Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00408 007307 11067860 na godz. na dobę w sumie
Między wojną a dyplomacją. Ferdynand Katolicki i polityka zagraniczna Hiszpanii w latach 1492-1516 - ebook/pdf
Między wojną a dyplomacją. Ferdynand Katolicki i polityka zagraniczna Hiszpanii w latach 1492-1516 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 421
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1424-2 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Niniejsza monografia jest pierwszą w Polsce próbą przedstawienia głównych założeń oraz kierunków polityki zagranicznej monarchii kastylijsko-aragońskiej na przełomie XV i XVI wieku. Autor w swojej pracy odchodzi od dominującego w historiografii zwyczaju analizowania monarchii Królów Katolickich z perspektywy kastylijskiej, która w jego opinii zaciemnia rzeczywiste cele hiszpańskiej polityki zagranicznej analizowanego okresu. Jego zdaniem, tym, który położył fundamenty pod przyszłe imperium Karola I i Filipa II, był Ferdynand Katolicki. To dzięki stworzonej przez niego nowożytnej dyplomacji i systemowi sojuszy, jego wnuk i prawnuk zbudowali pierwsze nowożytne imperium o charakterze globalnym.

Autor polemizuje z rozpowszechnionym sposobem interpretowania hiszpańskiej polityki zagranicznej, zwłaszcza w basenie Morza Śródziemnego, w kategoriach ideologicznej i religijnej wojny z islamem. Uznaje, że dla zrozumienia koncepcji polityki zagranicznej Ferdynanda Katolickiego ważniejsza jest tradycja aragońska, która określiła główne motywy i cele jego działań politycznych. Wśród czynników, które determinowały politykę zagraniczną Ferdynanda Katolickiego autor wyróżnia uwarunkowania historyczne i geopolityczne. Dostarczają one argumentów za tezą o strategicznym i handlowym uzasadnieniu większości przedsięwzięć realizowanych w ramach ferdynandzkiej koncepcji polityki zagranicznej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1424-2 Moim Rodzicom Dobry i roztropny książę powinien miłować pokój i unikać wojny Niccolò Machiavelli Wykaz użyWanych skrótóW – ACA – AAS – AGI AGS – AHDR – AHN – – BN RAH – Archivo de la Corona de Aragón, Barcelona Archivo de Ayuntamiento de Sevilla Archivo General de Indias, Sevilla Archivo General de Simancas Archivo Histórico de la Diputación del Reino, Zaragoza Archivo Histórico Nacional, Madrid Biblioteca Nacional, Madrid Real Academia de la Historia, Madrid Wstęp Dogłębna analiza hiszpańskiej polityki zagranicznej w epoce wczesno- nowożytnej wydaje się interesująca i potrzebna z kilku powodów. Po pierw- sze, jest to okres, w którym pod wpływem idei renesansowych i wielkich odkryć geograficznych dokonywały się w dziejach Europy głębokie zmiany polityczne, społeczne i ekonomiczne. W ich wyniku przeobrażał się dotych- czasowy układ polityczny w Europie. Do odgrywających dotąd zasadniczą rolę dwóch podmiotów o ambicjach uniwersalnych – cesarstwa i papiestwa – dołączyły nowożytne państwa narodowe ze swoimi partykularnymi pro- gramami i koncepcjami politycznymi. Sprzeczne interesy między nimi pro- wadziły do zawiązywania różnych koalicji i sojuszów, a także konfliktów zbrojnych i wojen. Po drugie, przełom XV i XVI wieku stanowił punkt zwrotny w dziejach Hiszpanii i początek jej czasów nowożytnych. Zdobycie w 1492 roku przez Królów Katolickich Granady ostatniego bastionu arabskiego na Półwyspie Iberyjskim zakończyło wielowiekową rekonkwistę i przyśpieszyło proces integracji królestw chrześcijańskich. Hiszpania na tle innych ówczesnych państw wyróżniała się, zwłaszcza po roku 1492, aktywnością na polu mię- dzynarodowym obejmującą nie tylko Europę Zachodnią, ale także Ame- rykę i Afrykę Północną. W wyniku prowadzonej różnymi środkami poli- tyki zagranicznej Królowie Katoliccy położyli fundamenty pod przyszłe imperium Karola V i Filipa II. Szczególną rolę w tym procesie odegrał Fer- dynand Katolicki, który od roku 1492 zasadniczo samodzielnie kształto- wał politykę zagraniczną Hiszpanii. W gruncie rzeczy to dzięki stworzonej przez Ferdynanda nowożytnej dyplomacji i systemowi sojuszy jego wnuk i prawnuk zbudowali pierwsze nowożytne imperium o charakterze global- nym. Po trzecie wreszcie, stosunki Hiszpanii z sąsiadami z Półwyspu Ibe- ryjskiego oraz państwami europejskimi i krajami Afryki Północnej, jak również pierwsze kontakty z mieszkańcami Ameryki pod koniec XV i na początku XVI wieku nie były, jak dotąd, przedmiotem całościowego opraco- wania. Mamy co prawda książkę José María Doussinague1, w której ana- lizowana jest polityka międzynarodowa Ferdynanda Katolickiego, jednak z kilku powodów pozycja ta nie wyczerpuje tematu. Autor koncentruje się głównie na polityce hiszpańskiej w obszarze Afryki śródziemnomorskiej i Półwyspu Apenińskiego, pomijając zupełnie politykę monarchii kastylij- 1 José María Doussinague, La política internacional de Fernando el Católico, Madrid 1944. 10  Wstęp sko-aragońskiej wobec Afryki atlantyckiej i kontynentu amerykańskiego. Poza tym wartość opracowania obniża nadmierne wyeksponowanie roli religii w polityce Ferdynanda Katolickiego. Ze względu na rok wydania książka Doussinague nie uwzględnia też nowej i bogatej literatury przed- miotu. Te same uwagi dotyczą kilku innych prac tego autora2. W Polsce poza opracowaniami o charakterze ogólnym zasadniczo nie istnieje lite- ratura na temat polityki zagranicznej Hiszpanii na przełomie XV i XVI wieku. Dostępne są jedynie tłumaczone na polski ogólne syntezy dziejów Hiszpanii historyków francuskich i hiszpańskich i jedna monografia pol- skich autorów4. Brakuje jakiejkolwiek biografii Ferdynanda Katolickiego. Większość pozycji literatury polskiej związanej tematycznie z postacią Fer- dynanda Katolickiego, z reguły o charakterze popularnonaukowym i przy- czynkarskim, obfituje w liczne uproszczenia. Ten stan rzeczy ma zmienić niniejsza monografia. Poza wypełnieniem istotnej luki historiograficznej jej autor postawił sobie dodatkowe zada- nie. Uznał za konieczne odejście od dominującego w historiografii – nie tylko hiszpańskiej – zwyczaju analizowania monarchii Królów Katolickich z perspektywy kastylijskiej. Przyjęta w rozprawie perspektywa aragońska ma służyć, w przekonaniu autora, obaleniu mitów i stereotypów, jakie na temat monarchii Królów Katolickich, a zwłaszcza ich polityki zagranicznej, dominują w literaturze przedmiotu. Z lektury wszystkich znanych auto- rowi opracowań na ten temat wynika, że w żadnym z nich nie zastosowano takiej perspektywy badawczej. * Pisanie o polityce zagranicznej Ferdynanda Katolickiego nie jest zada- niem łatwym. W historiografii utrwalił się bowiem zwyczaj łącznego ana- lizowania Królów Katolickich – Izabeli I Kastylijskiej i Ferdynanda II Ara- gońskiego. W zgodnej opinii historyków są oni uważani za fundatorów Hiszpanii nowożytnej. Można nawet przeczytać, że w historii Hiszpanii jest okres przed Królami Katolickimi i po Królach Katolickich. Dość powszech- nie idealizuje się ich wspólne panowanie, a jego początki zawdzięczamy kro- nikarzom z epoki. Symbolicznym wyrazem jedności działania Królów Kato- 2 Fernando el Católico y Germana de Foix. Un matrimonio por razón de Estado, Madrid 1944; Fernando el Católico y el Cisma de Pisa, Madrid 1946; La política exterior de España en el siglo XVI, Madrid 1949; El testamento politico de Fernando el Católico, Madrid 1950.  Pierr Vilar, Historia Hiszpanii, przeł. Irena i Ryszard Stemplowscy, Warszawa 1991; Ma- nuel Tuñon de Lara, Julio Valdeón Baruque, Antonio Domínguez Ortiz, Historia Hiszpanii, przeł. Szymon Jędrusik, Kraków 1997; Enrique Martínez Ruiz, Zarys dziejów Hiszpanii No- wożytnej (od końca XV wieku do 1808 roku), przeł. i oprac. Maciej Forycki, przedmową poprze- dził Maciej Serwański, Poznań 2003. 4 Tomasz Miłkowski, Paweł Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 1998.  Antonio Domínguez Ortiz, El Antiguo Régimen: Los Reyes Católicos y los Austrias, Histo- ria de España, red. Miguel Artola, 3, Madrid 1996, s. 11. Wstęp 11 lickich miał być zwyczaj umieszczania zawsze razem inicjałów ich imion oraz własnych symboli – jarzma i wiązki strzał – na monetach, książkach i budynkach publicznych. Nowy i nadzwyczajny sposób rządzenia Izabeli i Ferdynanda najpełniej miała wyrażać dewiza tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando (na jedno wychodzi, Izabela czy Ferdynand)6. W tym kontekście niektórzy historycy piszą o trudnościach z wyraźnym oddzie- leniem tego, co odnosi się do każdego z władców. Joseph Pérez7, francuski hispanista, kwestionuje wręcz zasadność oddzielnego rozpatrywania Iza- beli i Ferdynanda, zwłaszcza gdy idzie o szersze spojrzenie na ten okres w historii Hiszpanii. Naszym zdaniem postulat ten wydaje się słuszny jedynie w odniesieniu do polityki wewnętrznej Królów Katolickich. Nie znajduje natomiast uza- sadnienia w obszarze polityki zagranicznej, zwłaszcza po roku 1492. Zdo- bycie Granady pozwoliło Ferdynandowi po raz pierwszy całą swoją ener- gię skierować na sprawy międzynarodowe, a śmierć Izabeli w 1504 roku uczyniła z niego samodzielnego konstruktora polityki zagranicznej Hiszpa- nii. Zwróćmy uwagę, że po śmierci królowej Ferdynand rządził jeszcze dwa- naście lat, tj. do roku 1516, w którym zmarł. Brak pełnej jedności mię- dzy Izabelą i Ferdynandem w sprawach polityki zagranicznej zaznaczył się zwłaszcza w obszarze afrykańskim. Dotyczy to zarówno celów, jak i spo- sobów jej realizacji. Mówiąc najogólniej, plany Izabeli wobec Afryki miały charakter krucjaty, natomiast Ferdynand kierował się przede wszystkim racją stanu. Wiadomo też, że oboje monarchowie oprócz wspólnych amba- sadorów często wysyłali swoich własnych, których misje były szyfrowane. Wreszcie rzecz najważniejsza, w przypadku Ferdynanda mamy do czynie- nia z zupełnie nowym typem polityki, która nie była ani kastylijska, ani aragońska, tylko hiszpańska. Należy podkreślić, że to Ferdynand Katoli- 6 Antycypując nasze rozważania, w tym miejscu zwróćmy jedynie uwagę, że wyrażona w tak ekspresyjny sposób jedność działania Izabeli i Ferdynanda daleka była od rzeczywisto- ści. Wystarczy powiedzieć, że Izabela nigdy nie miała tyle władzy w Aragonii, ile Ferdynand miał w Kastylii. 7 Zob. Jego Wstęp do: Alfredo Alvar Ezquerra, Isabel la Católica. Una reina vencedora, una mujer derrotada, Madrid 2004, s. 15. Wbrew temu, co głosi Pérez, w ostatnich latach widać w ba- daniach wyraźną tendencję do „separacji” Izabeli i Ferdynanda. Potwierdzają to liczne konfe- rencje oraz wielka liczba publikacji, w których oboje władców analizuje się oddzielnie w róż- nych aspektach. Jeśli sprawę mierzyć liczbą konferencji i opublikowanych książek, to widoczna jest dysproporcja na korzyść Izabeli. Dotyczy to również sposobu przedstawiania monarchów, zwłaszcza w odniesieniu do ich dziedzicznych królestw. Izabelę uważa się nie tylko za kreator- kę nowożytnego państwa kastylijskiego, ale wręcz model królowej (zob. Julio Valdeón Baruque, Isabel I de Castilla. Un modelo de reina, w: La Reina Isabel y las reinas de España: realidad, modelo e imagen historiográfica, oprac. María Victoria López-Cordón Cortezo, Gloria Fran- co Rubio, Francisco Fernández Izquierdo, Actas de la VIII Reunión Cientifica de la Fundación Española de Historia Moderna, Madrid 2005, t. I, s. 19–31). Natomiast Ferdynandowi zarzuca się, że był bardziej królem Hiszpanii niż Aragonii, że dla niego Aragonia zawsze pozostawała na drugim miejscu, czego dowodzić ma fakt, iż większość swojego panowania spędził w Kasty- lii (zob. Fernando Solano Costa, Fernando el Católico y el Ocaso del Reino Aragonés, Zaragoza 1979, s. 53). Dodajmy, że z punktu widzenia naszej analizy zarzut ten brzmi jak komplement. 12  Wstęp cki był pierwszym władcą spoza Italii, który zainicjował stałe struktury dyplomatyczne. W ten sposób stał się fundatorem dyplomacji nowożytnej Hiszpanii. Ferdynand przejawiał szczególne predylekcje do polityki zagra- nicznej. Był arcymistrzem gry na szachownicy międzynarodowej. Pod tym względem przewyższał najważniejszych ówczesnych władców: Karola VIII i Ludwika XII z Francji, Henryków VII i VIII z Anglii oraz cesarza Mak- symiliana I. Należy podkreślić, że subtelne gry dyplomatyczne Ferdynanda przyniosły nie tylko pozytywne skutki dla Hiszpanii, ale także dla stabili- zacji ówczesnej Europy, zagrożonej partykularyzmem rodzących się państw narodowych. Z drugiej zaś strony, tak aktywna polityka zagraniczna Fer- dynanda sprawiła, że sukcesy Hiszpanii w obszarze międzynarodowym wywarły pozytywny wpływ na sytuację wewnętrzną monarchii, przyczy- niając się do jej konsolidacji. Było to możliwe, ponieważ filozofia działa- nia Ferdynanda Katolickiego oparta była na dwóch pozornie tylko sprzecz- nych zasadach. Było to bowiem działanie pragmatyka i realisty, a zarazem wielkiego wizjonera. Jeśli analizujemy działania polityczne Ferdynanda, począwszy od okresu kastylijskiego, aż do ostatnich dni jego życia, to widać wyraźnie, jak realizm, pragmatyzm i wizjonerstwo wciąż się przeplatały. Oparty na intuicji i doświadczeniu realizm Ferdynanda wzmacniany był przez pragmatyczne metody działania, weryfikujące niektóre założenia jego wizji i koncepcji. Takie cechy powszechnie uznawane są za atrybuty męża stanu. Ferdynand wyróżniał się na tle ówczesnych władców zarówno swoimi wizjami politycznymi, jak i tym, że nie myślał tylko o doraźnych sukcesach. W pierwszej kwestii można powiedzieć, że koncepcje polityczne Ferdynanda miały w istocie charakter defensywny i prewencyjny, a ich źródłem była idea niezależności młodej monarchii hiszpańskiej. Takie rozumienie nieza- leżności było potwierdzeniem pragmatyzmu politycznego Ferdynanda. Nie- zależność nie oznaczała bowiem dla niego prawa do podejmowania arbitral- nych decyzji na arenie międzynarodowej i działań uwzględniających tylko interes własnej monarchii, jak to czynili królowie Francji. Hiszpańskiemu władcy chodziło raczej o wykluczenie możliwości podejmowania przez inne podmioty wrogich aktów wobec jego monarchii. Dlatego z taką determina- cją angażował swoją dyplomację, aby zachować istniejące status quo i pokój w Europie. Należy podkreślić, że w działaniach Ferdynanda środki mili- tarne zawsze były ostatecznością. W tym kontekście nie może być lepszego motta charakteryzującego działania Ferdynanda, jak myśl Machiavellego: „dobry i roztropny książę powinien miłować pokój i unikać wojny”8. Jeśli chodzi o drugą kwestię, to dzięki świadectwu kronikarzy wiemy, że Ferdynand jeszcze na łożu śmierci wahał się, mając na względzie dobro monarchii, któremu z wnuków przekazać sukcesję. Do ostatnich chwil swo- jego życia martwił się tym, czy jego monarchia i poddani znajdą godne ich miejsce na ówczesnej mapie politycznej. W imię tej idei, jako mąż stanu, 8 Nicolás Maquiavelo, La mente del hombre de Estado y otras sentencias, Buenos Aires 2005, s. 112. Wstęp 13 przekazał swoje dziedzictwo Karolowi, starszemu z wnuków. Dzięki tej decyzji Hiszpania rozpoczęła swój marsz ku wielkiemu imperium świato- wemu. Bez wątpienia Ferdynand Katolicki ze swoimi koncepcjami politycz- nymi i metodami działania wyprzedzał swoją epokę. Dlatego jawi się jako autentyczny książę renesansu i wzór dla Machiavellego. Zasadniczym celem niniejszej monografii jest rekonstrukcja głównych założeń i kierunków polityki zagranicznej Ferdynanda Katolickiego. Ana- liza rozległej literatury i dostępnej bazy źródłowej pozwoliła oprzeć nasze rozważania na dwóch hipotezach badawczych. Po pierwsze, przyjęliśmy, że tym, który w latach 1492–1516 praktycznie samodzielnie prowadził poli- tykę zagraniczną Hiszpanii, był Ferdynand Katolicki. Po drugie, reprezen- tujemy pogląd, że istotę koncepcji polityki zagranicznej Ferdynanda Kato- lickiego wyraża jego koncepcja śródziemnomorska, wobec której pozostałe komponenty polityki zagranicznej, polityka afrykańska i polityka europej- ska, pozostają w funkcjonalnej zależności. Z punktu widzenia metodologicznego istnieją dwa możliwe plany reali- zacji tak zarysowanego celu badawczego: plan faktów i plan idei. Każdy z nich jest obciążony istotnymi wadami. Plan faktów prowadzi do wąskiego empiryzmu i sprawia, że analiza polityki zagranicznej zawiera jedynie   rejestr wydarzeń; nie ma w niej istotnych syntez i głębszych przemyśleń. Z kolei plan idei w swojej idealnej postaci powoduje, że analiza polityki ogra- nicza się do opisu jedynie intencji osób za nią odpowiedzialnych. Poza tym plan idei wymaga pisemnych świadectw, w których analizowana myśl poli- tyczna została wyrażona. Ferdynand Katolicki, w odróżnieniu od innych władców, nie pozostawił pamiętników czy spisanych w innej formie swo- ich przekonań politycznych. Dysponujemy jedynie oficjalnymi dokumen- tami (jak teksty traktatów i porozumień międzynarodowych), listami, które mają często postać instrukcji, jak te adresowane do ambasadorów, czy materiałami źródłowymi w postaci kronik na temat jego życia i czy- nów. Deklaracje składane w oficjalnych dokumentach czy w korespondencji dyplomatycznej mają często charakter doraźny, dlatego nie mogą stanowić wystarczającej podstawy do formułowania kategorycznych sądów na temat myśli politycznej ich autora. Z ostrożnością należy też podchodzić do nie- których źródeł kronikarskich, gdyż – jak już wspominaliśmy – idealizują one wspólne panowanie Izabeli i Ferdynanda, zamazując w ten sposób to, co indywidualne u obojga monarchów. Dlatego aby ocenić myśl polityczną Ferdynanda, trzeba przede wszystkim rozważyć osiągnięte przez niego rezultaty9. W tym stanie rzeczy naszą analizę koncepcji polityki zagranicz- nej Ferdynanda Katolickiego oparliśmy na planie mieszanym. Przyjęta for- muła metodologiczna pozwoliła wykazać zasadniczą jedność między projek- 9 Por. Georges Peyronnet, La pensée politique de Ferdinand le Catholique en rapport avec l`evolution historique de l`Europe, w: Fernando el Católico. Pensamiento político, política in- ternacional y religiosa, praca zbiorowa, Zaragoza 1956, s. 47. 14  Wstęp tami politycznymi wyrażanymi przez Ferdynanda w dostępnej bazie źró- dłowej a jego działaniami politycznymi na arenie międzynarodowej. Dzięki temu możliwa okazała się rekonstrukcja uwarunkowań i głównych prio- rytetów, które Ferdynand uznał za przesłanki swojej polityki zagranicz- nej. Poza tym analiza w planie faktów i idei pozwoliła na lepsze zrozumie- nie motywów podejmowanych przez niego przedsięwzięć i decyzji politycz- nych. Wśród czynników, które determinowały politykę zagraniczną Ferdy- nanda Katolickiego, wyróżniliśmy uwarunkowania historyczne i geopo- lityczne. Ze względu na złożony charakter monarchii Królów Katolickich uwarunkowania historyczne uznaliśmy za szczególnie istotne. Na długo przed unią Kastylii z Aragonią w zakresie polityki zagranicznej istniały bowiem historyczne różnice między nimi. Odwołanie się do nich pozwo- liło ustalić, że fundamentem polityki zagranicznej zjednoczonej monarchii była tradycja aragońska. To z niej zasadniczo czerpał Ferdynand inspirację do swoich działań. Wielki wpływ na polityczne wizje Ferdynanda wywarł jego ojciec, Jan II Aragoński. Perspektywa historyczna pozwoliła rów- nież wytłumaczyć różnice między wizjami w polityce zagranicznej Izabeli i Ferdynanda, a także wyraźne napięcie między nimi, obecne w toku rea- lizacji przedsięwzięć afrykańskiego i amerykańskiego. Co więcej, czynnik historyczny pokazał, że Ferdynand uzyskał decydujący wpływ na politykę zagraniczną podwójnej monarchii jeszcze przed rokiem 1492, który przyję- liśmy jako punkt wyjścia naszej analizy. To potwierdziło zasadność pierw- szej z naszych hipotez. Z kolei uwarunkowania typu geopolitycznego odegrały rolę klucza w budowie koncepcji polityki zagranicznej Ferdynanda Katolickiego. Odsło- nięcie historycznego procesu kształtowania się królestw Kastylii i Aragonii pokazało, dlaczego Morze Śródziemne i tradycja aragońska stały się jądrem i modelem jego koncepcji polityki zagranicznej. Różnice w sposobie prowa- dzenia ekspansji przez Kastylię i Aragonię dostarczyły argumentów za tezą o strategicznym i handlowym uzasadnieniu większości przedsięwzięć reali- zowanych w ramach Ferdynandzkiej koncepcji polityki zagranicznej. Dzięki ukazaniu złożonego procesu jednoczenia się monarchii Królów Katolickich możliwa stała się rekonstrukcja głównego aksjomatu całej polityki Ferdy- nanda, jakim było zachowanie jedności hiszpańskiej monarchii. Ujęcie geo- polityczne unaoczniło też zależność pomiędzy procesem jednoczenia się monarchii a rozwojem hiszpańskiego imperium kolonialnego. Tak określony cel badawczy i zastosowana formuła metodologiczna zna- lazły odzwierciedlenie w treści i strukturze opracowania, które poza wstę- pem składa się z trzech rozdziałów i zakończenia. W rozdziale pierwszym Ferdynand Katolicki został przedstawiony jako modelowy wzór „nowego księcia” i prekursor nowożytnej polityki. Ukazano aragońskie korzenie przyszłego monarchy, eksponując rolę ojca w ukształtowaniu świata warto- ści i poglądów Ferdynanda. Odtworzono proces jednoczenia się monarchii oraz zbadano historyczne i geopolityczne źródła koncepcji polityki zagra- nicznej hiszpańskiego władcy. W rozdziale drugim zrekonstruowaliśmy Wstęp 15 koncepcję śródziemnomorską polityki zagranicznej Ferdynanda. Pozwo- liło to na wyróżnienie głównych celów strategicznych, które motywowały działania monarchii hiszpańskiej w basenie Morza Śródziemnego. Zgodnie z przyjętą hipotezą badawczą w tym fragmencie rozważana jest polityka Hiszpanii wobec Afryki śródziemnomorskiej, która miała charakter celu taktycznego. Analiza rywalizacji z Portugalią w obszarze Afryki atlantyc- kiej ujawniła źródła i motywy hiszpańskiej ekspansji w Nowym Świecie. Podjęto też próbę wyjaśnienia udziału Ferdynanda Katolickiego i Aragoń- czyków w przedsięwzięciu amerykańskim. W rozdziale trzecim, który uzna- jemy za kluczowy, poddano analizie hiszpańską politykę wobec Europy.   W tej części preferowany jest plan faktów. Odwołując się do materiału źród- łowego i literatury przedmiotu, omówiono przebieg rywalizacji hiszpańsko-  -francuskiej w sprzężeniu włoskim, która bezpośrednio wpływała na poli- tykę europejską Ferdynanda. W świetle gry dyplomatycznej ukazujemy, że głównymi jej priorytetami było zachowanie pokoju i status quo. W dalszej kolejności przeanalizowano wpływ sukcesji Karola Habsburga na rozwój imperium hiszpańskiego. Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwie kwestie terminologiczne. Pierw- sza dotyczy tytulatury Ferdynanda. W naszej analizie świadomie używamy określenia Ferdynand Katolicki, a nie Ferdynand II Aragoński. Ten ostatni tytuł mógłby sugerować, że politykę Ferdynanda odnosimy do Korony Ara- gonii10. Należy pamiętać, że Ferdynand był też królem Kastylii, Walencji, Galicji, Majorki, Sycylii, Neapolu, Sardynii etc. Aby uniknąć wielu nume- racji odnoszących się do różnych terytoriów, które do niego należały, wciąż lepiej jest nazywać go Ferdynandem Katolickim. Ponadto jedną z ważniej- szych hipotez naszej analizy jest uznanie, że polityka Ferdynanda była hiszpańska, a nie aragońska czy kastylijska. Tę ideę trafniej wyraża przy- jęta przez nas tytulatura, pomimo ideologicznego zabarwienia, z którym polemizujemy. Drugie wyjaśnienie dotyczy nazwy Hiszpania, którą się posługujemy na określenie monarchii kastylijsko-aragońskiej. Wielu historyków uważa, że pojęcie „Hiszpania” w czasach Królów Katolickich miało jedynie sens geo- graficzny, a zatem Ferdynanda i Izabeli nie można nazywać królami Hisz- panii. W naszej pracy polemizujemy z takim stanowiskiem. Dowodzimy, że już w średniowieczu hiszpańskim mówiło się o Hiszpanii i to nie tylko w wymiarze geograficznym, ale jako o wspólnocie historycznej i religijno- kulturalnej. Istnieją też dowody na tytułowanie przez współczesnych Iza- beli i Ferdynanda „królami Hiszpanii”, tak na Półwyspie Iberyjskim, jak i poza jego granicami. Naszym zdaniem ideę Hiszpanii najpełniej wyra- 10 Por. Guillermo Redondo Veintemillas, Fernando II de Aragón. Rasgos de un soberano con vocación universal (1452–1516), w: Ferdinandus Rex Hispaniarum. Príncipe del Renacimiento,   oprac. Ricardo Centellas Salamero, Zaragoza 2006, s. 111–127. 16  Wstęp żał projekt polityczny Ferdynanda, zwłaszcza jego koncepcja polityki zagra- nicznej. * Rekonstrukcja głównych założeń i kierunków polityki zagranicznej Fer- dynanda Katolickiego wymagała analizy zróżnicowanej bazy źródłowej. Wykorzystana została dokumentacja archiwalna i drukowana. Zasadni- czy materiał archiwalny pochodzi z Archivo General de Simancas, który uzupełniają dokumenty z Archivo de la Corona de Aragón w Barcelonie, Archivo de la Diputación Provincial de Zaragoza, Archivo Histórico Nacio- nal w Madrycie, Archivo General de Indias w Sewilli oraz z Archivo de la Real Academia de la Historia i Biblioteca Nacional w Madrycie. Ze źró- deł archiwalnych, poza tekstami traktatów międzynarodowych i rozporzą- dzeń królewskich, szczególnie przydatne okazały się listy Ferdynanda Kato- lickiego do swoich ambasadorów. Źródła drukowane to przede wszystkim kroniki, z których najbardziej użyteczna okazała się Historia del Rey Don Hernando El Católico Jerónima Zurity11. Wykorzystano również Memorias del reinado de los Reyes Cató- licos Andrésa Bernáldeza12, Crónica de los Reyes Católicos Hernanda del Pulgara13 oraz Crónica de los Reyes Católicos Alonsa de Santa Cruz14. Ana- lizie poddano dzieła Niccola Machiavellego, zwłaszcza Księcia15 i Rozważa- nia nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza16, a także nietłumaczone na język polski jego listy do Francisca Vettoriego17. Spośród wielkiej liczby publikacji książkowych wykorzystanych w ni- niejszej monografii na szczególną uwagę zasługują prace wspomnianego już José María Doussinague (zob. przypisy 1 i 2). W naszych rozważa- niach poddaliśmy je krytycznej analizie, polemizując z podstawowym zało- żeniem, które autor powtarza w każdej z prac, a mianowicie że cała poli- tyka zagraniczna Ferdynanda Katolickiego była podporządkowana hasłu „pokój wśród chrześcijan i wojna z niewiernymi”. Taka hierarchizacja celów jest trudna do zaakceptowania. Jak próbujemy udowodnić, dla Ferdynanda 11 Jerónimo Zurita, Historia del Rey Don Hernando El Católico. De las epresas y Ligas de Italia, red. Ángel Canellas López, t. I–VI, Zaragoza 1989–1996. 12 Andrés Bernáldez, Memorias del reinado de los Reyes Católico, red. Manuel Gómez-Mo- reno y Juan de Carriazo, Madrid 1962. 13 Hernando del Pulgar, Cronica de los Reyes Catolicos. don Fernando y Doña Isabel de Ca- stilla y de Aragón, red. Juan de Carriazo, t. I–II, Madrid 1943. 14 Alonso de Santa Cruz, Crónica de los Reyes Católicos, red. Juan de Carriazo, t. I–II, Se- villa 1951. 15 Niccoló Machiavelli, Książę, przeł. Anna Klimkiewicz, Kraków 2005. 16 Idem, Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, przeł. Krzysztof Żaboklicki, Warszawa 1987. 17 Idem, Epistolario privado. Las cartas que nos desvuelan el pensamiento y la personalidad de uno de los intelectuales más importantes del Renacimiento, Madrid 2007. Wstęp 17 „wojna z niewiernymi” nie była warunkiem sine qua non pokoju w Euro- pie. W niniejszej próbie rekonstrukcji przyjęto odmienny punkt wyjścia, niż to proponuje José María Doussinague. Uznaliśmy, że nie sposób zrozumieć całokształtu polityki zagranicznej Ferdynanda Katolickiego bez uwzględ- nienia czynników historycznego i geopolitycznego. W takim ujęciu cele poli- tyki zagranicznej hiszpańskiego króla miały charakter strategiczny i han- dlowy, a nie religijny. Ten wątek rozprawy mógł być wzbogacony dzięki adaptacji na nasz uży- tek niektórych prac z zakresu geopolityki, w szczególności Jaime Vicensa Vivesa18 i Carla Jeana19. Pomocne okazały się także książki Julio Valdeóna Baruque20, Vicente Palacio Atarda21, Ramóna Peralta22, José María Cara- scala23, Luisa Gonzáleza Antóna24 oraz Julíána Maríasa25. Z pozycji poświęconych polityce afrykańskiej za szczególnie przydatne uznaliśmy opracowania Curso de conferencias sobre la politíca africana de los Reyes Católicos26, Relaciones de la Península Ibérica con el Magreb27 i El Tratado de Tordesillas28, a także prace następujących autorów: Ángeles Masía de Ros29, Beatriz Alonso Acero30, Antonio Rumeu de Armas31, María Dolores López Pérez32 oraz Jesús Lalinde Abadia. Do spraw związanych z odkrywczą podróżą Kolumba, rolą w niej Fer- dynanda oraz jego późniejszej polityki wobec Nowego Świata cenne okazało się zwłaszcza opracowanie Cristóbal Colón, su tiempo y sus reflejos. V Cen- 18 Jaime Vicens Vives, España. Geopolítica del Estado y del imperio, Barcelona 1940; idem, Tratado general de geopoltica, Barcelona 1981. 19 Carlo Jean, Geopolityka, Wrocław 2003. 20 Julio Valdeón Baruque, La Reconquista. El concepto de España: unidad y diversidad, 30 Beatriz Alonso Acero, Cisneros y la conquista española del norte de África: cruzada, po- lítica y arte de la guerra, Madrid 2006. 31 Antonio Rumeu de Armas, España en el Africa Atlántica, t. I–II, Madrid 1957. 32 María Dolores López Pérez, La Corona de Aragón y el Magreb en el siglo XIV, Madrid  Jesús Lalinde Abadía, La Corona de Aragón en el Mediterráneo medieval (1229–1479), na 1951. 1995. Zaragoza 1979. Madrid 2006. cio Atard, Madrid 2005. 2005. 21 De Hispania a España. El nombre y el concepto a través de los siglos, red. Vicente Pala- 22 Ramón Peralta, Teoría de Castilla. Para una comprensión nacional de España, Madrid 23 José María Carrascal, España. La nación inacabada, Madrid 2004. 24 Luis González Antón, España y las Españas, Madrid 2007. 25 Julíán Marías, España inteligible. Razon histórica de las Españas, Madrid 2000. 26 Curso de conferencias sobre la política africana de los Reyes Católicos, praca zbiorowa, t. I–VI, Madrid 1951–1953. 27 Relaciones de la Península Ibérica con el Magreb (siglos XIII–XVI), Mercedes García-Are- nal y María J. Viguera (red.), Madrid 1988. tonio Ribot García, t. I–III, Madrid 1995. 28 El Tratado de Tordesillas y su época. Congreso Internacional de Historia, oprac. Luis An- 29 Ángeles Masía de Ros, La Corona de Aragón y los Estados del Norte de África, Barcelo- 18  Wstęp tenario de la muerte del Almirante en Valladolid34, a także prace: Consu- elo Varela, Lourdes Díaz-Trechuelo36, Juana Manzano y Manzano37 i José María Pérez Collados38. Do analizy polityki śródziemnomorskiej i europejskiej Ferdynanda Kato- lickiego szeroko wykorzystano prace Luisa Suáreza Fernándeza39, Migu- ela Ángela Ochoa Bruna40 i Baróna de Terrateig41. Ważną książką rzuca- jącą światło na korzenie polityki europejskiej Ferdynanda jest opracowanie Jaime Vicensa Vivesa poświęcone Janowi II Aragońskiemu42. Na potrzeby naszej analizy zostały również przestudiowane liczne monografie dotyczące Ferdynanda Katolickiego oraz opracowania szcze- gółowe odnoszące się do kwestii związanych z polityką zagraniczną Hisz- panii w interesującym nas okresie, których wykaz zamieszczono w biblio- grafii. * Autor pragnie wyrazić swą wdzięczność Osobom, bez których książka ta nie mogłaby powstać. Szczególne słowa podziękowania kieruję pod adresem prof. zw. dr. hab. Macieja Serwańskiego z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna- niu, mojego Mistrza, któremu zawdzięczam swoją formację naukową. Przez cały czas mojej pracy nad książką wspierał mnie cennymi radami, a Jego merytoryczne uwagi pozwoliły mi uniknąć wielu błędów. Wdzięczny jestem również profesorowi Guillermo Redondo Veintemillas z Universidad de Zaragoza za niezmienną życzliwość i pomoc okazywane mi od roku 2005, w którym po raz pierwszy przybyłem do Saragossy. Dziękuję również jego uniwersyteckim kolegom, profesorom: Este- banowi Sarasie Sánchez, Guillermo Pérezowi Sarrión, Enrique Solano Camón, Eliseo Serrano Martín i Encarnie Jarque Martínez za inspirujące rozmowy, które pozwoliły mi zgłębić różnorodne problemy z zakresu histo- rii Hiszpanii. 34 Cristóbal Colón, su tiempo y sus reflejos. V Centenario de la muerte del Almirante en Val- ladolid, praca zbiorowa, t. I–II, Valladolid 2006.  Consuelo Varela, La caída de Cristóbal Colón. El juicio de Bobadilla, Madrid 2006. 36 Lourdes Díaz-Trechuelo, Cristobal Colón en su Centenario, Madrid 2006. 37 Juan Manzano y Manzano, Cristobal Colón. Siete años decisivos de su vida, Madrid 1964. co, Borja 1992. 38 José María Pérez Collados, Las Indias en el pensamiento político de Fernando el Católi- 39 Luis Suárez Fernández, El camino hacia Europa, Madrid 1990. 40 Miguel Ángel Ochoa Brun, Historia de la diplomacia española, t. IV, Madrid 1995. 41 Barón de Terrateig, Política del Rey Católico en Italia 1507–1516, t. I–II, Madrid 1963. 42 Jaime Vicens Vives, Juan II de Aragón (1398–1479): monarquía y revolución en la España del siglo XV, Pamplona 2003. Wstęp 19 Profesor Anie Marii Carabias Torres z Universidad de Salamanca i pro- fesor Isabeli del Val Valdivieso z Universidad de Valladolid serdecznie dzię- kuję za konsultacje i pomoc bibliograficzną. Wreszcie, szczególną wdzięczność winien jestem moim Rodzicom, za wsparcie i wyrozumiałość. Rozdział pierwszy NowożytNa polityka Na półwyspie iberyjskim albo prefiguracja machiavellego 1. „noWy książę”: Ferdynand katolicki i katechizm noWożytnej polityki Odrodzenie to czas głębokich zmian politycznych i społecznych w Euro- pie. Na gruncie nowego systemu wartości kształtowały się nowe koncepcje człowieka, społeczeństwa i świata. W wyniku rozpadu średniowiecznych uniwersalizmów – papieskiego i cesarskiego – powstawały nowożytne pań- stwa narodowe. Absolutystyczny sposób rządzenia nowymi monarchiami wymagał nowego uzasadnienia. Tym, który stworzył fundamenty nowo- żytnej filozofii politycznej, był Niccolò Machiavelli1, ale należy pamiętać o prekursorskiej roli Dantego, który był „pomostem między średniowie- czem a humanizmem”2. Jak podkreśla George Uscatescu, obaj – Dante i Machiavelli – byli rozmiłowani w starożytnych klasykach. Dla pierwszego wzorem był Wergiliusz, dla drugiego Liwiusz. Tym, co łączyło obu myśli- cieli, było „permanentne przeciwstawianie starożytnej virtù nowożytnemu zepsuciu”. Machiavelli, stojąc na gruncie realizmu politycznego4, patrzył na politykę bez złudzeń, co pozwoliło mu dostrzec rzeczy dotąd pomijane milczeniem. Ten włoski myśliciel i patriota miał jedno wielkie marzenie – zjednoczenie 1 Friedrich Meinecke, Die Idee der Staatsräson in der neueren Gesichte, München–Berlin 1927; korzystałem z wydania hiszpańskiego tej pracy La idea de la razón de Estado en la edad moderna, Madrid 1997, s. 31. 2 George Uscatescu, De Maquiavelo a la Razón de Estado, Madrid 1951, s. 11.  Ibidem. 4 Realizm polityczny – umiejętność podejmowania działań dotyczących sfery polityki odpo- wiednich do potrzeb i o zakresie możliwym lub koniecznym do urzeczywistnienia. Zob. Ja- cek Bartyzel, Bogdan Szlachta, Adam Wielomski, Encyklopedia polityczna, t. 1, Radom 2007, s. 348–351. Taka definicja nawiązuje do mającego długą tradycję podziału na dwa rodzaje my- ślenia: realistycznego i idealistycznego. To pierwsze, mówiąc najprościej, oznacza zdolność wi- dzenia rzeczy takimi, jakie one są, podczas gdy idealiści patrzą na świat przez pryzmat tego, 24  Nowożytna polityka na Półwyspie Iberyjskim... Italii. Zatroskany losami ojczyzny, przerwał swoje studia nad Liwiuszem i zajął się sprawami bieżącymi. Na podstawie obserwacji sytuacji poli- tycznej oraz studiów nad starożytnymi klasykami, zwłaszcza Liwiuszem, doszedł do wniosku, że w kraju konieczna jest zmiana systemu rządów. Nie- nawiść pomiędzy poszczególnymi księstwami, przekupstwo, zdrady i brak patriotyzmu uczyniły bowiem z Italii łatwy łup dla chciwych i potężnych sąsiadów. Dlatego Machiavelli uważał, że jedynym skutecznym rozwiąza- niem będzie przejęcie władzy przez wybitną jednostkę, która ustanawia- jąc w kraju silne rządy, przełamie partykularyzm poszczególnych prowincji i utrzyma w karbach buntujące się masy. Taka jest geneza Księcia, jego naj- słynniejszej książki. Oceniając to dzieło Machiavellego, musimy o tym kon- tekście pamiętać. Nieodzowne wydaje się również czytanie Księcia wraz z rozpoczętymi w tym samym niemal czasie Rozważaniami nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, w których znajdziemy cenne uzupełnienia rad dla „nowego księcia”.  Istnieje wiele interpretacji na temat tego, co Machiavelli chciał powie- dzieć w swoich dwóch najważniejszych pracach. Isaiah Berlin w znanym szkicu z 1972 roku podaje, że doliczył się ponad dwudziestu najważniej- szych interpretacji Księcia i Rozważań. Z każdym rokiem ich lista się roz- rasta. Machiavelli jest bowiem nadzwyczaj wpływowym pisarzem politycz- nym. Swoimi tekstami silnie wpłynął na czołówkę nowożytnych filozofów (Bacon, Hobbes, Monteskiusz) i współczesnych myślicieli politycznych (Leo Strauss, Isaiah Berlin, Harvey C. Mansfield, J.G.A. Pocock i in.). Należy zaznaczyć, że dzieło Machiavellego należy do kontrowersyjnych i wzbu- dza wiele emocji. Dość powszechnie zarzuca się Machiavellemu amoralizm, patronowanie oszustom i tyranom, a także gloryfikację wojny i terroru. Z pewnością wpływ na to ma fakt, iż liczni despoci posługują się Księciem  od XVI wieku6. Istnieje kilka powodów, dla których sięgamy do Machiavellego w naszych rozważaniach o polityce zagranicznej Ferdynanda Katolickiego. Po pierw- sze, jak już zaznaczyliśmy, jego dzieło jest głęboko osadzone we włoskich realiach przełomu XV i XVI wieku, które czasowo zbiegają się z panowaniem Ferdynanda Katolickiego. Musimy pamiętać, że Machiavelli był naocznym świadkiem znacznej części opisywanych wydarzeń, a swoje dzieło tworzył pomiędzy lipcem a grudniem 1513 roku lub najdalej pierwszymi miesiącami 1514 roku7. Po drugie, król hiszpański odegrał znaczącą, żeby nie powie- dzieć – kluczową rolę w wydarzeniach włoskich tego okresu. Machiavelli jaki być on powinien. Więcej zob. Aleksander Smolar, Świat między realizmem a idealizmem, „Res Publica Nowa”, nr 3/2004, s. 6–13.  Isaiah Berlin, Oryginalność Machiavellego, w: idem, Pod prąd, Poznań 2002, s. 96–157. 6 O różnych odczytaniach dzieła Machiavellego i ich wpływie na współczesną myśl poli- tyczną pisze Romuald Piekarski w swojej interesującej książce Koncepcja cnót politycznych Machiavellego na tle elementów klasycznej etyki cnót, Gdańsk 2007. 7 Zob. Konstanty Grzybowski, Wstęp do: Mikołaj Machiavelli, Książę, przeł. Wincenty Rzy- mowski, Wrocław 1969, s. XL–XLI. „Nowy książę”: Ferdynand Katolicki i katechizm nowożytnej polityki 25 na kartach Księcia kilka razy przywołuje Ferdynanda Katolickiego, oce- niając jego i jego politykę zagraniczną. Po trzecie wreszcie, mamy powody przypuszczać, że to nie Cesar Borgia8 – jak sugerują sam autor oraz więk- szość interpretatorów – posłużył za model „nowego księcia”, tylko Ferdy- nand Katolicki. Faktem jest, że Cesar Borgia pojawia się na kartach Księ- cia najczęściej i to właśnie on jest obdarzony wieloma cechami wychwala- nymi przez autora, ale czy to oznacza, że jest on głównym i pozytywnym bohaterem dzieła Machiavellego – ucieleśnieniem geniuszu i cnót „nowego księcia”? Można dyskutować, czy odpowiedź twierdząca – mimo że taka przeważa w dotychczasowych interpretacjach – jest najtrafniejsza. To nie przypadek, że opinia o „modelowym” charakterze Cesara Borgii rozpowszechniana jest szczególnie przez włoskich interpretatorów myśli Machiavellego9. Niewy- kluczone, że mamy tu do czynienia z motywacją narodową. Naszym zda- niem należy odejść od tradycyjnego i jednostronnego odczytywania Księcia, który – jak wiele na to wskazuje – jest utworem z kluczem i należy doszuki- wać się w nim ukrytego sensu. Przemawia za tym sposób narracji, zwłasz- cza częste posługiwanie się przez autora kontrastami i antytezami. Jeśli zatem weźmiemy pod uwagę, że według niektórych krytyków10 Książę wpi- suje się w tradycję wywodzących się od Ksenofonta „zwierciadeł władców” – popularnych we włoskim odrodzeniu – to w przypadku utworu Machia- vellego powinniśmy mówić raczej o „krzywym zwierciadle”. Lektura Księ- cia sprawia bowiem wrażenie pewnej dychotomii czy dysonansu. Utwór ma jakby dwa poziomy: realny, którego bohaterem (negatywnym) jest Cesar Borgia, oraz idealny, którego bohaterem (pozytywnym) – jak w klasycz- nych zwierciadłach – jest Ferdynand Katolicki. Wydaje się, że z pewnych 8 Cesar Borgia (11475–1507), syn Rodrigo Borgia – papieża Aleksandra VI, brat Lukre- cji; mianowany w szesnastym roku życia przez ojca arcybiskupem Walencji, zabójca własnego brata, księcia Gandii. W 1498 roku zrezygnował z godności duchownych, by stworzyć własne państwo. Najpierw udał się do Francji, wioząc królowi Ludwikowi XII papieskie pozwolenie na rozwód i zgodę na poślubienie wdowy po Karolu VIII, przynoszącej mu w posagu Bretanię. Cesar otrzymał w zamian od króla Księstwo Valentinois, tytuł księcia Valentino, krewniacz- kę króla, Carlottę, córkę króla Nawarry – Jeana d’Albret, za żonę oraz 100 jeźdźców francu- skich, którzy wraz z dalszym poparciem monarchy mieli mu pomóc w stworzeniu upragnio- nego państwa. Dzięki pomocy ojca został mianowany księciem Romanii w 1500 roku, ale po śmierci papieża państwo Cesara się rozpadło. Nowy papież Juliusz II kazał go w 1503 roku aresztować, ale udało mu się zbiec i schronić w Neapolu. Tam został zatrzymany przez żoł- nierzy Ferdynanda Katolickiego i odesłany do Hiszpanii, gdzie spędził dwa lata. W 1506 roku zbiegł do Nawarry na dwór swojego szwagra, któremu służąc, zginął w 1507 roku podczas ob- lężenia Lerin. Jego działania charakteryzowały okrucieństwo, brak skrupułów, przekupstwo i zdrada. Więcej zob. José Catalán Deus, El príncipe del Renacimiento. Vida y leyenda de Ce- sar Borgia, Barcelona 2008. 9 Por. m.in. Federico Chabod, Escritos sobre Maquiavelo, México 1994, s. 71–72. 10 Za taką kwalifikacją opowiada się m.in. Leo Strauss. Zob. Romuald Piekarski, Koncep- cja cnót politycznych Machiavellego na tle elementów klasycznej etyki cnót, op. cit., s. 35, przy- pis 58. Według innych autorów Książę jest traktatem politycznym, zob. Historia literatury włoskiej, red. Piotr Salwa, t. I, Warszawa 2006, s. 230. 26  Nowożytna polityka na Półwyspie Iberyjskim... względów autor posłużył się ukrytym kluczem, aby zamaskować swojego pozytywnego bohatera. Robi to na dwa sposoby: w sposób mniej zawoalo- wany, kiedy nie wymienia go wprost z imienia i nazwiska, ale i tak wia- domo, że chodzi o Ferdynanda Katolickiego. Taki przypadek mamy w roz- dziale XVIII: „Pewien władca nam współczesny, a imienia jego lepiej nie wymieniać, nigdy nic innego nie głosi jak pokój i wiarę, choć jednej i drugiej sprawy gorącym jest nieprzyjacielem; gdyby zaś i jednej i drugiej wierno- ści dochował, byłby już nieraz utracił i poważanie, i państwo”11. Drugi spo- sób, mocno zawoalowany, wiąże się z przedstawieniem cech, którymi powi- nien legitymować się „nowy książę”. Tutaj autor raz posługuje się techniką teza–antyteza, jak w przywołanym wyżej cytacie, gdzie najpierw zarzuca „pewnemu władcy” cynizm, a następnie usprawiedliwia go koniecznością; innym razem stosuje technikę „odkłamywania” swojego „realnego” boha- tera (Cesara Borgii) polegającą na tym, że autor najpierw w Księciu przy- pisuje mu pewne cechy, które następnie dyskredytuje w Rozważaniach. Oto znamienny przykład z rozdziału VII: „Książę [Cesar Borgia] zdobyw- szy Romanię, zastał tam rządy nieudolnych panów, którzy raczej grabili poddanych, niż wprowadzali porządek (...) postawił zatem na czele mes- ser Remirra de Orco12, człowieka okrutnego i bezwzględnego, któremu dał pełną władzę. (...) Lecz wkrótce wydało się księciu, że władza tak wyjątkowa nie jest konieczna (...) a ponieważ wiedział, że swoją srogością w przeszło- ści ściągnął na siebie nienawiść, więc aby oczyścić się w oczach tych ludów i całkiem je zjednać, zapragnął dowieść, że jeśli jakieś zaszło tu okrucień- stwo, nie od niego pochodzi, lecz jest wynikiem gwałtownej natury mini- stra. Korzystając z owej okazji, pewnego ranka kazał go poćwiartować i na placu w Cesenie wystawić szczątki, a obok pień drzewny i zakrwawiony nóż”13. Mamy tutaj do czynienia z bezprzykładną apologią mordu z premedy- tacją popełnionego w celu uzyskania doraźnych celów politycznych. Należy zadać pytanie, czy ktoś zdolny do takich okrucieństw mógłby być wzorem idealnego władcy. Czy Machiavelli rzeczywiście był apologetą władzy bez żadnych ograniczeń? Autor sam daje nam odpowiedź w Rozważaniach, gdzie pisze: „Władca bowiem, któremu wszystko wolno, postępuje jak sza- leniec”14. Takie stanowisko autora nie dziwi, jeśli weźmiemy pod uwagę, iż skłaniał się on raczej ku republikańskiej formie rządów. Wydaje się, że Machiavelli był wyraźnie rozdarty między Księciem, który jest apologią cytaty pochodzą z tego wydania. 12 Remirro de Orco, właściwie Ramiro de Lorqua, Hiszpan, zaufany generał Cesara Borgii, 11 Niccolò Machiavelli, Książę, przeł. Anna Klimkiewicz, op. cit., s. 78. Wszystkie pozostałe któremu ten powierzył misję spacyfikowania Romanii. 13 Niccolò Machiavelli, Książę, op. cit., s. 39. 14 Idem, Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, przeł. Krzysztof Żaboklicki, w: idem, Książę, Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem histo- rii Rzymu Liwiusza, op. cit., s. 170. Wszystkie pozostałe cytaty z Rozważań pochodzą z tego wydania. „Nowy książę”: Ferdynand Katolicki i katechizm nowożytnej polityki 27 „nowych monarchii”, a Rozważaniami, które są hołdem złożonym republi- kańskiej formie rządów. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że w Księciu  Machiavelli świadomie wychwala pewne cechy i postawy, które usprawie- dliwiałyby poczynania „nowego księcia” w warunkach włoskich, a których w rzeczywistości sam nie akceptował. Robił tak z przyczyn koniunktural- nych, mianowicie w celu zaskarbienia sobie łask Medyceuszy – co może potwierdzać dedykacja Księcia Lorenzo Medici. Natomiast swoje prawdziwe poglądy wyraził pisarz w Rozważaniach, które według wielu autorów sta- nowią główne jego dzieło. Dlatego też aby zrekonstruować modelowy por- tret „nowego księcia”, powinniśmy się opierać na pracach Machiavellego. Nie jest naszym celem dokonywanie nowej i całościowej interpretacji dzieła myśliciela z Florencji, zamierzamy jedynie na jego podstawie wykazać, że to Ferdynand Katolicki jawi się jako prototyp modelu „nowego księcia” i pre- kursor nowożytnej polityki. Na początek spróbujmy wyjaśnić, z jakich powodów Machiavelli pozo- stawił Ferdynanda Katolickiego na drugim planie, choć to on wydaje się najlepszym odpowiednikiem „nowego księcia”. Naszym zdaniem powo- dów mogło być kilka: po pierwsze, przyjęty przez autora podział ustro- jów. Jak wiadomo, Machiavelli wyróżnia republiki i księstwa, czyli monar- chie, a te ostatnie dzieli na: dziedziczne, mieszane i nowe. Głównym kryte- rium takiego podziału uczynił autor sposób dojścia do władzy rządzącego, o czym mówi nam tytuł rozdziału pierwszego. Zaprezentowana typolo- gia jest odbiciem ustrojowej złożoności renesansowej Italii, w której domi- nowały nowo powstające księstwa. Nic zatem dziwnego, że to właśnie im Machiavelli poświęcił najwięcej uwagi, marginalnie traktując monarchie dziedziczne, zwłaszcza hiszpańską. Ze względu bowiem na swoją specyfikę – pluralizm królestw15 – model hiszpański nie był dobrym wzorem dla Ita- lii, której był potrzebny raczej model francuskiej monarchii, rozszerzają- cej się poprzez inkorporację16. Po drugie, Ferdynand Katolicki nie był Wło- chem, więc trudno było autorowi dawać swoim rodakom za wzór obcego władcę. Na dodatek miał on skomplikowane relacje z innymi krajami, w tym z państwami włoskimi. Po trzecie, ze względu na oddalenie Hisz- panii arkana polityki Ferdynanda nie były tak dobrze znane Machiavel- lemu, jak to było w przypadku Cesara Borgii, z którym miał osobiste kon- takty. Po czwarte, wydaje się, że dla Machiavellego Ferdynand Katolicki uosabiał ekstremalny przykład opozycji między słowami a czynami i gdyby zechciał napisać o tym wprost, król mógłby poczuć się urażony i działać na szkodę autora za pośrednictwem swoich agentów lub stronników Medyce- uszy, którzy właśnie usadowili się ponownie we Florencji dzięki wojskom Ferdynanda Katolickiego17. Po piąte wreszcie, być może działał tutaj czyn- nik osobisty – Machiavelli był zwyczajnie zazdrosny, że to Hiszpanie mają 15 Piszę o tym w dalszej części książki. 16 Por. Luis Diez del Corral, La Monarquía hispanica en el pensamiento europeo. De Ma­ quiavelo a Humboldt, Madrid 1976, s. 12. 17 Ibidem, s. 27. 28  Nowożytna polityka na Półwyspie Iberyjskim... wybitnego władcę, który w sposób tak doskonały umiał wcielić w życie jego teorie. Nie zapominajmy, że Machiavelli pisał swoje dzieło przede wszyst- kim dla Włochów, jego „nowy książę” miał wypędzić z Italii wszystkich obcych „barbarzyńców”, a przecież król hiszpański był jednym z nich. Dla- tego Ferdynand Katolicki mógł wzbudzać w Machiavellim ambiwalentne uczucia – na przemian podziw i nienawiść. Jeśli weźmiemy pod uwagę intencje, jakie przyświecały autorowi przy pisaniu Księcia, oraz poważnie potraktujemy postulat o jego komplemen- tarności z Rozważaniami, to wówczas stanie się jasne, że tym, który rzeczy- wiście ucieleśnia wzór „nowego księcia”, jest Ferdynand Katolicki, „ukryty” bohater Machiavellego. Swoją podstawową intencję Machiavelli wyraził w następujących słowach: „ponieważ mym zamysłem jest napisać coś uży- tecznego dla tych, którzy rzecz pojmują, zdało mi się słusznym dążyć za realną prawdą rzeczy, a nie za jej wyobrażeniem. A wielu wyobrażało sobie republiki i księstwa, których tak po prawdzie nigdy ani nie widziano, ani nie poznano (...)”18. Zważywszy na to oraz na główne marzenie Machiavellego – zjednocze- nie Italii – nie wydaje się, aby głównym protagonistą swojej idei zechciał on uczynić Cesara Borgię, któremu nie udało się jej zmaterializować. Cel ten osiągnął natomiast Ferdynand Katolicki w odległej Hiszpanii, za co zyskał nieskrywany podziw Machiavellego wyrażony w XXI rozdziale Księ- cia: „Nic tak bardzo nie przydaje księciu szacunku, jak wielkie przedsię- wzięcia oraz niezwykłe, a przykładne czyny. Przykładem z naszych czasów jest Ferdynand Aragoński, obecny król Hiszpanii. Można go nazwać n i e- m a l n o w y m k s i ę c i e m [podkr. – F.K.], gdyż z króla słabego, dzięki sła- wie i dzięki świetności stał się pierwszym królem chrześcijan; i jeśli zwa- życie jego poczynania, uznacie, że wszystkie były bardzo wielkie, niektóre zaś nadzwyczajne. Na początku swych rządów uderzył na Granadę i ta wyprawa dała podstawę dla jego państwa. Najpierw prowadził rzecz ostroż- nie i nie budząc podejrzeń, by nikt nie stanął mu na przeszkodzie, i zajął tą wojną uwagę baronów Kastylii, którzy myśląc o niej, nie myśleli o zmia- nach, on zaś tym sposobem – nim spostrzegli – zyskał poważanie i wła- dzę nad nimi. Za pieniądze Kościoła i ludu mógł utrzymać wojsko i pod- czas długiej tej wojny stworzyć podstawę dla własnej armii, która mu póź- niej przyniosła sławę. Poza tym, aby móc podjąć większe wyprawy, sięgnął do okrucieństwa i zasłaniając się ciągle religią i zbożnym celem wypędził marranów i pozbył się ich ze swego państwa; trudno o przykład bardziej nikczemny oraz niezwykły. Pod tym samym pozorem uderzył na Afrykę, urządził wyprawę na Italię, a w końcu napadł na Francję i w taki to spo- sób zawsze czynił i zamyślał rzeczy wielkie, co u poddanych budziło ciągłą niepewność i podziw oraz ciekawość wydarzeń. A z jednego czynu wynikał 18 Niccolò Machiavelli, Książę, op. cit., s. 67. „Nowy książę”: Ferdynand Katolicki i katechizm nowożytnej polityki 29 następny, tak że nigdy nie było czasu, by ludzie mogli w spokoju przeciw niemu podjąć jakieś działanie”19. Czytając powyższy fragment, zwróćmy uwagę na następujący passus: „Można go [Ferdynanda Katolickiego] nazwać niemal nowym księciem”20. Co ma oznaczać słówko „niemal”? Czy należy je wiązać z faktem występo- wania na kartach Księcia terminu „nowy książę” w różnych znaczeniach? Z analizy tekstu wynika, że może ono oznaczać: fundatora nowej dynastii w państwie już ustanowionym, czyli nowego księcia w starym państwie lub nowego człowieka, który – jak Franciszek Sforza z Mediolanu – siłą zawład- nął państwem; księcia całkowicie nowego w państwie zupełnie nowym, czyli człowieka, który ufundował nowe państwo po przyłączeniu państwa już istniejącego. Nowy książę w nowym państwie może naśladować spo- sób rządzenia innych książąt albo też rządzić według reguł wymyślonych przez siebie samego; wreszcie może odegrać rolę kreatora nowych, radykal- nych sposobów rządzenia i fundatora nowego typu społeczeństwa, łącznie z nową religią21. Wydaje się, że klucza do wyjaśnienia naszego dylematu powinniśmy szu- kać w tej ostatniej grupie twórców nowych społeczeństw, których Machia- velli charakteryzuje w VI rozdziale Księcia. Są to władcy, którzy – jak informuje tytuł rozdziału – zdobyli swoje księstwa „własnym wojskiem i cnotą”22. Machiavelli tak uzasadnia odwołanie się do postaci historycz- nych: „Niech nikt się nie dziwi, że mówiąc o księstwach całkiem nowych, o książętach oraz o państwie, przytoczę najwyższe przykłady; a skoro ludzie prawie nigdy, chadzając utartymi przez innych drogami i w czynach swych ich naśladując, nie potrafią ani dróg takich ściśle się trzymać, ani w cnocie dorównać tym, których naśladują, mądry człowiek zawsze powinien podą- żać drogami utartymi przez wielkich ludzi i naśladować najbardziej z nich doskonałych tak, aby – jeśli własną cnotą im nie dorówna – chociaż po czę- ści sławy ich użył (...)”23. To wyjaśnia nam, że dla Machiavellego idealny typ „nowego księcia” ucieleśniają takie wielkie postaci, jak Mojżesz, Cyrus, Tezeusz czy Romulus, których opisuje w cytowanym rozdziale. A zatem w relacji do nich Ferdynand Katolicki – mimo swoich wielkich osiągnięć – zasługuje tylko na miano „niemal nowego księcia”. Nie ulega wątpliwości, że autor, określając w ten sposób króla hiszpańskiego, miał na myśli relację właśnie do tych „idealnych” typów czy modeli księcia. 19 Ibidem, s. 92. 20 Dodajmy, że w niektórych polskich tłumaczeniach to słówko „niemal” w ogóle się nie po- jawia, co w sposób oczywisty może utrudniać właściwe odczytanie roli, którą autor przypisu- je w swoim dziele Ferdynandowi Katolickiemu. Zob. m.in. Mikołaj Machiavelli, Książę, przeł. Wincenty Rzymowski, op. cit., s. 97. 21 Luis Diez del Corral, La Monarquía hispanica en el pensamiento europeo. De Maquiave- lo a Humboldt, op. cit., s. 28. 22 Niccolò Machiavelli, Książę, op. cit., s. 31. 23 Ibidem. 30  Nowożytna polityka na Półwyspie Iberyjskim... Czegoś podobnego nie znajdziemy w przypadku Cesara Borgii, który dla autora stanowi jedynie dobry przykład posługiwania się władzą. Machia- velli nie traktuje księcia Valentino w kategoriach – jak byśmy dziś to okre- ślili – męża stanu, ale raczej jako księcia–dyktatora. Nie ulega wątpliwości, że Cesar Borgia jest dla Machiavellego władcą jedynie do nadzwyczajnych poruczeń, jak do opisanej w Księciu pacyfikacji Romanii, gdzie szerzyły się anarchia i korupcja. W takich sytuacjach należy używać nadzwyczajnych środków, które nie sprawdzają się w warunkach pokoju, a także odpowied- nich wykonawców. Jest to więc typ władców tymczasowych, których „jedy- nym zadaniem jest stawienie czoła niebezpieczeństwu, ze względu na które zostali wybrani”24. Dopiero mając na uwadze ten kontekst, właściwie zro- zumiemy intencje autora wyrażone w rozdziale VII, gdzie tak charaktery- zuje Cesara Borgię: „Sumując zatem wszystkie czyny księcia, nie potrafił- bym go zganić, przeciwnie, wydaje mi się, że – jak też uczyniłem – można go za wzór stawić tym wszystkim, którzy dzięki fortunie i obcym wojskom doszli do władzy. On bowiem, wielkiego mając ducha i szczytne zamysły, nie mógł rządzić inaczej (...) Kto więc uważa za rzecz konieczną, aby swe nowe państwo osłaniać przed wrogiem, pozyskać przyjaciół, zwyciężać siłą lub też podstępem, budzić miłość i strach wśród ludzi, pozyskać wierność i respekt żołnierzy, usunąć tych, którzy mogą czy muszą zaszkodzić, polep- szyć dawne porządki nowym sposobem, być srogim i łaskawym, wielko- dusznym i szczodrym, pozbyć się wojsk niewiernych i stworzyć z nich nowe, utrzymać przyjaźń królów i książąt, tak by pomoc ci nieśli z wdzięczno- ścią albo z obawą szkodzili – żywszego przykładu znaleźć nie może, jak jego czyny”25. Zwróćmy uwagę, że autor stawia Cesara Borgię za wzór tym, któ- rzy zdobyli władzę „dzięki fortunie i obcym wojskom”, a nie własnej cnocie! Łatwo się domyśleć, że takowej książę ten nie ma, bowiem autor przypi- suje mu jedynie „ducha i szczytne zamysły”. W żadnym razie nie mogą one równać się z szacunkiem i sławą, którymi obdarzony jest Ferdynand Kato- licki. Podkreślmy, że charakteryzując króla hiszpańskiego, Machiavelli mówi o jego „wielkich i nadzwyczajnych przedsięwzięciach” oraz „niezwy- kłych czynach”. Przysporzyły one Ferdynandowi poważania i sławy, któ- rych pozbawiony jest Cesar Borgia. Jego „wszystkie czyny” przyniosły mu jedynie władzę, podobnie jak Agatoklesowi. „Jednakże cnotą nazywać nie można – zauważa Machiavelli – mordowania swych obywateli, zdrady przy- jaciół, łamania wiary, braku litości i pobożności; i sposobem tym można zdobyć imperium, ale nie chwałę”26. Chociaż słowa te dotyczą tyrana Syra- kuz, to równie dobrze można je odnieść do Cesara Borgii. Wydaje się pewne, że historyczny kostium służył autorowi jako środek do wyrażenia tego, co o współczesnych władcach, zwłaszcza włoskich, nie wypadało mu pisać otwarcie. To jeszcze jeden argument za tezą, iż Książę jest dziełem z klu- 24 Niccolò Machiavelli, Rozważania, op. cit., s. 149. 25 Idem, Książę, op. cit., s. 41. 26 Ibidem, s. 44. „Nowy książę”: Ferdynand Katolicki i katechizm nowożytnej polityki 31 czem. Warto w tym miejscu przytoczyć Friedricha Meinecke, który w swoim klasycznym już dziele pisał, że „teoria Machiavellego była jak szpada, która wbija się w polityczne ciało zachodniej humanistyki, wywołując jej krzyk i sprzeciw”27. W naszej próbie rekonstrukcji modelu renesansowego księcia pomocne będzie odwołanie się do podstawowych kategorii, na których Machiavelli budował swoją koncepcję władzy, a więc: fortuna, virtù, necessitá i occasione. Chociaż pojęcia te spotykamy już u myślicieli klasycznych, to autor Księcia  zmienia ich sens, czasami w sposób zasadniczy. Widać to już na przykładzie kluczowej pary pojęć w jego koncepcji, jaką tworzą fortuna i virtù. Machia- velli odrzuca przekonanie klasyków o całkowitym poddaniu człowieka śle- pemu losowi. Uważa, że skoro człowiek jest obdarzony wolną wolą, może przeciwstawić się przeznaczeniu. „Sądzę, że prawdą może być to – pisze Machiavelli – że fortuna po części rządczynią jest naszych czynów, a także i to, że nam zezwala, byśmy i my na wpół albo prawie [w połowie] nimi rządzili”28. Wynika z tego, że fortuna przynajmniej w części jest zmienna i poddaje się naszemu oddziaływaniu. Jak widać, Machiavelli preferuje czło- wieka czynu i „chce szczęście wymusić”29. Zgodnie z tym książę powinien walczyć o większą władzę, starając się utrzymać i poszerzyć swoje wpływy, by osiągać konieczne cele polityczne. Do tego jednak książę musi mieć virtù, czyli umiejętność dostrzeżenia i wykorzystania ofiarowanej przez fortunę okazji (occasione). Virtù to potencjał strategiczny, kreatywność w obcho- dzeniu się z fortuną. Ta cnota nie jest wrodzona ani powszechna, należy ją osiągnąć i wyćwiczyć w sobie30. Można powiedzieć, że to przywilej wybra- nych, bo „kiedy pragnie ona [fortuna] urzeczywistnić wielkie przedsięwzię- cia, wybiera człowieka mającego dość rozumu i dość cnót, by rozpoznać spo- sobności, którymi go obdarzy”31. Bez wątpienia taką łaską fortuny został obdarzony Ferdynand Aragoński, który w unii z Kastylią dostrzegł szansę na realizację jedności hiszpańskiej. To właśnie cnota virtù pozwoliła mu zmusić szlachtę do realizacji swoich ideałów i przedsięwzięć; wykazał się na- wet pewnym okrucieństwem, kiedy wygnał Żydów i muzułmanów. Były to akty smutne, ale konieczne do zyskania reputacji, by osiągnąć sławę32. Dzięki swojej roztropności oraz cnotom męstwa i odwagi stworzył funda- ment, na którym następnie zbudował trwałą budowlę w postaci monarchii, którą jego sukcesorzy przemienią w ogromne imperium. Z tej perspektywy jasno wynika, że Cesar Borgia nie sprostał fortunie, ponieważ nie zdołał zbudować trwałego fundamentu pod swoje państwo. Nie mogło być ina- czej, ponieważ książę Valentino swoją fortunę zawdzięczał ojcu, a nie wła- snej cnocie. Można więc powiedzieć, że fortuna zakpiła z księcia. Trudno   27 Friedrich Meinecke, La idea de la razón de Estado en la edad moderna, op. cit., s. 51. 28 Niccolò Machiavelli, Książę, op. cit., s. 102. 29 Alois Riklin, Niccolò Machiavellego nauka o rządzeniu, Poznań 2000, s. 48. 30 Robert Zimmer, Moraliści europejscy, Warszawa 2008, s. 29. 31 Niccolò Machiavelli, Rozważania, op. cit., s. 200. 32 José Manuel Bermudo, Maquiavelo, consejero de príncipes, Barcelona 1994, s. 238. 32  Nowożytna polityka na Półwyspie Iberyjskim... o lepszą konkluzję niż ten fragment z Rozważań: „Kiedy [fortuna] pragnie wywołać wielkie nieszczęścia, wybiera ludzi, którzy je przyśpieszą. Jeśli zaś znajdzie się ktoś, kto byłby w stanie je powstrzymać, zabija go lub pozbawia możności dokonania czegokolwiek”. Machiavelli uczy, że polityka jest to sztuka możliwości, a polityczny przy- wódca musi być realistą, co pozwoli mu wyczuć, co jest wykonalne, a co nie jest. Obok fortuny istnieje bowiem necessità – konieczność, której nie da się ominąć. U Machiavellego necessità ma wymiar „wybitnie historyczny”34, co powoduje, że od władców wymaga on rozumowania zawsze według histo- rycznych doświadczeń. Przypadek Ferdynanda Katolickiego jest tutaj zna- mienny, ponieważ swoją koncepcję polityki zagranicznej oparł on na prze- słankach geopolitycznych. Również jego idea hiszpańskiej jedności miała swoje zakorzenienie w myśleniu historycznym. To zestawienie Ferdynanda Katolickiego z Cesarem Borgią pozwala nam uzmysłowić sobie kapitalną różnicę w odniesieniu do virtus (cnót), którymi Machiavelli obdarza obu porównywanych władców. Otóż cnoty (męstwa, czynu, odwagi i sławy), które autor przypisuje księciu włoskiemu, okazują się służyć jedynie do utrzymania jego władzy i w tym sensie nawią- zują do virtus starożytnych. Natomiast cnoty, którymi obdarzony jest Fer- dynand Katolicki, przynoszą korzyść państwu, służą jego trwaniu i funk- cjonowaniu. To bardzo wa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Między wojną a dyplomacją. Ferdynand Katolicki i polityka zagraniczna Hiszpanii w latach 1492-1516
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: