokumentujące rzeczywistość spo- łeczno-kulturową, dane te po pewnym czasie stają się także źródłem historycznym. Ze względu na cel, sposób tworzenia archiwów etnograficznych oraz typ dzia- łalności i afiliacje naukowe ich twórców, archiwa te należy stanowczo odróżnić i oddzielić od archiwów państwowych i archiwów społecznych. Archiwum etnograficzne łódzkiego ośrodka etnograficznego powstało w 1945 roku z inicjatywy Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, ówczesnej kierow- nik Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego (UŁ), a obecnie jest to archiwum naukowe Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ (IEiAK). Profesor, niczym wizjonerka, była orędowniczką tworzenia archiwów w  placówkach etnograficz- nych, aby materiał badawczy nie pozostawał rozproszony w rękach poszczególnych badaczy. Uważała, że „dokumentacja sporządzona przez etnografa stanowi pod- stawę nie tylko jednostkowej interpretacji i analizy naukowej, ale jest zarazem źró- dłem o  nieprzemijającej wartości historycznej”6. Dokumentacja przechowywana w specjalnym archiwum powinna być jednak powszechnie dostępna. Od 1946 roku archiwum etnograficzne ośrodka łódzkiego regularnie gromadzi efekty badań terenowych, prowadzonych przez pracowników i studentów etnologii. Dysponuje przede wszystkim zbiorem tzw. dokumentów pierwotnych, czyli zapisami wywia- dów i obserwacji z badań terenowych oraz dokumentacją fotograficzną obserwacji zachowań i efektów twórczej działalności człowieka. Materiały te stanowią podsta- wową bazę źródłową dla opracowań naukowych, a także prac dyplomowych (licen- cjackich, magisterskich, doktorskich). Ze względu na brak jednolitych, powszech- nie obowiązujących zasad archiwizacji zgromadzonej dokumentacji badawczej, w  etnograficznym archiwum łódzkim został przyjęty własny sposób inwenta- ryzowania źródeł. Od momentu założenia archiwum z  Kazimierą Zawistowicz- -Adamską pracowały Bronisława Kopczyńska-Jaworska oraz Teresa Zakrzewska 6 B. Kopczyńska-Jaworska, Praca etnografa – w oczach profesor Kazimiery Zawistowicz-Adam- skiej, [w:] Przyszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz, T. Karwicka, DALET, Poznań 2001, s. 69. Praca kobiet z perspektywy badań zbiorów… | 15 również przy opracowaniu specjalnego systemu katalogowania i przechowywania oraz odpowiedniego systemu wyszukiwawczego dokumentacji z badań. Obecnie zasób archiwum składa się z czterech działów: 1. Dział wywiadów i obserwacji terenowych. Podstawową jednostkę archi- walną tworzy wywiad z  jednym informatorem lub obserwacja badacza, które w zależności od tematu mogą mieć od jednej do kilkudziesięciu stron. 2. Dział materiałów wizualnych i dźwiękowych składający się z kilku kolekcji: fotografie wraz z negatywami, fotografie cyfrowe, przedwojenne negatywy szklane, przeźrocza, kasety i szpule magnetofonowe. 3. Dział prac dyplomowych: prace licencjackie, prace magisterskie. Zbiór ten powiększa się z każdym rokiem. 4. Dział druków zawiera przekazane przez bibliotekę IEiAK katalogi z wystaw muzealnych (polskich i zagranicznych). Interesujące nas zagadnienie dotyczące pracy kobiet, w  dawnych bada- niach terenowych łódzkiego ośrodka nie było poruszane bezpośrednio. Weryfi- kacja inwentarza wywiadów i fotografii pokazuje, że nie znajdziemy tam takich tematów. Choć kwestia ta nie była poruszana bezpośrednio, nie znaczy to, że nie była badana. Co ważne, przed zwrotem postmodernistycznym w etnologii nie było badań prowadzonych przez pryzmat płci. Badania dotyczyły wybranego zjawiska spo- łecznego, kulturowego czy aspektów materialnych, bez spoglądania na nie z roz- różnieniem na perspektywę kobiet lub mężczyzn, która – można założyć – nieraz ujawniała się niejako samoistnie. Praca kobiet w materiałach z etnograficznego archiwum łódzkiego pojawiała się zatem zarówno w badaniach nad pomocą wza- jemną i  współdziałaniem (pomoc w  robotach rolnych, przy skubaczkach, przy tkactwie itp.), jak i w badaniach ogólnych nad kulturą wsi (wychowanie dzieci, przygotowanie pożywienia, szycie odzieży, tkactwo, rzemiosło i  wytwórczość domowa, prowadzenie domu i doglądanie gospodarstwa), a najbardziej widoczna była w badaniach nad zajęciami głównymi i pobocznymi mieszkańców wsi. W szczególny sposób praca kobiet ujawniła się jednak w badaniach nad kul- turą robotniczą Łodzi. Analizy te były związane z miastem i robotnikami i doty- kały pośrednio kwestii pracy kobiet. Feminizacja zawodów związanych z przemy- słem lekkim odegrała znaczącą rolę w kształtowaniu profilu demograficznego oraz zawodowego Łodzi, zarówno na samym początku rozwoju miasta, jak i w później- szym okresie. Włókniarki w czasach powojennych stanowiły co prawda peryferyjną grupę wśród robotników w skali Polski, a pracujące kobiety obejmowały 1/4 ogól- nej siły roboczej, jednak w Łodzi były one ponad połową pracujących robotników7. 7 P. Kenney, Rebuilding Poland: Workers and Communists 1945–1950, Cornell University Press, New York 2012, s. 77. 16 | Anna Deredas, Inga B. Kuźma, Alicja Piotrowska Miało to bezpośredni wpływ na zbierany w ramach łódzkiego ośrodka etnologicz- nego materiał: tutejsza etnologia rozwijała się w mieście o dość szczególnym profilu kulturowym, politycznym i  demograficznym, które nie tyle ma swój mit, ile dość silny stereo- typowy wizerunek „miasta kobiet”. Jak wykazywały już XIX-wieczne statystyki, ilość mieszkanek przewyższała (i przewyższa do tej pory) ilość mieszkańców Łodzi. Oprócz tego, jednym ze sztandarowych tematów etnografii łódzkiej okresu powojen- nego (mniej więcej od lat 60. do 80.) była lokalna kultura robotnicza, zaś to kobiety stanowiły większość w grupie robotników8. Jednak sama struktura tematyczna materiałów nie zawiera bezpośredniego zainteresowania problematyką kobiecą, co mogło skłonić do zastanowienia się nad powodami owego braku i do próby zrozumienia specyfiki istnienia łódzkich bada- czek w szerszym kontekście polityczno-społecznym: Przy tym wszystkim, tzn. przy osadzeniu ośrodka naukowego w „mieście kobiet”, pro- wadzeniu badań grupy społecznej najbardziej sfeminizowanej, czyli robotnik, oraz patrząc na skład ekipy badawczej też niemal stuprocentowo sfeminizowanej, ciekawy jest brak zainteresowania na większą skalę problematyką kobiet i włączania jej do refleksji badawczej. Jeśli nawet to występowało, to pośrednio […], gdy opisując style życia łódzkich włókniarzy, dotykano problematyki kulturowo utożsamianej z kobie- tami, jak rodzicielstwo, wychowanie dzieci, zdrowie i pożywienie9. Kobiety pojawiały się więc raczej w  tematach związanych z  codziennością robotników, nie zaś jako bezpośredni przedmiot-podmiot analiz. Z badań traktujących o kobietach nie wprost wyłaniają się różne przestrzenie, gdzie mamy do czynienia z pracą kobiet. Przede wszystkim była ona związana z pro- wadzeniem gospodarstwa domowego oraz wychowywaniem dzieci. Praca zawo- dowa zaczęła dotyczyć kobiet jako grupy społecznej od wybuchu I wojny światowej: Większość z nich podjęła pracę dopiero po wojnie ze względu na przymus ekono- miczny, a nie dążenia emancypacyjne. Na tych, które pełniły rolę żon i matek, spo- czywał dodatkowo obowiązek prowadzenia domu zgodnie z powszechnym wówczas wzorem kulturowym funkcjonującym nie tylko w środowisku robotniczym. Tak więc po często dwunastogodzinnym dniu pracy w fabryce musiały ją kontynuować, zaj- mując się nie tylko pracami domowymi w przeludnionych i pozbawionych jakichkol- wiek wygód mieszkaniach, ale też walczyć z trudnościami w aprowizacji dotyczącymi zarówno żywności, jak i środków czystości czy ubrań10. 8 I. B. Kuźma, „Własny pokój” etnografek, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej” 2014, nr 1 (20), s. 31. 9 Tamże, s. 36. 10 K. Kaźmierska, Paradoksy ideologicznego uprzywilejowania – studium przypadku, „Praktyka Teoretyczna” 2014, nr 3 (13), s. 146.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miasto pracujących kobiet
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: