Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01030 011648 20231836 na godz. na dobę w sumie
Michał Panaretos. Kronika trapezuncka – przekład, komentarz historyczny i filologiczny (Series Ceranea, tom 6) - ebook/pdf
Michał Panaretos. Kronika trapezuncka – przekład, komentarz historyczny i filologiczny (Series Ceranea, tom 6) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 194
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-015-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Szósty tom „Series Ceranea” zawiera tekst oryginalny i szeroko komentowane pierwsze polskie tłumaczenie Kroniki trapezunckiej Michała Panaretosa (1320/1330–1390). To niewielkich rozmiarów źródło mieści w sobie wiele bezcennych informacji na temat leżącego na wybrzeżach Morza Czarnego Cesarstwa Trapezunckiego, rządzonego przez Wielkich Komnenów. Państwo to powstało w dobie IV Krucjaty (1204) i istniało do roku 1461, kiedy zostało podbite przez Turków Osmańskich. Przez ponad dwa i pół wieku swej historii odgrywało istotną rolę kulturalną i religijną, a także w handlu czarnomorskim.

*

24 dnia miesiąca października, w środę, X indykcji, 6895 (1386) roku, zięć cesarza, emir Tatziatines wyprawił się z Limnii na drugiego cesarskiego zięcia, syna Chatzymyrisa z Chaldii, zwanego Sulamampekiem. Tatziatines wiódł ze sobą 12 tysięcy zbrojnych, a kiedy wtargnął do Chalibii, sam padł jako pierwszy, a jego ciało poćwiartowano. Z jego ludzi zginęło około trzech tysięcy, reszta zaś uciekła bez broni, porzucając 7 tysięcy koni i nieprzeliczone mnóstwo oręża.

Michał Panaretos, Kronika trapezuncka, fragm. 104

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Series Ceranea tom 6 Uniwersytet Łódzki, Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana, Ceraneum Zofia A. Brzozowska, Paweł Filipczak, Agata Kawecka, Andrzej Kompa, Mirosław J. Leszka Marek Majer, Kirił Marinow, Georgi Minczew, Ivan N. Petrov, Małgorzata Skowronek Kolegium Redakcyjne 90-237 Łódź, ul. Matejki 32/38, pok. 319, www.ceraneum.uni.lodz.pl, s.ceranea@uni.lodz.pl Adres Kolegium Redakcyjnego Recenzent Dariusz Brodka Redaktor inicjujący Urszula Dzieciątkowska Redakcja, korekta i adiustacja Andrzej Kompa Współpraca Mirosław J. Leszka Skład i łamanie Tomasz Pietras Korekta techniczna Leonora Gralka Projekt okładki Sebastian Buzar Przedruk tekstu greckiego dokonany został za zgodą Redakcji czasopisma Ἀρχεῖον Πόντου © Copyright by Marcin Cyrulski, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08280.17.0.M Ark. druk. 12,125 ISBN 978-83-8220-014-0 e-ISBN 978-83-8220-015-7 Pamięci moich dziadków, Adolfa i Teresy Stanisławczyków – M.C. Spis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 I Miasto, autor i dzieło. Trapezunt, Michał Panaretos i jego Kronika 1. Trapezunt w starożytności i epoce bizantyńskiej . . . . . . . . . . . . . 1.1. W drodze do „źrenicy Azji”, czyli o krainie, w której leży miasto Trapezunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Historia Trapezuntu – od mitu do pierwszych zapisków kroni- karskich, geograficznych i hagiograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Mit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Zapiski kronikarskie i geograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Źródła hagiograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Historia miasta w epoce bizantyńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Nowe Cesarstwo – nowi Wielcy Komnenowie. Wprowadzenie do historii Cesarstwa Trapezunckiego od 1204 do 1461 roku 4.1. Powstanie nowego państwa nad brzegami Morza Czar- nego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Skąd wywodził się ród Wielkich Komnenów? . . . . . . . . . 4.3. Cesarstwo Trapezunckie pod panowaniem Wielkich Komnenów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Złota epoka miasta Trapezuntu pod rządami Wielkich Kom- nenów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Nauka i literatura w Cesarstwie Trapezunckim . . . . . . . . . . . . . . 15 15 15 19 19 20 29 30 36 36 39 42 54 57 7 II Michał Panaretos i jego dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Kronika trapezuncka Michała Panaretosa i jej znaczenie w ba- daniach nad historią Trapezuntu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Etap minor i maior w historii badań nad Cesarstwem Trapezunckim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Kim był Michał Panaretos i co napisał sam o sobie? . . . . . . . . . 2.1. Inni o Michale Panaretosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Między greckim językiem klasycznym a średniowieczną greką. O języku, słownictwie i stylu Kroniki trapezunckiej . . . . . . . . . . 3.1. Datowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Rzeczowniki, słownictwo grecko-bizantyńskie i neolo- gizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Słownictwo łacińskie w piśmiennictwie bizantyńskim i w Kronice trapezunckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Słownictwo tureckiej, arabskiej lub perskiej proweniencji 3.5. Czasowniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. Styl kronikarza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Wydania Kroniki trapezunckiej Michała Panaretosa . . . . . . . . . Michał Panaretos, Kronika trapezuncka – tekst oryginalny i polski przekład . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Władcy Cesarstwa Trapezuntu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazw geograficznych i etnicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 63 63 66 72 75 77 78 85 88 91 91 94 97 121 165 169 171 179 186 191 8 Contents Foreword . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 I The City, the Author, and the Work. Trebizond, Michael Panare- tos and his Chronicle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Trapezus in Antiquity and Byzantine Times . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. En Route to the ‘Eye of Asia’ – on the Land Where the City of Trebizond Lies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. The History of Trebizond – From the Myth to the First Annal- ist, Geographical and Hagiographical Records . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. The Myth . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. The Annalist and Geographical Records . . . . . . . . . . . . . . 2.3. The Hagiographic Sources . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. The History of the City in the Byzantine Times . . . . . . . . . . . . . . 4. The New Empire – New Grand Komnenoi. The Introduction to the History of the Trapezuntine Empire from 1204 to 1461 4.1. The Foundation of the New State at the Coasts of Black Sea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Where Did the Family of the Grand Komnenoi Origi- nate From? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. The Trapezuntine Empire under the Rule of the Grand Komnenoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. The Golden Age of the City During the Reign of the Grand Komnenoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. The Education and Literature in the Trapezuntine Empire . . . 15 15 15 19 19 20 29 30 36 36 39 42 54 57 9 II Michael Panaretos and His Work . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. The Trapezuntine Chronicle of Michael Panaretos and its Signi- ficance in the Research in the History of Trebizond . . . . . . . . . . 1.1. Minor and Maior Periods in the History of Research on the Trapezuntine Empire . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Who Was Michael Panaretos and What Did He Write About Himself? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. The Others on Michael Panaretos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Between the Classical and Medieval Greek. On the Language, Vocabulary and Style of the Trapezuntine Chronicle . . . . . . . . . . 3.1. The Dating . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. The Nouns, Greco-Byzantine Vocabulary and Neolo- gisms . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. The Latin Vocabulary in the Byzantine Literature and in the Trapezuntine Chronicle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. The Vocabulary of Turkic, Arab or Persian Provenience 3.5. The Verbs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. The Chronicler’s Style . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. The Editions of the Michel Panaretos’ Trapezuntine Chronicle Michael Panaretos, The Trapezuntine Chronicle – The Original Text and Polish Translation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The Rulers of Trebizond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . List of Abbreviations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliography . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Index of People . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Index of Geographical and Ethnical Names . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 63 63 66 72 75 77 78 85 88 91 91 94 97 121 165 169 171 179 186 191 10 Przedmowa Ponaddwustupięćdziesięcioletnia historia Cesarstwa Trapezunckiego (1204–1461) była i jest znana w Polsce, jak dotąd, jedynie wąskiej grupie specjalistów zajmujących się dziejami Bizancjum lub Turcji. Próżno by szu- kać w polskiej bibliografii oddzielnej pozycji poświęconej temu państwu. Prezentowany poniżej przekład Kroniki trapezunckiej Michała Panareto- sa jest pierwszą w polskiej literaturze próbą zapoznania polskiego Czytel- nika z tą tematyką. Jest to zarazem pierwsze polskie tłumaczenie źródła trapezunckiego. Przekład tego dzieła okazał się nie lada wyzwaniem. Wkroczyłem na obszar językowy w dużym stopniu nieznany polskiej nauce, a zarazem z tego względu bardzo interesujący. Po pierwszym sczytaniu tekstu okazało się, że do dalszej pracy nad nim trzeba wykorzystać specjalistyczne słowniki greki bizantyńskiej. Dużą pomocą okazał się internet, w którym można odnaleźć wiele cennych źródeł, słowników oraz literatury naukowej. Dotyczy to jed- nak w przeważającej mierze tekstów dawniejszych, dziewiętnastowiecznych, a nawet jeszcze starszych. Ale nie tylko. Trzeba przyznać, że internet pozwala również zapoznać się z pracami naukowymi powstającymi współcześnie, stopniowo coraz obficiej udostępnianymi w otwartym dostępie. Polski przekład Kroniki Panaretosa został potraktowany jako osobna, zamknięta całość. Przyjąłem, że literatura i źródła będą cytowane w orygi- nalnym zapisie bez łacińskiej transliteracji. Jak dotąd nauka polska nie doczekała się monograficznego opracowania historii cesarstwa Wielkich Komnenów. Nadczarnomorskie państwo było 11 jedynie wzmiankowane w monografiach dotyczących historii Bizancjum, ewentualnie pracach o Turkach osmańskich. W komentarzu historycznym potrzebne więc okazało się wprowadzenie czytelnika w świat nie tylko samego Cesarstwa Trapezunckiego, ale szerzej w świat Pontu, którego częścią było władztwo Wielkich Komnenów. Stąd rozdział I otwiera opis położenia mia- sta, jego klimatu i przyrody oraz historii od czasów mitycznych po zdobycie regionu w 1461 roku przez Mehmeda II. Wraz z wkroczeniem wojsk tureckich do Trapezuntu skończyła się w nim dominacja kultury greckiej, która dla mnie jako filologa klasycznego stanowiła podstawę zainteresowań i badań. Zrezygnowałem z opowiadania dalszej historii miasta, przyjmując za cezurę właśnie rok 1461. Kolejny rozdział obejmuje historię badań nad Kroniką trapezuncką, życio- rys autora oraz próbę oceny jego dzieła z punktu widzenia filologicznego. Starałem się w tym miejscu omówić słownictwo Kroniki w taki sposób, aby zilustrować zarówno trudności translatorskie, jak i specyfikę czternasto- wiecznego języka greckiego, która ukazana została na wybranych przykła- dach. Chciałbym tylko podnieść fakt, iż część filologiczna została napisana z punktu widzenia filologa klasycznego, a nie neohellenisty. Stąd to, co może zadziwiać klasyka, dla neogrecysty jest rzeczą oczywistą. Klasyczna greka była więc dla mnie „kanonem”, do którego się odwoływałem, pamiętając o osobnej drodze rozwoju greki bizantyńskiej, trwającej już wiele stuleci. Osoby występujące w Kronice, w tym także tureccy dowódcy, zostali roz- szyfrowani na podstawie PLP. W większości przypadków pisownia ich imion i nazwisk opiera się tym leksykonie. W tekście głównym (zawsze kursywą) pozostawiłem jednak część nazw osobowych i geograficznych (głównie tureckie i niektóre gruzińskie) w ich oryginalnym zapisie. Postanowiłem je jedynie oddać w alfabecie łacińskim. W ten sposób Czytelnik, mając jedno- cześnie możliwość wglądu w oryginalny i tutaj przedrukowany tekst grecki, będzie jednocześnie bliżej pierwowzoru, z nazewnictwem przekształconym tylko przez greckojęzycznego autora. 12 Przedmowa W obrębie przekładu Kroniki przyjęto następujące zasady edytorskie: a) numeracja akapitów podąża za wydaniem Odysseasa Lampsidesa; dodano jedynie w nawiasach kwadratowych cyfry arabskie, które mają ułatwić Czytelnikowi odwoływanie się do poszczególnych partii tekstu Panaretosa; b) w obrębie akapitów przyjęto ponadto podtytuły (oznaczone drukiem pogrubionym), które wyodrębniają i porządkują panowanie poszcze- gólnych władców; c) w nawiasach kwadratowych zamieszczono partie tekstu, o które tekst oryginalny został uzupełniony – zabieg ten wymusiła zbyt daleko posunięta lakoniczność przekazu kronikarza. Uznałem, iż uczciwość translatorska wymaga wskazania ingerencji tłumacza w tekst Kroniki, w szczególności z myślą o Czytelnikach, którzy nie władają językiem greckim; d) obok dat zapisywanych według ery bizantyńskiej (liczonej od początku świata) w nawiasach zwykłych podano daty liczone według ery chrze- ścijańskiej; małą literą zapisano nazwy miesięcy, zgodnie z polskim zwyczajem, odstępując tym samym od greckiego oryginału; e) kursywą podano wszystkie nazwy własne, które Panaretos przekładał (głównie transkrybował) z języków obcych – zwłaszcza tureckiego i gruzińskiego – na język grecki; słowa te pozostawiłem w ich orygi- nalnym brzmieniu; f) nazwy urzędów i tytułów podano według zasad stosowanych przez polskich bizantynistów1, które jednak nie zawsze są i mogą być konsekwentne; 1 Za wzór służyły prace Oktawiusza Jurewicza (przede wszystkim O. Jurewicz, Historia literatury bizantyńskiej. Zarys, Wrocław 1984), oraz polskie tłumaczenie Dziejów Bizancjum G. Ostrogorskiego (G. Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, tłum. H. Evert-Kappesowa et al., Warszawa 1968). 13 Przedmowa g) nazwy miejscowości i zamków zostały rozwiązane na podstawie map dołączonych do pracy A. Bryera i D. Winfielda2, i podane w standa- ryzowanym polskim nazewnictwie geograficznym, uwzględniającym obowiązujące wytyczne oraz uzus językowy. W zamieszczonym tekście oryginału zrezygnowałem z publikowania aparatu krytycznego znajdującego się w wydaniu Odysseasa Lampsidesa. Podziękowania Przekład ten nigdy by nie powstał, gdybym nie zetknął się z „bajecznym” Cesarstwem Trapezunckim na seminarium magisterskim prowadzonym przez Panią prof. Małgorzatę Dąbrowską. Stąd w pierwszej kolejności pra- gnę podziękować w szczególny sposób właśnie Pani Profesor, dzięki której poznałem świat nadczarnomorskiego państwa. Szczególne podziękowania kieruję również pod adresem Pani dr hab. Joanny Rybowskiej, która była pierwszą czytelniczką powstającego przekładu. To dzięki Pani Profesor, która była patronką powstającego tłumaczenia, udało się uniknąć wielu błędów. Dziękuję Jej za cierpliwość i poświęcenie. Zechcą przyjąć podziękowania: Pani prof. Hanna Zalewska-Jura, Panie doktor: Marta Biedrawa-Raczyńska, Yvonne Borowski i Agnieszka Kozanecka-Kozakiewicz. Serdeczne podzię- kowania kieruję pod adresem mojej siostry – Joanny oraz Jej męża – Rafała. Słowa podziękowania kieruję również pod adresem P.P. prof. Mirosława J. Leszki, prof. Georgiego Minczewa oraz dr. Andrzeja Kompy, dzięki któ- rym wydanie Kroniki stało się możliwe. 2 A. Bryer, D. Winfield, The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos, Washington 1985 (Dumbarton Oaks Studies, 20). 14 Przedmowa I Miasto, autor i dzieło Trapezunt, Michał Panaretos i jego Kronika 1. Trapezunt w starożytności i epoce bizantyńskiej 1.1. W drodze do „źrenicy Azji”, czyli o krainie, w której leży miasto Trapezunt Przeróżni autorzy, tak starożytni jak i bizantyńscy, próbowali przypisać Trapezunt konkretnej krainie geograficznej. I tak miał on stanowić część Kapadocji, miał należeć do Paflagonii, a często, jeszcze w epoce bizantyńskiej, był uważany za część Kolchidy1. Od czasów rzymskich należał do prowincji zwanej Pontem, dlatego też w dalszej części będzie mowa o Trapezuncie jako mieście pontyjskim. Wschodnie wybrzeże Morza Czarnego, na którym usytuowało się mia- sto Trapezunt, charakteryzuje łagodny zarys brzegów. Nad miastem, jak i całym Pontem, dominuje pasmo Gór Pontyjskich zwanych niekiedy Alpa- mi Pontyjskimi. Łańcuchy górskie rozciągają się od Terme (Themiskyra) na zachodzie do Asparos na wschodzie. Góry te wypiętrzyły się i przyjęły swą ostateczną formę, jaką znamy dziś, w okresie ostatnich wielkich ruchów 1 С. П. КАРПОВ, История Трапезундской Империи, Санкт-Петербург 2007, s. 34. O Trapezuncie jako części Kolchidy pisali między innymi Nicefor Gregoras i Laonik Chal- kokondyles – Nicefor Gregoras, vol. I, s. 148, Laonik Chalkokondyles, IX, s. 461. 15 górotwórczych, wtedy kiedy powstały Alpy, Himalaje i Andy. Wtedy też ukształtował się dzisiejszy zarys morza i lądu2. Natura obdarzyła Pont nie tylko urokliwymi widokami, ale i bogactwem złóż mineralnych3. Już od najdawniejszych czasów wydobywano i wytapia- no tu żelazo, w czym szczególnie wyspecjalizowali się mieszkańcy Chalibii, krainy leżącej na południe od Trapezuntu. W starożytnej Argyrii, znajdu- jącej się niedaleko ujścia rzeki Filabonites, na zachód od miasta Trapezun- tu, miał znajdować się depozyt srebra, w  postaci czystego kruszcu. Ten szlachetny metal przypuszczalnie wydobywano gdzieś w górach, na połu- dniu, prawdopodobnie w kopalniach umiejscowionych pomiędzy Tzanichą (Canca) a Bajburtem. Pontyjskie miasto Synopa słynęło natomiast w staro- żytności z czerwonego barwnika – zwanego w średniowieczu, od nazwy mia- sta, cynobrem (śred. łac. sinoper). Według Pliniusza Starszego Pont słynął także z wydobycia ałunu4. Minerał ten stanowiący ważny produkt eksporto- wy, wydobywano jeszcze w średniowieczu blisko Kolonei (Şebinkarahisar)5. Natura, która tak hojnie obdarzyła Pont bogactwami naturalnymi i uro- kami widoków, wycisnęła swój ślad również na przyrodzie tego miejsca, któ- rej obfitość zależy w przeważającej mierze od klimatu. Największy wpływ na aurę Pontu wywiera ukształtowanie powierzchni, z dominującymi w kraj- obrazie górami. To właśnie pasmo Gór Pontyjskich odpowiada za zróżni- cowanie klimatyczne Pontu na dwie wyraźne strefy. Pierwsza, północna, charakteryzuje się łagodnie umiarkowanym klimatem, druga, południowa, klimatem gorącym ze znacznymi wahaniami temperatur i opadów. Na północy, wzdłuż całego wybrzeża rozciąga się strefa o wysokich opa- dach rocznych. Wilgotne powietrze sprowadzają tu północno-zachodnie wiatry, które mknąc przez Morze Czarne, napotykają na swej drodze barie- rę w postaci gór6. Temperatury, co jest oczywiste, zależą od wysokości nad 2 A. Bryer, D. Winfield, The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos, Washington 1985 (Dumbarton Oaks Studies, 20), s. 2. 3 E. Janssens, Trèbizonde en Colchide, Bruxelles 1969, s. 12; A. Bryer, D. Winfield, op. cit., s. 3; С. П. КАРПОВ, op. cit., s. 39. 4 Pliniusz Starszy, XXXV, 52, 184. 5 A. Bryer, D. Winfield, op. cit., s. 3. 6 Opady rozkładają się w następujący sposób: 186 mm wiosną, 152 mm latem, jesienią 277 mm, a zimą 229 mm. Podaję za: E. Janssens, op. cit., s. 12–13. 16 I. Miasto, autor i dzieło. Trapezunt, Michał Panaretos i jego Kronika poziomem morza, przy czym sam Trapezunt7, jak i ogólnie rzecz biorąc wybrzeża Pontu, ma wilgotny klimat z umiarkowaną temperaturą. Drugi typ klimatu znajdziemy w południowej części zboczy pontyjskiego łańcu- cha gór. Panuje tam zimny, umiarkowany klimat kontynentalny, typowy dla płaskowyżu anatolijskiego – a zatem opady są niskie i występują prze- ważnie zimą. Lata są natomiast długie i praktycznie bez opadów, z czę- sto zdarzającymi się suszami. Typowe są również znaczne wahania między temperaturami zimowymi, kiedy to zdarzają się mrozy i śniegi a letnimi, z nieustanną spiekotą8. Łagodny klimat i wysoka wilgotność pontyjskich wybrzeży znajduje odzwierciedlenie w bogactwie szaty roślinnej. Bujną roślinność lasów liściastych, występujących do wysokości ok. 1200 m n.p.m., tworzą obficie ulistnione buki (Fagus orientalis), ogromne drzewa kasztanów, klony, lipy, wiązy, dęby i graby (Carpinus betulus). W dolinach dominują natomiast je- siony, olsze, topole i rozłożyste platany. Na wysokości 1000–1200 m n.p.m. linia lasu zmienia swój charakter –  zaczynają przeważać drzewa iglaste: świerki wschodnie (Picea orientalis), jodły oraz dominująca sosna zwy- czajna (Pinus silvestris). W podszycie lasu najczęściej można spotkać dwa gatunki: rododendron pontyjski (Rhododendron ponticum), o zachwycają- cych urodą purpurowych kwiatostanach i azalię pontyjską (Azalea pontica), z upajająco pachnącymi, żółtymi kwiatami9. Powyżej 2000 m n.p.m. lasy rozrzedzają się i ustępują miejsca krzewom i bogatym letnim pastwiskom10. Godne podziwu są ukwiecone pontyjskie łąki, które wczesną wiosną pokry- wają się dywanami utkanymi z krokusów oraz kwitnących w tym samym czasie lilii (Lilium ponticum). Nie tylko flora Pontu jest przebogata, także fauna odznacza się wiel- ką różnorodnością. Lasy obfitują w zwierzynę, na którą chętnie polowa- no w średniowieczu. Jan Eugenikos, żyjący w XV wieku poeta, sprawujący 7 Rozkład temperatur dla Trapezuntu przedstawia się następująco: 12°C wiosną, 22,5° latem, jesienią 17°, zimą 7,5°C. Ibidem, s. 13. 8 A. Bryer, D. Winfield, op. cit., s. 4. 9 Z kwiatów tego gatunku miał pochodzić miód, po skosztowaniu którego żołnierze Ksenofonta zachowywali się jak pijani lub odurzeni jakimś narkotykiem – Ksenofont, IV, 8 (tłum. s. 117). 10 A. Bryer, D. Winfield, op. cit., s. 4; E. Janssens, op. cit., s. 11. 17 1. Trapezunt w starożytności i epoce bizantyńskiej urząd nomofylaksa, wśród zwierząt zamieszkujących tamtejsze lasy wymie- nia: jelenie, dziki i lisy11 oraz różnego rodzaju ptactwo: przepiórki, dropie, gołębie, kuropatwy, bekasy, kaczki i grzywacze12. Nie tylko ziemia obdarzała miasto i jego mieszkańców swymi bogactwa- mi, także z morza czerpano niemałe korzyści: Tutaj [w Trapezuncie] wyraźnie współzawodniczą ziemia i morze; jedno broni się [posiadaniem] stad ptaków, zwierząt lądowych i dzikiej zwierzyny, drugie zaś, że ma życiodajne [ławice] ryb. Skrycie bowiem więź spaja obie strony […]13. I tak wśród ryb królujących na trapezunckich stołach można wymienić: tuńczyki, makrele, witlinki i inne gatunki ryb14. Urzeczony pięknem tej ziemi, jej bogactwami, Jan Eugenikos złożył jej należny hołd. W swym enkomium poświęconym rodzinnemu miastu swe- go ojca, o jego położeniu pisał on w następujących słowach: Miasto Trapezunt, najstarsze i najwspanialsze spośród wszystkich miast Wschodu. Jest położone w pięknym zakątku nad Morzem Gościnnym, a konkretnie przy samym brzegu tego akwenu i wokół lądu. Spogląda wprost ku jasno wschodzącemu słońcu i, jak żadne inne, wita urokami ziemi i mo- rza. Wieńczy je wszelkiego rodzaju powab. Dlatego, gdyby ktoś nazwał to właśnie miasto stolicą czy jakimś okiem całej Azji, czy źrenicą w oku, nie sądzę by nie miał racji15. 11 Jan Eugenikos, s. 32; A. Bryer, D. Winfield, op. cit., s. 4. 12 Jan Eugenikos, l. cit. 13 Ὥστε ἐρίζεν δεῦρο σαφῶς ἤπειρόν τε καὶ θάλασσαν, τὴν μὲν ὅλας ἀγέλας πτηνῶν καὶ χερσαίων ζώων καὶ κνωδάλων, τὴν δὲ ἰχθύων καὶ ζωοφύτων προβαλλομένην. Λεληθότως γε μὴν τὸν ἑκατέρωθεν ἀπεργάζεται σύνδευσμον – Jan Eugenikos, akp. 12, s. 32 (tu i dalej tłum. własne – M. C.); cf. A. Bryer, D. Winfield, op. cit., s. 4. 14 A. Bryer, D. Winfield, op. cit., s. 6. 15 Τραπεζοῦς ἡ πόλις, πόλις ἀρχαιοτάτη, καὶ τῶν γε ἐν τῇ ἑῴᾳ πασῶν ἀρίστη, κεῖται μὲν ἐν καλῷ τοῦ Εὐξείνου πόντου κατ’αὐτὸ μάλιστα τὸ τῆς θαλάττης, καὶ τῶν πέριξ χώρων καφάλαιον, ἥλιον εὐθὺς ἀνίσχοντα καθαρῶς ὁρῶσα, καὶ τοῖς ἐκ γῆς καὶ θαλάττης καλοῖς ὡς οὐκ ἄλλη παραπλησίως δεξιουμένη, καὶ χάρισι παντοίαις κατεστεμμένη. Ὃθεν, εἴ τις καὶ κορυφὴν ἢ ὀφθαλμόν τινα συμπάσης Ἀσίας ἤ κόρην ἐν ὀφθαλμῷ τήνδε τὴν πόλιν προσείποι, οὐκ ἂν οἶμαι τοῦ προσήκοντος ἁμάρτοι – Jan Eugenikos, akp. 1, s. 25. 18 I. Miasto, autor i dzieło. Trapezunt, Michał Panaretos i jego Kronika Z pewnością położenie miasta wywarło największy wpływ na jego histo- rię, i to nie tylko z powodu urokliwego rozłożenia się nad Morzem Czar- nym, ale także dzięki przebiegającym tędy drogom handlowym. To właśnie w tym mieście przecinały się drogi z Persji i Azji Centralnej, które prowa- dziły dalej na Zachód aż do Europy16. To tu zatrzymywały się karawany ze Wschodu zdążające dalej ku Zachodowi do Konstantynopola. Morze obficie zaopatrywało i żywiło południowe wybrzeża usiane licz- nymi miastami. Synopa, Ojnajon, Kotyra, Kerasunt, Trypolis, Ofis oraz Rizajon – to tylko niektóre z greckich kolonii założonych w starożytności w czasie tzw. wielkiej kolonizacji. Wtedy też powstał Trapezunt. Miasto Trapezunt (41°01’ N, 39°46’ E), dziś znajdujące się na terenie Turcji, znane jest pod teraz nazwą Trabzon. W okresie dominacji kultu- ry greckiej w tym rejonie z grecka zwano je Τραπεζοῦς. Angielska forma Trebizond oraz francuska Trébizonde, a także polska Trebizonda, pochodzą od zniekształconej włoskiej formy utworzonej na bazie greckiego akuzaty- wu Τραπεζοῦντα. Grecy nazwali to miasto ‘stołem’ (τράπεζα)17, rozrosło się ono bowiem na płaskich, tarasowatych skałach wulkanicznych, które swą płaskością przypominały kolonistom ten właśnie mebel. 2. Historia Trapezuntu – od mitu do pierwszych zapisków kronikarskich, geograficznych i hagiograficznych 2.1. Mit Mieszkańcom Grecji macierzystej Morze Czarne i ziemie przylegające do niego, wydawały się krainą niesłychanie odległą, słyszeli o niej w związ- ku z wyprawą Argonautów18 po Złote Runo, czy też z historii opowiadanych o dzikich Amazonkach19. 16 E. Janssens, op. cit., s. 7. 17 Ibidem, s. 22. 18 Jeden z cypli na południowo-wschodnim wybrzeżu, na zachód od Trapezuntu, nosi nazwę Cypel Jazona i związany jest z przywódcą wyprawy Argonautów – Michał Panaretos, akp. 62, s. 72. 19 С. П. КАРПОВ, op. cit., s. 35; E. Janssens, op. cit., s. 32; A. Masłowska-Nowak, Amazonki – greckie źródła literackie do historii mitu, Wrocław et al. 1990 (Archiwum Filologiczne, 44), s. 5–42. 19 2. Historia Trapezuntu – od mitu do pierwszych zapisków kronikarskich… Trudno powiedzieć, które z tych dwóch podań jest starsze, i rozstrzygać o ich prawdziwości, w obu wspomina się o terenach nad Morzem Czarnym jako dziwnych, przerażających, baśniowych i wielce pociągających dla sa- mych Greków. I takie właśnie relacje odnajdujemy w najstarszych źródłach literackich20. To, jak Grecy postrzegali te tereny, oddaje najprecyzyjniej je- den ze współczesnych utworów poetyckich: Przed nami kobiety z Lemnos o udach jak białe ryby o piersiach jak granaty […] a potem ziemia Kolchów, gdzie w lustrze rzeki Fasis przegląda się Medea21. 2.2. Zapiski kronikarskie i geograficzne Pierwszą wzmiankę o samym Trapezuncie w piśmiennictwie greckim odnajdujemy dopiero w V wieku przed Chr. u Ksenofonta z Aten. Jeden z najsłynniejszych fragmentów tego autora, pochodzący z Anabasis, dotyczy właśnie Morza Czarnego i leżącego nad nim miasta Trapezuntu. Po trudach wędrówki przez niegościnne ziemie Armenii i Chalibii, żołnierze Kseno- fonta, widząc morze, odzyskują nadzieję na ocalenie, i wydają z siebie ów słynny okrzyk radości: θάλαττα, θάλαττα!22. Miejsce, w którym pierwotnie się znaleźli, znajdowało się o kilka dni wędrówki od greckiego, gościnnego miasta: […] i przybyli nad morze, do Trapezuntu, zamieszkałego miasta greckie- go nad Pontem, kolonii Synopejczyków w kraju Kolchów. […] Mieszkańcy Trapezuntu dostarczali wojsku towarów. Życzliwie przyjęli Greków i dali im dary gościnności w postaci wołów, mąki jęczmiennej i wina23. 20 J. Rostropowicz, Ekskursy geograficzne w „Argonautykach” Apolloniosa z Rodos. Kwestia ich wiarygodności, Sprawozdania 1993, nr 24, s. 43–51. 21 I. Sikirycki, W stronę Kolchidy, Łódź 1973, s. 31–32. 22 Ksenofont, IV, 7, 24, s. 330 (tłum. pol., s. 114). 23 […] καὶ ἦλθον ἐπὶ θάλατταν εἰς Τραπεζοῦντα, πόλιν Ἑλληνίδα οἰκουμένην ἐν τῷ Εὐξείνῳ Πόντῳ, Σινωπέων ἀποικίαν ἐν τῇ Κόλχων χώρᾳ […] Ἀγορὰν δὲ παρεῖχον ἐν τῷ στρατοπέδῳ 20 I. Miasto, autor i dzieło. Trapezunt, Michał Panaretos i jego Kronika
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Michał Panaretos. Kronika trapezuncka – przekład, komentarz historyczny i filologiczny (Series Ceranea, tom 6)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: