Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00043 003417 18773020 na godz. na dobę w sumie
Miasto w polskich badaniach lingwistycznych - ebook/pdf
Miasto w polskich badaniach lingwistycznych - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 146
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-660-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-23%), audiobook).

Książka ma charakter sprawozdawczy i porządkujący. Wykorzystując już istniejącą i bardzo bogatą literaturę przedmiotu, autorki pokazują w obszernych zarysach ponad stuletni dorobek językoznawstwa polonistycznego w zakresie badań miejskich oraz przybliżają najistotniejszą wiedzę dotyczącą najczęściej podejmowanych tematów związanych ze zróżnicowaną przestrzenią miejską.

Publikacja pełni funkcję przewodnika po problematyce lingwistycznych badań języka mieszkańców miast i tekstów miejskich oraz stanowi zachętę do samodzielnych studiów w tym zakresie. Adresowana jest do szerokiego kręgu odbiorców; może być przydatna dla przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, których łączy zainteresowanie miastem, przestrzenią miejską i jej mieszkańcami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Danuta Bieńkowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 Elżbieta Umińska-Tytoń – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Historii Języka Polskiego, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RADA REDAKCYJNA SERII INTERDYSCYPLINARNE STUDIA MIEJSKIE Tadeusz Markowski – przewodniczący; członkowie: Justyna Andres-Morawska Jolanta Jakóbczyk-Gryszkiewicz, Tomasz Jurczak, Aleksandra Nowakowska, Kamil Śmiechowski Elżbieta Umińska-Tytoń; członkowie honorowi: Ryszard Bonisławski, Jerzy Hausner, Zenon Kiczka RECENZENT Halina Kurek REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Izabela Baran SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce front: Natłok reklam (fot. Zuzanna Pieczyńska) Drogowskazy miejskie (fot. Katarzyna Duda); Graffiti dialogowe „Trzy propozycje na każde pytanie”, przy skrzyżowaniu ulicy Łąkowej z ulicą Adama Mickiewicza w Łodzi (fot. Zuzanna Krakowiak); Sentencja na chodniku. Park Bródnowski, Warszawa (fot. Aleksandra Jabłońska) Symbol Łodzi umieszczony na stojaku rowerowym (fot. Katarzyna Duda); tył: Sentencja na chodniku. Park Bródnowski, Warszawa (fot. Aleksandra Jabłońska); Elementy dekoracyjne miasta ul. Nawrockiego 22, blok 1 (fot. Agnieszka Zarzycka) © Copyright by Authors, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09211.19.0.K Ark. wyd. 7,5; ark. druk. 9,125 ISBN 978-83-8142-659-6 e-ISBN 978-83-8142-660-2 Pamięci Pani Profesor Marii Kamińskiej Spis treści Uwagi wstępne  Stan badań językoznawczych polszczyzny miast  Zarys historii badań  Przegląd lingwistycznych badań miejskich  Miasto w dziejach języka polskiego  Terytorialne odmiany polszczyzny miejskiej  Polszczyzna regionalna  Regionalizmy językowe  Gwary miejskie  Polszczyzna miejska w tekstach literackich  Socjalno‑zawodowe odmiany polszczyzny miejskiej  Pojęcie socjolektu  Socjolekt inteligencki  Socjolekt robotniczy  Profesjolekty rzemieślnicze  Grafosfera  Pojęcie grafosfery  Urbanonimia  Urbochrematonimia  Reklama uliczna  Graffiti miejskie  Vlepki  Miasto w ujęciu językowo‑kulturowym  Obraz miasta  Turystyczny obraz miasta  Stereotyp miejski  Folklor miejski  Spis fotografii  Wybrana literatura  9 11 13 18 29 39 41 44 50 53 57 59 61 66 68 73 75 78 83 88 95 106 109 111 117 121 126 131 133 Uwagi wstępne Niniejsza publikacja wpisuje się w cykl interdyscyplinarnych opracowań doty- czących dyskursu miejskiego przygotowanych w Centrum Interdyscyplinarnych Studiów Miejskich Uniwersytetu Łódzkiego. Miasta polskie, dawne i współczesne, były i są obiektem zainteresowań nauko- wych socjologów, geografów, etnologów, architektów, historyków sztuki, specjali- stów z zakresu zarządzania itd., zajmujących się najrozmaitszymi zagadnieniami o różnym stopniu szczegółowości, m.in. dziejami i funkcjonowaniem handlu, rze- miosła, budownictwa, finansów, instytucji miejskich, stosunków prawnych itd. Na- szym celem jest opisanie kwestii miejskich z perspektywy dyskursu lingwistyczne- go. Miasto bowiem jako miejsce, w którym koncentrowało się życie intelektualne, administracyjne, gospodarcze kraju oraz zamieszkałe przez społeczność zróżnico- waną pod względem etnicznym, religijnym, kulturowym, miało znaczący udział w kształtowaniu odmian polszczyzny oraz standardów zachowań językowych. Bazując na już istniejącej i bardzo bogatej literaturze przedmiotu, w obszernych zarysach, lecz bez wchodzenia w nadmierne szczegóły, chcemy zarówno pokazać dotychczasowy (ponad stuletni) dorobek językoznawstwa polonistycznego w za- kresie badań miejskich, jak i przybliżyć najistotniejszą wiedzę dotyczącą najczę- ściej podejmowanych tematów związanych ze zróżnicowaną przestrzenią miejską. W ramach „języka w mieście” podjęta została problematyka regionalnego (tery- torialnego) oraz socjalno-zawodowego zróżnicowania polszczyzny miejskiej zwią- zana z funkcjonującymi w strukturze miast grupami społecznymi. Omówione zo- staną również – w części opracowania zatytułowanej „Grafosfera” – najważniejsze elementy związane z komunikacją miejską odbywającą się za pomocą inskrypcji, czyli zbioru różnego rodzaju napisów, rysunków, znaków graficznych funkcjonu- jących w miejskiej przestrzeni publicznej. Przedstawione zostały także najistotniejsze zagadnienia dotyczące „miasta w ję- zyku”, czyli uwarunkowanych kulturowo i geograficznie sposobów postrzegania rzeczywistości miejskiej (obrazów miast) obecnych w rozmaitych rodzajach tek- stów (wypowiedziach językowych). Całościowy i w miarę pełny ogląd prowadzonych wielokierunkowo i wielowąt- kowo badań nad komunikacją językową w mieście i jej specyfiką odsłonił, będą- cą wynikiem stosowania różnych metodologii, obecność wielu pojęć i terminów o różnym stopniu precyzyjności i stabilizacji w nauce; w przyszłości niezbędne 10 Uwagi wstępne wydaje się ich uporządkowanie, tj. określenie wzajemnych relacji, wskazanie hie- rarchii i zakresu użycia. Książka, mająca charakter sprawozdawczy i systematyzujący, adresowana jest do szerokiego kręgu odbiorców; może być przydatna przedstawicielom różnych dyscyplin naukowych, których łączy zainteresowanie miastem, przestrzenią miej- ską i  jej mieszkańcami. Zaproponowane w  strukturze książki przekroje tema- tyczne służą przejrzystości opisu. Niekiedy jednak izolują od siebie zagadnienia pokrewne, pozostające w bliskim związku. W takich przypadkach, by uniknąć po- wtarzania tych samych treści, a jednocześnie wskazać na istotne powiązania tema- tyczne, zastosowano odsyłacz w formie strzałki (→) kierujący Czytelnika do od- powiednich partii tekstu. Do niezbędnego minimum ograniczono specjalistyczną terminologię językoznawczą. Zrezygnowano także z szerszego omówienia badań diachronicznych dotyczących dziejów języka polskiego w  miastach (zaświad- czonych najczęściej w tekstach urzędowych – księgach radzieckich, ławniczych, cechowych itp.). Wspomina się o nich jedynie po to, by pokazać ciągłość oma- wianych zjawisk językowych w miastach od czasów najdawniejszych po współ- czesność. Zrezygnowano z cytowania opracowań z tego zakresu. Istniejące biblio- grafie prac historycznojęzykowych znakomicie wypełnią tę lukę. Również wobec istnienia kilku tomów Bibliografii onomastyki polskiej zdecydowano się umieścić w wykazie jedynie wybrane pozycje z urbanonimii i urbochrematonimii. Pomi- nięte też zostały opracowania dotyczące regionów (np. Pomorza czy Śląska), jeśli niedostatecznie wyraźnie eksponowały problematykę miejską. Ze względu na sze- roki adres czytelniczy zrezygnowano z tradycyjnych przypisów, ograniczono liczbę cytatów oraz wykaz literatury. Zawarte na końcu książki zestawienie opracowań, wobec niezwykłej obfitości prac z omawianego zakresu, ma charakter selektywny. Umieszczone w nim zostały pozycje, które posłużyły nam do napisania rozdziałów oraz będące (w naszym odczuciu) istotne z punktu widzenia rozwoju metodologii badań języka i tekstów miejskich. W miarę możności wybierałyśmy monografie autorskie lub zbiorowe, mniejsze studia o charakterze zarówno teore tycznym, jak i  materiałowym, dające podstawowe wyobrażenie o  poruszanych tu  zagadnie- niach. W końcowym wykazie literatury znalazły się nie tylko przywoływane pozy- cje, ale także publikacje niecytowane, lecz znaczące w toku pracy nad poszczegól- nymi zagadnieniami. Żywimy nadzieję, że nasze opracowanie spełni funkcję przewodnika po pro- blematyce lingwistycznych badań języka mieszkańców miast i tekstów miejskich oraz zachęci do samodzielnych studiów w tym zakresie. Stan badań językoznawczych polszczyzny miast Zarys historii badań Zainteresowania polszczyzną miejską przypadają, co  najmniej, na  początek XX w. W 1914 r. na łamach „Języka Polskiego” opublikowane zostały dwa arty- kuły – Antoniego Danysza, Odrębności słownikarskie kulturalnego języka polskie- go w Wielkopolsce w stosunku do kulturalnego języka w Galicji oraz Kazimierza Nitscha, Odrębności słownikowe Poznania, Krakowa i  Warszawy. Początkowo, jak wskazują przywołane tytuły, interesowano  się głównie tymi cechami języka (przede wszystkim z zakresu leksyki), które wynikały z usytuowania geograficz- nego miast. Obecne w polszczyźnie Poznania, Krakowa i Warszawy odrębności i różnice słownikowe postrzegane były przez pryzmat norm ortoepicznych, zwią- zanych z  poprawnością wymowy i  używanych form językowych. Wskazywano zatem na cechy, które przez normy poprawnościowe były dopuszczalne, bądź też nieakceptowane, mające swe źródło w okolicznych dialektach. Język, jakim posługiwano się w miastach w różnych sferach życia publicznego i  prywatnego, długo nie interesował językoznawców. Dopiero w  drugiej połowie XX w. wraz z rozwojem socjolingwistyki rozpoczęto badania miejskiej polszczyzny mówionej, które początkowo skoncentrowane na opisie odmian językowych stosowa- nych w różnych grupach społecznych, stopniowo rozszerzały swój zakres, obejmując refleksją komunikację językową w mieście w ogóle, nie tylko w jej oralnej odmianie. Intensywność badań nad polszczyzną miejską, zwłaszcza dużych, liczących kilkaset tysięcy mieszkańców aglomeracji, takich jak: Katowice, Kraków, Łódź, Poznań, Wrocław, przypada na  lata siedemdziesiąte i  osiemdziesiąte ubiegłego stulecia. Fakt ten związany jest z międzyresortowym programem badawczym do- tyczącym języka mówionego ludności miast realizowanym równolegle w  kilku ośrodkach naukowo-akademickich. Prowadzone wówczas badania różnią  się od  początkowych nie tylko rozma- chem, skalą podjętych działań, lecz także: a) przyjęciem określonej metodologii badawczej; b) dwutorowym prowadzeniem badań; c) wyjściem poza warstwę lek- sykalno-frazeologiczną i objęciem analizą również pozostałych płaszczyzn języka: fonetycznej, fleksyjnej, składniowej, stylistycznej; d) zainteresowaniem zarówno językową przeszłością, jak i współczesnością miast i ich mieszkańców. Metodologia badawcza, gromadzenie materiału W  drugiej połowie XX  w. badania polszczyzny miast prowadzone były z  uwzględnieniem dwóch głównych kierunków metodologicznych: strukturali- zmu – dużo uwagi poświęcano opisowi poszczególnych płaszczyzn systemu pol- szczyzny mówionej (fonetyki, fleksji, składni i słownictwa) – oraz socjolingwistyki [Lubaś 1979; 2013]. 14 Miasto w polskich badaniach lingwistycznych Metodologia socjolingwistyczna opiera się na teorii wariantywności językowej determinowanej strukturą kodu językowego i  strukturą społeczną użytkowni- ków języka oraz aktu mowy. Należało zatem, oprócz położenia geograficznego, uwzględnić inne rozliczne czynniki – przede wszystkim społeczne, ale także kul- turowe i historyczne – określające specyfikę miasta i jego mieszkańców. Założenia badań polszczyzny mówionej miast w świetle metod socjolingwistycznych przed- stawiane były w licznych artykułach, m.in. autorstwa Bogusława Dunaja, Marii Kamińskiej i Władysława Lubasia. Znaczna ich część została opublikowana w wy- danej w 1976 r. pracy zbiorowej Miejska polszczyzna mówiona. Metodologia badań oraz w tomach serii wydawniczej „Socjolingwistyka”. Studia nad językiem miast prowadzone były w tym okresie dwutorowo. Etap analiz, interpretacji i omówień był poprzedzony przez etap gromadzenia materiału badawczego. Ze względu na założone cele istotne były rozstrzygnięcia dotyczące sposobu zbierania dokumentacji oraz doboru informatorów. Struktura społeczna mieszkańców dużych aglomeracji –  z  uwzględnieniem takich parametrów socjologicznych, jak: miejsce urodzenia, stopień zasiedzenia, płeć, wiek, pochodzenie społeczne, wykształcenie, zawód, charakter wykonywanej pracy – jest silnie zróżnicowana. Tym samym nie jest możliwe dokładne przeba- danie wszystkich grup zawodowych, socjalnych itd., pozwalających poznać pełną wariantywność funkcjonującego w mieście języka. Każdy z ośrodków badawczych sam ustalał, jakie grupy informatorów objąć badaniem, by uzyskać materiał naj- bardziej reprezentatywny dla lingwistycznego opisu obrazu miasta. Spośród różnych możliwych technik gromadzenia materiału, takich jak: wy- wiad indywidualny, kwestionariusz, bezpośrednia obserwacja, nieskrępowana rozmowa, nagrania wywiadów, nagrania z podsłuchu, w socjolingwistycznych ba- daniach języka mówionego najbardziej przydatne były odpowiednio przygotowa- ne kwestionariusze oraz naturalna, swobodna rozmowa, pozwalająca na zgroma- dzenie dłuższych tekstów ciągłych o charakterze monologu lub polilogu, w których rola eksploratora polegała na  jej inspirowaniu oraz  ukierunkowaniu tematycz- nym. W niektórych przypadkach stosowano nagrania z ukrycia, które pozwalały zarejestrować maksymalnie autentyczne zachowania językowe. Zastosowanie tej techniki jako wiodącej pozwalało na zdobycie materiału badawczego najbardziej wiarygodnego i najmniej zniekształconego – wypowiedzi, pochodzące nie od in- formatorów anonimowych, lecz celowo dobranych, powstały w określonych śro- dowiskach, realiach i sytuacjach komunikacyjnych. Zgromadzono w ten sposób setki nagranych na taśmach magnetofonowych tekstów, które następnie zostały spisane (transkrybowane pismem fonetycznym, półfonetycznym, literackim), a znaczna ich część wydana w wyborach tekstów języka mówionego mieszkańców m.in. miast Górnego Śląska i Zagłębia (Katowice, Sosnowiec, Siemianowice, Cho- rzów, Świętochłowice, Bytom, Gliwice) [Teksty… 1978; 1980], Krakowa [Wybór… 1979], Łodzi [Wybór… 1989; 1992], Częstochowy [Majkowska i Majkowski 2004] oraz Wrocławia [Polszczyzna mówiona Wrocławia 1990; 1992]. Stan badań językoznawczych polszczyzny miast 15 Cel i tematyka badań Podejmowane w tym okresie badania dotyczyły następujących problemów: • specyficznych właściwości (→ regionalizmów językowych i  → gwar miej- skich) obecnych w mowie mieszkańców miasta – punkt ciężkości położo- ny był na warstwę leksykalno-frazeologiczną opisywaną w relacji do języka ogólnego i języka (mowy) innych miast/regionów oraz otaczających miasto gwar ludowych; • dialektyzmów i archaizmów w mowie mieszkańców miast; • opisu struktury i wewnętrznych zróżnicowań polszczyzny miejskiej na róż- nych jej poziomach (fonetyczno-fonologicznym, fleksyjnym, składniowym, leksykalno-frazeologicznym); • onomastyki miejskiej (toponimii i  antroponimii) –  czyli różnego rodzaju nazw własnych, zarówno obiektów znajdujących się w granicach aglomera- cji, opisywanych wieloaspektowo (→ urbanonimia), jak i nazw mieszkańców. Zwracano uwagę na kształtowanie się tzw. miejskiego obyczaju nazewnicze- go, co zazwyczaj przejawiało się w odrębnych zasadach doboru nazw w mia- stach i na terenach wiejskich, stąd np. imiona wiejskie i miejskie, zoonimia wiejska i miejska itd.; • języka miejskiego w tekstach artystycznych; • historycznej polszczyzny miast; choć prowadzone badania ukierunkowane były przede wszystkim na  teraźniejszość (współczesność), to interesowa- no się również przeszłością językową miast (XVI–XVIII w.). Do jej poznania wykorzystywano różne źródła, m.in. teksty literackie, pamiętniki, diariusze, dokumenty miejskie: księgi urzędowe ławnicze, radzieckie (np. Lublina, Łodzi, Torunia, Sandomierza itd.), mające odzwierciedlać ówczesny język potoczny oraz  zawodowy i  urzędniczy. Badania tych tekstów prowadzone w  ramach dialektologii historycznej służyły wydobyciu obecnych w  nich cech polszczyzny regionalnej i gwarowej. Niewiele natomiast jest opracowań socjolingwistycznych dawnego języka polskiego pokazujących polszczyznę określonych miejskich grup społecznych. Rezultatami prowadzonych na szeroką skalę przez prawie trzy dekady studiów są setki różnego rodzaju prac – artykułów, rozpraw, monografii, słowników, zbio- rów tekstów, serii wydawniczych itd. –  rzadziej mających charakter całościowy i syntetyczny, częściej szczegółowy i wycinkowy. Dorobek ten opisał, podsumował, zamieszczając obszerną, liczącą 130 pozycji, literaturę, Bogusław Dunaj w artykule Polszczyzna miejska – przedmiot, stan i perspektywy badań [1995]. Początek XXI  w. przynosi modyfikację w  sposobie prowadzenia badań pol- szczyzny miejskiej polegającą m.in. na przesunięciu punktu ciężkości z płaszczy- zny strukturalnej i socjolingwistycznej na kulturową i komunikacyjną (językowo- -kulturową, etnolingwistyczną).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miasto w polskich badaniach lingwistycznych
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: