Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00276 004900 12750080 na godz. na dobę w sumie
Między spontanicznością a konformizmem - ebook/pdf
Między spontanicznością a konformizmem - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-52-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca przedstawia wyniki badań, mających charakter jakościowej analizy treści, nad rocznikiem 2006 sześciu ukazujących się w Polsce magazynów poświęconych stylowi życia: „Cosmopolitan”, „Glamour”, „Twojego Stylu”, „Playboya”, „CKM” i „Men’s Health”.
W prezentowanej pracy autor stara się odpowiedzieć na następujące pytania:
- Czy biorąc pod uwagę zalecane przez badane pisma cele aktywności cielesnej w sferze czasu wolnego, czytelnicy zachęcani są do spontanicznego realizowania pragnień czy też do podporządkowania się niezależnym od pragnień wzorom?
- Jeśli zaś w analizowanych przekazach spotykamy się z wezwaniami obu typów, w jaki sposób godzone są występujące między nimi sprzeczności?
- Jakie modele relacji między „ja” a ciałem przedstawiane są przez analizowane pisma i czy są one uwarunkowane przez cele cielesnej aktywności?
Rozpatrując zalecane przez badane magazyny formy aktywności cielesnej pod kątem ich wyzwolicielskiego bądź konformizującego charakteru, autor wyróżnił w wyniku analizy cztery kategorie zaleceń: zachęcanie, obowiązki, kuszenie i instruowanie. Pierwsza z nich jest zgodna z wizją kultury masowej jako rzeczniczki libidynalnej wolności, zaś pozostałe trzy wykazują się cechami konformizującymi.
Badane pisma stosują szereg technik służących maskowaniu bądź niwelowaniu sprzeczności pomiędzy głoszoną przez nie afirmacją libidynalnej swobody a konformizującymi aspektami ich przekazów. Polegają one między innymi na nadawaniu konformistycznemu postępowaniu pozorów wolności i spontaniczności bądź bagatelizowaniu związanych z nim dolegliwości.
Analiza relacji między „ja” i ciałem występujących w badanych czasopismach pokazuje, że spotykamy się w nich zarówno z przykładami myślenia o ciele jako o czymś nieodseparowanym od jaźni – jej przeżyciu i formie autoekspresji – jak również z pojmowaniem go w kategoriach instrumentalno-uprzedmiotawiających, przenoszonych ze sfery nowoczesnej pracy. Pierwsze ujęcie relacji między jaźnią a ciałem pojawia się w zaleceniach mających formę zachęcania, ale również w przypadku typowego dla reklam kuszenia prezentującego podporządkowanie się reklamowym sugestiom jako formę spontanicznej autoekspresji. Z traktowaniem ciała jako odseparowanego od „ja” korpusu spotykamy się natomiast w przypadku zaleceń wykazujących się cechami instrukcji bądź obowiązków.
Pracę zwieńcza „Appendix”, gdzie przedstawiona zostaje alternatywna wobec zaleceń współczesnej kultury masowej koncepcja samorealizacji opartej na ciele odwołująca się do prac Herberta Marcusego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Piotr Rymarczyk Między spontanicznością a konformizmem Ciało w wybranych magazynach poświęconych stylowi życia Warszawa 2014 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przewodniczący Członkowie Recenzenci Komitet redakcyjny – Czesław Urbanik – Monika Guszkowska Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol – dr hab. Alicja Przyłuska-Fiszer – dr hab. Tomasz Sahaj Studia i Monografie nr 145 ISBN: 978-83-61830-52-8 © Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione Redakcja i korekta techniczna Projekt okładki – Joanna Kłyszejko – Waldemar Dorcz AWF Warszawa Warszawa 2014 Wydanie I Nakład 2000 egz., druk w seriach Format B5 Skład, druk i oprawa EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek tel. 54 232 37 23, e-mail: sekretariat@expol.home.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Streszczenie ......................................................................................................... 5 Abstract ............................................................................................................... 7 Wprowadzenie – cel przedmiot i metodologia prezentowanych badań ........ 9 1. Ciało w kulturze masowej – w kręgu teoretycznych kontrowersji ........ 21 Kultura masowa – wyzwolenie Erosa? ........................................................ 21 Zasada wydajności i represywna desublimacja – ciało w późnym kapitalizmie jako przedmiot analiz szkoły frankfurckiej ............................. 22 Od kontrkulturowej kontestacji do populistycznej celebracji ..................... 26 Nuda i narcyzm – ciało postkontrkulturowe w oczach konserwatywnych krytyków ...................................................................................................... 31 Przeciwko „mitowi piękna” – feministyczne krytyki kultury masowej ...... 33 Od teorii do empirii – współczesna socjologia ciała ................................... 34 Dlaczego konformizm? ................................................................................ 37 Podsumowanie ............................................................................................. 39 2. Zalecane cele aktywności cielesnej ........................................................... 41 Pojęcie aktywności cielesnej ....................................................................... 42 Cele związane z samozachowaniem i pracą ................................................ 43 Cele związane z dbałością o estetykę ciała .................................................. 45 Cele o charakterze hedonistycznym ............................................................ 46 Dyskurs tożsamości płciowej ...................................................................... 58 Dyskurs zewnątrzsterowności ..................................................................... 67 Wolność czy konformizm? .......................................................................... 80 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Spis treści strategie niwelowania dysonansu ............................................................. 88 Sposoby maskowania konformistycznego charakteru celu: konformizm 3. Wolnościowe a konformizujące aspekty analizowanych wypowiedzi – wzięty w ironiczny cudzysłów ..................................................................... 89 Maskowanie konformistycznego charakteru działań: bagatelizowanie związanego z nimi dyskomfortu .................................................................. 99 Autentyczny krytycyzm wobec konformizujących wzorców .................... 100 Sposoby maskowania konformistycznego charakteru celu: pozorne transgresje zewnąrzsterowności (władza, odmienność i skandal) ............... 91 Sposoby maskowania konformizmu w wyborze celu: konformizm jako wolność i wolność jako wybór z konsumpcyjnego pakietu ................. 97 4. Koncepcje relacji między „ja” a ciałem ................................................. 102 Doświadczenia cielesne: przeżycia vs. dane ............................................. 104 Ciało działające: ciało jako organ zabawowej autoekspresji vs. ciało Ciało poddawane oddziaływaniom: ciało-zabawka jako narzędzie pracy ................................................................................... 111 vs. ciało-przedmiot obróbki ........................................................................ 114 Zakończenie .................................................................................................... 120 Wnioski, dyskusja i uwagi końcowe ............................................................. 122 Appendix. Czy Erosa można jeszcze wyzwalać? Kultura masowa w świetle Marcuse’owskiej koncepcji spontanicznej sublimacji ..................................... 132 Literatura ........................................................................................................ 150 Bibliografia omawianych tekstów czasopiśmienniczych ............................ 155 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Streszczenie – – Praca przedstawia wyniki badań, mających charakter jakościowej analizy treści, nad rocznikiem 2006 sześciu ukazujących się w Polsce magazynów po- święconych stylowi życia: „Cosmopolitan”, „Glamour”, „Twojego Stylu”, „Play- boya”, „CKM” i „Men’s Health”. W prezentowanej pracy autor stara się odpowiedzieć na następujące pytania: – Czy biorąc pod uwagę zalecane przez badane pisma cele aktywności cielesnej w sferze czasu wolnego, czytelnicy zachęcani są do spontanicznego realizo- wania pragnień czy też do podporządkowania się niezależnym od pragnień wzorom? Jeśli zaś w analizowanych przekazach spotykamy się z wezwaniami obu ty- pów, w jaki sposób godzone są występujące między nimi sprzeczności? Jakie modele relacji między „ja” a ciałem przedstawiane są przez analizowane pisma i czy są one uwarunkowane przez cele cielesnej aktywności? Rozpatrując zalecane przez badane magazyny formy aktywności cielesnej pod kątem ich wyzwolicielskiego bądź konformizującego charakteru, autor wyróżnił w wyniku analizy cztery kategorie zaleceń: zachęcanie, obowiązki, kuszenie i in- struowanie. Pierwsza z nich jest zgodna z wizją kultury masowej jako rzeczniczki libidynalnej wolności, zaś pozostałe trzy wykazują się cechami konformizującymi. Badane pisma stosują szereg technik służących maskowaniu bądź niwelowa- niu sprzeczności pomiędzy głoszoną przez nie afirmacją libidynalnej swobody a konformizującymi aspektami ich przekazów. Polegają one między innymi na nadawaniu konformistycznemu postępowaniu pozorów wolności i spontaniczno- ści bądź bagatelizowaniu związanych z nim dolegliwości. Analiza relacji między „ja” i ciałem występujących w badanych czasopismach pokazuje, że spotykamy się w nich zarówno z przykładami myślenia o ciele jako o czymś nieodseparowanym od jaźni – jej przeżyciu i formie autoekspresji – jak również z pojmowaniem go w kategoriach instrumentalno-uprzedmiotawiają- cych, przenoszonych ze sfery nowoczesnej pracy. Pierwsze ujęcie relacji między jaźnią a ciałem pojawia się w zaleceniach mających formę zachęcania, ale rów- nież w przypadku typowego dla reklam kuszenia prezentującego podporządko- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Streszczenie wanie się reklamowym sugestiom jako formę spontanicznej autoekspresji. Z trak- towaniem ciała jako odseparowanego od „ja” korpusu spotykamy się natomiast w przypadku zaleceń wykazujących się cechami instrukcji bądź obowiązków. Pracę zwieńcza „Appendix”, gdzie przedstawiona zostaje alternatywna wobec zaleceń współczesnej kultury masowej koncepcja samorealizacji opartej na ciele odwołująca się do prac Herberta Marcusego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Abstract – The study presents results of the research, which had character of qualitative content analysis, on six lifestyle magazines published in Poland – “Cosmopolitan”, “Glamour”, “Twój Styl”. “Playboy”, “CKM” and “Men’s Health” – the annual volumes for the year 2006. In the presented study the author tries to answer the following questions: – Are the readers of the researched media – taking into account aims of bodily activities in the realm of leisure which are prescribed by the magazines – encouraged to fulfill their spontaneous desires or to subordinate to patterns of behaviour which are independent from their desires? If in the analysed messages there are calls of both kinds, what is the way to reconcile contradictions between them? – What models of relations between “I” and the body are presented by the analysed magazines and they determined by aims of bodily activity? Regarding forms of bodily activity prescribed by the researched magazines from the viewpoint of their supposedly liberating or conformising character, the author distinguishes – as a result of the analysis – four categories of prescriptions: encouragements, duties, seductions and instructions. The first of them is agreeable with the vision of mass culture as a proponent of libidinal freedom, while the other three have conformising features. The researched magazines apply a number of techniques in order to camouflage or reduce contradictions between affirmation of libidinal freedom which is promoted by them and conformising aspects of their messages. They consist, inter alia, in giving conformist conduct an appearance of freedom and spontaneity or underestimating of inconveniences which are connected with it. The analysis of relations between “I” and the body presented in the analysed magazines proves that you find there both examples of thinking about the body as something inseparable from the ego – its experience and a form of self-expression – as well as cases when the body is thought about in instrumental reifying terms transferred from the realm of modern work. The first conception of relations between the ego and the body appears in prescriptions which have a form of ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 encouragements but also in seductions, which are typical for advertisements and which present subordination to promotional suggestions as a form of spontaneous self-expression. On the other hand, the body is treated as a corpse separated from the ego in the case of prescriptions which have qualities of instructions or duties. The study is crowned with “Appendix”, where there is presented a vision of self-realisation based on the body, referring to Herbert Marcuse’s works, which constitutes an alternative to prescriptions of contemporary mass culture. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Piotr rymarczyk Wprowadzenie – cel, przedmiot i metodologia prezentowanych badań W pracach z zakresu nauk społecznych rozpowszechniony jest pogląd o klu- czowej roli, jaką w przekazach współczesnej kultury masowej odgrywa ludzkie ciało. Zbigniew Melosik (2006) pisał w związku z tym o jej „ciałocentryczno- ści”. Autorzy prac dotyczących wspomnianej tematyki często zwracają przy tym uwagę, że ciało w dzisiejszej kulturze masowej „obsadzone” zostaje w określonej roli. Zygmunt Bauman (1995) głosił, że nowoczesne ciało robotniczo-żołnierskie, traktowane jako narzędzie pracy i walki, zastąpione zostaje przez ciało traktowa- ne jako organ doznawania przyjemności. Z kolei inni autorzy (np. Bordo 1993, Melosik 1996) zwracają raczej uwagę na związane z ciałem wzorce o charakterze estetycznym, których realizacji mass media oczekują od swych odbiorców. Repre- zentanci obu punktów widzenia wydają się jednak zgodni co do tego, że zalecane przez media formy aktywności cielesnej nie są – przynajmniej bezpośrednio – związane z zaspokajaniem niezbędnych dla przeżycia potrzeb biologicznych ani też z dziedziną pracy zarobkowej, lecz należą do sfery leisure. Używając kategorii zaproponowanych przez Zbigniewa Krawczyka (2011), można zatem stwierdzić, że we współczesnych społeczeństwach zachodnich następuje wzrost roli hedoni- stycznego i estetycznego wzoru kultury fizycznej dokonujący się kosztem wzoru sprawnościowego. Tak opisany stan rzeczy spotyka się jednak z dwojakimi interpretacjami. Z jednej strony mamy więc wypowiedzi autorów, którzy w kulturze masowej widzą rzeczniczkę i instrument realizowania wolności pojmowanej jako jednost- kowa swoboda w urzeczywistnianiu erotycznych i ludycznych pragnień; propa- gatorkę dążeń do spontanicznego zaspokajania libidynalnych impulsów. Do re- prezentantów tego punktu widzenia zaliczyć można konserwatywnych krytyków współczesnych przemian obyczajowych – myślicieli takich jak Daniel Bell (1994) czy David Bloom, który o muzyce rockowej i kanale MTV napisał swego czasu, iż sprawiają, że życie młodzieży „zamienia się w nieprzerwaną, komercyjnie kon- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 fekcjonowaną masturbacyjną fantazją” (Bloom 1997: 87)1. Wspomniany pogląd podzielają jednak również niektórzy reprezentanci myśli postmodernistycznej przychylnie odnoszący się do libertyńskiej swobody, którą medialne przekazy we- dług nich promują (por. Eagleton 1998: 33). Na przeciwległym biegunie lokują się natomiast wypowiedzi rzeczników po- glądu, iż z faktu, że ciało w kulturze masowej prezentowane jest w perspekty- wie celów realizowanych w czasie zwanym wolnym, nie oznacza bynajmniej, że wspiera ona rzeczywiste cielesne wyzwolenie. Reprezentanci szkoły frankfurckiej już w latach 40. minionego stulecia głosili, że kultura masowa – przez Horkheime- ra i Adorno zwana „przemysłem kulturowym” (Horkheimer, Adorno [1947] 1994) – manipuluje sferą libidynalnych pragnień uniemożliwiając jej nieskrępowany rozwój. Herbert Marcuse pisał w tym kontekście o „represywnej desublimacji” (Marcuse [1964] 1991). W późniejszym okresie feministki oskarżały zaś kultu- rę masowa o narzucanie kobietom obsesji piękna utrzymującej ją w jarzmie pa- triarchalnego porządku genderowego (Wolf 1992), a socjolog ciała Bryan Turner pisał o „nowej antyprotestanckiej etyce” (Turner 1996: 234), która panować ma w społeczeństwach pozostających pod wpływem współczesnej kultury masowej, a która brak lub niedostatek troski o nadanie ciału obowiązującej formy estetycz- nej uznaje za współczesną formę cielesnego grzechu. Z kolei Zygmunt Bauman głosił, że w ponowoczesnych społeczeństwach z uwewnętrznionym kulturowym przymusem mamy do czynienia nie tylko w przypadku działań zorientowanych na estetykę ciała, ale i tych nastawionych na doznania cielesne o charakterze hedoni- stycznym. Jego zdaniem bowiem w społeczeństwie, w którym sprawność cielesna – rozumiana przezeń jako zdolność ciała do chłonięcia oferowanych mu przez społeczeństwo konsumpcyjne przyjemności – „jest synonimem dobrze spełnione- go wobec siebie obowiązku, wysiłki życiowe przesycone są niepokojem” (Bau- man 1995: 95). W literaturze spotykamy się więc z dwiema biegunowymi wizjami opisują- cymi wzorce aktywności cielesnej rozpowszechniane przez współczesną kulturę masową – tą, która utożsamia je z libertyńską swobodą i tą, która utożsamia je z przymusem i autorepresją – oraz z rozciągającą się pomiędzy nimi masą kon- cepcji pośrednich. Po czyjej stronie jest więc racja? A jeśli obie biegunowe wizje są po części trafne, to w jaki sposób w ramach medialnych przekazów godzone są ze sobą ich wzajemnie sprzeczne, anarchizujące i represywne aspekty? Pytanie o wyzwolicielski czy też represywny charakter wzorców aktywności cielesnej lansowanych przez współczesną kulturę masową jest zarazem pytaniem o przekazywaną przez nią wizję relacji między „ja” i ciałem, która przez charakter 1 Z drugiej strony trzeba jednak zaznaczyć, że obaj wspomniani autorzy – których poglądy w bardziej szczegółowy sposób omawiam w rozdziale pierwszym – głoszą, że propagowana przez współczesną kulturę masową erotyczna swoboda prowadzi w efekcie nie do ekstatycz- nych przyjemności, lecz do apatii i znudzenia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Piotr rymarczyk 11 wspomnianych wzorców jest w nieuchronny sposób determinowana. Teoretycy nowoczesności z kręgu szkoły francuskiej wskazywali, że podporządkowanie cia- ła dążeniu do produkcyjnej i militarnej efektywności owocuje postrzeganiem go jako „korpusu” – martwej rzeczy, narzędzia, którym „ja” posługuje się realizu- jąc społecznie obowiązujące procedury (Adorno, Horkheimer [1950] 1994: 254- -259). Koncepcję „korpusu” w kilkadziesiąt lat później rozwinął Zygmunt Bau- man pisząc, że nowoczesny robotnik-żołnierz postrzegał „Innego” – wraz z jego ciałem – jako „składnik pracy, jaka ma być wykonana”, jako współuczestnika owej pracy lub jako modelowany przez majstra i kaprala przedmiot obróbki. Sto- sunek wobec jego ciała organizować miały zatem rzeczowe kryteria poznawcze: „twarde” dane dotyczące jego mierzalnych, a istotnych z punktu widzenia wyzna- czonych zadań, właściwości (Bauman 1995: 105). Takie relacje między „ja” a ciałem „Innego” mają jednak, zdaniem auto- ra „Ciała i przemocy w obliczu ponowoczesności”, należeć już do przeszłości. W społeczeństwie zwanym przezeń ponowoczesnym robotników-żołnierzy zastą- pili bowiem ponoć konsumenci-zbieracze wrażeń, którzy ciało „Innego” traktują jako „pojemnik potencjalnych przeżyć” (ibid.), a których stosunek doń organizują ich upodobania i pożądania. Ciało „Innego” – głosi Bauman, podkreślając różnice między dawnym a nowym sposobem percepcji – nie jest więc już traktowane jako zewnętrzny wobec „ja” przedmiot manipulacji poddawany chłodnemu, taksujące- mu spojrzeniu, lecz jawi się poznającemu podmiotowi jako jego własna zmysło- wa przyjemność: „jest powierzchnią – mieniącą się kolorami, roztaczającą wonie, obiecującą smaki” (ibid.: 103). Jeśli jednak naprawdę kultura masowa – przynajmniej w jakiejś mierze – za- miast wyzwalać ciało podporządkowuje je nowym obowiązkom, upodabniając w ten sposób sferę leisure do pracy, czy nie należałoby się spodziewać raczej ana- logii i podobieństw pomiędzy modelem relacji pomiędzy „ja” i ciałem – naszym własnym lub należącym do kogoś innego – który narzuciła nowoczesna industrial- no-militarna racjonalność, a tym, który rozpowszechniają współczesne media? Prezentowania praca stanowi próbę udzielenia cząstkowej odpowiedzi na te pytania w oparciu o analizę rocznika 2006 sześciu ukazujących się w Polsce luk- susowych magazynów poświęconych stylowi życia – trzech najpopularniejszych pism kobiecych i trzech najpopularniejszych pism dla mężczyzn, które należały w owym czasie do wspomnianej kategorii periodyków. Opierałem się przy tym o listę luksusowych magazynów lifestyle’owych przedstawioną przez „Media i Marketing. Polska” (Moda, psychologia, uroda, seks w najlepszej oprawie 2006) oraz o dane na temat nakładu przedstawione przez Związek Kontroli Dystrybucji Prasy. W efekcie przedmiotem moich badań stały się miesięczniki „Cosmopoli- tan”, „Glamour”, „Twój Styl”, „CKM”, „Playboy” i „Men’s Health”2. 2 Skądinąd w przypadku czasopism dla mężczyzn wybrane przeze mnie tytuły niemal wyczerpu- ją listę męskich magazynów lifestyle’owych ukazujących się w Polsce w 2006 r. Oprócz nich ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie – cel przedmiot i metodologia prezentowanych badań 12 Wybór tej a nie innej kategorii mediów podyktowany był faktem, że maga- zyny poświęcone stylowi życia wykazują się zarówno dużym zainteresowaniem sferą cielesności, jak i chęcią organizowania życia swoich czytelników. Jeśli więc chcemy dowiedzieć się z jakimi oddziaływaniami ze strony kultury masowej mającymi kształtować ich związane z ciałem zachowania spotykają się dziś lu- dzie w polskim społeczeństwie, magazyny lifestyle’owe wydają się szczególnie bogatym źródłem informacji. Z kolei wybór magazynów określanych jako luk- susowe wynikał z chęci dotarcia do mediów, w których wzorce konsumpcyjnej kultury masowej, docierające do nas z bogatszych i lepiej rozwiniętych społe- czeństw zachodnich, mogą się ujawniać w sposób pełniejszy. Zawarte są bowiem w przekazach kierowanych do czytelników o większych niż w przypadku adre- satów magazynów popularnych możliwościach finansowych. Niniejsza książka nie przedstawia oczywiście wyników badań, które można by w zgeneralizowany sposób odnosić do treści innych środków masowego przekazu w Polsce, ani tym bardziej w innych społeczeństwach zachodnich. Tym niemniej wydaje się, że za- warte w niej obserwacje i interpretacje mogą być inspirujące tak dla innych bada- czy kultury masowej, jak i dla zwykłych jej użytkowników. Jest bowiem wysoce prawdopodobne, iż wiele spośród wskazywanych tu prawidłowości i mechani- zmów występuje również w innych mediach. Tak więc, choć niniejszej pracy nie można z pewnością uznawać za prezentującej precyzyjny obraz tego, jaka współ- cześnie kultura masowa jest; mówi ona o tym, jaka kultura masowa bywa. Mam zatem nadzieję, że zapoznanie się z nią może dopomóc w zrozumieniu innych, nie objętych już prezentowaną tu analizą, medialnych treści. W prezentowanej pracy starałem się odpowiedzieć na następujące pytania: – Na jakie cele zorientowane są formy aktywności cielesnej zalecane przez ana- lizowane pisma? – Czy wskazanie na owe cele – o ile należą one do sfery leisure – oznacza, że czytelnicy zachęcani są do spontanicznego realizowania pragnień czy też do podporządkowania się niezależnym od pragnień – a formułowanym przez analizowane pisma – wzorom? Jeśli zaś w analizowanych przekazach spotykamy się z wezwaniami obu ty- pów, w jaki sposób godzone są występujące między nimi sprzeczności? Jakie modele relacji między „ja” a ciałem przedstawiane są przez analizowane pisma i czy są one uwarunkowane przez cele cielesnej aktywności? – – na rynku funkcjonował bowiem jedynie niszowy magazyn „Gentleman” drukowany, według informacji jego redakcji, w nakładzie 20 tys. egzemplarzy. Z kolei w przypadku czasopism adresowanych dla kobiet oferta magazynów poświęconych stylowi życia była znacznie szer- sza i bardziej zróżnicowana – wedle danych prezentowanych w raporcie „Media Marketing Polska” w badanym okresie oprócz analizowanych przeze mnie miesięczników ukazywały się również trzy inne luksusowe magazyny kobiece („Pani”, „Elle” i „Zwierciadło”) oraz szereg magazynów dla kobiet należących do kategorii people (Moda, psychologia, uroda, seks w naj- lepszej oprawie 2006). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Piotr rymarczyk * 13 Często przyjmuje się, że powinnością autora pracy socjologicznej jest dowie- dzenie, że przedstawiane przez niego badania dotyczą zagadnień wartych uwa- gi, gdyż ważkich społecznie. W przypadku badań, które prezentuję w niniejszej książce, można wątpić w ich istotność z co najmniej dwojakich powodów. Po pierwsze, można mieć wątpliwości co do tego, czy warto badać medium tak tradycyjne – by nie powiedzieć archaiczne – jak drukowane na papierze cza- sopismo w czasach gwałtownego rozwoju mediów elektronicznych. Szczególną rolę odgrywa przy tym rozwój Internetu, który każdemu swemu użytkownikowi stwarza możliwość stania się kreatywnym nadawcą – i z tego względu nie nale- ży do tradycyjnie rozumianej kultury masowej (Golka 2007). Jednakże, z drugiej strony, nie wydaje się, by pojawienie się Internetu, doprowadzić miało do rady- kalnej decentralizacji mediosfery i oznaczało kres mass mediów rozumianych jako źródła jednostronnych przekazów płynących do mas wsłuchujących się ich głos odbiorców. Mimo burzliwej ekspansji tego nowego medium, brak bowiem oznak gwałtownego ubywania użytkowników mediów tradycyjnych3. Ich utrzy- mującą się atrakcyjność można tłumaczyć między innymi ich profesjonalizmem i ogromnymi zasobami finansowymi, które mają do dyspozycji – atutami, których brak amatorskim twórcom internetowym. Warto przy tym zauważyć, że rozwi- jająca się w Internecie nowa forma kultury popularnej opiera się w dużej mierze na komentowaniu, trawestowaniu czy parodiowaniu przekazów kultury masowej. Stąd też wydaje się nie tyle alternatywą wobec tej ostatniej, lecz raczej dodatkiem 3 Według danych ZKDP średni jednorazowy nakład badanych miesięczników był w 2006 r. na- „Cosmopolitan” – 177 402, „Glamour” – 252 843, „Twój Styl” – 316 886, „CKM” – 131 059, „Men’s Health” – 99 954, „Playboy” – 108 988. stępujący: – – – – – – Z kolei sześć lat później, w roku 2012 (najnowsze dane dostępne w chwili poddawania niniej- szego tekstu do druku) średni jednorazowy nakład badanych miesięczników według danych tej samej instytucji wynosił odpowiednio 157 486 egzemplarze, 177 227, 306 830, 84 150, 97 167 i 81 367 (Komunikat Zarządu Związku Kontroli Dystrybucji Prasy o wysokości nakładów i dys- trybucji tytułów kontrolowanych przez ZKDP w 2006 roku 2007, Komunikat Zarządu Związku Kontroli Dystrybucji Prasy o wysokości nakładów i dystrybucji tytułów kontrolowanych przez ZKDP w 2012 roku 2014). Choć więc mamy tu do czynienia z tendencją spadkową, ubytki w przypadku połowy z omawianych tytułów są nieznaczne. W przypadku „Playboya”, „CKM” i „Glamour” są zaś większe, ale wciąż nie na tyle dramatyczne, by w najbliższych latach można było się spodziewać eliminacji wspomnianych tytułów z rynku. Co więcej – spadek nakładu nie musi oznaczać spadku liczby czytelników, gdyż w świecie współczesnych mediów coraz większą rolę odgrywają internetowe wersje gazet i magazynów, które wydawane są równolegle do papierowych i które ze względu na sposób funkcjonowania (zasadniczo jednostronny charakter przekazu płynącego od pojedynczych nadawców do mas odbiorców) należy zaliczyć do tradycyjnie rozumianej kultury masowej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie – cel przedmiot i metodologia prezentowanych badań 14 do niej i nie zanosi się na to, by miała ją zupełnie wyprzeć. Co więcej, nowa kultura popularna wydaje się przynajmniej po części oparta na tych samych war- tościach i postawach co te, do których odwołuje się kultura masowa. Chodzi mia- nowicie o typowe dla charakteru zewnątrzsterownego (Riesman 1996) dążenie do społecznej akceptacji i popularności, którego świadectwem jest chociażby charak- terystyczne dla mediów społecznościowych „lansowanie się” i pogoń za „lajka- mi”. Stąd badanie kultury masowej pozostaje zadaniem wartym podjęcia również z tego względu, że może pozwolić nam na lepsze zrozumienie także tych nowych fenomenów kulturowych, które związane są z Internetem. Założenie o istotności prezentowanych badań podważyć może również wąt- pliwość co do sensowności analizowania treści kultury masowej jako takich w sy- tuacji, gdy postmoderniści i populiści kulturowi zakwestionowali na gruncie nauk społecznych założenie o manipulatorskiej skuteczności mass mediów. Odbiorców owych mediów przedstawili bowiem jako ignorujących kierowane pod ich adre- sem komunikaty lub dokonujących ich samodzielnych reinterpretacji i wykorzy- stujących je własnych celów (por. Bordo 1993: 260; Joke 1995: 12-13). Na po- glądy tego rodzaju łatwo napotkać także w pracach dotyczących lifestyle’owych magazynów. Ballaster et al. podkreślają zdystansowany, kreatywny i krytyczny stosunek ich czytelniczek do odbieranych treści: „Mówiąc o magazynach kobiety bez końca i z przyjemnością parodiują i przedrzeźniają je, wykazując się swym oczytaniem i znajomością gatunkowych konwencji” (Ballaster et al. 1991: 35). Z kolei z badań Joke Hermes wyłania się obraz czytelniczek i czytelników prasy kobiecej jako osób skłonnych opisywać swą aktywność jako niezobowiązującą rozrywkę pozbawioną głębszego znaczenia (Hermes 1995: 29-65). Jednakże – pomimo czytelniczych deklaracji, na które powołuje się autorka „Reading Women’s Magazines” – trudno zgodzić się z poglądami negującymi wpływ kultury masowej na zachowania społeczne. Reklamy niewątpliwie wpły- wają na zachowania konsumpcyjne – gdyby tak nie było, nikt nie płaciłby ogrom- nych sum za ich produkcję i rozpowszechnianie – a widomym dowodem potwier- dzającym tezę, że oferowane przez kulturę masową style życia stanowią dziś istotną podstawę tożsamości mogą być zachowania rzesz konsumentów gotowych ponosić koszty kupowania markowych towarów tylko po to, by móc pochwalić się modnym logo na posiadanych przez siebie przedmiotach. Wykes i Gunter – autorzy pracy poświęconej analizie relacji pomiędzy odbiorem medialnych prze- kazów a percepcją ciała – powołując się na wyniki szeregu badań psychologicz- nych, stwierdzają, że odbiorcy kultury masowej skłonni są do porównywania się z modelami czy gwiazdami kultury masowej, na których wizerunki napotykają się w mediach, co często prowadzi do obniżenia samooceny własnego ciała i może przyczyniać się do bulimii lub anoreksji (Wykes, Gunter 2005). Mamy więc do czynienia z, pozorną przynajmniej, sprzecznością pomiędzy częstymi deklaracjami konsumentów kultury masowej określających swą ak- tywność jako niezobowiązującą rozrywką i negujących wpływ mediów na ich ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Piotr rymarczyk 15 decyzje, a danymi wskazującymi na to, że medialne przekazy w istotny sposób kształtują ich zachowania. Sprzeczność tę można wyjaśnić wskazując, że dekla- racje indagowanych odbiorców kultury masowej nie muszą być szczere. Ludzie we współczesnych społeczeństwach zachodnich, które – przynajmniej w sferze wartości uznawanych – ogromne znaczenie przypisują osobistej wolności i samo- dzielności myślenia, mogą bowiem ukrywać, w pewnej mierze nawet przed sa- mymi sobą, fakt ulegania podsuwanym przez kulturę masową wzorcom. Co wię- cej – krytyka, z jaką rozrywkowe formy kultury masowej spotykają się ze strony autorytetów reprezentujących „kulturę wysoką”, które sprawują wciąż znaczną kontrolę przynajmniej nad sferą wartości uznawanych, może u wielu uczestników owych form wywoływać poczucie, iż robią coś niezbyt chwalebnego. I stąd wła- śnie – a nie z rzeczywistego braku zaangażowania – może brać się opisywana przez Joke skłonność do bagatelizowania własnego uczestnictwa: do opisywania go jako czegoś niezobowiązującego i pozbawionego istotnych konsekwencji. Stwierdzenie, że konsumenci medialnych przekazów często podporządko- wują się zawartym w nich zaleceniom nie musi przy tym oznaczać całkowitego zanegowania ich roli jako aktywnych interpretatorów odbieranych treści. Rzecz jednak w tym, że – jak opisuje to Fairclough (2001: 67-69) – działający w sposób rutynowy odbiorca interpretuje tekst w sposób zgodny ze wspierającym panujący porządek społeczny porządkiem dyskursu (ibid: 23-26), bazując na utartych sche- matach myślowych i „zdroworozsądkowych” poglądach. Przedstawionych w pracy wyników badań nie należy oczywiście w automa- tyczny sposób rozciągać na inne magazyny lifestyle’owe nie mówiąc już o innego rodzaju przekazach współczesnej kultury masowej. Choć bowiem przedmiotem analizy były magazyny najpopularniejsze w swej kategorii, to nie mieliśmy tu z pewnością do czynienia z próbą reprezentatywną, a więc taką, która pozwala z dużym prawdopodobieństwem założyć, iż odzwierciedla cechy jakiejś szerszej kategorii zjawisk. Nie ma zatem podstaw do zakładania, iż badane magazyny stanowią mikrokosmos wiernie odzwierciedlający cechy współczesnej kultury masowej jako całości. Z drugiej jednak strony mało prawdopodobne wydaje się również przekonanie o ich unikalności. Należąca do wiedzy potocznej znajomość współczesnych mediów sugeruje bowiem (choć z całą pewnością mogłyby to je- dynie potwierdzić gruntowniejsze badania), że napotkane w badanych magazy- nach, a dotyczące ciała, narracje, często pojawiają się również w innych prze- kazach medialnych. Prezentowane wyniki mogą więc okazać się inspirujące dla innych badaczy kultury masowej wskazując im pewne powtarzające się elementy medialnego dyskursu. Piotr Sztompka (2005) wyróżnia cztery możliwe sposoby interpretowania analizowanych treści i choć jego wywód odnosi się do przekazów wizualnych, nie * ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie – cel przedmiot i metodologia prezentowanych badań 16 – – – widać żadnych powodów, dla których stworzonej przez niego klasyfikacji mia- łoby nie dać się odnieść do analizy tekstów pisanych czy przekazów wszelkiego innego rodzaju. Wspomniane cztery sposoby interpretacji to: – Analiza hermeneutyczna, w przypadku której próbujemy wniknąć w intencje i postawy autora analizowanego przekazu; w to, co chciał nam przekazać. Interpretacja semiologiczna, która nie odwołuje się do psychiki poszczegól- nych autorów, lecz „wspólnych dla całej zbiorowości reguł sensu” (ibid.: 81). Interpretacja dyskursywna, w przypadku której staramy się patrzeć na przekaz oczami jego odbiorców; odtworzyć sposoby, w które go interpretują. Interpretacja strukturalistyczna, która przedstawiana jest przez Sztompkę jako nadbudowana nad semiologiczną, ale wydaje się że można ją nadbudowywać również nad dwoma pozostałymi rodzajami interpretacji. Zakłada ona, że obser- wowane sytuacje są „emanacją pewnych głębokich, ukrytych przed bezpośred- nią obserwacją struktur społecznych” (ibid.: 86), które analiza ta ma odsłonić. Analizy przedstawiane w niniejszej pracy mają charakter interpretacji semio- logicznej z pewnymi elementami nadbudowanej nad nią interpretacji strukturali- stycznej. Wybór takiego a nie innego sposobu interpretacji analizowanego materiału wynikał z chęci odczytania zawartego w nim przesłania dotyczącego aktywności cielesnej przy jednoczesnym założeniu, że bezpośredni autorzy niekoniecznie mu- szą być traktowani jako najwyższe i w pełni kompetentne autorytety, gdy idzie o wyłożenie treści zawartych w ich tekstach. Każdy autor pisze bowiem w pewnej kulturze i jego teksty mogą wyrażać idee owej kultury w sposób, z którego nie- koniecznie zdaje sobie sprawę. Owo założenie o niepełnej kompetencji interpreta- cyjnej autora wydaje się zaś tym prawdziwsze w przypadku form twórczości ty- powej dla współczesnej kultury masowej, a więc charakteryzujących się wysokim poziomem schematyczności i „sformatowania” oraz szeroko rozpowszechnionym posługiwaniem się gotowymi kliszami językowymi i myślowymi, co prowadzić może do przekształcenia procesu twórczego w działanie o względnie niskim pozio- mie refleksyjności. Tak więc wydaje się, że najlepszą drogą do zrozumienia tego, co badane pisma mają do powiedzenia na temat ciała nie jest wypytywanie piszących w nich dziennikarzy o intencje, ale próba odczytania zawartych w nich myśli we- dle obowiązujących w kulturze reguł sensu. Wspomniane odczytanie wymaga przy tym brania pod uwagę nie tylko treści formułowanych otwarcie, ale również milczą- co przyjmowanych założeń opartych na obowiązującej w danych warunkach kul- turowych „zdroworozsądkowej” wiedzy o rzeczywistości (por.: Fairclough 2001: 64-90) – do której zaliczają się np. odgrywające dużą rolę w przypadku badanych magazynów stereotypy genderowe. Występowanie tego rodzaju milczących założeń poznać można po systematycznym formułowaniu pewnych tez czy zaleceń bez prób ich uzasadniania, a wskazanie leżących u ich podstaw wyobrażeń o rzeczywistości wymaga odwołania się do szerszego kontekstu kulturowego. W przypadku analizo- wanych przekazów będzie to kontekst dzisiejszej kultury masowej, ale także meta- kontekst całej współczesnej kultury zachodniej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Piotr rymarczyk
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Między spontanicznością a konformizmem
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: