Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00611 009568 7511891 na godz. na dobę w sumie
Michaił Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki - ebook/pdf
Michaił Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788380881815 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia jest poświęcona ostatniemu okresowi istnienia ZSRR (1985–1991), związanemu z Michaiłem Gorbaczowem i jego pieriestrojką. Autorka ukazuje czasy radzieckiego przełomu, wybrane obszary sytuacji wewnętrznej tego państwa oraz polityki zagranicznej. Przedstawia kulisy bezwzględnej walki o władzę; zmaganie Gorbaczowa na rzecz utrzymania jedności państwa, przerwane puczem sierpniowym, którego skutkiem był upadek imperium. Autorka opisuje sylwetkę Gorbaczowa, człowieka i polityka nietuzinkowego, otwartego, odmiennego od tych, którzy dotąd stali na czele państwa. Miał on w swoich rękach władzę niemal absolutną, chciał reformować system, który pozostawał w stanie kryzysu Pieriestrojka miała być powszechną zmianą myślenia (nowogo myszlenija), systemu politycznego, programu gospodarczego przyspieszenia (uskorienija). Gorbaczowowska jawność (głasnost’) stała się impulsem do wyzwolenia aktywności obywateli, powstawały organizacje społeczne i polityczne, zwiększyła się rola religii, zniesiono cenzurę, rozwijały się media. Gorbaczow doprowadził do zmian w polityce zagranicznej; wycofano wojska z Afganistanu, zacieśniono stosunki ze Stanami Zjednoczonymi i państwami europejskimi (idea wspólnego europejskiego domu). Nie ulega wątpliwości, że jego działania przyczyniły się do rozpadu systemu zimnowojennego, zjednoczenia Niemiec, uzyskania niezależności przez państwa bloku socjalistycznego, a także zwiększenia bezpieczeństwa nuklearnego i rozbrojenia (plan Gorbaczowa). Książka z pewnością zainteresuje wszystkich.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Alicja Stępień-Kuczyńska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Systemów Politycznych, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 RECENZENCI Andrzej Chodubski, Andrzej Stelmach Alicja Stępień-Kuczyńska (przewodnicząca), Eugeniusz Ponczek, Andrzej Sepkowski, Robert Łoś, REDAKCJA SERII POLITOLOGIA Maciej Potz (sekretarz) REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Fotografia na okładce: Michaił Gorbaczow i Ronald Regan podpisują układ o likwidacji rakiet średniego i krótszego zasięgu 9.12.1987 Fot. PAP © Copyright by Alicja Stępień-Kuczyńska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07460.16.0.M Ark. wyd. 24,1; ark. druk. 27,75 ISBN 978-83-8088-180-8 (oprawa broszurowa) ISBN 978-83-8088-182-2 (oprawa twarda) e-ISBN 978-83-8088-181-5 Moim Rodzicom SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp 9 11 Część pierwsza Michaił Gorbaczow: lata młodości i początki kariery politycznej 17 Rozdział 1. Misza Gorbaczow w kręgu rodzinnym i edukacja w stolicy kraju Rozdział 2. Kariera partyjna: od Kraju Stawropolskiego do Moskwy 19 53 Część druga Pieriestrojka w polityce wewnętrznej Rozdział 3. Nowy program, nowi ludzie Rozdział 4. Uskorienije: przyspieszenie w gospodarce Rozdział 5. Głasnost’ i nowe myślenie Rozdział 6. Pieriestrojka w partii. W kierunku pluralizmu partyjnego Część trzecia Nowe myślenie w polityce zagranicznej Rozdział 7. Stosunki ze Stanami Zjednoczonymi i polityka rozbrojenia Rozdział 8. Idea Europejskiego Wspólnego Domu. Wokół zjednoczenia Niemiec 81 83 117 157 197 253 255 293 7 Spis treści Rozdział 9. Polityka wobec Polski na tle stosunków z innymi europejskimi państwami socjalistycznymi Część czwarta Ostatni etap rządów Gorbaczowa. Rozpad imperium Rozdział 10. Zaostrzenie konfrontacji politycznej i pucz sierpniowy 1991 r. Rozdział 11. Niejednoznaczne oceny pieriestrojki – zamiast zakończenia Chronologia pieriestrojki 1985–1991 Bibliografia Михаил Горбачев: Идея и практика перестройки (Cодержание) Mikhail Gorbachev: The idea and practice of the perestroika (Summary) Spis tabel Indeks nazwisk 315 347 349 385 395 407 421 427 431 433 WYKAZ SKRÓTÓW – Biuro Polityczne – generalny sekretarz (partii) – Państwowa Komisja Planowania – Główny Zarząd Poprawczych Obozów Pracy BP Gensek Gospłan GUŁAG Ispołkom – Komitet Wykonawczy Komsomoł – Wszechzwiązkowy Leninowski Komunistyczny Związek Mło- dzieży – Komitet Centralny – Komitet Bezpieczeństwa Państwowego – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego – Państwowy Uniwersytet Moskiewski im. M. Łomonosowa – Ministerstwo Spraw Zagranicznych – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – Nowa Ekonomiczna Polityka – Niemiecka Republika Demokratyczna – Polska Republika Ludowa – Rada Deputowanych Ludowych – Federacja Rosyjska – Republika Federalna Niemiec – Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka – Rada Najwyższa – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej KC KGB KPZR MGU MID MWD NEP NRD PRL RDL RF RFN RFSRR RN RWPG Sownarchoz – Rada Gospodarki Narodowej UW – Układ Warszawski 9 Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki WNP WCIOM ZDL ZSRR – Wspólnota Niepodległych Państw – Wszechzwiązkowe Centrum Badań Społecznych – Zjazd Deputowanych Ludowych – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich 10 WSTĘP Proces zmian transformacyjnych w ZSRR związanych z osobą Michaiła Gor- baczowa stanowi do dnia dzisiejszego ważny obszar badań, budząc też zrozu- miałe emocje, zwłaszcza wśród tych, którzy uczestniczyli w tych wydarzeniach. Niełatwo poddać ocenie reformy przeprowadzane w tak ogromnym i zróżnico- wanym państwie. Niejednoznaczne są także opinie o autorze pieriestrojki, który przez swoich współobywateli jest często dyskredytowany, zaś za granicą doce- niany i wyróżniany. Taki obraz radzieckiego przywódcy jest także w naszym kraju. Młodzi Polacy, po 30 latach dzielących nas od ogłoszenia pieriestrojki, kojarzą ją z nazwiskiem Gorbaczowa, mając w większości przekonanie, iż jego reformy przyczyniły się do otwarcia drogi procesom demokratyzacji w regionie i świecie1. Andrzej Walicki, w jednej z ostatnich publikacji, porównał pierie- strojkę do okresu odwilży postalinowskiej w Polsce w roku 19562. Zadanie, jakie postawiłam przed sobą, pisząc tę książkę, to ukazanie nie- zwykle złożonych procesów, które towarzyszyły rozpadającemu się imperium i doprowadziły do jego upadku. Czasy Gorbaczowa, pieriestrojka, to okres przejściowy, w którym dotychczasowe formy systemu ustępowały nowym. Po- wstawały nowe instytucje, partie, organizacje, zmieniało się prawo, tworzyła 1 Potwierdzają to m.in. wyniki sondażu przeprowadzonego przeze mnie i  grupę politologów w 2015 r. wśród studentów kilku polskich uczelni (materiały w moim posiadaniu). 2 A. Walicki, Od projektu komunistycznego do neoliberalnej utopii, Kraków 2013, s. 78. 11 Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki się nowa elita. Wszystko to działo się w sposób niezwykle dynamiczny, nie- jednorodny, bolesny. Dotychczasowe kanony systemu podlegały rewizji, od- kłamywano historię, zaczęto pisać i mówić o tym, jak naprawdę jest, a nie jak powinno być. Wolność! Wolność! – skandowano na wiecach, swobodnie moż- na było czytać autorów zakazanych wcześniej przez reżim, oglądać filmy, mani- festować. Społeczeństwo po dziesiątkach siermiężnych lat, ciągłych wyrzeczeń, nieustannego wyścigu i walki zawierzyło autorowi pieriestrojki, że można żyć inaczej. Tylko jak żyć? Czy ci, którzy z takim entuzjazmem ją popierali, mogli przypuszczać, dokąd ich poprowadzi ówczesny przywódca? Obserwatorzy zachodni początkowo ze zdumieniem i niedowierzaniem słu- chali nowego radzieckiego lidera. Był inny od dotychczasowych przywódców – prawnik z uniwersyteckim dyplomem, nastawiony optymistycznie, otwar- ty, na salonach pokazywał się z elegancką, również dobrze wykształconą żoną Raisą. Zaproponowana przez niego polityka nowego myślenia przyczyniła się do redukcji zbrojeń, zmniejszenia militaryzacji kontynentu europejskiego. Po raz pierwszy przywódca ZSRR przekonywał Europejczyków o potrzebie życia we wspólnym europejskim domu. Wtedy jeszcze nikt nie przypuszczał, że jego polityka przyczyni się do zburzenia muru w Berlinie, otworzy drogę do dialogu między Wschodem i Zachodem. O Gorbaczowie, ale i o pieriestrojce napisano setki książek i artykułów. Każ- dy, kto podejmuje ten temat, staje przed zadaniem niezbędnej selekcji źródeł. Na wydarzenia z tamtych lat starałam się patrzeć jako politolog i historyk, przede wszystkim przez pryzmat publikowanych dokumentów, monografii, artykułów i publicystyki. Na ich łamach można śledzić programy, dyskusje, spory, zaś for- mułowane oceny ukazują niezwykły obraz zmian w ostatnim etapie istnienia ZSRR. Liczne książki i wspomnienia autora przebudowy, przemówienia i reflek- sje tak pieczołowicie przechowywane w działającej od 1991 r. Fundacji Gorba- czowa ukazują obraz zamierzeń przywódcy, jego zmagań w walce politycznej o kształt reform, a później o ich utrzymanie. Jak każdy reformator odczuwał brzemię odpowiedzialności, zwykle pozostawał samotny w podejmowanych decyzjach. Po latach zatytułował jedną ze swych wypowiedzi: Nie znam szczęś- liwych reformatorów. To, co musieli przyznać nawet jego przeciwnicy politycz- ni, to fakt, że w podejmowanych działaniach Gorbaczow starał się szukać porozumienia, nie był konfrontacyjnym politykiem, mediował, lawirował, nawet wówczas, gdy nie miał już szans na zwycięstwo. Trafnie napisał o nim 12 Wstęp Adam D. Rotfeld: „cała jego polityka nacechowana była niepewnością człowieka, który prowadzi swój kraj w nieznane, postępuje czasem odważnie, czasem bo- jaźliwie, bo nie wie, jakie będą skutki jego decyzji. Jedno jest pewne: bez Gorba- czowa prawda o zbrodni katyńskiej i wielu innych zbrodniach długo jeszcze by- łaby skrywana w radzieckich lub rosyjskich archiwach służb specjalnych”3. Reformy podjęte przez Gorbaczowa trudno poddają się znanym nam klasy- fikacjom, miały bowiem swoją specyfikę wynikającą z tradycji tego różnorod- nego, autorytarnego państwa. Zmiany tu inicjowała zawsze władza i tak było w przypadku Gorbaczowa. Określano to „rewolucją realizowaną od góry”. Ale też, jak słusznie zauważają W. Gelman i I. Tarasina, w ówczesnym systemie nie mógł nikt inny ich inicjować. Rządzący mieli pełnię władzy, pełnię możliwości, ale jeśli proponowane przez nich zmiany nie przynosiły efektów, bezwzględnie ich usuwano4. Najbliżsi współpracownicy pozbyli się Chruszczowa, który roz- począł destalinizację, a najbliższe otoczenie kilkadziesiąt lat później nie okaza- ło się lojalne wobec słabnącego Gorbaczowa. W pewnym momencie reforma inicjowana „od góry” stała się „pokojową rewolucją” obywateli. Dzięki polityce jawności (głasnosti) społeczeństwo zaczę- ło się otwierać, powstawały nowe organizacje polityczne, społeczne, zmieniał się stosunek do religii i Cerkwii prawosławnej. Wykreśleniem zaś art. 6 z kon- stytucji zapoczątkowano proces deideologizacji struktur państwa i pluralizm partyjny. Najmniej efektywnie udała się pieriestrojka w sferze gospodarczej, hasło przyspieszenia (uskorienija), choć tak ważne, nie zostało zrealizowane. Reforma gospodarki podejmowana w niezwykle trudnych, kryzysowych wa- runkach, pod ogromną presją żądań i niezadowolenia społecznego, doprowa- dziła w państwie do chaosu, upadku struktur gospodarczych, zerwania więzi partnerskich, gwałtownego spadku potencjału. Realizowana później w Rosji „terapia szokowa” ostatecznie zdyskredytowała reformy i reformatorów. Okres krótkich rządów Gorbaczowa i próby reform to pierwszy impuls, otwarcie ku zmianom, które w Rosji i państwach regionu trwają do dnia dzi- siejszego. W procesie historycznym komunizm będzie jednym z wielu etapów na drodze rozwoju rosyjskiej państwowości, pieriestrojka bowiem stała się ostatnim momentem zamykającym ten okres. Na polskim rynku wydaw- 3 A.D. Rotfeld, Wstęp, [w:] A. Graczow, Gorbaczow, Warszawa 2003, s. 22. 4 W. Gelman, I. Tarasina, Studies of political elities in Russia: issues and alternatives, „Communist and Post-Communist Studies” 2000, vol. 33, s. 322. 13 Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki niczym w 2014 r. ukazała się znakomita książka noblistki Swietłany Alek- sijewicz, Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka, ukazująca, czym dla ludzi radzieckich był komunizm, w jaki sposób go budowali, identyfiko- wali się z nim, następnie rozstawali; inni zaś trwają przy nim do dziś. Jest to też książka o losach tych, którym się nie udało, którzy nie byli w stanie się przystosować do nowych czasów. Dla większości z nich okres pieriestrojki był pełen ogromnych nadziei, a później głębokich rozczarowań, za które bez- względnie obciążają autora reform i jego otoczenie. Ostatnim akordem pieriestrojki była zbyt późno zaproponowana reforma systemu politycznego. Nie tylko podzieliła społeczeństwo, ale wśród dotychcza- sowych reformatorów wywołała kłótnie i spory, ostatecznie doprowadzając do bezprzykładnej walki o władzę pomiędzy coraz słabszym Gorbaczowem a spryt- nie lokującym się w szeregach demokratów Jelcynem. Ten ostatni zdołał wyko- rzystać niezadowolenie elit regionalnych i populistycznie zapowiedział: „bierzcie tyle władzy, ile zdołacie przełknąć”. Czas Gorbaczowa zbliżał się nieuchronnie do końca. Miał on jeszcze nadzieję, że uda się podpisać nową umowę związko- wą i utrzymać struktury państwowe. Ostatecznie, puczyści 19 sierpnia 1991 r. pogrzebali pieriestrojkę. Kiedy 25 grudnia Gorbaczow żegnał się z obywatelami, miał pełną świadomość swojej odpowiedzialności za porażki. Związek Radziecki budowany przez 70 lat przestał istnieć, flaga i godło Rosji stały się odtąd symbo- lem dawnego ustroju i nowych zmian. W wywiadzie, jakiego udzielił Michaił Gorbaczow w ostatnim czasie, powiedział: „jeśli ocenić procesy demokratyczne w Rosji dzisiaj, to trzeba powiedzieć, że jawność nie umarła, podobnie jak i de- mokracja. W Rosji wyrosło nowe pokolenie ludzi, przy czym w całkowicie innych warunkach – warunkach większej wolności niż w Związku Radzieckim”5. Choć książka ta traktuje o czasach, które minęły, ma ona przybliżyć pol- skiemu Czytelnikowi wydarzenia związane z ostatnimi latami istnienia ZSRR. Wyrażam nadzieję, że powinna ona pozwolić łatwiej zrozumieć dzisiejszą Rosję. Jak powiedział Gorbaczow w polskim parlamencie w 1988 r.: „historii nie można zmienić, ale można się ją starać zrozumieć”. 5 Wywiad z M. Gorbaczowem, przeprowadzony w lipcu 2015 r. przez prof. Ludmi- łę Iliczewą, został przedstawiony podczas sesji poświęconej 30-leciu pieriestroj- ki, zorganizowanej przez środowisko politologów Uniwersytetu Łódzkiego 20 X 2015 r. i opublikowany w numerze specjalnym czasopisma „Eastern Review” (2015, t. 4) Pieriestrojka trzydzieści lat później, red. A. Stępień-Kuczyńska. 14 Wstęp Inspiracją do powstania książki były moje wieloletnie badania nad procesa- mi transformacji w państwach Europy Środkowej i Wschodniej, a także zainte- resowanie postacią Michaiła Gorbaczowa, autora pieriestrojki, polityka, który imponował swoją otwartością i odwagą w podejmowaniu reform. Książka nie jest kompendium wiedzy o tamtych czasach, oprócz niezbędnej faktografii znajdą w niej Czytelnicy moje przemyślenia i refleksje, które nasunęły mi się podczas częstych pobytów w ZSRR/Rosji. Wybór analizowanych problemów jest autorski, stąd może nie wszystkich satysfakcjonować. Mam poczucie, iż warto po 30 latach spojrzeć na Gorbaczowa i jego pieriestrojkę „polskim okiem”, dotychczas bowiem do polskiego Czytelnika trafiały jedynie pozycje zagranicz- nych autorów. Jak każdy belfer z wieloletnim stażem, wyrażam nadzieję, że moi wycho- wankowie, zwłaszcza studenci i doktoranci, sięgną po tę książkę, by lepiej zrozumieć czasy, które znają jedynie z literatury i opowiadań swoich rodzi- ców. W tym miejscu należą się podziękowania moim Przyjaciołom w Polsce i Rosji, którzy życzliwie mnie inspirowali do napisania tej książki. Dziękuję za pomocne uwagi recenzentom – Profesorom Andrzejowi Chodubskiemu z Uniwersytetu Gdańskiego i Andrzejowi Stelmachowi z Uniwersytetu Po- znańskiego. Serdeczne podziękowania składam Pani redaktor Ewie Siwińskiej, z którą pozostaję od studenckich czasów w przyjaźni. Magistrowi Andrzejowi Lulkowskiemu jestem wdzięczna za pomoc przy wykonywaniu kwerend i po- szukiwaniu materiałów, za co także dziękuję pracownikom Katedry Systemów Politycznych UŁ. Niezmiennie dziękuję moim Najbliższym, zwłaszcza Rodzicom i Synom, którzy stwarzali mi dobrą atmosferę do pisania książki i ostatecznie zmobili- zowali mnie do jej ukończenia. 15 CZĘŚĆ PIERWSZA Michaił Gorbaczow: lata młodości i początki kariery politycznej Dom europejski – to jest nasz wspólny dom, w którym geografia i historia są ściśle ze sobą związane. Zachować swój dom, zbudować go lepiej, bezpieczniej Europejczycy mogą tylko wspólnie, kierując się rozumnymi, normami stosunków międzynarodowych i współpracy. Wypowiedź M.S. Gorbaczowa podczas posiedzenia Rady Najwyższej 27 listopada 1985 r. Rozdział pierwszy Misza Gorbaczow w kręgu rodzinnym i edukacja w stolicy kraju Bez wątpienia ówczesny prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow to legenda pie- riestrojki. Uznawany na zachodzie Europy i w Ameryce, zapraszany na liczne uroczystości, w swoim kraju niedoceniany. Startując wyborach prezydenckich w Rosji w 1996 r., uzyskał jedynie 0,5 poparcia. Młode pokolenie Rosjan trak- tuje go jako komunistę, przywódcę minionej epoki; starsze pokolenie, pogrą- żone w nostalgii za przeszłością, nie może mu wybaczyć rozpadu ZSRR. Kim jest Michaił Gorbaczow? Jak to się stało, że stał się przywódcą największego terytorialnie państwa naszego globu? Dlaczego musiał odejść i jaką spuściznę pozostawił po sobie? Choć stał na czele kraju zaledwie sześć i pół roku, skutki tych rządów uznaje się za przełomowe w dziejach Rosji, państw regionu i świata. Jego reformy, które znane są na całym świecie jako pieriestrojka (przebudowa), w konsekwencji przyczyniły się do upadku komunizmu, choć Gorbaczow sta- rał się reformować system i nadać mu nowy kształt. Głasnost’ (jawność) obok nowogo myszlenija (nowego myślenia), uskorienija (przyspieszenia) to symbole tych zmian, które miały pokazywać błędy systemu po to, by system ten refor- mować, unowocześniać1. Andriej Graczow, doradca i sekretarz Michaiła Gorbaczowa, napisał w jego biografii wydanej kilka lat temu w Polsce: „Ludzie będą go wspomi- nać i pamiętać – jedni chwaląc, drudzy przeklinając – nie tylko z powodu tego, co zrobił i na co się odważył, lecz także za to, na co się nie zdecydował i od czego się wstrzymał. Koniec XX wieku pozostanie epoką Gorbaczowa choćby dlatego, że właśnie on zakończył główny konflikt stulecia i przewró- ciwszy kartę historii, pozwolił pisać ją dalej, poczynając od czystej stronicy”2. Inni z kolei uważają, że bez politycznego sprytu Gorbaczowa i jego niewąt- pliwych talentów nie udałoby się obalić imperium w sposób względnie po- kojowy3. 1 M. McCauley, From perestroika towards a new order, 1985–1995, [w:] Russia a Histo- ry, ed. G.L. Freeze, Oxford–New York 1997, s. 384 i n. 2 A. Graczow, Gorbaczow, Warszawa 2003, s. 25. 3 Obserwator gazety „Die Zeit” Kristof Bertram słusznie pyta: „Czy bez sprytu Gor- baczowa, bez jego talentu »Wańki-Wstańki« do tego, by zawsze wypływać i znaj- dować właściwy kierunek, obalenie sowieckiego imperium odbyłoby się pokojowo? Ibidem, s. 27. 21 Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki Historia jego życia jest w pewnym stopniu historią pokolenia, które nie mia- ło dzieciństwa, wchodziło w dorosłość gwałtownie, przyjmując odpowiedzial- ność za tych, których bezpowrotnie pochłonęła wojna. Dla tego pokolenia zdo- bycie wykształcenia było szansą wyrwania się do nowego świata, zaś kariera polityczna na stałe związała ich z systemem, któremu wielu z nich się w końcu przeciwstawiło. Dziś Michaił Gorbaczow mówi o sobie jako o człowieku speł- nionym, choć jak każdy z nas zadaje sobie pewnie pytania: czy dobrze wyko- rzystał szansę, którą dał mu los? Czy można było w inny sposób pokierować swoim życiem? Michaił Siergiejewicz Gorbaczow urodził się 2 marca 1931 r. we wsi Priwol- noje w Kraju Stawropolskim4, w części dzisiejszej Rosji zwanej Przedkaukaziem. Historia tych terenów jest niezwykle barwna. Już od wieku XVI imperium ro- syjskie wchodziło w relacje z narodami Kaukazu. Za czasów Katarzyny II zbu- dowano na południu kraju twierdze graniczne, m.in. w Stawropolu. W 1848 r. utworzono Gubernię Stawropolską, zasiedlając ją głównie przybyszami z Rosji i Ukrainy. Zsyłano tu przymusowo uczestników powstań i buntów przeciwko władzy carskiej, np. dekabrystów, żołnierzy pułku czernihowskiego. 1 stycznia 1918 r. proklamowano republikę radziecką; w okresie wojny domowej tereny te były miejscem okrutnych walk toczonych między białymi i czerwonymi; w bra- tobójczych walkach w tym regionie zginęło kilkadziesiąt tysięcy Kozaków5. Rodzina Gorbaczowów do Kraju Stawropolskiego przybyła z Woroneża w drugiej połowie XIX w., kiedy na podstawie ukazu (dekretu) Aleksandra II zniesiono pańszczyznę i chłopi z dotychczas przeludnionych wsi rosyjskich i ukraińskich zaczęli osiedlać się na tych terenach. „Gorbaczowowie miesz- kali razem jako jedna wielka rodzina – osiemnaście osób. Sąsiadowali z nimi bliżsi i dalsi krewni, noszący to samo nazwisko […] Mój dziadek, Andriej 4 Gubernię Stawropolską od właściwego Kaukazu oddzielały ziemie Kozaków terskich i kubańskich przesiedlonych do Kaukazu Północnego z Ukrainy przez Katarzynę II. Na początku XX w. w guberni zamieszkiwało prawie milion osób, z  których 1/3 stanowili Ukraińcy; w  samym Stawropolu w  tym okresie – ok. 40 tys. Podstawą gospodarki guberni, a potem Kraju Stawropolskiego, było rol- nictwo. Połowa ziem to wprawdzie gleby piaszczyste i suchy step, ale reszta to urodzajne czarnoziemy; ponadto zajmowano się hodowlą bydła i owiec; rozwijał się przemysł spożywczy: mleczarstwo, młynarstwo, działały gorzelnie, garbar- nie, cegielnie. 5 M. Gorbaczow, Sam ze wspomnieniami, Warszawa 2014, s. 15 i n. 22 Misza Gorbaczow w kręgu rodzinnym i edukacja w stolicy kraju Mojsiejewicz, który do tego czasu ożenił się z moją babcią, Stiepanidą, zamiesz- kał osobno. W roku 1909 urodził im się syn Siergiej, mój ojciec”. W tej samej wsi mieszkał Pantielej Jefimowicz i Wasilisa Łukianowna Gop- kało i to właśnie z ich córką Marią ożenił się w 1929 r. ojciec Michaiła. Gorba- czow wspomina, że ojciec „kochał matkę przez całe życie, troszczył się o nią […] Dokądkolwiek by nie pojechał, zawsze z podróży przywoził prezenty. Prezenty dla Marii!”6 Rodzice początkowo zamieszkali z rodziną ojca, gdzie o wszyst- kim decydował dziadek Andriej. Kiedy urodził się Michaił, to właśnie on w cer- kwi we wsi Letnickoje powiedział, że wnuk będzie miał tak na imię (podobny Bogu), a nie Wiktor (zwycięzca), jak początkowo chcieli jego rodzice. „Chata dziadka składała się z trzech części […] w pierwszej izbie spali dziadek z bab- cią. We wschodnim kącie pokoju znajdował się duży i bardzo ładny ikonostas. Glinianą podłogę zasłaniały chodniki, druga izba stanowiła wspólną rodzinną część chaty, z piecem chlebowym […] przy oknach […] wzdłuż ścian stał stół z ławką […] maluchy spały na piecu […] dalej znajdowała się sień i wreszcie trzecia część chaty-gospodarcza, gdzie w spichlerzu przechowywano ziarno, pasze, nasiona. Pod dachem wieszano worki z sucharami. Kiedy podrosłem, bardzo lubiłem wdrapywać się na strych […] gdzie znajdowało się zaciszne miejsce i często zasypiałem”7. Były to czasy pozornego spokoju; ludzie starali się przystosować do nowych warunków – przymusowej kolektywizacji. Richard Pipes pisze w swojej książce Komunizm: „Chłopów zapędzono do kołchozów – kolektywnych gospodarstw, gdzie pracowali nie dla siebie, lecz dla państwa. Była to bezprecedensowa, do- konana odgórnie rewolucja; objęła trzy czwarte ludności kraju i sprowadzała chłopstwo do ruchomego majątku państwa […] Skolektywizowani chłopi, aby dostarczyć państwu określone kontyngenty płodów rolnych, mieli obowią- zek przepracowania w ciągu roku określonej liczby dni za minimalną płacę i niewielkie deputaty zboża […] Chłopi, którzy nie dostarczyli wyznaczonego kontyngentu, cierpieli głód […] dekret z sierpnia 1932 roku przewidywał karę śmierci lub dziesięć lat ciężkich robót za kradzież lub zniszczenie własności socjalistycznej […] Ponieważ chłopi z kołchozów otrzymywali od państwa je- dynie zboże, rząd zezwolił kołchoźnikom uprawiać niewielkie działki przyza- grodowe o powierzchni około pół hektara na rodzinę, gdzie sadzono drzewa 6 Ibidem, s. 21. 7 Ibidem, s. 22. 23 Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki owocowe albo uprawiano rośliny na potrzeby własne lub na sprzedaż na targo- wiskach, nadzorowanych przez państwo. Pozwolono im także trzymać krowy oraz trzodę chlewną (lecz nie konie)”8. Ojciec Michaiła – Siergiej Andriejewicz – pracował w kołchozie, był człon- kiem partii, skończył wprawdzie tylko cztery klasy, ale do śmierci interesował się nowościami, czytał gazety, oglądał telewizję. „Ojca, prostego człowieka, natura obdarowała inteligencją, dociekliwością umysłu, serdecznością. To za- uważalnie wyróżniało go wśród mieszkańców naszej wsi, ludzie darzyli go sza- cunkiem i zaufaniem”9. W czasie wojny walczył w brygadzie 56. Armii Frontu Zakaukaskiego, następnie dowodził drużyną saperów na Łuku Kurskim, brał udział w forsowaniu Dniepru. W pobliżu Koszyc został ranny, trafił do szpi- tala wojskowego w Krakowie. „Do końca swoich dni – wspominał Gorbaczow – ojciec nie mógł się uwolnić od przeżyć wojennych. Wiele opowiadał o wojnie. O tym, jak trudny był jej początek, jak brakowało broni, a i żołnierze nie potra- fili walczyć”10. Znamienne, że fotografia ojca w żołnierskiej bluzie zawsze stała na biurku genseka11. To od ojca Michaił przejął rzadko spotykany w środowisku wiejskim rycerski stosunek do kobiet, tak wspominała swego dziadka córka Gorbaczowa – jego wnuczka Irina. Michaił przez kilka lat pracował z ojcem w kołchozie. „Powiedzieć, że praca na kombajnie była trudna, to znaczy nie powiedzieć nic. Był to ogromny wysiłek: po czternaście, a nawet i dwadzieścia godzin na dobę do całkowitego wycieńczenia”12. Śmierć ojca w znacznym stop- niu oddaliła Gorbaczowa od rodziny. Stosunki z matką – Marią Pantelejewną – z biegiem czasu rozluźniły się. „Była wspaniałą kobietą, bardzo mocną, rzeczo- wą. Ojciec był z niej dumny, wybaczał jej zuchwałość, pomagał we wszystkim. Był w tej sprawie wzorem dla mnie i brata”13. Córka Irina określała matkę ojca jako „zwykłą, bardzo prostą wiejską kobietę”, np. nie rozumiejącą stosunków między Michaiłem a jego żoną Raisą14. 8 R. Pipes, Komunizm, Warszawa 2008, s. 72–73. 9 M. Gorbaczow, Sam…, s. 42. 10 Ibidem, s. 34. 11 A. Graczow, Gorbaczow, s. 36. 12 M. Gorbaczow, Sam…, s. 38. 13 Ibidem, s. 40. 14 A. Graczow, Gorbaczow, s. 36. 24 Misza Gorbaczow w kręgu rodzinnym i edukacja w stolicy kraju Z kolei dziadek Michaiła Andriej Mojsiejewicz, indywidualista, człowiek surowy, był przeciwnikiem kolektywizacji. Nie wstąpił do partii, określono go mianem „sabotażysty”, co w owych czasach uznawano za niepokorność wobec władzy. W 1933 r. w okresie powszechnego głodu (w tym roku zmarło prawie 40 mieszkańców wsi Priwolnoje) dziadek Andriej za niedotrzymanie planu siewu trafił na dwa lata na Syberię, gdzie pracował przy wyrębie lasu. „Kuła- kom […] oraz tym, którzy sprzeciwiali się kolektywizacji, konfiskowano cały ich dobytek; zamykano ich w obozach pracy lub wraz z rodzinami zsyłano na Syberię”15. Po powrocie z zesłania dziadek Michaiła do końca życia praco- wał w kołchozie. W okresie wojny wprawdzie krytykował syna za popieranie władzy radzieckiej, ale ukrywał Miszę przed Niemcami, którzy bezwzględnie rozprawiali się z rodzinami komunistów. Rodzina ze strony matki miała korzenie ukraińskie, pochodziła z Czer- nihowszczyzny. Ojciec matki Gorbaczowa Pantielej Jefimowicz Gopkało był człowiekiem wprawdzie niewykształconym, „ale to właśnie on przywiózł z wojny ducha przemian”. Uczestniczył w kolektywizacji, a nawet został wy- brany przewodniczącym kołchozu, wstąpił do partii. Jednak w 1938 r. został aresztowany i oskarżony o trockizm. Więziony i przesłuchiwany nie przyznał się do winy. Początkowo skazany na karę śmierci, po roku wrócił do domu po umorzeniu sprawy. Tradycje rodzinne w znacznym stopniu wpłynęły na świadomość młodego Gorbaczowa i jego o 16 lat młodszego brata Aleksandra. Dorastali w rodzi- nie, dla której obyczaje wsi, kultura chłopska były codziennością. „Samemu Michaiłowi pozostały z dzieciństwa wspomnienia takie same jak i u milio- nów wiejskich dzieci. Sad, krowa, gliniana polepa w chałupie, cielę zabrane na zimę do domu, żeby nie zamarzło, gęś wysiadująca jaja, głód. Odwieczny 15 R. Pipes, Komunizm, s. 72. Według oficjalnych danych – jak pisze R. Pipes – w la- tach 1930–1931 taki los spotkał 1 803 392 osoby. Ocenia się, że ok. 30 spośród tych, których nie zabito, zmarło z zimna i głodu. Z tych, którzy przeżyli, 400 tys. znalazło niepewne schronienie w miastach i ośrodkach przemysłowych (ibidem; dane za: The Black Book of Communism, ed. S. Courtois, Cambridge, Mass. 1999, s. 153, 155). „Aby złamać opór chłopstwa na Ukrainie, w północnym Kaukazie, Kazachstanie w latach 1932–1933, [Stalin – przyp. AS-K] doprowadził w tych kra- jach do głodu, który wynikał nie z naturalnych przyczyn, lecz z jego polityki […] Ustalono, że ta będąca dziełem człowieka – katastrofa pochłonęła od 6 do 7 milio- nów istnień ludzkich” (R. Pipes, Komunizm, s. 74). 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Michaił Gorbaczow a idea i praktyka pieriestrojki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: