Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00078 008470 10743552 na godz. na dobę w sumie
Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących. Geneza, instytucje, oddziaływanie - ebook/pdf
Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących. Geneza, instytucje, oddziaływanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 309
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1086-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autor rozpatruje uwarunkowania współczesnych migracji międzynarodowych, czyli ''kontekstu'', w ramach którego usytuowane zostały prawa imigrantów zarobkowych jako specyficznej grupy cudzoziemców. Zagadnienie migracji przedstawione zostało w pracy w ujęciu rozszerzonym jako proces zmiany miejsca zamieszkania oraz pobytu w ramach obcego etnicznie, językowo czy kulturowo środowiska.

Sytuacja pracowników migrujących to jedno z zagadnień omawianych w ramach szerokiego kontekstu międzynarodowej ochrony praw człowieka. Podobnie jak studia w dziedzinie migracji międzynarodowych, stanowi także obszar badań interdyscyplinarnych, podejmowanych między innymi na gruncie stosunków międzynarodowych, ekonomii czy studiów rozwojowych (ang. development studies). Rozpatrywanie ochrony migrantów wyłącznie na podstawie dotyczących tematu konwencji międzynarodowych nie dostarcza jednak całościowego obrazu ich sytuacji społecznej i prawnej a także praktycznych działań podejmowanych na rzecz ich ochrony.

Bogumił Termiński Absolwent Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW (2008) oraz podyplomowego Studium Bezpieczeństwa Narodowego UW (2009). Odbył staże naukowe na Université de Geneve oraz Boston University. Jego zainteresowania naukowe obejmują zagadnienia międzynarodowej ochrony praw człowieka, organizacji międzynarodowych oraz historii dyplomacji. Jest autorem kilku artykułów z dziedziny politologii i stosunków międzynarodowych opublikowanych w języku polskim, angielskim i francuskim. Od września 2009 jest stypendystą w The Graduate Institute w Genewie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Bogumił Termiński Absolwent Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW (2008) oraz podyplomowego Studium Bezpieczeństwa Narodowego UW (2009). Odbył staże naukowe w The Graduate Institute, Université de Genève oraz Boston University. Jego zainteresowania obejmują zagadnienia międzynarodowej ochrony praw człowieka, organizacji międzynarodowych oraz historii dyplomacji. Jest autorem artykułów z dziedziny politologii i stosunków międzynarodowych opublikowanych w języku polskim, angielskim i francuskim. Od września 2009 jest stypendystą w The Graduate Institute w Genewie. Niniejsza publikacja stanowi drugą w literaturze przedmiotu próbę całościowego spojrzenia na zagadnienie międzynarodowej ochrony pracowników migrujących. Praca podejmuje niezwykle aktualne obecnie zagadnienie, zwłaszcza w kontekście sytuacji Polski jako państwa członkowskiego Unii Europejskiej, którego obywateli cechuje duża skala podejmowanych ruchów migracyjnych, w szczególności tych o charakterze ekonomicznym. Przyczynić się ona może do lepszego zrozumienia przez polskie kręgi władzy zagadnień związanych z ochroną pracowników migrujących, w szczególności w kontekście dotyczących praw człowieka aktów prawa międzynarodowego publicznego, oraz funkcjonujących w jego ramach standardów ochrony omawianej w książce kategorii osób. Opisowy charakter pracy powinien stanowić cenną wskazówkę zarówno dla przed- stawicieli środowisk naukowych, jak i kręgów politycznych w zakresie aktualnego rozumienia społecznych uwarunkowań współczesnych migracji międzynarodowych. [...] Książka Bogumiła Termińskiego analizuje także działania podejmowane przez instytucje społeczeństwa obywa- telskiego, w tym organizacje pozarządowe, w zakresie pomocy osobom przebywającym i zatrudnionym poza kra- jem zamieszkania. Fragment ten okazać się może najbardziej przydatną częścią pracy, zwłaszcza dla wszystkich osób zaangażowanych w pomoc pracownikom migrującym, zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami. z przedmowy prof. Leonarda M. Hammera B o g u m i ł T e r m ń s k i i M i ę d z y n a r o d o w a o c h r o n a p r a c o w n Bogumił Termiński Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących Geneza, instytucje, oddziaływanie i k ó w m g r u i Cena 39,00 zł j ą c y c h M_O_P_M_OK_OK.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/18/13 2:48:28 PM Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Bogumił Termiński Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących Geneza, instytucje, oddziaływanie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Prof. dr hab. Grażyna Michałowska Dr Leszek Mitrus Projekt okładki i stron tytułowych Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadzący Paulina Martela Redaktor Danuta Trzpil Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Hanna Cieniuszek Skład i łamanie Dariusz Dejnarowicz Publikacja dofinansowana ze środków Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW oraz Instytutu Nauk Politycznych UW © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011 ISBN 978-83-235-0742-0 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http:/www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dla A. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wykaz akronimów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Przedmowa – prof. Leonard M. Hammer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.1. Teoretyczne ujęcie współczesnych migracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 1.1.1. Definiowanie migracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 1.1.2. Formy i rodzaje migracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1.1.3. Modele migracji 1.1.4. Wybrane typy migracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 1.1.5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 1.2. Migracje zarobkowe w dobie globalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.3. Tło historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 1.4. Przegląd piśmiennictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 1.5. Problemy definicyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 1.5.1. Przegląd stosowanych terminów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 1.5.2. Przegląd stosowanych definicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 2. Rozwiązania uniwersalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 2.1. Międzynarodowa Organizacja Pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 2.1.1. Początki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 2.1.2. Konwencja nr 66 Międzynarodowej Organizacji Pracy . . . . . . . . . . . 89 2.1.3. Konwencja nr 97 Międzynarodowej Organizacji Pracy . . . . . . . . . . . 92 2.1.4. Konwencja nr 143 Międzynarodowej Organizacji Pracy . . . . . . . . . 106 2.1.5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 2.2. Organizacja Narodów Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 2.2.1. Początki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 2.2.2. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 2.2.3. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych . . . . . . . 139 2.2.4. Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis treści 2.2.5. Deklaracja Narodów Zjednoczonych o prawach człowieka osób niebędących obywatelami kraju zamieszkania . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 2.2.6. Międzynarodowa Konwencja dotycząca Ochrony Praw Pracowników Migrujących i Członków Ich Rodzin . . . . . . . . . . . . . 153 2.2.7. Deklaracja Wiedeńska i Program Działań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 2.2.8. Światowa Konferencja Przeciw Rasizmowi, Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i związanej z nimi Nietolerancji 2.3. Międzynarodowa Organizacja do spraw Migracji 2.4. Inne organizacje i agendy systemu ONZ (UNESCO, WHO, OHCHR, UNHCR, FAO) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 2.5. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 . . . . . . . . . . . 183 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 3. Rozwiązania regionalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 3.1. Rada Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 3.2. Unia Europejska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 3.3. Organizacja Państw Amerykańskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 3.4. Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej . . . . . . . . . . . . . . . 222 3.5. Inne dokumenty wielostronne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 4. Rola stowarzyszeń pozarządowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 5. Próba podsumowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 Streszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Résumé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 Podstawowe dokumenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 Wykaz spraw, raportów i analiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Wykresy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz akronimów – Grupa Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku – Azjatyckie Centrum do spraw Migracji (NGO) – Stowarzyszenie Azji Południowo-Wschodniej – Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej – Stowarzyszenie Pracowników z Regionu Maghrebu we Francji (NGO) ACP AMC ASA ASEAN ATMF CARICOM – Wspólnota Karaibska i Wspólny Rynek CEDAW CERD CFMW CIMLA CIREFCA – Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet – Komitet do spraw likwidacji Dyskryminacji Rasowej – Komisja do spraw Filipińskich Pracowników Migrujących (NGO) – Centrum Informacji w zakresie Migracji w Ameryce Łacińskiej – Komitet Konferencji Międzynarodowej w sprawie Uchodźców w Ameryce Środkowej – Komitet do spraw Pracowników Migrujących – Centrum do spraw Ochrony Praw Mieszkaniowych i Przeciwdziałania – Centrum do spraw Badań nad Migracjami, Polityką i Społeczeństwem Eksmisjom (NGO) (NGO) – Komisja do spraw Populacji i Rozwoju – Komitet Praw Dziecka – Komisja Ekonomiczno-Społeczna NZ do spraw Ameryki Łacińskiej – Rada Gospodarcza i Społeczna NZ – Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu – Europejska Karta Socjalna – Europejskie Stowarzyszenie Pracowników Migrujących – Europejski Obszar Gospodarczy – Europejska Platforma Praw Pracowników Migrujących – Komisja Ekonomiczno-Społeczna NZ do spraw Azji i Pacyfiku – Komisja Ekonomiczno-Społeczna NZ do spraw Azji Zachodniej – Europejski Trybunał Praw Człowieka – Europejski Trybunał Sprawiedliwości CMW COHRE COMPAS CPD CRC ECLAC ECOSOC EFTA EKS EMWU EOG EPMWR ESCAP ESCWA ETPCz ETS ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 FAO GCIM GMG HRW IACHR ICEM ICMC ICOMP IDPs IMF IMWU IOM IPMWC Wykaz akronimów – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa FRONTEX – Europejska Agencja Zarządzania Współpracą Operacyjną na Granicach Zewnętrznych Państw Członkowskich Unii Europejskiej – Światowa Komisja do spraw Migracji Międzynarodowych – Globalna Grupa do spraw Migracji – Human Rights Watch (NGO) – Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka – Międzyrządowy Komitet do spraw Migracji w Europie – Międzynarodowa Komisja Katolicka do spraw Migracji – Międzynarodowa Rada do spraw Zarządzania Programami Ludnościowymi – uchodźcy wewnętrzni – Międzynarodowy Fundusz Walutowy – Indonezyjska Unia Pracowników Migrujących (NGO) – Międzynarodowa Organizacja do spraw Migracji – Międzynarodowa Platforma na rzecz Ratyfikacji Konwencji o Pracownikach Migrujących KAIBIGAN – Stowarzyszenie Przyjaciół Filipińskich Pracowników Migrujących (NGO) – Liga Narodów – Liga Państw Arabskich – Regionalna Inicjatywa w zakresie Migracji, Azylu oraz Uchodźców – Wspólny Rynek Południa – nieformalna grupa państw europejskich zawiązana w trakcie prac nad konwencją ONZ (ang. Mediterranean and Scandinavian Countries) – Grupa do spraw Polityki Migracyjnej (NGO) – Międzynarodowa Organizacja Pracy – Instytut Polityki Migracyjnej (NGO) – misje o funkcjach regionalnych (IOM) – Migrants’ Rights International (NGO) – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Malezyjski Kongres Związków Zawodowych – Północnoamerykańskie Porozumienie o Wolnym Handlu – organizacja pozarządowa – Krajowe Instytucje Praw Człowieka – Narody Zjednoczone – Środkowoamerykańska Organizacja do spraw Migracji – Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – Urząd Wysokiego Komisarza NZ do spraw Praw Człowieka – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Organizacja Państw Amerykańskich LN LPA MARRI Mercosur MESCA MGP MOP MPI MRFs MRI MTS MTUC NAFTA NGO NHRIs NZ OCAM OEEC OECD OHCHR ONZ OPA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz akronimów 11 – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka – Tymczasowy Komitet Międzyrządowy do spraw Ruchów Migracyjnych w Europie – Platforma Współpracy Międzynarodowej w zakresie Pomocy Migrantom Nieudokumentowanym (NGO) – Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych – Regionalna Konferencja do spraw Migracji (państwa zachodniej – Rada Europy – Regionalna Sieć Organizacji Pozarządowych Podejmujących Temat hemisfery) Migracji (NGO) – Rada Unii Europejskiej – Południowoamerykańska Konferencja do spraw Migracji – misje o funkcjach specjalnych (IOM) – Przegląd Raportów Migracji Międzynarodowej – Proces Haski na rzecz Uchodźców i Migrantów (NGO) – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej – Traktat o Unii Europejskiej – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską – Unia Europejska – Program Narodów Zjednoczonych do spraw AIDS – Konferencja Narodów Zjednoczonych do spraw Handlu i Rozwoju – Program Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju – Deklaracja Narodów Zjednoczonych o Azylu Terytorialnym – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki – Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych – Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw i Kultury Uchodźców – Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłowego – Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Kobiet – Instytut Narodów Zjednoczonych do spraw Treningów i Badań – Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Narkotyków i Przestępczości – Biuro Statystyczne Narodów Zjednoczonych – Departament Spraw Ekonomicznych i Społecznych ONZ – Organizacja Filipińskich Pracowników Migrujących (NGO) – Światowa Organizacja Zdrowia – Wspólnota Niepodległych Państw – Światowa Organizacja Handlu – Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych PDPCz PICMME PICUM RB ONZ RCM RE RNCOM RUE SACM SLMs SOPEMI THP TfUE TUE TWE UE UNAIDS UNCTAD UNDP UNDTA UNESCO UNFPA UNHCR UNICEF UNIDO UNIFEM UNITAR UNODC UNSD UN DESA UPIMA WHO WNP WTO ZO ONZ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa Z nieukrywanym zainteresowaniem i przyjemnością zapoznałem się z fragmen- tami książki autorstwa Bogumiła Termińskiego. Pomimo faktu, iż nie władam języ- kiem polskim, po lekturze obszernych anglojęzycznych fragmentów pracy stwier- dzić mogę, że stanowi ona opracowanie wartościowe, mające szansę przyczynić się do lepszego zrozumienia problematyki ochrony pracowników migrujących w ra- mach zainteresowanych tym zagadnieniem kręgów naukowych w Polsce. Książka analizuje niezwykle aktualny obecnie temat, zwłaszcza w kontekście sytuacji Polski jako państwa członkowskiego Unii Europejskiej, którego obywateli cechuje duża skala podejmowanych ruchów migracyjnych, w szczególności tych o charakterze ekonomicznym. Praca przyczynić się może do lepszego zrozumienia przez polskie kręgi władzy zagadnień związanych z ochroną pracowników migru- jących, zwłaszcza w kontekście dotyczących praw człowieka aktów prawa między- narodowego publicznego oraz funkcjonujących w jego ramach standardów ochrony omawianej w książce kategorii osób. Opisowy charakter pracy Bogumiła Termińskiego stanowić powinien cenną wskazówkę, zarówno dla przedstawicieli środowisk naukowych, jak i kręgów po- litycznych, w zakresie aktualnego rozumienia społecznych uwarunkowań współ- czesnych migracji międzynarodowych. Mam także nadzieję, iż przyczyni się ona do skuteczniejszej implementacji najistotniejszych norm i zasad, do których się odnosi. Koncentrująca się głównie na przyjętych w ramach ONZ oraz MOP stan- dardach ochrony migrantów, książka ma charakter kompleksowego wykładu od- zwierciedlającego rozwój omawianego zagadnienia, zarówno na płaszczyźnie uni- wersalnej, jak i w ramach przyjętych unormowań regionalnych. Autor analizuje również działania podejmowane przez instytucje społeczeń- stwa obywatelskiego, w tym organizacje pozarządowe, w zakresie pomocy oso- bom przebywającym i zatrudnionym poza krajem zamieszkania. Fragment ten okazać się może najbardziej przydatną częścią pracy dla wszystkich osób zaan- gażowanych w pomoc pracownikom migrującym, zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami. prof. Leonard M. Hammer ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Zagadnienie ochrony pracowników migrujących stanowi na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat przedmiot rosnącej aktywności podejmowanej przez władze krajowe, regionalne i uniwersalne organizacje międzyrządowe, a także rozmaite instytucje społeczeństwa obywatelskiego. Obecnie wymienić możemy przynajmniej kilka- naście ważnych przyczyn takiego stanu rzeczy. Kluczową z nich stanowi jednak stale rosnąca dynamika migracji ekonomicznych, jak też ewolucja form, charakte- ru oraz społecznych konsekwencji tego procesu. Liczbę migrantów na świecie szacuje się obecnie na ponad 200 milionów. Ogólnie rzecz biorąc, osoby te podzielić można ze względu na przyczynę podję- cia migracji na dwie grupy: migrantów politycznych (głównie uchodźców) oraz migrantów ekonomicznych (głównie pracowników migrujących). Możemy zatem mówić o dwóch koegzystujących w ramach międzynarodowej ochrony praw czło- wieka, odrębnych i wykształconych reżimach międzynarodowej ochrony migran- tów. Początki tej odrębności sięgają już końca lat czterdziestych ubiegłego stulecia. Pełna instytucjonalizacja międzynarodowej ochrony pracowników migrujących jako samodzielnej płaszczyzny ochrony praw człowieka stanowi jednakże osiągnięcie ostatnich kilkunastu lat. Ukazanie omawianego zagadnienia jako odrębnej, w pełni autonomicznej i instytucjonalnie rozwiniętej dziedziny praw człowieka stanowiło dla mnie zasadniczy czynnik motywujący do napisania niniejszej pracy. Zgodnie z szacunkami Międzynarodowej Organizacji Pracy ponad 105 milionów osób podejmuje w chwili obecnej zatrudnienie poza państwem pochodzenia. Gdy do kategorii imigrantów zarobkowych dodamy również pozostających na ich utrzy- maniu członków rodzin, liczba ta wzrośnie do 150–160 milionów osób. Liczba pracowników migrujących jest zatem przynajmniej dziesięć razy większa od licz- by uchodźców i sześć razy wyższa od liczby uchodźców wewnętrznych (IDPs). Pomimo wspomnianego faktu liczba akademickich publikacji naukowych dotyczą- cych pracowników migrujących jest przynajmniej kilkadziesiąt razy mniejsza od liczby prac podejmujących zagadnienia ochrony uchodźców, osób przesiedlonych wewnętrznie czy mniejszości narodowych. Omawiana w niniejszej pracy grupa dużo rzadziej stanowi także przedmiot antagonizujących opinię publiczną debat ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp o charakterze politycznym. Ogólny kontekst sytuacji pracowników migrujących omawiany bywa raczej przy okazji dyskusji dotyczących nielegalnego przekraczania granic, pracy przymusowej czy handlu ludźmi. Wydaje się, że ten stan rzeczy ma przynajmniej kilka przyczyn. Charakterystyczny dla obecnego etapu integracji europejskiej wzorzec mobil- ności ludności na naszym kontynencie w nikłym stopniu odzwierciedla formy, standardy oraz społeczne konsekwencje migracji w większości obszarów świata. Podejmując zatrudnienie w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, ko- rzystamy z uprawnień nieosiągalnych dla pracowników migrujących w innych re- gionach świata, na przykład w Azji Południowo-Wschodniej i Ameryce Łacińskiej. Problemy imigrantów zarobkowych w różnych częściach świata stają się nam obecnie coraz bardziej odległe i coraz mniej zrozumiałe, dlatego tak ważne jest przyjęcie w ramach prowadzonych badań perspektywy globalnej, uwzględniającej zarówno zróżnicowanie międzyregionalne, jak i charakteryzujące migracje ekono- miczne cechy wspólne. Problemy imigrantów zarobkowych coraz wyraźniej przenikają do szerszej świadomości społecznej. Dzieje się tak za sprawą powtarzających się w ostatnich latach licznych, niekiedy bardzo spektakularnych, przypadków naruszenia ele- mentarnych praw wspomnianej kategorii osób. Co jakiś czas docierają do nas in- formacje o odkryciu kolejnego obozu pracy, zorganizowanym przemycie osób czy problemach ekonomicznego wyzysku migrantów. Wiele tego rodzaju jednostko- wych problemów stało się na przestrzeni ostatnich kilku lat szczególnie atrakcyj- nymi medialnie „widowiskami”. Było tak między innymi w przypadku historii ośmioletniego rumuńskiego chłopca, który popełnił samobójstwo w wyniku imi- gracji zarobkowej matki. Tego rodzaju zdarzenia, obok ukazania konieczności zagwarantowania imigran- tom przysługujących im praw, uwidaczniają nam także szerszy, ogólnoludzki, a zarazem jednostkowy, wymiar procesu migracji międzynarodowych. Stanowią one bowiem zarówno wielki fenomen społeczny, jak i źródło problemów dla coraz większej grupy państw. Uchwycenie wielu z sygnalizowanych tu problemów było dla mnie jedną z za- sadniczych motywacji w chwili przystępowania do pisania niniejszej książki. Ko- lejną zachętę stanowił zaobserwowany brak tego rodzaju publikacji na polskim rynku wydawniczym. Prezentowana praca, zgodnie z wiedzą autora, stanowi pierw- szą w Polsce i drugą na świecie próbę całościowego spojrzenia na zagadnienie międzynarodowej ochrony pracowników migrujących . Ma zatem charakter pio- nierski. Zaobserwować możemy także brak szerokich odniesień do prezentowanego tematu w wydawanych w Polsce podręcznikach akademickich z zakresu między- 1 1 Jedyne opublikowane do dnia dzisiejszego kompletne opracowanie o charakterze monogra- ficznym w tym zakresie stanowi pochodząca z 1997 r. praca R. Cholewinskiego Migrant Workers in International Human Rights Law. Their Protection in Countries of Employment, Oxford 1997. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 narodowej ochrony praw człowieka, prawa międzynarodowego czy studiów nad migracjami. Za początek międzynarodowych wysiłków na rzecz ochrony pracowników mi- grujących przyjmuje się jeden z zapisów Traktatu Wersalskiego z 1919 r. Roz- wijana już ponad dziewięćdziesiąt lat na gruncie prawa międzynarodowego publicz- nego refleksja w tym zakresie doprowadziła najpierw do stopniowej autonomizacji omawianego zagadnienia w ramach międzynarodowego prawa pracy, a wreszcie do pełnej jego instytucjonalizacji jako odrębnej płaszczyzny ochrony praw człowieka. Wielką rolę w tym względzie odegrały zarówno przyjęta w 1990 r. konwencja ONZ, jak i rezultaty dwóch wielkich konferencji międzynarodowych poświęconych ochro- nie praw człowieka (Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu oraz Świa- towej Konferencji Przeciwko Rasizmowi, Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i Pochodnym Formom Nietolerancji w Durbanie). Ochrona pracowników migrujących stała się obszarem szerszych studiów i analiz naukowych dopiero w początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku wraz z przy- jęciem konwencji ONZ. Pochodzące z lat wcześniejszych analizy rozpatrywały wspomniane zagadnienie głównie na gruncie międzynarodowego prawa pracy (kon- wencje MOP) i w oderwaniu od szerszego kontekstu praw człowieka. Opubliko- wane w ostatnich latach prace zwracają uwagę na wielowymiarowy charakter międzynarodowej ochrony migrantów jako sfery badań naukowych. Integruje ona bowiem w sobie trzy dziedziny prawa międzynarodowego publicznego: między- narodową ochronę praw człowieka, międzynarodowe prawo pracy oraz między- narodowe prawo migracji. Każda próba całościowej analizy tematu bez odwoła- nia się do któregokolwiek ze wspomnianych wyżej kontekstów skazana byłaby na niepowodzenie. Napisana przeze mnie książka nie ogranicza się wyłącznie do wymiaru prawno- -instytucjonalnego. Starałem się możliwie jak najdokładniej przedstawić podsta- wowe problemy dotykające pracowników migrujących. W tym celu pomocne stały się wyniki badań prowadzonych na gruncie wielu innych dziedzin wiedzy: historii, ekonomii, demografii i studiów populacyjnych, socjologii, nauk politycznych (sto- sunków międzynarodowych) czy studiów rozwojowych. Jedynie podejście inter- dyscyplinarne i całościowa analiza sytuacji praktycznej mogą uświadomić nam nierozwiązane dotychczas na płaszczyźnie stosunków międzynarodowych i nie- uregulowane prawnie problemy będące udziałem migrantów. * * * Oddana do rąk Czytelników praca stanowi rezultat ponaddwuletnich studiów autora. Jej powstanie nie byłoby jednak możliwe bez pomocy i wsparcia wielu osób, którym pragnę w tym miejscu podziękować. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wstęp Wyrazy wdzięczności kieruję do Profesora Leonarda M. Hammera, specjalisty z dziedziny prawa międzynarodowego publicznego, za napisanie przedmowy, którą opatrzona została niniejsza praca. Profesor Karen Jacobsen (Fletscher School of Law and Diplomacy, Tufts University) dziękuję za konsultację obszernych fragmentów anglojęzycznych pra- cy oraz uwagi metodologiczne. Dziękuję także Profesorowi Marcowi Millerowi (Chicago University) za wiele sugestii merytorycznych, dotyczących zwłaszcza genezy oraz historycznych aspektów ochrony praw migrantów. Podobne podziękowania winien jestem Profesorowi Januszowi Symonidesowi (Uniwersytet Warszawski), Profesor Robyn M. Rodriguez (Rutgers University) oraz Profesorowi Vincentowi Chetailowi (The Graduate Institute). Bez ich życzliwej pomocy oraz inspiracji do stałego pogłębiania mojej wiedzy praca ta zapewne nigdy by nie powstała. Składam także serdeczne podziękowanie dyrekcji Archiwum Ligi Narodów, funkcjonującego w ramach Biblioteki ONZ w Genewie. Jestem również niezmier- nie wdzięczny pracownikom Bibliothèque Cujas oraz Bibliothèque Universitaire Panthéon Sorbonne w Paryżu za ponadstandardową pomoc i niespotykany w wielu innych placówkach tego typu stopień życzliwości. Dziękuję wreszcie wszystkim osobom zaangażowanym w każdy etap procesu redakcyjnego pracy oraz licznym niewymienionym w tym miejscu osobom, których opinie i sugestie przyczyniły się do nadania jej ostatecznego kształtu. Podziękowania kieruję także w stronę społeczności akademickiej The Graduate Institute w Genewie oraz wszystkich życzliwych mi i przyjaznych osób z Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Genewa, luty 2010 roku Autor ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą Sytuacja pracowników migrujących stanowi jedno z zagadnień omawianych w ramach szerokiego kontekstu międzynarodowej ochrony praw człowieka. Po- dobnie jak studia w dziedzinie migracji międzynarodowych, stanowi także obszar badań interdyscyplinarnych, podejmowanych między innymi na gruncie stosunków międzynarodowych, ekonomii, socjologii, demografii czy studiów rozwojowych (ang. development studies). Rozpatrywanie ochrony migrantów wyłącznie w oparciu o akty prawa międzynarodowego nie dostarcza nam jednak całościowego obrazu ich sytuacji społecznej i prawnej, a także praktycznych działań podejmowanych na rzecz ich ochrony. Rozdział pierwszy ma pomóc przede wszystkim w zrozumieniu przez Czytel- nika uwarunkowań współczesnych migracji międzynarodowych, czyli kontekstu, w którym usytuowane zostały prawa imigrantów zarobkowych jako specyficznej grupy cudzoziemców. Zagadnienie migracji przedstawione zostało w niniejszym opracowaniu w ujęciu rozszerzonym – jako proces zmiany miejsca zamieszkania oraz pobytu w ramach obcego etnicznie, językowo czy kulturowo środowiska. W celu przybliżenia uwarunkowań współczesnych migracji dokonałem przeglą- du najbardziej reprezentatywnych ujęć teoretycznych oraz modeli badawczych. We fragmencie pracy, dotyczącym aktualnie obserwowanych tendencji w mi- gracjach międzynarodowych, przedstawiłem omawiany proces w zwięzłym uję- ciu statystycznym, tak by zobrazować dynamikę zachodzących w nim zmian. Zwiększenie liczby migrantów zarobkowych na świecie stanowi bowiem, w mo- jej ocenie, jedną z podstawowych przyczyn rozwoju omawianego zagadnienia w okresie ostatnich kilkunastu lat. Ustosunkowałem się także do najczęściej wystę- pujących w dyskursie publicystycznym i naukowym nieporozumień oraz błędnych opinii dotyczących migracji międzynarodowych w ciągu ostatnich lat. Historia powszechna zna wiele przykładów migracji o charakterze zarobko- wym. Podejmowane były one już w starożytności (by nie rzec: w prehistorii), a za- tem stanowią jedną z najoczywistszych form aktywności gospodarczej człowie- ka. Wynalazku ostatnich kilkudziesięciu lat nie stanowią także instytucje chroniące prawa migrantów. Już w średniowieczu funkcjonował w Europie rozwinięty system ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą zabezpieczający interesy podejmujących migrację kupców (np. Związek Hanzea- tycki czy umowy podpisywane w ramach niektórych gildii kupieckich). Osiąg- nięciem ostatnich kilkudziesięciu lat jest natomiast uniwersalizacja standardów ochrony prawnej cudzoziemców (rozciągnięcie ich na wszystkie grupy ludności bez jakiejkolwiek dyskryminacji). W niniejszym fragmencie pracy dokonałem także analizy procesu migracji międzynarodowych jako źródła zagrożeń dla praw człowieka. Międzynarodowa mobilność ludności stanowi źródło korzyści dla gospodarek krajowych, może jednak powodować wiele negatywnych konsekwencji dla sytuacji zarówno jed- nostek, jak i całych grup społecznych (z transnarodową przestępczością czy terro- ryzmem włącznie). Pamiętajmy bowiem, że obserwowane obecnie zjawiska pa- tologiczne, w rodzaju nielegalnego przekraczania granic, handlu żywym towarem czy praktyk poddaństwa i quasi-niewolnictwa, stanowią niestety w wielu państwach powszechne problemy towarzyszące międzynarodowej mobilności ludności. Zaprezentowana następnie krytyczna analiza literatury przedmiotu ma na celu ukazanie aktualnego stanu badań. Pomimo istotnego wzrostu specjalistycznych publikacji w tym zakresie od czasu przyjęcia konwencji ONZ – zainteresowanie środowiska naukowego problematyką ochrony migrantów ekonomicznych w dal- szym ciągu nie odzwierciedla wagi zagadnienia oraz jego praktycznego oddziały- wania na sferę współpracy państw. W celu dokładnego zdefiniowania przedmiotu, kontekstu, a także zbiorowego aktora (pracowników migrujących) przytoczyłem kilka istotnych spostrzeżeń de- finicyjnych. Mam nadzieję, że uściślą one i ustrukturalizują przedstawione w tym rozdziale zagadnienia wstępne. 1.1. Teoretyczne ujęcie współczesnych migracji Prezentowany fragment pracy ma zapoznać Czytelnika z najważniejszymi współ- czesnymi koncepcjami teoretycznymi, dotyczącymi migracji. Obok uwag o charak- terze definicyjnym przedstawiłem w nim także podstawowe kryteria klasyfika- cyjne omawianego procesu oraz ustosunkowałem się do najczęściej ukazywanych w literaturze modelów migracji. Warto podkreślić raz jeszcze, że tematu książki nie stanowi teoretyczne uję- cie migracji międzynarodowych, lecz ochrona pracowników migrujących. Oma- wia ona zagadnienie ochrony migrantów jako jedną z dziedzin międzynarodowej ochrony praw człowieka, zwłaszcza w aspekcie różnych form aktywności poszcze- gólnych aktorów stosunków międzynarodowych. Celem niniejszego fragmentu jest zatem pomoc czytelnikowi w zrozumieniu szerokiego kontekstu przedstawio- nego zagadnienia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Teoretyczne ujęcie współczesnych migracji 19 1 2 Poza opisem globalnego fenomenu społecznego, jakim niewątpliwie są mi- gracje międzynarodowe, ta część opracowania pozwala lepiej doprecyzować ramy, w jakich odbywa się podjęta w pracy analiza. Będzie ona stanowiła wskazówkę dla dalszych rozważań o charakterze definicyjnym (definiowanie migracji pracowni- czych i pracowników migrujących). W tym miejscu warto skupić się na dokład- nym określeniu podmiotu, przedmiotu oraz kontekstu analizy. Za podmiot pracy uznałem pracowników migrujących (ang. migrant workers) jako grupę o szczególnym, z racji specyficznego położenia, charakterze. Stanowi ono odzwierciedlenie ich szczególnej sytuacji jako osób (a także pozostających na ich utrzymaniu rodzin) wykonujących pracę poza granicami kraju pochodzenia. W trakcie pobytu na terytorium kraju zatrudnienia podlegają oni prawu wewnętrz- nemu państwa pobytu . Do migrantów odnoszą się także normy prawa międzyna- rodowego o charakterze uniwersalnym bądź regionalnym. Przedmiot pracy stanowi zatem omówienie i analiza norm prawa międzynarodowego, dotyczących kwestii ochrony praw pracowników migrujących. Oprócz konwencji międzynarodowych dokonałem także analizy wybranych porozumień dwustronnych, deklaracji między- narodowych, a także aktów prawa wspólnotowego oraz krajowego . Nawet naj- obszerniejsza praca jurydyczna byłaby niepełna bez odwołania się do kontekstu, przedstawienia aktualnej sytuacji w badanym obszarze wiedzy. Za kontekst pracy można uznać migracje pracownicze oraz ich społeczno-polityczne następstwa. Skutki migracji dotykają zarówno jednostek, jak i całych grup społecznych czy organizmów państwowych. Dlatego kontekstem niniejszej książki jest nie tylko sytuacja jednostki i aktywność organizacji pozarządowej, ale i polityczne spory do- tyczące kodyfikacji i metod implementacji aktu prawa międzynarodowego. Jak już zaznaczyłem, niniejsza praca nie jest publikacją z dziedziny migracji międzynarodowych, lecz międzynarodowej ochrony praw człowieka. Wymogi ob- jętościowe książki nie pozwalają na zaprezentowanie całego dorobku w tej dzie- dzinie i wszystkich (skądinąd bardzo ciekawych) modeli badawczych. Poszcze- gólne definicje i klasyfikacje przedstawiane są w taki sposób, by jak najlepiej ilustrować kontekst i najważniejsze trendy współczesnych migracji międzynaro- dowych. Omówione koncepcje teoretyczne i kryteria klasyfikacyjne pozwalają le- piej zrozumieć czynniki kierujące współczesnymi ruchami ludności, w tym moty- wacje kierujące osobami podejmującymi migracje zarobkowe. 1 Gibney M.J., Hansen R., Immigration and Asylum. From 1900 to the Present, s. 163; Plender R., Basic Documents on international migration law, s. 197; Lillich R.B., The human rights of aliens in contemporary international law, s. 90. (Uwaga: pełny zapis bibliograficzny cytowa- nych publikacji znajduje się w bibliografii na końcu książki). 2 ILO Multilateral Framework on Labour Migration. Non-binding principles and guidelines for a rights-based approach to labour migration, s. 36–84; Horspool M., Humphreys M., European Union Law, s. 407; Chalmers D., European Union law. Texts and materials, s. 722. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą 1.1.1. Definiowanie migracji Zakres przedmiotowy pojęcia „migracja” stanowić może cenną wskazówkę i punkt wyjścia dla określenia najbardziej charakterystycznych cech tego zjawiska. Encyklopedie i słowniki popularnonaukowe dążą bowiem z reguły do syntetycznego omówienia poszczególnych haseł przez wyeksplikowanie ich najbardziej charak- terystycznych cech. Szeroko dostępne wydawnictwa encyklopedyczne zazwyczaj definiują pojęcie migracji w sposób skrótowy. Zakładają tym samym intuicyjne rozumienie tego procesu przez odbiorcę. Termin „migracja” wywodzi się z łacińskiego słowa „migrare”, które tłumaczyć można jako „wędrówka”, „przesiedlanie się”, „przenoszenie się w inne miejsce” .3 Słowem starogreckim o znaczeniu najbliższym współczesnemu rozumieniu mi- gracji jest termin „apoikia”. Oznacza on przeniesienie się z macierzystego polis w celu podjęcia kolonizacji . 4 Słownik Języka Polskiego PWN określa migrację jako „masowe przemieszcza- nie się ludności, zwykle w poszukiwaniu lepszych warunków życia” . Zwraca za- tem uwagę na masowość oraz znaczenie wpływu położenia jednostki na podjęcie decyzji o migracji. Wydaje się, że tego rodzaju definicja nie oddaje adekwatnie współczesnej specyfiki omawianego procesu. Migracje nie muszą bowiem mieć charakteru masowego. W ostatnich latach dzieje się wręcz odwrotnie. Bardzo wiele migracji podejmowanych jest w oderwaniu od aktualnie dominujących tendencji. Ludzie decydują się na migrację w najrozmaitsze zakątki świata niezależnie od ogólnie panujących trendów, by zaspokoić swoje potrzeby i aspiracje życiowe. Dyskusyjne wydaje się także twierdzenie dotyczące polepszenia warunków życia. Skutki wielu migracji o charakterze przymusowym są bowiem odwrotne. 5 Dużo lepszy obraz zjawiska migracji daje definicja przytoczona w trzytomo- wej edycji Słownika Języka Polskiego PWN z 1979 r. Zgodnie z nią migracja to „wędrówka, ruch ludności mający na celu zmianę miejsca pobytu na stałe lub okresowo, zarówno w obrębie kraju, jak i z jednego kraju do drugiego; przenosze- nie się, przesiedlanie ludności” . Przytoczona definicja ma zdecydowanie bardziej procesualny charakter. Nie wdaje się w rozważania na temat celów jej podejmo- wania. Zwraca za to uwagę na fakt, iż migracja może być czasami niezależna od naszej woli – „przesiedlanie ludności”. Prześledźmy teraz, jak proces ten definiują najbardziej popularne opracowania encyklopedyczne. Definicja zawarta w Encyklopedii Powszechnej PWN zwra- ca uwagę na formy migracji i jej czasowy charakter . Wśród czterech głównych form wymienia emigrację, imigrację, reemigrację oraz repatriację. Encyklopedia 7 6 3 4 5 6 7 Skeat W.W., The Concise Dictionary of English Etymology, s. 283. Cargill J., Athenian settlements of the fourth century B.C., s. 31. Słownik Języka Polskiego PWN, por. http://slowniki.gazeta.pl/pl/migracja. Słownik Języka Polskiego PWN, Warszawa 1979, tom II, hasło „migracja”. Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1998, tom 3, hasło „migracja”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Teoretyczne ujęcie współczesnych migracji 21 8 Britannica ujmuje migrację jako „trwałą zmianę miejsca zamieszkania przez po- szczególne osoby bądź grupy” . Wyłączeniu ulegają jednakże takie przemieszcze- nia ludności jak nomadyzm, migracja pracownicza (ang. migrant labour), dojaz- dy (ang. commuting) oraz turystyka. Wyłączenie migracji pracowniczych spośród rodzajów ruchów ludności ma związek z przyjętą we wspomnianej encyklopedii definicją migracji pracowniczych. Zwraca ona uwagę, iż ruchy ludnościowe tego rodzaju nie mają zwykle trwałego charakteru, lecz jedynie czasowy (sezonowy). Wydaje się, iż tak skonstruowana definicja procesu migracji nie odzwierciedla w sposób całościowy jego obecnego charakteru. Obok migracji ekonomicznych o charakterze sezonowym (np. w okresie letnim) mamy aktualnie do czynienia z po- dejmowaniem migracji tego rodzaju w znacznie dłuższym okresie. Odzwierciedla to przyjęty powszechnie podział migracji na krótkoterminowe (poniżej 12 miesięcy) i długoterminowe (powyżej 12 miesięcy). Trudno zatem uznać, że migracje ekono- miczne o charakterze długookresowym nie stanowią trwałego przemieszczenia ludności. Tym samym odbiegają od turystyki polegającej na krótkookresowym wyjeździe z miejsca zamieszkania (a nie jego zmianie) w celu rekreacyjnym .9 Przytoczona we francuskiej encyklopedii Larousse’a definicja migracji zwra- ca uwagę na powody, w związku z którymi jest ona podejmowana. Do podstawo- wych przyczyn ruchów ludnościowych zalicza względy ekonomiczne, polityczne i kulturowe. Trudno jednakże obecnie uznać względy kulturowe (pomimo rozwi- janych w ostatnich latach studiów na temat migracji międzykulturowych) za jeden z podstawowych powodów podejmowania migracji. Przedstawiony powyżej krótki przegląd najbardziej reprezentatywnych definicji migracji doprowadzić nas może do kilku najważniejszych konkluzji. Po pierwsze, w sytuacji dużego zróżnicowania współczesnych ruchów ludności trudno o jednoznaczną definicję tego procesu. Narzucenie jednostronnej i arbitralnej wizji omawianego zagadnienia nie miałoby zresztą większego sensu. Z założenia tego zdają się wychodzić specjaliści zajmujący się problematyką migracji. Nie pre- tendują oni do skonstruowania jednej i powszechnie akceptowanej definicji, lecz raczej skupiają się na analizie odrębności poszczególnych jej rodzajów. Po drugie, najistotniejszym elementem konstytuującym każdą definicję migracji powinien być fakt „przemieszczenia” – mniej lub bardziej trwałej zmiany miejsca zamieszkania. Przyczyny, cele i inne subiektywne uwarunkowania migracji mają w tym miejscu znaczenie drugorzędne. Współcześnie wymieniamy tak wiele ro- dzajów migracji, że nawet ich pobieżne uwzględnienie w ramach zwięzłej defi- nicji wydaje się niemożliwe. Po trzecie, ważną cechą rozumienia migracji powinno być przeświadczenie o jej względnie trwałym charakterze. Odróżnia ono migrację od turystyki i innych Encyclopedia Britannica, vol. 5, hasło „migration”; Jatrana S., Toyota M., Yeoh B., Migration and health in Asia, s. 239. 8 9 Bommes M., Morawska E., International migration research. Constructions, omissions and the promises of interdisciplinarity, s. 129. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą krótkotrwałych przemieszczeń ludności. Dokładne sprecyzowanie zakresu czaso- wego ruchów migracyjnych pozostaje jednak przedmiotem dyskusji. Pamiętać za- tem należy, że wartościowe merytorycznie definicje ruchów migracyjnych (w tym migracji międzynarodowych) odzwierciedlać powinny złożony charakter tego pro- cesu i zachodzące w nim aktualnie zmiany .10 Przedstawiona charakterystyka byłaby niekompletna bez odwołania się do de- finicji o charakterze naukowym. Są one równie różnorodne, jak przedstawione definicje encyklopedyczne i popularnonaukowe. Omówię najbardziej reprezen- tatywne definicje migracji występujące we współczesnej literaturze przedmiotu, a także definicje migranta jako uczestnika tego procesu. Geograficzne i demograficzne definicje migracji kładą nacisk na aspekt prze- mieszczania się ludności w przestrzeni geograficznej oraz wywołane tym proce- sem zmiany liczebności mieszkańców poszczególnych społeczności, regionów czy państw. Definicje tego rodzaju opisują zatem proces migracji w kategorii zmiany miejsca w przestrzeni. Zdaniem P.J. Boyle’a migrację stanowi przemieszczenie poza obszar danej jednostki terytorialnej. Zmianę miejsca w obszarze danego tery- torium określa on mianem przemieszczenia lokalnego . W publikacji The methods and materials of demography znaleźć możemy definicję migracji jako formy mobilności geograficzno-przestrzennej, której skutek stanowi zmiana miejsca za- mieszkania pomiędzy ściśle określonymi obszarami geograficznymi . Odróżnia 12 ona zatem migrację od form zmiany miejsca pobytu bliskich nomadyzmowi. E. Lee definiuje migrację jako powziętą, w wyniku racjonalnej kalkulacji, de- cyzję o zmianie miejsca zamieszkania o charakterze trwałym bądź półtrwałym .13 W pochodzącej z 1982 r. pracy Human migration. A geographical perspective G.J. Lewis odwołuje się do kluczowych dla tego procesu kategorii przestrzeni oraz czasu. W jego analizie istotną rolę odgrywa także hierarchia przyczyn decydują- cych o mobilności ludzi w skali regionalnej i światowej . Na gruncie nauk praw- nych (w tym nauki prawa międzynarodowego), a także politologii migracja często bywa rozumiana jako proces przekraczania granic o charakterze administracyjnym. W publikacji na temat harmonizacji europejskich przepisów dotyczących mi- gracji jest ona definiowana jako „ruch osób, które przekraczają granice państwa w celu ustanowienia na jego terytorium swojego miejsca pobytu” . Podobnie mi- 15 11 14 10 Canudas Romo V., Decomposition methods in demography, s. 31; Pajo E., International migration. Social demotion, and imagined advacement. An ethnography of socioglobal mobility, s. 4–7; Portes A., DeWind J., Rethinking Migration. New Theoretical and Empirical Perspectives, s. 3–5; Massey D.S., Worlds in motion. Understanding international migration and the end of the millenium, s. 281. 11 12 13 14 15 Boyle P.J., Halfacree K., Migration and Gender in the Developed World, s. 106. Siegel J.S., Swanson D., Shryock H.S., The methods and materials of demography, s. 456. Lee E., Nomads, Farmers and Migrant Labor in Southern Tunesia, s. 187. Lewis G.J., Human migration. A geographical perspective, s. 8–12. Poulain M., Perrin N., Singleton A., THESIM: Towards Harmonised European Statistics on International Migration, s. 14. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Teoretyczne ujęcie współczesnych migracji 23 16 gracje międzynarodowe definiują amerykańskie publikacje z zakresu stosunków międzynarodowych . Inna publikacja z dziedziny nauk politycznych definiuje mi- gracje jako „ruchy ludności pomiędzy granicami państw” .17 Ujęcia ekonomiczne zwracają uwagę na zmianę sytuacji materialnej, do której często prowadzi migracja. Szeroko uwzględniają ekonomiczne podłoże i skutki tego procesu, czyniąc je jednym z głównych powodów podejmowania migracji. Często uwzględniają także skutki ruchów migracyjnych dla gospodarek poszcze- gólnych państw. Migracja w ujęciu ekonomicznym może być definiowana jako „zmiana ilości siły roboczej w obrębie określonych regionów (państw)”, jak czyni to publikacja omawiająca ekonomię epoki rewolucji przemysłowej . Trudno nie oprzeć się jednak wrażeniu, iż czynniki natury ekonomicznej mogą, ale nie muszą, stanowić głównej motywacji do podjęcia migracji – nawet w ostatnich latach, gdy liczba uchodźców i migrantów politycznych relatywnie spada. Badania socjologiczne szczególną uwagę zwracają na społeczne przyczyny i skutki migracji. Przedmiotem analiz pozostaje zatem wpływ migracji na zmiany struktury społecznej, modelu więzi rodzinnych czy zmiany społeczno-kulturowe. Odzwierciedlają to formułowane w socjologii definicje tego procesu. 18 Jedną z podstawowych kategorii, stanowiących o odrębności poszczególnych definicji, jest kryterium czasu trwania migracji. Większość definicji za migrację o trwałym charakterze przyjmuje pozostawanie poza krajem pochodzenia dłuższe niż sześć miesięcy (de facto w większości definicji pojawia się okres dwunastu miesięcy). Publikacje amerykańskie, na przykład zeszyty Amerykańskiego Urzę- du Statystycznego, za migrację uznają każdorazowy wyjazd obywatela amerykań- skiego poza granice kraju. Zakres czasowy migracji pozostaje zatem w literaturze kwestią sporną. Kończąc powyższe rozważania, wypada przeanalizować także najpowszech- niejsze w piśmiennictwie naukowym definicje migranta. Zgodnie z najczęściej przytaczanymi definicjami migrant jest osobą, która przenosi się do kraju innego niż kraj zamieszkania w celu pozostania tam przez dłuższy okres . Nie odnoszą się one zatem do kraju pochodzenia (urodzenia) danej jednostki, lecz do kraju stałego przez nią zamieszkania. Niektóre definicje zwracają uwagę na czas za- mieszkania na obszarze kraju emigracji (np. sześć lub dwanaście miesięcy). We- dług G.J. Lewisa migrantem pozostaje każda osoba przybywająca do określonego miejsca lub opuszczająca je w sposób inny niż urodzenie bądź śmierć . Czasa- mi definicje akcentują także wymóg zgody na przekroczenie granicy udzielanej przez władze państwowe kraju podejmowania migracji. Odnosi się to oczywiście 19 20 16 17 Statistical Abstracts of the United States, s. 46. Brochmann G., Hammar T., Mechanisms of immigration control: a comparative analysis of European regulation policies, s. 64. 18 19 20 Mokyr J., The Economics of the Industrial Revolution, s. 204. Kofman E., Phizacklea A., Gender and International Migration in Europe, s. 9. Lewis G.J., Human migration..., s. 114. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą do migracji o charakterze legalnym. Dwoma zasadniczymi elementami konstytuują- cymi wszystkie powyższe definicje pozostaje zatem wymóg przekroczenia grani- cy (stanowiący rezultat podjęcia przez migranta decyzji o przemieszczeniu), a tak- że wymóg stałego (jednoznacznie trwałego) przebywania na terytorium państwa, do którego się udał się emigrant. Interesującą definicję migranta, sformułowaną na podstawie koncepcji socjo- logicznych, znaleźć można w pracy S.N. Eisenstadta z 1953 r. Zwraca on uwagę na społeczne uwarunkowania opuszczenia przez migranta kraju pochodzenia. Eisenstadt określa migrację jako „przejście jednostki bądź grupy z jednego społe- czeństwa do innego. Wymaga ono zmiany przez jednostkę dotychczasowego oto- czenia i adaptacji w ramach społeczeństwa o odmiennym charakterze” .21 Różnorodność przyjętych w literaturze definicji dobrze ilustruje interdyscypli- narny charakter migracji jako przedmiotu zainteresowania różnych dziedzin wiedzy. Badania nad tym procesem podejmowane są współcześnie przez wiele dyscyplin naukowych, różniących się od siebie stosowaną metodologią i aparatem pojęcio- wym. Szerokie badania w dziedzinie migracji podejmowane są między innymi w ramach ekonomii, geografii, demografii, socjologii, nauk prawnych czy nauk politycznych (w tym w szczególności stosunków międzynarodowych). Trudno zatem o uzyskanie całościowej wizji tego procesu w oparciu jedynie o definicje z wybranej dziedziny wiedzy. Lepszą metodę zrozumienia istoty i fenomenu mi- gracji, a także przyczyn i implikacji tego procesu dla różnych dziedzin życia, do- starczyć może analiza spotykanych w piśmiennictwie naukowym klasyfikacji jej rodzajów i form. 1.1.2. Formy i rodzaje migracji Migracje ludności mogą przybierać różnorodny charakter. Uzależniony jest on z reguły od okoliczności ich podejmowania (migracja dobrowolna, przymusowa), motywacji osób podejmujących migracje, a także ich zasięgu czasowego oraz wy- miaru terytorialnego (migracje wewnętrzne – regionalne, międzynarodowe w ob- rębie kontynentu, migracje międzykontynentalne itp.). Prezentowane dalej zesta- wienie służy ilustracji podstawowych form i rodzajów ruchów migracyjnych na świecie. Jego cel stanowi zatem ukazanie specyfiki migracji pracowniczych na tle szerokiego kontekstu współczesnych ruchów ludności. Jest to jeden z warunków sine qua non zrozumienia problemu migracji pracowniczych jako takich, a także zasadniczych cech odróżniających je od ruchów ludnościowych innego rodzaju. Zestawienie to pomaga także doprecyzować przedmiot niniejszej pracy (szerokie implikacje migracji pracowniczych w dziedzinie praw człowieka), a także jej podmiot – „głównego aktora” – tj. pracowników migrujących. 21 Za Caselli G., Vallin J., Wunsch G.J., Demography. Analysis and Synthesis, s. 354. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Teoretyczne ujęcie współczesnych migracji 25 A. Formy migracji. Stosowana szeroko klasyfikacja podstawowych form mi- gracji nie budzi w literaturze przedmiotu większych sporów . Główne formy wspomnianego procesu to: emigracja – przemieszczenie się ludności z jednego obszaru do drugiego. 22 Wiąże się z trwałym lub czasowym osiedleniem w nowym miejscu ;23 imigracja – polega na napływie ludności na terytorium danego obszaru bądź kraju. Może przybierać charakter legalny bądź nielegalny; reemigracja – stanowi powrót do dawnego miejsca, kraju zamieszkania. Główną motywację do podjęcia reemigracji stanowią czynniki natury ekonomicz- nej i politycznej; uchodźstwo – polega na opuszczaniu przez ludność terytorium kraju bądź regionu w wyniku zaistniałych bądź grożących jej prześladowań. Stanowi z reguły rezultat konfliktów zbrojnych (wewnętrznych lub zewnętrznych) bądź dyskrymi- nacyjnej polityki władz państwowych wobec określonej grupy ;24 ewakuacja – stanowi zorganizowane przemieszczenie ludności z terenu wy- stępowania danego niebezpieczeństwa (np. groźby konfliktu zbrojnego, powodzi) na obszar bezpieczny. Ma zazwyczaj charakter czasowy i podejmowana jest przez organy władzy państwowej deportacja – polega na przymusowym przesiedleniu jednostki bądź grupy osób (grup etnicznych, narodowych, religijnych, rasowych) na peryferie państwa bądź poza jego granice . Podejmowana jest najczęściej jako forma represji z przy- czyn politycznych ;27 przesiedlenie (transfer) – jest to przemieszczenie obywateli w granicach danego państwa bądź między dwoma państwami. Może mieć charakter dobrowolny, wymuszony (np. sytuacją) bądź całkowicie przymusowy. W niektórych przypadkach (m.in. ze względu na selektywną interpretację faktów oraz niejasną ocenę) trudno o jednoznaczne rozgraniczenie przesiedleń i deportacji . Czasami określane bywa 28 także mianem wysiedlenia; ;25 26 22 23 Gibney M.J., Hansen R., Immigration and Asylum. From 1900 to the Present, s. 127 i nast. W języku polskim emigracja określana czasami bywa archaizującym terminem „wychodźstwo”, a emigrant – „wychodźca”. 24 Na temat statusu uchodźców w prawie międzynarodowym zobacz szerzej: Goodwin-Gill G.S., McAdam J., The Refugee in International Law. 25 Agozino B., Theoretical and methodological issues in migration research. Interdisciplinary, intergenerational and international perspectives, s. 26. 26 W niniejszym opracowaniu przedstawiono rozumienie deportacji w kategoriach społeczno- -politycznych. Należy pamiętać, iż różni się ono od prawnego rozumienia deportacji, w którym ter- min ten definiowany jest jako wydalenie cudzoziemca z terytorium państwa na podstawie decyzji administracyjnej władnego w tej sprawie organu. 27 28 Bliżej na temat deportacji zobacz w: Bougai N., The deportation of peoples in the Soviet Union. Czarniakiewicz J., Czarniakiewicz M., Przesiedlenia ludności w Europie 1915–1959, s. 102; Rutkowska M., Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa, 1939–1941, s. 19. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą repatriacja – polega na zorganizowanym powrocie do kraju ojczystego osób (obywateli bądź ich potomków), które w wyniku okoliczności przymusowych (np. deportacji, zmiany granic, konfliktów zbrojnych) znalazły się poza jego grani- cami .29 Podobnie jak w przypadku definiowania migracji podstawowe klasyfikacje tego procesu powstają przy uwzględnieniu kilku zasadniczych kryteriów podziału. Zaliczyć do nich można trwałość, wymiar przestrzenny oraz przyczyny, ze względu na które dochodzi do zmiany miejsca zamieszkania. Sprawia to, że podstawowe kategorie klasyfikacyjne są już intuicyjnie rozumiane przez odbiorcę i na ogół nie budzą większych sporów w literaturze. B. Kryteria. Zgodnie z kryterium trwałości migracje możemy podzielić na stałą, okresową (cykliczną) oraz wahadłową (codzienną): migracja stała – polega na zmianie miejsca zamieszkania na okres przynaj- mniej 12 miesięcy (zdecydowanie rzadziej podaje się okres 6 miesięcy). Charaktery- zuje się trwałą zmianą miejsca pobytu wraz ze wszystkimi ekonomiczno-społecz- nymi konsekwencjami tego zjawiska. Do jej skutków społecznych zaliczyć możemy na przykład poczucie oderwania od rodziny, grupy narodowej, a także świadomość alienacji w nowym miejscu pobytu. migracja okresowa (cykliczna) – nie wiąże się ze stałą zmianą miejsca zamieszkania. Może mieć charakter kilkumiesięcznej (np. sezonowej) pracy podej- mowanej w innym państwie. Osoba podejmująca ten rodzaj migracji ma świado- mość jej czasowości. Nie występuje tu zatem poczucie zerwania więzi rodzinnych czy alienacji w nowym kraju pobytu. Cykliczne migracje ludności były do niedawna bardzo popularne w Europie w związku z sezonowością pracy w rolnictwie. W nie- których państwach wyjazdy tego rodzaju do krajów ościennych mogą stanowić źródło utrzymania znaczącej części obywateli. migracja wahadłowa (codzienna) – polega na regularnych (codziennych bądź bardzo częstych) przemieszczeniach na przykład w celu wyjazdu do pracy bądź szkoły. W rejonach przygranicznych wielu państw migracja wahadłowa o cha- rakterze transgranicznym ma bardzo duże znaczenie ekonomiczne i społeczne. W literaturze istnieją spory, czy ten rodzaj ruchów ludności można opisywać w ka- tegoriach migracji. Nie występuje tu bowiem trwała zmiana miejsca zamieszka- nia, lecz jedynie codzienne przemieszczanie na tej samej trasie. C. Migracje klasyfikujemy także biorąc pod uwagę kryterium przestrzenne (geograficzne). Za podstawowy podział migracji uwzględniający to kryterium mo- żemy przyjąć klasyfikację na migracje wewnętrzne i zewnętrzne: migracje wewnętrzne – stanowią ruchy ludnościowe w obrębie danej jed- nostki administracyjnej. Najczęściej utożsamiane są z przemieszczeniami ludności w obrębie państwa. Mogą mieć charakter lokalny bądź regionalny. Istnieją państwa o stosunkowo dużym wskaźniku mobilności wewnętrznej ludności (np. Stany Zjednoczone, niektóre państwa dawnej „piętnastki” Unii Europejskiej). W innych 29 Zieck M., UNHCR and voluntary repatriation of refugees, s. 1 i nast. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Teoretyczne ujęcie współczesnych migracji 27 państwach duży wskaźnik migracji wewnętrznych spowodowany jest postępującą dynamiką industrializacji, wywołującą masowe ruchy ze wsi do miast. Do państw takich należą między innymi Chiny, w których liczbę migrantów wewnętrznych szacuje się na około 150 milionów osób ;30 migracje zewnętrzne – utożsamiane są z reguły z migracjami międzynaro- dowymi. Mogą mieć charakter regionalny (migracje w obrębie państw ościennych, określonego regionu) bądź międzykontynentalny. Mając na uwadze kryterium urbanizacyjne, migracje podzielić możemy na: – miejskie (z miasta do miasta); – miejsko-wiejskie (ze wsi do miast bądź odwrotnie) bądź – wiejskie (w obrębie obszarów wiejskich). Trudno w tym miejscu o wyznaczenie konkretnych reguł, którymi rządzą się tego rodzaju migracje. Istotną wskazówką bywa tu zwłaszcza poziom rozwoju gospodar- czego danego państwa i stopień mobilności jego mieszkańców. Migracje pomiędzy ośrodkami miejskimi a wiejskimi mogą mieć bardzo różny charakter, dlatego w ich analizie najlepiej brać pod uwagę specyfikę konkretnego kraju . 31 D. Czynniki wolicjonalne migrantów to kolejne kryterium klasyfikacyjne. Zgodnie z nimi migracje można podzielić na dobrowolne, wymuszone oraz przy- musowe. Kryterium to wydaje się szczególnie istotne dla zobrazowania różnicy pomiędzy migracjami o charakterze ekonomicznym (pracowniczym) a różnymi formami migracji (np. uchodźstwa) spowodowanych czynnikami rasowymi, etnicz- nymi, politycznymi czy światopoglądowymi. Pamiętajmy jednak, iż dokładne okreś- lenie rodzaju migracji wymaga często dogłębnej analizy uwarunkowań politycz- nych i ekonomicznych, skłaniających osoby do zmiany miejsca zamieszkania: – migracje dobrowolne – zmiana miejsca zamieszkania jest wynikiem samo- dzielnej decyzji migranta (bądź wspólnej decyzji, np. rodzinnej). Zasadniczo nie występują okoliczności wymuszające podjęcie decyzji o migracji. O zmianie miejsca zamieszkania decyduje zatem głównie kalkulacja korzyści, jakie osiąg- niemy w jej wyniku. Dalsze pozostawanie na terytorium państwa pobytu nie wią- że się zatem z bezpośrednim zagrożeniem dla konkretnej osoby bądź członków jej rodziny. Działania państwa bądź okoliczności zewnętrzne nie wymuszają podję- cia decyzji o zmianie miejsca pobytu. Przykład tego rodzaju migracji stanowią wy- jazdy zagraniczne w celu podjęcia pracy bądź kontynuowania edukacji (np. na wyższej uczelni) ; 32 – migracje wymuszone – w tym przypadku występuje silny (czasowy bądź stały) czynnik, w związku z którym podejmowane są decyzje o wyjeździe. Czynniki tego rodzaju są na tyle silne, iż dalsze przebywanie na danym terytorium może wiązać się z rzeczywistym zagrożeniem dla normalnego funkcjonowania jednostek. 30 Murphy R., Domestic migrant remittances in China. Distribution, channels and livelihoods; Davin D., Internal migration in contemporary China, s. 112. 31 32 McDonald J.F., Fundamentals of Urban Economics, s. 386. Zarkovic M., Ethnic groups in motion. Economic competition and migration in multiethnic states, s. 112. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 1. Wprowadzenie w problematykę badawczą Decyzja o migracji wymuszonej może być w tym kontekście spowodowana zarów- no okolicznościami o charakterze politycznym czy etnicznym (np. segregacja raso- wa, dyskryminacja etniczna), jak również okolicznościami niezależnymi od czło- wieka (susza, klęska głodu, ewakuacja w wyniku powodzi). W każdym przypadku wspólny mianownik dla podjęcia migracji tego rodzaju stanowi realne zagrożenie normalnego funkcjonowania. Prześledźmy kilka przykładów tego rodzaju migracji. W przypadku ewakuacji mamy do czynienia z krótkotrwałą i często wymuszoną przez organy państwa ucieczką przed zagrożeniami naturalnymi w rodzaju powodzi czy pożaru lasu. Migracja ekonomiczna także może mieć charakter wymuszony. W przypadku drastycznego pogorszenia się naszej sytuacji życiowej, co może sta- nowić zagrożenie dla bytu jednostki i całej rodziny, dużo łatwiej podjąć decyzję o migracji. Czasami decyzja o migracji bywa podjęta jako skutek działalności pań- stwa, które w swej polityce wrogo odnosi się do konkretnych jednostek, grup na- rodowych, etnicznych czy religijnych. W tym przypadku państwo nie zmusza sensu stricto do opuszczenia terytorium, jednak poprzez różnorodne akty dyskryminacji ekonomicznej czy politycznej znacząco utrudnia funkcjonowanie jednostki na swoim obszarze (szykany administracyjne, dyskryminacja prawna itp.). Przykład tego rodzaju działań może stanowić postępowanie administracji III Rzeszy wobec społeczności żydowskiej w pierwszych latach po dojściu Hitlera do władzy ;33 – migracje przymusowe – stanowią zazwyczaj wynik działania władz państwo- wych bądź konsekwencje wewnętrznych i międzypaństwowych konfliktów zbroj- nych. Cechuje je brak alternatywy w kwestii zmiany miejsca pobytu. Migracje tego rodzaju mogą mieć charakter sterowanych przez władze państwowe depor- t
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących. Geneza, instytucje, oddziaływanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: