Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00746 008376 10459017 na godz. na dobę w sumie
Miasto w mojej pamięci. Powojenne wspomnienia Niemców z Łodzi - ebook/pdf
Miasto w mojej pamięci. Powojenne wspomnienia Niemców z Łodzi - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 168
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9535-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże >> literatura faktu
Porównaj ceny (książka, ebook (-23%), audiobook).
Książka utrwala portret przedwojennej i wojennej Łodzi, wyłaniający się ze wspomnień wysiedlonych z miasta Niemców. Zawiera spisane po II wojnie światowej opowiadania, epizody, tworzące i odtwarzające subiektywną historię tego miejsca.
Znajdziemy tutaj opowieść o blaskach i cieniach życia i pracy niemieckiego konsula w Łodzi w latach 1926-1931; historię ocalonego od zapomnienia emaliowanego kubka; zapis „ostatnich dni młodości” w przedwojennej Łodzi; wspomnienie ostatnich przedwojennych wakacji; opowieść o losach uciekającej z Łodzi pięciolatki; zapisy związane z konkretnymi datami (styczeń 1945) i miejscami, przynależnymi do drogich pamięci adresów; epizody, obrazki, okruchy wspomnień, z których wyłania się poczucie zagrożenia, obcości, którym towarzyszy potrzeba „uporania się” z przeszłością, przekazania wspomnień innym. Z publikowanych po raz pierwszy fragmentów wyłania się obraz miasta, często nieobecny w dokumentach czy opracowaniach naukowych, stanowiący istotne dopełnienie oficjalnego obrazu historii tego miejsca.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MIASTO W MOJEJ PAMIĘCI Powojenne wspomnienia Niemców z Łodzi MIASTO W MOJEJ PAMIĘCI Powojenne wspomnienia Niemców z Łodzi pod redakcją Moniki Kucner i Krystyny Radziszewskiej Monika Kucner, Krystyna Radziszewska – Uniwersytet Łódzki Wydział Filologiczny, Filologia Germańska Katedra Literatury i Kultury Niemiec, Austrii i Szwajcarii ul. Pomorska 171/173, 90-236 Łódź kutzner@tlen.pl krystyna.rad@wp.pl RECENZENT Frank M. Schuster REDAKTOR WYDAWNICTWA Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie na okładce: © shutterstock.com © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W. 06724.14.0.K ISBN 978-83-7969-534-8 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-535-5 (wersja elektroniczna) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wstęp 1. Blaski i cienie życia i pracy niemieckiego konsula w Łodzi w la- tach 1926–1931 (Erich von Luckwald) 2. Nasz wierny towarzysz – emaliowany kubek. Ocalić od zapo- mnienia. Wspomnienie z dawnych lat (Margit Knopke) 3. Ostatnie dni naszej młodości. Litzmannstadt (Łódź) 1944 (Margit Knopke) Spokojne godziny (Margit Knopke) Styczeń 1945 (René Ast) 4. 5. Ostatnie przedwojenne wakacje z Ellą i Irką (Silvia Waade) 6. Pięciolatka ucieka z Łodzi (Olga Schmidt) 7. 8. Łódź, ul. Senatorska 26 (René Ast) 9. Opuszczony dom (René Ast) 10. Obcy w rodzinnym mieście (René Ast) 11. Nie do końca rozumiem, dlaczego moja córka tak bardzo chce 7 11 97 111 121 127 131 143 149 151 155 157 163 poznać moją przeszłość... (Astrid Wojtaszek [Preiss]) Bibliografia WSTĘP Szczególne okoliczności historyczne sprawiły, że Łódź sta- ła się w XIX i na początku wieku XX miastem wieloetnicznym i wielokulturowym, w którym mieszkali Polacy, Niemcy i Ży- dzi. Wspólnym wysiłkiem stworzyli w niezwykle dynamicz- nym tempie metropolię przemysłową, której rozwój można porównać jedynie z rozwojem miast amerykańskich. Początki Łodzi jako miasta sięgają XV w., kiedy to król Władysław Jagiełło nadał jej prawa miejskie. Przez wiele wieków Łódź była małym miasteczkiem, w którym żyło kil- kadziesiąt rodzin mieszczańskich, utrzymujących się z rol- nictwa i handlu. Sytuacja zmieniła się na początku wieku XIX, kiedy władze Królestwa Polskiego podjęły na szeroką skalę akcję uprzemysłowienia. U podstaw tej polityki legła chęć stworzenia dogodnych warunków polityczno-gospodarczych do rozwoju kraju. W tym celu podjęto m.in. szereg decyzji sprzyjających rozbudowie przemysłu włókienniczego na te- renie kilku miast rządowych, w tym również Łodzi. Ważnym czynnikiem wzrostu były liczne przywileje oraz szeroko za- krojona akcja werbunkowa, którą wysłannicy rządowi pro- wadzili na terenach Saksonii, Nadrenii, Czech oraz w Prusach (na Śląsku, na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego i w Brandenburgii). W wyniku tej akcji napłynęło do Łodzi wielu osadników, którzy znaleźli zatrudnienie w nowo two- rzonych warsztatach tkackich. Zagwarantowane przez rząd Królestwa Polskiego liczne przywileje, jak np. bezzwrotne pożyczki, bezpłatnie przydzielane place pod zabudowę, zwol- nienia z konieczności opłaty czynszów, umożliwiły rozwój lo- kalnej przedsiębiorczości. Z biegiem lat niewielkie warsztaty 8 tkackie przekształciły się w manufaktury, obejmujące pełny cykl produkcji przemysłowej1. Wraz z postępem gospodarczym nastąpił wzrost popula- cji miejskiej. Liczba ludności rosła w kolejnych latach w spo- sób imponujący. Przez cały wiek XIX i na początku XX miasto było wielokulturowym i wielonarodowościowym tyglem. Współtworzyli je Polacy, Niemcy, Żydzi, a także inne, mniej liczne, narodowości: Rosjanie, Anglicy i Francuzi. Wszystkie grupy narodowościowe były dość mocno zróżnicowane. Bur- żuazja przemysłowa była zwykle pochodzenia niemieckiego oraz żydowskiego, Polacy zasilali zazwyczaj szeregi klasy robotniczej2. Najbardziej majętne warstwy miały ogromny wpływ nie tylko na tempo rozwoju przemysłowego, ale rów- nież na rozwój kultury i oświaty. Pomyślna koniunktura trwała jednak tylko do wybuchu I wojny światowej. Utracony został wschodni rynek zby- tu, niemiecki okupant zniszczył zaś bezpowrotnie dobrze prosperujące łódzkie fabryki, pogłębił również konflikty na płaszczyźnie narodowościowej. W okresie międzywojennym doszło do dalszego ich zaostrzenia. Ostateczny kres łódzkie- go wielokulturowego społeczeństwa nastąpił po roku 1939. W wyniku działań wojennych i polityki narodowych socja- listów Łódź przestała być miastem wieloetnicznym, a wielu jej mieszkańców na zawsze opuściło swoją małą ojczyznę. Po wojnie, w nowym miejscu zamieszkania, łódzcy Niemcy po- dejmowali jednak liczne inicjatywy, mające na celu utrzyma- nie więzi z dawną ojczyzną. Celem jaki stawiają sobie redaktorki niniejszej książki jest zaprezentowanie wybranych tekstów dotyczących prze- 1 Por. S. Liszewski (red.), Łódź – monografia miasta, Łódzkie Towarzy- stwo Naukowe, Łódź 2009, s. 37–43. 2 Por. W. Puś, Zmiany liczebności i struktury narodowościowej ludności Łodzi do roku 1939, [w:] M. Koter, M. Kulesza, W. Puś, S. Pytlas, Wpływ wielo- narodowego dziedzictwa kulturowego na współczesne oblicze miasta, Wyd. UŁ, Łódź 2005, s. 9–39. 9 szłości miasta. Wyłania się z nich obraz Łodzi sprzed II wojny światowej, ucieczki z rodzinnego miasta w jej wyniku oraz wydarzeń pierwszych lat powojennych. Zebrane tu opowie- ści, z reguły krótkie epizody, ukazują subiektywny wizerunek miasta, często nieobecny w dokumentach czy opracowaniach naukowych, które badacze powinni poddać krytycznej re- fleksji. Stanowi on jednak istotne dopełnienie oficjalnej hi- storii tego miejsca. Wspomnienia te i opowiadania ukazują nie tylko historie jednostkowe, ale również problematykę istotną z perspektywy stosunków polsko-niemieckich. Choć niekiedy są to bardzo trudne kwestie, nie należy o nich za- pominać. W zebranych tu tekstach dominują doświadczenia osób związanych z Łodzią w okresie międzywojennym. Czy- telnik znajdzie w nich również epizody nawiązujące do tzw. wysiedleń oraz przykłady odnajdowania się w nowej rzeczy- wistości powojennej. Literatura wspomnieniowa dotycząca tego okresu, która dodatkowo propagowała i wyolbrzymia- ła krzywdę narodu niemieckiego, pojawiała się dość często w Niemczech po roku 1945. Polskojęzyczny czytelnik miał ograniczone możliwości zapoznania się z tymi przekazami, dlatego celem stawianym przed tą książką jest zaprezento- wanie niewielkiego choćby wyboru tekstów, które zostały odnalezione w niemieckich czasopismach i dokumentach archiwalnych, a następnie przetłumaczone na język polski. Zaszeregowanie opowiadań przedstawionych w niniejszym zbiorze do nurtu rozpamiętującego krzywdę niemieckich ofiar II wojny światowej byłoby przy tym całkowicie błędne, gdyż winy za zaistniałą sytuację nie przypisuje się tu żadnej ze stron. Jest bowiem faktem, że w wyniku II wojny świato- wej wywołanej przez Trzecią Rzeszę Niemcy musieli opuścić wiele terenów, które zamieszkiwali od dziesięcioleci. Niektó- rzy z autorów przez wiele lat, nawet w kręgu rodzinnym, nie mówili o swoich doświadczeniach powojennych. Teksty, ze- brane na potrzeby tej książki, są zwykle ich pierwszym rozli- czeniem z przeszłością. Wszystkie relacje mają jedną wspólną 10 cechę: łodzianie z nostalgią wspominają w nich swoje miasto. Dokładnie opisują jego zapamiętaną topografię, własny dom czy mieszkanie, które opuścili po wojnie. W tej przestrzeni jest również wiele miejsca dla krewnych i znajomych, Pola- ków i Żydów, którzy wspólnie tworzyli niegdyś to wielokul- turowe środowisko. Książka jest skierowana do wszystkich osób zaintereso- wanych wielonarodową i wielokulturową przeszłością Ło- dzi. Została wzbogacona we fragmentach o przypisy, mające charakter wyjaśnień uzupełniających. Ponieważ w ostatnim czasie powstały liczne solidne opracowania na temat wie- lokulturowej historii miasta, jak chociażby monografia pod redakcją Stanisława Liszewskiego3, autorki nie zdecydowały się na zamieszczanie w niniejszym tomie rozdziału na temat historii Łodzi, lecz odsyłają zainteresowanych tym zagadnie- niem czytelników do załączonej na końcu książki bibliografii. Redaktorki dziękują autorom tekstów, jak również dy- rektorowi Landsmannschaft Weichsel-Warthe, Panu dr. Mar- tinowi Sprungali, a także Politisches Archiv w Berlinie za ich udostępnienie. Krystyna Radziszewska Monika Kucner 3 Por. S. Liszewski (red.), Łódź... 1. BLASKI I CIENIE ŻYCIA I PRACY NIEMIECKIEGO KONSULA W ŁODZI W LATACH 1926–1931 ERICH VON LUCKWALD4 Gdy tylko powołano mnie na urząd konsula w Łodzi, wy- ruszyłem wraz z żoną w podróż do Poznania. Zaprosił nas na kilka dni tamtejszy konsul generalny von Hentig5, pragnąc 4 Erich von Luckwald (1884–1969) – niemiecki dyplomata, urzędnik konsularny i prawnik. W 1902 r. rozpoczął karierę wojskową, następnie ukończył Studium Nauk Prawnych w Berlinie, uzyskał doktorat z prawa i wstąpił do pruskiej Służby Sprawiedliwości. Od 1910 r. działał w służbie zagranicznej, m.in. w Antwerpii, Sofii i St. Petersburgu. Był sekretarzem i przedstawicielem Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Kwaterze Głównej (Großes Hauptquartier), od 1926 r. wicekonsulem, w latach zaś 1926–1931 konsulem w Łodzi. W 1932 r. wstąpił do NSDAP. Od 1936 r. pracował jako konsul generalny w Wolnym Mieście Gdańsku, od 1938 r. w centrali Mini- sterstwa Spraw Zagranicznych, w 1943 r. był w Pradze przedstawicielem MSZ przy Protektorze Rzeszy w Czechach i na Morawach. Por. M. Andrzejew- ski, Ludzie Wolnego Miasta Gdańska (1920–1939), Informator biograficzny, Marpress, Gdańsk 1997; Biographisches Handbuch des deutschen Auswärti- gen Dienstes 1871–1945, Auswärtiges Amt/Ferdinand Schöningh, Paderborn 2000–2012, w czterech tomach. Tekst pochodzi ze zbioru wspomnień Po- litisches Archiv Auswärtiges Amt, Erich von Luckwald, sygnatura: ZB8/81- 02/3394 63 [przypisy w poniższym tekście uzupełniła Małgorzata Półrola]. 5 Werner Otto von Hentig (1886–1984) – niemiecki dyplomata (m.in. attaché w Pekinie, Konstantynopolu, Teheranie, Estonii, Sofii i Poznaniu 12 zapoznać mnie, swego nowego sąsiada, z przyszłymi obo- wiązkami. Choć pan von Hentig miał w tym czasie dość zmartwień, przyjął nas niezwykle serdecznie. Do późnego wieczora udzielał mi wielu cennych instrukcji co do mojej późniejszej działalności w Łodzi. O tym, jak ważne były jego wskazówki świadczy fakt, że stosowałem się do nich przez całe sześć lat i nigdy – niezależnie od sytuacji – nie musiałem ich w istot- ny sposób zmieniać. Następnego dnia von Hentig przedsta- wił nam współpracowników Konsulatu Generalnego, a także przybyłych na spotkanie przywódców miejscowych, poznań- skich środowisk niemieckich – prezesa rady konsystorskiej dra Paula Blaua6 oraz polityka, specjalistę ds. gospodarczych i narodowościowych, znanego prekursora niemieckiej spół- – od 1924 r. konsul). W latach 30. konsul generalny w San Francisco i Bogo- cie, w okresie 1937–1939 kierownik Wydziału ds. Bliskiego Wschodu Mini- sterstwa Spraw Zagranicznych w Berlinie, w latach 1941–1942 korespon- dent wojenny na Krymie (pisał m.in. o odkryciu masowych grobów Żydów na Krymie i krytykował mord na setkach tysięcy ludności żydowskiej na terenie działań wojennych). Po zakończeniu służby ministerialnej przez dwa lata był osobistym doradcą domu królewskiego Arabii Saudyjskiej. Por. m.in. H. von Henting, Mein Leben, bedacht und bejaht, Band 1, Kindheit und Jugend, München 2007. 6 Paul Blau (1861–1944) – ewangelicki teolog i publicysta, od 1911 r. superintendent prowincji kościelnej Poznań (Posen), od 1920 r. terytorialnie należącej do Polski. Miał do wykonania bardzo trudną misję prowadzenia Ko- ścioła ewangelickiego w katolickim kraju. Pragnąc nie dopuścić do wcielenia swojego Kościoła do warszawskiego konsystorium Kościoła augsburskiego pod zarządem generalnego superintendenta Juliusza Bursche, doprowadził do usamodzielnienia prowincji Poznań jako Kościoła Ewangelicko-Unijnego w Polsce. Próby rozszerzenia wpływów tego Kościoła napotkały trudności ze względu na masowy odpływ ludności niemieckiej, a tym samym prote- stantów, z Poznania do Niemiec. Ponieważ władze polskie utrudniały Pola- kom niemieckiego pochodzenia studia teologiczne, Blau utworzył w 1921 r. szkołę teologiczną i seminarium kaznodziejskie, podjął także współpracę z Kościołem Ewangelickim Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Ma- łopolsce, kierowanym przez superintendenta Theodora Zöcklera, jak rów- nież z Kościołem Ewangelicko-Unijnym na Polskim Górnym Śląsku. Zmarł 13 dzielczości w Polsce, Friedricha Swarta7. Wieczorem pan von Hentig opowiadał o swych poruszających przeżyciach z mi- nionych lat, a także pokazał nam wspaniałą kolekcję perskich dywanów, objaśniając przy tym niezwykle plastycznie ich motywy, desenie i symbolikę. […] Tymczasem mój poprzednik na urzędzie w Łodzi robił wszystko, by opóźnić nasze przybycie do miasta. Przesłał do Poznania wystosowane do nas do Łodzi przez posła Ulri- cha Rauschera8 zaproszenie na bal w Warszawie, proponując pod koniec wojny w 1944 r. w Poznaniu. Por. m.in. W. Gaspary, Blau Paul, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 2, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, Lublin 1985; O. Kiec, Kościoły ewangelickie w Wielkopolsce wobec kwestii na- rodowościowej w latach 1918–1939, Warszawa 1995; idem, Protestantyzm w Poznańskiem 1815–1918, Warszawa 2001. 7 Friedrich Carl Swart (1883–1957) był znanym historykiem rol- nictwa i działaczem gospodarczym, autorem wielu publikacji nt. koloni- zacji pruskich prowincji wschodnich. Współpracował z Pruską Komisją Osiedleńczą w Poznaniu, należał do niemieckich działaczy spółdzielczych w okręgu Poznań, był też ekspertem w sprawach spółdzielczości, dyrek- torem Składu Towarowego (Deutsches Lagerhaus) w Poznaniu i organiza- torem systemu spółdzielczego w Polsce centralnej z siedzibą w Łodzi. Po wojnie, do 1919 r., kierował Krajowym Bankiem Spółdzielczym (Landesge- nossenschaftsbank Posen) w Berlinie. Swym życiowym zadaniem uczynił służbę mniejszości niemieckiej w państwie polskim (przyjął polskie oby- watelstwo). Ponadto był m.in. prezesem Związku Szkół Below-Knothe-Ly- zeum w Poznaniu, Poznańskiego Towarzystwa Historycznego (Historische Gesellschaft für Posen), radcą synodalnym Kościoła Ewangelicko-Unickiego w Poznaniu. W 1939 r. aresztowany, w 1945 r. wrócił jako uciekinier do swej ojczyzny, Ostfriesland. Działał społecznie do końca życia (m.in. w komitecie pomocy wypędzonym członkom Kościoła ewangelickiego, wśród człon- ków-założycieli ziomkostwa Landsmannschaft Weichsel-Warthe, w Komisji Historyczno-Krajoznawczej Poznania i środowisk niemieckich w Polsce). Swe bogate w wydarzenia życie opisał w książce Diesseits und jenseits der Grenzen (1954). Por. http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/ user_upload/BIBLIOTHEK/BLO/Swart.pdf [dostęp: 15.05.2014]. 8 Ulrich Karl Paul Rauscher (1884–1930) był niemieckim prawnikiem, dziennikarzem, pisarzem i dyplomatą, m.in. korespondentem lewicowo - 14 ze swej strony, byśmy do tego czasu pozostali w Poznaniu, gdyż nasza obecność w Łodzi nie jest niezbędna. Prawdo- podobnie bardzo zależało mu na tym, by jeszcze przez jakiś czas móc pobierać apanaże konsula, które – jak stwierdziłem później – były zaskakująco wysokie, w każdym razie znacz- nie wyższe niż uposażenie, jakie otrzymywałem będąc po- słem w Tiranie czy przedstawicielem Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Pradze! W Warszawie dowiedziałem się przypadkiem, że poseł Ulrich Rauscher był osobiście odpo- wiedzialny za wysokość pensji urzędników w Polsce, jako że własne apanaże w Warszawie oszacował bardzo wysoko sądząc zapewne, iż eleganckim wystąpieniem i wspaniało- myślnym gestem zaskarbi sobie przyjaźń Polaków. Jednak gdy pod koniec lat 209. zmarł nieoczekiwanie w stosunkowo młodym wieku, nie tylko nie pozostawił żadnego majątku, ale co gorsza – trzeba było wyprzedać wszystkie należące doń meble, by pokryć jego długi. Osobiście nabyłem wówczas z jego kolekcji dwie przepiękne barokowe komody, które służą mi do dziś. Oboje z żoną jesteśmy mu wdzięczni z jesz- cze innego powodu: w czasie mojej wieloletniej zagranicznej misji w samej tylko Łodzi mogliśmy zaoszczędzić nieco pie- niędzy, choć akurat tam utrzymywaliśmy bardzo intensywne -liberalnej gazety „Frankfurter Zeitung” w Straßburgu i Berlinie. Po 1914 r. zatrudniony w Urzędzie Prasy Wojennej (Kriegspresseamt) i wydziale po- litycznym niemieckiego Generalnego Gubernatorstwa w Belgii. W latach 1919–1920 kierował centralą wydziału prasowego niemieckiego rządu i Ministerstwa Spraw Zagranicznych, od 1920 r. działał w niemieckim po- selstwie w Gruzji, potem (od 1922 r. aż do śmierci) w Polsce. W czasie swej kadencji jako socjaldemokratyczny poseł w Warszawie powszechnie uwa- żany był za polonofila. Krytykował treści antypolskie i opowiadał się za dobrosąsiedzkimi stosunkami, choć zawsze na pierwszym miejscu stawiał interes Niemiec. W latach spędzonych w Polsce należał do najbliższych współpracowników Gustawa Stresemanna. Por. m.in. W. Elz, Rauscher, Ulrich Karl Paul, [w:] Neue Deutsche Biographie (NDB), Band 21, Berlin 2003, s. 211–212. 9 Rauscher zmarł w grudniu 1930 r.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miasto w mojej pamięci. Powojenne wspomnienia Niemców z Łodzi
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: