Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00352 006045 13100011 na godz. na dobę w sumie
Między racjonalizmem a nowym mitem - ebook/pdf
Między racjonalizmem a nowym mitem - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2991-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja podejmuje najistotniejsze wątki teologiczno-filozoficznej spuścizny Gottholda Ephraima Lessinga ─ głównego przedstawiciela literatury oświeceniowej w Niemczech.

Wychodząc od sporu prowadzonego z luterańską teologią, autor przedstawia Lessingowskie koncepcje stworzone celem przezwyciężenia impasu, w jakim formy wyobraźni mitycznej znalazły się w dobie postępującej sekularyzacji.

Na gruncie filologicznej lektury tekstów źródłowych Piszczatowski kreśli projekt ukazujący przejście od radykalnego racjonalizmu ku nowym ujęciom konstrukcji mitycznych i struktur symbolicznych w ich korelacji z dynamiką funkcjonowania wspólnoty społecznej w jej wymiarze politycznym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

wprowadzenie 1. Teza rozprawa stanowi próbę spojrzenia na twórczość teologiczno- -krytyczną późnego lessinga jako na intelektualny projekt, w któ- rym zarysowują się tendencje wykraczające zarówno poza dogmaty- kę chrześcijańską, opartą na nadprzyrodzoności Boskiego objawienia, w kształcie, w jakim została ona wypracowana przez staroluterańską ortodoksję w korespondencji z najdawniejszą tradycją dogmatyczną pierwotnego Kościoła, jak i poza oświeceniowy racjonalizm, po- cząwszy od połowy XViii wieku coraz wyraźniej obecny w prote- stanckiej debacie teologicznej w niemczech. celem namysłu nad pismami teologicznymi i filozoficznymi lessinga z lat 70. (ze sto- sownym uwzględnieniem tekstów wcześniejszych oraz szkiców i fragmentów opublikowanych pośmiertnie) aż po tekst Wychowanie rodzaju ludzkiego z 1780 roku, którego interpretacja stanowić bę- dzie główną część wywodu, jest przy tym wykazanie zasadności tezy, według której spór lessinga o religię, zainicjowany prowokacyjną publikacją Fragmentów Anonima w latach 1774‒1778, zmierzał w istocie ku nakreśleniu takich ram dla pojmowania objawienia i opierających się na nim religii, w szczególności chrześcijaństwa, w których perspektywie postrzegać należy także niewiele przecież późniejszy postulat nowej Mitologii, wysuwany początkowo przez Herdera, poprzez niemieckich romantyków, aż po reprezentantów filozoficznych koncepcji niemieckiego idealizmu oraz autorów pro- 11 jektów poetyckich i intelektualnych będących na przełomie XViii i XiX wieku próbą realizacji tego postulatu (Hölderlina, novalisa, Schlegla, Schellinga i innych). wychodząc od lessingowskiej recep- cji oświeceniowej krytyki Biblii w jej radykalnej postaci prezentowa- nej przez „anonima z wolfenbüttel”, staram się określić pozycję lessinga w okresie po publikacji Fragmentów jako myśliciela w pełni świadomego historycznej jedynie wartości i prawdy objawienia, wo- bec której rozum pozostać musi bezradny, a zarazem przeświadczo- nego o konieczności takiej legitymizacji struktur społecznych, której sam rozum nie jest w stanie dostarczyć, jako że zakotwiczona być ona musi w sferze elementarnej i niepodważalnej wspólnoty, jakiej nie może wytworzyć partykularne ze swej istoty ratio. Wychowanie rodzaju ludzkiego interpretuję jako heurystyczny projekt, obliczony na przezwyciężenie dylematu rodzącego się z wzajemnej relatywizacji objawienia i rozumu, poprzez metaforycz- ne przedstawienie historii nadprzyrodzonej komunikacji Boga i człowieka (objawienia), jako realizującego się nieprzerwanie planu Boskiej (w tym sensie absolutnej) ekonomii wychowania (bądź ściś- lej: edukacji), według którego rozum ludzki, rozumiany w dużej mierze jako rodzaj społecznej świadomości, dąży na przestrzeni dzie- jów ku ostatecznej doskonałości, jaką mają być nieskazitelna „czy- stość serca” i płynąca z niej bezinteresowna etyka, która jako taka (niezależnie od stopnia swej bezinteresowności) ma dla lessinga za- wsze moc determinującą i ustanawiającą. Proponowana przeze mnie interpretacja zakłada, że istotą tego pisma jest koncepcja nowego mitu przyszłości, wirtualnej utopii projektującej podwaliny ładu so- cjalno-etycznego, uwzględniająca zarazem cały skomplikowany splot pomiędzy fikcyjnością i realnością tego projektu. istotny element mojej koncepcji interpretacyjnej, a po części także i punkt wyjścia, stanowi refleksja nad lessingowskim poję- ciem prawdy wewnętrznej. w oparciu o ilustrujące je obrazy i para- bole postrzegam je jako językową figurę, w obrębie której splatają się i krzyżują umowna obiektywność społecznych relacji i subiektyw- 12 ność religijnego doświadczenia, pragmatyzm i nieuchwytność, do- mniemywana wirtualność racji i konieczna realność tego, co z nich wynika. istotnym dopełnieniem mojej tezy jest oparte na wnikliwej ana- lizie lessingowskich tekstów i pogłębione o refleksję teoretyczno-li- teracką przeświadczenie, że kluczem do zrozumienia rozwijanej przez lessinga koncepcji religii i jej prawdy jest specyfika samego fenomenu wypowiedzi metaforycznej, którą z upodobaniem posłu- guje się lessing w swoich pismach teologicznych. Metodologiczną podstawą moich interpretacji lessingowskich tekstów jest obszernie w tekście przedstawiona teoria metafory, począwszy od refleksji ary- stotelesowskiej, poprzez anglosaską teorię semantycznej interakcji w obrębie wypowiedzi metaforycznej, charakterystykę poetyckiej funkcji języka w ujęciu romana jakobsona, koncepcję „żywej meta- fory” Paula ricoeura, aż po dekonstruktywistyczny projekt „metafi- zycznej metaforyki” jako palimpsestu skrywającego „białą mitolo- gię”, nakreślony przez derridę. Uzupełnieniem tego dyskursu, a zarazem perspektywą, jaka się wyłania z mojej lektury lessinga, jest pojęcie mitu jako wirtualnej rzeczywistości, stanowiącej produkt twórczej wyobraźni poetyckiej, projektowanej na płaszczyznę językowych wypowiedzi o mocy per- formatywnej i ustanawiającej. 2. Wobec literatury przedmiotu Koncepcja rozprawy stanowi projekt w dużej mierze suwerenny wobec ujęć prezentowanych tradycyjnie w literaturze przedmiotu poświęconej teologicznemu pisarstwu lessinga. Pozostając zarazem w krytycznym, czasami polemicznym z nimi dialogu, nie jest to z natury rzeczy projekt wolny od intelektualnych powinowactw, in- spiracji i zapożyczeń, które stanowią wszakże tylko punkty odniesie- nia dla argumentacji i metodologii prezentowanej w tej pracy, kła- literaturze dącej szczególny nacisk na stosunkowo mało w 13 przedmiotu obecną refleksję nad specyfiką języka lessingowskich metafor, który w moim przeświadczeniu traktowany być musi jako klucz do przesyconego wieloznacznością i skrywającą się za gestem retorycznych pytań hipotetycznością świata lessingowskiej heury- styki teologiczno-filozoficznej. dopiero najnowsze badania nad lessingiem łączą się z próbami opisania jego dorobku, także teologiczno-krytycznego, z uwzględ- nieniem tej perspektywy. na uwagę zasługuje tu, obok klasycznego już ujęcia Helmuta Göbela w Bild und Sprache bei Lessing z 1971 r.2, dysertacja Thomasa althausa Das Uneigentliche ist das Eigentliche: metaphorische Darstellung in der Prosa bei Lessing und Lichtenberg z 1991 r., która wszakże w zbyt małym stopniu skupia się na znacze- niu metafory w teologicznym pisarstwie lessinga, co stanowi cen- trum mojego zainteresowania badawczego. Starsza literatura przedmiotu, podejmująca refleksję nad lessin- gowską „teologią”, zorientowana jest przede wszystkim na zdefinio- wanie „światopoglądu lessinga”3 i jego pozycji wobec oświece- niowego racjonalizmu z jednej i religijnej tradycji chrześcijańskiej w ujęciu protestanckim z drugiej strony. Poszczególne opracowania traktują przy tym rozwijane przez lessinga koncepcje teologiczno- -filozoficzne jako stosunkowo jednoznaczne opowiedzenie się bądź to za supremacją rozumu, bądź za niezachwianą istotą nadprzyro- 2 Göbel jest także autorem komentarza do pism teologiczno-krytycznych i filozoficznych lessinga w ośmiotomowym wydaniu dzieł lessinga wydanym w Monachium w latach 1970‒1979, będącym w rozprawie podstawowym źró- dłem (lessing 1970‒1979), z którego czerpane są cytaty z lessinga i według którego dokonywane są przekłady jego tekstów. Komentarz ten był w oczywisty sposób zarazem pierwszą wskazówką, źródłem najistotniejszych informacji i nie- zastąpioną pomocą podczas mojej lektury lessinga. 3 znamienne są już same tytuły prac o teologicznych pismach lessinga, po- cząwszy od Lessings Weltanschauung Gideona Spickera z 1883 r., aż po Lessings Weltanschauung Hansa leiseganga z 1931 r. i dysertację eckarta jacobiego Les- sings Weltanschauung z 1932 r. V rozdział eseju diltheya o lessingu (w Das Erleb- nis und die Dichtung) także nosi tytuł Die Weltanschauung Lessings. 14 dzonego objawienia, przez co nie są w stanie w adekwatny sposób oddać całej ich złożoności i charakterystycznej dla nich czy wręcz dla lessinga programowej retoryki poszukiwania prawdy, stanowiącej jakościową opozycję wobec jej posiadania, por. Duplika (Eine Du- plik) (lessing 1970‒1979, t. Viii: 32‒33)4. i tak począwszy od drugiej połowy XiX wieku, aż po czasy współ- czesne dominują w literaturze przedmiotu obie te wzajemnie się (w dużej mierze) wykluczające tendencje badawcze. w nurt racjona- listyczny wpisują się przede wszystkim prace Gottfrieda Fittbogena (Die Religion Lessings z 1923 r.), Karla anera (Die Theologie der Les- singzeit z 1929 r.), a także charakterystyka lessinga w świetle historii protestanckej teologii przedstawiona przez emanuela Hirscha w jego monumentalnej pięciotomowej monografii Geschichte der neuern evangelischen Theologie [...] w wydaniu z 1949 r. i w t. iV na s. 120‒165 wydania z 1960 r. Martha waller interpretuje w tym duchu Wychowanie rodzaju ludzkiego w Lessings Erziehung des Men- schengeschlechts: Interpretation ihres rationalen und irrationalen Ge- halts, eine Auseinandersetzung mit der Lessing-Forschung z 1935 r. z tego punktu widzenia pisze o lessingu Karl Barth w Die protestan- tische Theologie im 19. Jahrhundert. Ihre Vorgeschichte und ihre Geschichte z 1947 r. i wreszcie Paul rilla w Lessing und sein Zeitalter z 1958 r., z pozycji marksistowskich gloryfikujący lessinga jako tego, który będąc konsekwentnym racjonalistą, ostatecznie prze- zwyciężył wszelkie myślenie zorientowane religijnie. w pewnym sensie, choć nie tak radykalnie oraz z dużym wyczu- ciem niejednoznaczności i swoistej „dialektyki” pojęć, jakimi operu- je lessing, wpisują się w ten nurt także nowsze koncepcje, np. bar- dzo skądinąd ciekawa monografia Martina Bollachera (Lessing: Vernunft und Geschichte. Untersuchungen zum Problem religiöser Auf- klärung in den Spätschriften z 1978 r.) oraz dysertacje Bernda Bothe- go (Glauben und Erkennen. Studien zur Religionsphilosophie Lessings 4 więcej na ten temat w rozdziale i.1 poniżej. 15 z 1972 r.) i Klausa Bohnena (Geist und Buchstabe. Zum Prinzip des kritischen Verfahrens in Lessings literarästhetischen und theologischen Schriften z 1974 r.). Począwszy od drugiej połowy XX wieku, dochodzi jednak coraz wyraźniej do głosu (obecne w trzech ostatnio wymienionych publi- kacjach) przeświadczenie, które stanowi punkt odniesienia także i dla mojej koncepcji, że nie sposób jest sprostać teologicznemu pi- sarstwu lessinga, pomijając jego fragmentaryczność, jego specyfikę leżącą w charakterystycznej formie zapisu pytań i myślowych proce- sów, jakie niekoniecznie układać się muszą w taki czy inny spójny system. Pod uwagę wziąć należy także proklamowaną przez lessinga dwoistość między wypowiedziami z istoty swej egzoterycznymi i ich nie zawsze możliwym do jednoznacznego ustalenia sensem ezote- rycznym (por. lessing 1970‒1979, t. Vii: 180 i 183). dalece zgod- ni są w tym względzie johannes Schneider (Schneider 1953: 7‒15) i Karl S. Guthke (Guthke 1965: 88‒95). Mimo to w badaniach nad lessingiem, szczególnie tych stricte teologicznej proweniencji, nadal obecny jest nurt dopatrujący się w jego dziełach postawy jednoznacznie chrześcijańskiej. wymienić należy w tym kontekście przede wszystkim prace Helmuta Thielic- kego (Offenbarung, Vernunft und Existenz. Studien zur Religionsphi- losophie Lessings z 1957 r., Vernunft und Existenz bei Lessing. Das Unbedingte in der Geschichte z 1968 r.), otto Manna (Lessing. Sein und Leistung wydaną w 1948 i 1961 r.), waltera nigga (Das Buch der Ketzer z 1949 r.) czy wreszcie arno Schilsona (Geschichte im Ho- rizont der Vorsehung. G.E. Lessings Beitrag zu einer Theologie der Ge- schichte z 1974 i Lessings Christentum z 1980 r.). Pewna, daleko czasem idąca jednostronność wymienionych po- wyżej opracowań nie oznacza bynajmniej, że nie istnieją wśród nich wartościowe i wnikliwe analizy teologicznego dorobku lessinga i jego „światopoglądowych” pozycji. oznacza to jedynie, że nauka ma w tej dziedzinie jeszcze wiele do zrobienia, a każdy, kto podej- muje próbę autonomicznego odczytania lessingowskich tekstów 16 teologicznych, musi zwracać baczną uwagę, by nie dać się zwieść jednostronnej optyce, w jakiej teksty te częstokroć były i są postrze- gane. naczelnym zadaniem, jakie należy tu sobie postawić, jest w moim mniemaniu możliwie radykalne przezwyciężenie obu eks- tremalnych opcji: zarówno tej ciążącej ku pojmowaniu lessinga jako konsekwentnego racjonalisty, jak i tej chcącej widzieć w nim czło- wieka wiary. Moja lektura lessinga stara się być z założenia próbą wyznacze- nia możliwej „trzeciej drogi”, na której jawiłby się on jako myśliciel dążący do przezwyciężenia tradycyjnego pojmowania religii, ale tak- że i jako ten, który daleko wykraczał poza ciasne ramy oświecenio- wego racjonalizmu. w tym kontekście widoczne jest niejakie powi- nowactwo mojego projektu z tendencjami badawczymi, które z jednej strony starają się uwydatnić intelektualną suwerenność les- singowskiego pisarstwa teologicznego i, zwracając uwagę na jego miejsce w tradycji leibnicjańskiej i przede wszystkim spinozjańskiej (dilthey 19065, nade wszystko zaś timm 1974, do pewnego stopnia także wzmiankowana rozprawa Bollacher 1978), próbują (jak leise- gang 1931) umieścić lessinga w tradycji irracjonalistycznej o zabar- wieniu mistycznym, odchodząc tym samym od jednoznacznie chrześcijańsko-luterańskiej optyki postrzegania transcendencji i kie- rując się ku monistycznym koncepcjom świata i Boga oraz ich wza- jemnej immanencji. 5 esej diltheya o lessingu ukazał się pierwotnie w 1867 r. w „Preußische jahrbücher” pod tytułem Ueber Gotth. Ephr. Lessing, a następnie w 1906 r. w wersji rozszerzonej w pierwszym wydaniu Das Erlebnis und die Dichtung. 17
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Między racjonalizmem a nowym mitem
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: