Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00333 005661 15384350 na godz. na dobę w sumie
Międzynarodowa ochrona praw osób starszych - ebook/pdf
Międzynarodowa ochrona praw osób starszych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 329
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5254-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> międzynarodowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana publikacja jest monografią z zakresu prawa międzynarodowego publicznego i prawa europejskiego, w której poruszono problematykę starzenia się społeczeństw w kontekście praw człowieka.

Książka stanowi kompendium wiedzy na temat globalnego zjawiska starzenia się ludzkości oraz jego społecznych i ekonomicznych konsekwencji.

W monografii prześledzono, w jakim stopniu przepisy prawa chronią godność człowieka starszego i gwarantują mu uczestnictwo w życiu społecznym. Autorka przedstawia również światowe tendencje ochrony osób starszych oraz potencjalne kierunki jej rozwoju i proponuje konkretne rozwiązanie problemu starzenia się społeczeństw na gruncie prawa międzynarodowego.

Adresaci:
Książka przeznaczona jest dla prawników, zwłaszcza specjalizujących się w prawie międzynarodowym, prawach człowieka, prawie pracy oraz prawie konstytucyjnym. Zainteresować może również osoby zajmujące się stosunkami międzynarodowymi lub pracą socjalną oraz polityków różnego szczebla.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MIĘDZYNARODOWA OCHRONA PRAW OSÓB STARSZYCH Barbara Mikołajczyk Warszawa 2012 Publikacja fi nansowana ze środków Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Stan prawny na 1 lipca 2012 r. Recenzent Prof. dr hab. Anna Przyborowska-Klimczak Wydawca Magdalena Przek-Ślesicka Redaktor prowadzący Marzena Molatta Opracowanie redakcyjne Anna Tenerowicz Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 © Copyright by Uniwersytet Śląski w Katowicach ISBN 978-83-264-3972-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl „Trees grow stronger over the years, rivers wider. Likewise, with age, human beings gain immeasurable depth and breadth of experience and wisdom. Th at is why older persons should be not only respected and revered; they should be utilized as the rich resource to society that they are.” Kofi Annan – Sekretarz Generalny ONZ na Drugim Światowym Zgromadzeniu w Sprawie Starzenia się, Madryt 2002 Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 15 Część pierwsza Starzenie się ludzkości jako problem światowy / 21 Rozdział I Identyfikacja zjawisk / 23 1.1. 1.2. 1.3. Przemiany demograficzne i ich konsekwencje / 23 Pojęcie osoby starszej i starości / 32 Osoby starsze jako vulnerable persons / 37 1.3.1. 1.3.2. 1.3.3. Ageizm / 39 Wykluczenie i dyskryminacja / 42 Przemoc i zaniedbanie / 51 Rozdział II Instytucjonalizacja działań na rzecz ochrony praw osób starszych / 55 2.1. 2.2. 2.3. Forum powszechne / 55 Fora regionalne / 70 Organizacje pozaeuropejskie / 70 2.2.1. Organizacje europejskie / 74 2.2.2. Wybrane rozwiązania krajowe / 90 7 Spis treści Część druga Ochrona podstawowych zasad i wartości / 99 Rozdział III Godność osób starszych / 101 3.1. 3.2. 3.3. Godność jako wartość, źródło praw człowieka i prawo podmiotowe / 102 Ujęcie godności w międzynarodowym prawie praw człowieka / 109 Elder abuse a godność człowieka starszego / 119 4.1. 4.2. Rozdział IV Równość i niedyskryminacja / 128 Problemy definicyjne / 128 Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek w powszechnym prawie międzynarodowym / 136 4.2.1. 4.2.2. Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek w regionalnym prawie międzynarodowym / 150 4.3.1. Interpretacja klauzul antydyskryminacyjnych / 136 Zakaz dyskryminacji zwielokrotnionej / 145 4.3. Przesłanki niedyskryminacji w traktatach pozaeuropejskich / 150 Deficyt przesłanki wieku w prawie Rady Europy / 152 Odmienne traktowanie ze względu na wiek w prawie Unii Europejskiej / 157 4.3.2. 4.3.3. Część trzecia Treść praw / 179 Rozdział V Niezależność, uczestnictwo i rozwój osób starszych / 181 Ochrona komponentów niezależnego życia w powszechnym prawie międzynarodowym / 184 Gwarancje niezależności w regionalnym prawie międzynarodowym / 194 5.2.1. 5.2.2. Specyfika rozwiązań pozaeuropejskich / 194 Prawo europejskie / 198 5.1. 5.2. 8 Spis treści 5.3. Ochrona aktywnej starości / 211 5.3.1. 5.3.2. Udział w życiu publicznym / 214 Dostęp do nauki i kultury / 221 Rozdział VI Opieka medyczna i społeczna / 230 6.1. „Oblicza” prawa do zdrowia / 232 6.1.1. Prawo do korzystania z najwyższego osiągalnego poziomu ochrony zdrowia w powszechnym prawie międzynarodowym / 236 Dostęp do ochrony zdrowia gwarantowany w regionalnym prawie międzynarodowym / 240 6.1.2. 6.2. Wsparcie dla osób starszych w sytuacji choroby i niesamodzielności / 244 Część czwarta Perspektywy / 255 Rozdział VII Warianty rozwoju międzynarodowej ochrony praw osób starszych / 257 7.1. 7.2. 7.3. Ochrona praw osób starszych w ramach istniejących zobowiązań międzynarodowych / 258 Argumenty przemawiające za przyjęciem nowej konwencji / 262 Wyzwania dla Europy / 272 Uwagi końcowe / 275 Bibliografia / 279 Orzecznictwo / 319 Komentarze, zalecenia i konkluzje organów traktatowych / 327 9 ADEA EKPC EKS k.c. Konstytucja RP k.p. KPP MPD, Plan madrycki MPPGSiK Wykaz skrótów Akty prawne Age Discrimination in Employment Act of 1967 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) Europejska karta społeczna z dnia 18 paździer- nika 1961 r. (Dz. U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytu- cja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. C 83 z 30.03.2010, s. 389) Madrycki międzynarodowy plan działania w sprawie starzenia się społeczeństw z 2002 r., Madrycki plan działania Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169) 11 Wykaz skrótów MPPOiP PDPC TFUE TUE WPD ZEKS Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) Powszechna deklaracja praw człowieka Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 47) Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsoli- dowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 13) Wiedeński międzynarodowy plan działania w sprawie starzenia się społeczeństw z 1982 r., Wiedeński plan działania Zrewidowana europejska karta społeczna z dnia 3 maja 1996 r. Organy orzekające, organizacje międzynarodowe i inne ACHPR CAT CCPR CEDAW CESCR CETS ECA ECE ECLAC African Commission on Human and Peoples Rights, Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów The Committee Against Torture Human Rights Committee Committee on the Elimination of Discrimi- nation Against Women Committee on Economic, Social and Cultural Rights Council of Europe Treaty Series Economic Commission for Africa, Komisja Gospodarcza ds. Afryki Economic Commission for Europe, Europej- ska Komisja Gospodarcza ONZ Economic Commission for Latin America and the Caribbean, Komisja Gospodarcza ds. Ameryki Łacińskiej i Karaibów 12 ESCAP ESCWA ETPC FAO I.C.J. INPEA KLDK KPGSiK MOP OBWE OECD OEWGA OMK ONZ OPA RE TK TSUE UA Wykaz skrótów Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, Komisja Gospodarczo-Spo- łeczna do spraw Azji i Pacyfiku Economic and Social Commission for We- stern Asia, Komisja Gospodarczo-Społeczna ds. Azji Zachodniej Europejski Trybunał Praw Człowieka Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, Food and Agriculture Organization of the United Na- tions International Court of Justice, Międzynaro- dowy Trybunał Sprawiedliwości International Network for the Prevention of Elder Abuse Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych Międzynarodowa Organizacja Pracy Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Organization for Economic Co-operation and Development, Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju Open-Ended Working Group on Ageing, Otwarta Grupa Robocza ds. Starzenia Otwarta metoda koordynacji, Open Method of Coordination Organizacja Narodów Zjednoczonych Organizacja Państw Amerykańskich Rada Europy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Unia Afrykańska 13 Wykaz skrótów UE UNESCO UNFPA WE WHO WNP Zasady działania ZUS Unia Europejska United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury United Nations Population Fund, Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych Wspólnota Europejska World Health Organization, Światowa Orga- nizacja Zdrowia Wspólnota Państw Niepodległych Zasady działania ONZ na rzecz osób star- szych Zakład Ubezpieczeń Społecznych 14 Wstęp Rok 2012 został ogłoszony w Unii Europejskiej „Europejskim Ro- kiem Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej”, a z okazji dziesiątej rocznicy przyjęcia w Madrycie przez Światowe Zgromadzenie Międzynarodowego Planu Działania w sprawie Starzenia się Społeczeństw (International Plan of Action on Ageing 2002), na fo- rum ONZ postanowiono o dokonaniu przeglądu jego implementacji. Obecnie niemal wszystkie gremia międzynarodowe toczą dyskusje na temat solidaryzmu pomiędzy generacjami, eliminacji ubóstwa i prze- ciwdziałania wykluczeniu społecznemu osób starszych. Jest to uzasad- nione, gdyż coraz to większa część ludności świata nie jest w stanie na równi z innymi członkami społeczeństwa uczestniczyć w życiu społecz- nym i politycznym swego kraju. Przed skutkami niedostosowania poli- tyki społecznej i ekonomicznej do zachodzących zmian demograficz- nych ostrzegają coraz to aktywniejsze na tym polu organizacje pozarzą- dowe. Wydłużenie życia człowieka oraz społeczne i ekonomiczne konse- kwencje tego zjawiska są przedmiotem badań socjologów, etyków, ge- rontologów, geriatrów, demografów, psychologów oraz ekonomistów, ale w niewielkim zakresie pozostają one w kręgu zainteresowania prawników – internacjonalistów. W literaturze światowej niewielu au- torów specjalizujących się w prawie międzynarodowym podejmuje omawianą w niniejszej pracy problematykę1. Nieliczne teksty z tej dyscypliny pojawiają się jednak w pracach zbiorowych dotyczących najbardziej aktualnych wyzwań (także zagrożeń) dla społeczności 1 Można wśród nich wymienić np. Helen Meenan z Uniwersytetu w Kingston, Kwong-leung Tanga z Chińskiego Uniwersytetu w Hongkongu, Diego Rodrígueza-Pin- zóna z Amerykańskiego Uniwersytetu w Waszyngtonie oraz Johna Williamsa z Uniwer- sytetu w Aberystwyth. 15 Wstęp międzynarodowej, co świadczy, że dyskutowana w niniejszej pracy problematyka jest postrzegana jako temat „wschodzący”2. Wśród polskich publikacji można wskazać przede wszystkim opracowania, które są efektem badań z zakresu socjologii, demografii i psychologii. Jeśli już temat osób starszych jest podejmowany przez prawników, to zazwyczaj nie całościowo, ale fragmentarycznie, przy okazji prowadzenia innych badań, na przykład na temat szeroko poję- tego prawa do ochrony zdrowia, określania wieku uprawniającego do przejścia na emeryturę, zwalczania ubóstwa lub eliminacji dyskryminacji kobiet w stosunkach pracy3. Nadrzędnym celem niniejszej monografii jest jednak nie tyle uzu- pełnienie istniejącej luki w polskiej literaturze prawa międzynarodowe- go, ile wykazanie, że problematyka osób starszych i starzenia się ludz- kości to przede wszystkim zagadnienie praw człowieka, choć jeszcze dzisiaj niedoceniane i marginalizowane. Niniejsza praca zawiera rozważania z zakresu prawa międzynaro- dowego publicznego, a precyzyjniej – międzynarodowego prawa praw człowieka4, a jej głównym założeniem jest twierdzenie, że we współcze- snym prawie międzynarodowym istnieje pilna potrzeba zmiany podej- ścia do problematyki ochrony praw osób starszych. Jednym z rozwiązań, jakie mogłoby zostać przyjęte na arenie międzynarodowej jest zaakcep- towanie nowego traktatu, odbiegającego jednak od większości obecnie obowiązujących umów z dziedziny praw człowieka. Takie założenie wymaga z kolei znalezienia odpowiedzi na nastę- pujące pytania: 2 Np. tekst J. Williamsa (w:) M. Odello, S. Cavandoli (red.), Emerging Areas of Hu- man Rights in the 21st Century: the Role of the Universal Declaration of Human Rights, Roudledge Research in Human Rights Law, New York 2011. 3 Zresztą sama autorka niniejszej pracy także zainteresowała się tą problematyką prowadząc badania nad sytuacją prawną i faktyczną niedobrowolnych imigrantów o szczególnych potrzebach. Wymiana poglądów pomiędzy ekspertami z kilkunastu krajów UE wykazała znaczne odmienności w postrzeganiu starości i potrzeb starszych cudzo- ziemców. Studium przeprowadzone dla Komisji Europejskiej – Identification of Vulne- rable Asylum Seekers With Special Needs: Article 17 of the Council Directive 2003/9/EC of 27 January 2003 Laying Down Minimum Standards for the Reception of Asylum Seekers, Bruksela 2009. 4 Pojęcie międzynarodowego prawa praw człowieka jest od dawna zakorzenione w polskiej i zagranicznej literaturze prawa międzynarodowego. Zob. A. Łopatka, Między- narodowe prawo praw człowieka, Warszawa 1998; K. Vasak, Le droit international des droits de l homme, Recueil des cours de l Académie de droit international 1974, vol. IV. 16 Wstęp 1) czy obowiązujące prawo międzynarodowe skutecznie chroni prawa osób starszych? 2) czy we współczesnym prawie międzynarodowym i prawie europej- skim istnieje potrzeba zmiany podejścia do ochrony praw osób starszych? 3) czy zasadne jest przyjęcie nowego traktatu chroniącego tę kategorię społeczną i jaki powinien być jego cel i kształt? Z tego względu w niniejszej pracy przedmiotem badań stały się przede wszystkim normy traktatowe przyjęte na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych, a także Organizacji Państw Amerykańskich, Unii Afrykańskiej, Ligi Arabskiej, Rady Europy i Unii Europejskiej. Wszak to w tych gremiach jest wytyczany poziom ochrony praw czło- wieka na świecie. Obowiązujące przepisy prawa międzynarodowego dotyczące ochrony praw człowieka zestawiono z jedynymi wypracowa- nymi na forum międzynarodowym standardami traktowania osób starszych, tj. z oenzetowskimi Zasadami działania na rzecz osób star- szych z 1991 r. oraz z wytycznymi Madryckiego Planu Działania. Do- kumenty te nie mają co prawda charakteru wiążącego, ale określają najwyższy standard, jaki udało się do tej pory osiągnąć na forum mię- dzynarodowym. Z dokumentów powszechnych najszerzej zostały przeanalizowane postanowienia Międzynarodowych paktów praw człowieka, Konwencji w sprawie likwidacji dyskryminacji kobiet oraz Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Nie ma wątpliwości, że w porównaniu z innymi regionami europej- ski system ochrony praw człowieka jest najbardziej rozwinięty. Z tego względu, ochronie praw osób starszych w prawie europejskim, które oznacza tutaj prawo przyjęte na forum Rady Europy oraz Unii Europej- skiej, poświęcono w niniejszej pracy najwięcej miejsca. Oczywiście prawo UE ma charakter swoisty, cechujący się autonomią w stosunku do prawa międzynarodowego5, ale wydaje się, że w kwestiach związa- nych z prawami człowieka nie sposób oddzielać tych dwóch systemów. W pracy wspomniano również o inicjatywach Rady Nordyckiej, OBWE i OECD. Jednak te płaszczyzny współpracy państw mają w kreowaniu standardu ochrony osób starszych marginalne znaczenie. 5 Por. A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe w systemie prawa wspólnotowego (w:) J. Kolasa, A. Kozłowski (red.), Prawo międzynarodowe a prawo europejskie, Wrocław 2003, s. 73–74. 17 Wstęp Zbadanie tematu poprzez omawianie samych norm prawnych by- łoby niepełne, dlatego też w pracy odwołano się do ich interpretacji dokonywanej przez sądy międzynarodowe i organy quasi-sądowe. Tak więc, omówiono wybrane orzecznictwo Komitetu Praw Człowieka, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach o istotnym znaczeniu dla ochrony praw osób starszych. Niezwykle pomocne w analizie przepisów powszechnych okazały się poglądy organów traktatowych ONZ wyrażanych przede wszystkim w komentarzach ogólnych. Praca zasadniczo nie dotyczy sytuacji osób starszych na poziomie krajowym, jednak w ograniczonym zakresie i ten wątek musiał się po- jawić, ale tylko po to, aby uzupełnić obraz światowych tendencji i roz- wiązań prawnych. Sama analiza i porównywanie przepisów prawa międzynarodowego byłyby jednak mało przekonujące bez odpowiedniego wprowadzenia. Przed rozważaniami natury prawniczej dokonano zatem identyfikacji problemu na arenie światowej, zagrożeń i wyzwań związanych ze zja- wiskiem starzenia się w skali globalnej i regionalnej oraz problemów, które dotykają każdego pojedynczego człowieka. Poruszając wiele wątków – socjologicznych, politologicznych, kulturowych, a nawet medycznych i ekonomicznych, do pewnego stopnia praca nabrała cech multidyscyplinarności. Trzeba jednak zaznaczyć, że wszelkie rozważania natury teoretycznej, filozoficznej, z dziedziny socjologii, demografii itd., zawarte w niniejszej monografii, nie stanowią głównego pola badań. Mają one pełnić jedynie służebną funkcję wobec przeprowadzonej dalej analizy odpowiednich norm międzynarodowych. Po zidentyfikowaniu problemu i zaprezentowaniu stanowiska społeczności międzynarodowej wobec starzenia się ludzkości i sytuacji osób starszych we współczesnym świecie, konieczne stało się sięgnięcie do podstawowych wartości i zasad – godności, równości i niedyskrymi- nacji. Dopiero po zbadaniu, w jakim stopniu prawo międzynarodowe chroni godność człowieka starszego, gwarantuje mu równość i zapobiega dyskryminacji, można było przeanalizować stopień gwarancji dla nie- zależności osoby starszej, jej uczestnictwa w życiu społecznym, politycz- nym i kulturalnym, a także jej praw w sytuacji niesamodzielności. Sporządzenie takiego bilansu pozwoliło natomiast na rozważania doty- czące perspektyw międzynarodowej ochrony praw osób starszych, a w szczególności na wskazanie kierunków, w jakich może (lub powin- 18 Wstęp na) podążać społeczność międzynarodowa, aby skutecznie zagwaranto- wać osobom starszym możliwość korzystania z ich praw człowieka. Rozważane w niniejszej pracy zagadnienie stanowi stosunkowo niedawno zidentyfikowany problem badawczy. Przeglądając bibliografię, łatwo więc zauważyć, że dopiero na przestrzeni ostatnich kilku lat znacznie wzrosła liczba oficjalnych i roboczych dokumentów, raportów i różnego typu publikacji podejmujących temat starzenia się ludzkości. To niespotykane dotąd „przyspieszenie” jest spowodowane zbliżającą się dziesiątą rocznicą przyjęcia Madryckiego Planu Działania. W monografii wykorzystano literaturę z zakresu prawa międzyna- rodowego i europejskiego oraz pomocniczo z innych dziedzin, takich jak filozofia, socjologia, demografia, czy gerontologia. Przy opracowy- waniu zadania dotykającego spraw społecznych niezbędne okazało się korzystanie z raportów i różnego rodzaju opracowań przygotowywanych przez międzynarodowe organizacje pozarządowe, różne ciała eksperckie i grupy robocze. Większość z tych źródeł została opublikowana w In- ternecie, stąd stosunkowo częste odwoływanie się do zasobów interne- towych. Korzystano między innymi z baz internetowych sądów między- narodowych (np. CURIA, HUDOC), baz czasopism naukowych (np. Westlaw, HeinOnLine) oraz różnego typu dokumentów zamieszczanych na oficjalnych stronach internetowych organizacji międzynarodowych. Niniejsza praca odwołuje się do dokumentów, orzeczeń, badań i opra- cowań opublikowanych w różnej formie przed dniem 15 lipca 2012 r. 19 Część pierwsza Starzenie się ludzkości jako problem światowy Rozdział I Identyfikacja zjawisk 1.1. Przemiany demograficzne i ich konsekwencje Starzenie się ludności świata wydaje się być zjawiskiem powszechnie znanym, ale – jak twierdzą eksperci – nie do końca w pełni uświado- mionym i nierzadko ignorowanym przez rządy, pomimo że skutki za- chodzących zmian demograficznych są i będą coraz bardziej odczuwalne we wszystkich dziedzinach aktywności człowieka na świecie. Brak świadomości w odniesieniu do skutków starzenia się ludzkości lub jego niedocenianie wynika przede wszystkim z faktu, że zjawisko to nie jest nagłym i niespodziewanym wydarzeniem, które wstrząsnęłoby światem, jak wojny i różnego rodzaju kataklizmy, lecz jest to proces trwający latami. Proces ten można porównać z postępującymi zmianami klimatu i degradacją środowiska naturalnego, które jednak w porówna- niu z kwestią starzenia się ludności zostały znacznie bardziej nagłośnio- ne. Według statystyk przygotowanych dla Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz organizacji pozarządowych, liczba osób starszych, po sześćdziesiątym piątym roku życia zaczęła na świecie rosnąć mniej więcej sto pięćdziesiąt lat temu. Wcześniej ta kategoria wiekowa nie stanowiła więcej niż 2–3 całej populacji. Obecnie w krajach rozwinię- tych stanowi ona 15 . Do 2030 r. zwiększy się o kolejne 10 . Prawdo- podobnie w Europie przekroczy 30 6. Podobne tendencje można zaob- 6 Regional Dimensions of the Ageing Situation, Department of Economic and Social Affairs. United Nations, May 2008; Older People in Disasters and Humanitarian Crises. Guidelines for Best Practice, UNHCR/HelpAge International 2009; World Population Prospects: The 2010 Revision, http: // esa. un. org/ unpd/ wpp/ unpp/ panel_ indicators. htm (dostęp 28 lipca 2010 r. i 5 października 2011 r.). 23 Rozdział I. Identyfikacja zjawisk serwować także w Polsce7. Zbliżony do europejskiego wynik może zostać osiągnięty przed rokiem 2050 także w Chinach, na Tajwanie, w Korei Płd. i w Singapurze. Inne dane wskazują, że przed rokiem 2050, z po- wodu malejącego przyrostu naturalnego i jednocześnie wzrastającej dożywalności człowieka, liczba osób po sześćdziesiątym roku życia w państwach rozwiniętych wzrośnie w porównaniu z rokiem 2009 o 50 , a potroi w państwach rozwijających się. Z kolei źródła odwołu- jące się do konkretnych liczb podają, że ludność powyżej sześćdziesią- tego roku życia w 2001 r. na całym świecie stanowiła sześćset milionów, przed 2025 rokiem wzrośnie ona do miliarda dwustu milionów, z czego 137 milionów będą stanowiły osoby po osiemdziesiątym roku życia. W 2050 r. liczba osób starszych na całym świecie wyniesie ponad 2 miliardy i zrówna się z liczbą dzieci8. Zmieni się ponadto struktura tej populacji świata, którą dzisiaj nazywany starszą lub w podeszłym wieku. Prognozy europejskie wskazują, że przed 2028 rokiem średnia wieku obywatela UE wyniesie ponad 52 lata9, a przed 2050 rokiem liczba osób po osiemdziesiątym roku życia wzrośnie trzykrotnie, zaś wiek, który dziś zaliczamy do wieku średniego (40–64 lat) wydłuży się o około 9 lat10. 7 Szeroko na ten temat zob. A. Karpiński, A. Rajkiewicz (red.), Polska w obliczu starzenia się społeczeństwa. Diagnoza i program działania, Warszawa 2008. 8 Komentarz ogólny Komitetu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych nr 6 – General Comment no. 6. – The Economic, Social and Cultural Rights of Older Person, UN Doc. E/C.12/1995/16/Rev. 1 (1995). Dalej w pracy przytaczany jako komentarz ogólny KPGSiK nr 6 (Komentarze i zalecenia ogólne organów traktatowych ONZ dostępne na: http: // www2. ohchr. org/ english/ bodies/ treaty/ comments. htm ); A. Kalache, S.M. Bar- reto, I. Keller, Global Ageing: The Demographic Revolution in All Cultures and Societies (w:) M.L. Johnson (red.), The Cambridge Handbook of Age and Ageing, Cambridge 2005, s. 30 i n.; Report of the Expert Group Meeting „Rights of Older Persons”, United Nations Department of Economic and Social Affairs Division for Social Policy and Development; Programme on Ageing, Bonn, May 2009, s. 2; Report of the Second World Assembly on Ageing. Madrid, April 2002, UN DoC. A/CONF.197/9. 9 D. Lovell, The problem of Europe s ageing population, Contemporary Review z dnia 1 maja 2004 r., s. 275. 10 Various studies on the policy implications of demographic change in national and community policies, Lot. 1: Implications of demographic change in enlarged EU on patterns of saving and consumption and in related consumer s behavior, Contract VC/2005/0265 Final Report. Department of Statistics and Applied Mathematics Diego de Castro Uni- versity of Torino, November 2006, s. 9. 24 1.1. Przemiany demograficzne i ich konsekwencje Starzeje się więc także starsza część populacji, tworząc kategorię tzw. oldest old people11, czyli starszych starych lub osób należących do tzw. „czwartego wieku”12. Liczba osób starszych, powyżej osiemdziesią- tego piątego roku życia, rośnie niezwykle dynamicznie. Można więc powiedzieć, że w ramach globalnego starzenia się, spotykamy się ze zjawiskiem nazwanym aging of the aged13. Jak podkreślają eksperci, ta kategoria starszych jest szczególnie zróżnicowana, gdyż tworzą ją tak osoby całkiem sprawne fizycznie i intelektualnie, jak i te, które są zupeł- nie zależne od innych członków rodziny lub instytucji opieki społecz- nej14. Jeszcze inne zjawisko wymaga uwagi. Na 82 mężczyzn w starszym wieku przypada 100 kobiet, a wśród oldest old te dysproporcje są jeszcze większe – 55 mężczyzn przypada na 100 kobiet. Jak się okazuje, im kraj bardziej rozwinięty, tym dysproporcja ta zwiększa się, choć problemy krajów rozwijających się są oczywiście jeszcze bardziej złożone. Tam starsze kobiety są w znacznie gorszej sytuacji społecznej i materialnej15. Należy też zwrócić uwagę na tempo zmian16. Od czasu zakończenia II wojny światowej średnia długość życia na świecie wydłużyła się od 45 do 65 lat17. W państwach rozwiniętych sięga ona 75 lat, a w Japonii, 11 Por. H. Meenan, The Future of Ageing and the Role of Age Discrimination in the Global Debate, Journal of International Aging, Law Policy, Fall 2005, vol. 1, s. 2–3. 12 S. Steuden, Psychologia starzenia się i starości, Warszawa 2011, s. 21. 13 The Challenge for the New Millennium, Center for Strategic and International Studies and Watson Wyatt Worldwide, Global Ageing 1999, s. 7. 14 L.W. Poon, Y.Yang, S.G. Reynolds, E. McCarthy, Profiles of the Oldest Old (w:) M.L. Johnson (red.), The Cambridge Handbook of Age and Ageing, Cambridge 2005, s. 346–352. 15 Zob. dokument przygotowany przez członkinię Komitetu Doradczego Rady Praw Człowieka Chin – Sung Chung, The necessity of a human rights approach and effective United Nations mechanism for the human rights of the older person, Human Rights Co- uncil Advisory Committee, Fourth session 25–29 January 2010, A/HRC/AC/4/CRP.1. 16 Zob. szczegółową analizę tempa zmian w państwach UE i analizę sytuacji demo- graficznej w UE (w:) Demography Report 2010 Older, more numerous and diverse Euro- peans, Luxembourg: Publications Office of the European Union 2011. 17 Warto podać przykład Wielkiej Brytanii. Tam każdego roku królowa Elżbieta II wysyła listy gratulacyjne do poddanych, którzy ukończyli sto lat. Na początku swego panowania w 1952 r. takich listów wysłała 255, dziesięć lat później 590, w 1972 roku – 1283, w 1982 roku – 2759, w 1992 roku – 3082, a w 2001 roku 3898, źródło S. Ebrahim, Ageing, Health and Society, International Journal of Epidemiology 2002, vol. 31, nr 4, s. 715. Natomiast na oficjalnej stronie Pałacu Buckingham podano, że w 2007 roku kró- 25 Rozdział I. Identyfikacja zjawisk która jest „liderem długowieczności”, 80 lat. Tendencję tę potwierdza raport UNFPA (United Nations Population Fund) dotyczący Azji Połu- dniowej. Według raportu, w tym regionie, w latach od 1950–2000 przyrost liczby osób po 60 roku życia wynosił 66 milionów, jednak w latach 2000–2050 wyniesie on aż 350 milionów18. Eksperci są zgodni, że w ciągu następnych dekad nastąpi dalsze przyspieszenie wzrostu liczby starszej populacji, co jest m.in. związane z odkryciem genetycznych źródeł niektórych chorób, rozwojem medy- cyny i zdrowszym stylem życia19. Zaznaczyć jednak należy, że sytuacja demograficzna nie kształtuje się jednolicie we wszystkich społeczeństwach. Niektóre z nich, zazwyczaj te najbiedniejsze, odznaczają się wyjątkowo krótką średnią życia, np. w Sierra Leone średnia ta wynosi zaledwie 40 lat, a średnia życia bez niepełnosprawności tylko 29 lat. Podobne dane dotyczą innych państw, np. Mozambiku. Szczególna sytuacja panuje w państwach by- łego ZSRR, gdzie w porównaniu z państwami Europy Zachodniej i Środkowej średnia dożywanego wieku jest bardzo niska. W dużej mierze wynika ze stylu życia, epidemii AIDS i alkoholizmu20. Globalne starzenie się ludności świata stanowi więc nie lada wyzwa- nie dla poszczególnych rządów oraz dla całej społeczności międzynaro- dowej. Zjawisko to w najbliższych dekadach dotknie różnych aspektów życia człowieka i znacząco wpłynie na ekonomię, naukę oraz światową politykę. Pierwsze symptomy tego zjawiska można zaobserwować już dzisiaj, a należy mieć świadomość, że będzie się ono nasilało. W związku ze zmianą proporcji pomiędzy ludnością w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym, rządy stają przed wyzwaniem, jakie stanowi wzrost kosztów ponoszonych na zaopatrzenie emerytalne i opiekę zdrowotną. Niewydłużanie aktywności zawodowej może do- prowadzić do destabilizacji budżetów, wzrostu podatków oraz zmniej- szania wydatków na inne potrzeby społeczeństw21. Nie ulega wątpliwoś- lowa wysłała aż 8439 takich Queenandanniversarymessages/ Factsandfigures. aspx (dostęp 13 lipca 2011 r.). listów – http: // www. royal. gov. uk/ HMTheQueen/ 18 G. Mujahid, K.A.P. Siddhisena, Demographic Prognosis for South Asia: A Future of Rapid Ageing, UNFPA Asia and the Pacific Regional Office Bangkok, July 2009, s. X. 19 The Challenge for the New..., s. 5. 20 Global Aging Report. Threats to Longevity. A Call to Action, International Longe- vity Center Global Alliance 2009, s. 3. 21 I. Visco, Paying For Pensions: How Important Is Economic Growth?, OECD, Paris 2001. 26 1.1. Przemiany demograficzne i ich konsekwencje ci, że systemy zaopatrzenia społecznego i ubezpieczenia zdrowotne powinny zostać do siebie dopasowane. Komisja Europejska zauważa, że liczba ludności w wieku produkcyjnym do roku 2050 zmniejszy się o około 48 milionów przy jednoczesnym, znaczącym wzroście liczby osób w wieku po 65 roku życia. To automatycznie spowoduje obniżenie wzrostu PKB22. Demografowie, gerontolodzy i znawcy polityki społecznej wzywają w tym zakresie do opracowania „nowej umowy społecznej” pomiędzy osobami fizycznymi, całymi rodzinami a państwem23. Dla biznesu starzenie się oznacza wyższe podatki, a więc jednocze- śnie wyższe koszty produkcji przy jednoczesnym mniejszym popycie (statystycznie osoby starsze ponoszą mniejsze wydatki związane z za- kładaniem nowych gospodarstw domowych, urządzaniem domów, mieszkań, wyprawieniem dzieci do szkoły itp.). Zmiany dotkną więc rynek nieruchomości i ubezpieczeń. Jednakże największe problemy mogą mieć pracodawcy w pozyskiwaniu siły roboczej, zwłaszcza tej wysoko wykwalifikowanej. W państwach wysokorozwiniętych wymusi to nowe podejście do zatrudniania imigrantów i przenoszenia produkcji poza granice kraju. Pracodawcy będą musieli się także przystosować do zatrudniania coraz to starszych pracowników, co bez przyjęcia roz- wiązań o charakterze systemowym24 może okazać się trudne. Nie można jednak odmówić także zasadności poglądom uznającym, że nie należy przedłużać okresu pracy zwłaszcza tam, gdzie istnieją nieźle funkcjonujące systemy emerytalne, gdyż miejsca pracy są potrzeb- ne dla młodych. Można też spotkać się z opiniami, że osoby starsze, emeryci mogą w inny sposób brać udział w życiu społecznym, np. na zasadzie wolontariatu, albo prowadzenia różnorakich zajęć w niepełnym wymiarze czasu25. A. Morrone z włoskiego instytutu statystycznego wskazuje, że w jego kraju, tak jak i w innych państwach Europy, powięk- sza się liczba „młodych emerytów”, którzy mają mnóstwo czasu i sił, aby uczestniczyć w życiu społecznym i kulturalnym. Stopień tego 22 Komunikat Komisji, Demograficzna przyszłość Europy – Przekształcić wyzwania w nowe możliwości, COM/2006/0571 końcowy z dnia 12 października 2006 r. 23 S. Ebrahim, Ageing, Health..., s. 715. 24 Wprowadzenie mechanizmów ułatwiających zmianę pracy w starszym wieku, możliwość przesunięcia na inne stanowisko itp. 25 Taki pogląd przytacza np. Dale Lovell. Zob. tegoż, The problem of Europe s age- ing..., s. 276. 27 Rozdział I. Identyfikacja zjawisk uczestnictwa zależy oczywiście od ich poziomu wykształcenia i zamoż- ności, ale jak się okazuje, wszędzie konieczne jest wdrożenie działań mających na celu stworzenie odpowiedniej infrastruktury i oferty, za- spokajających potrzeby kulturalne tej kategorii osób starszych26. Z drugiej strony, młodzi, nawet najlepiej wykształceni pracownicy, w wielu zawodach z powodu braku doświadczenia nie są w stanie zastą- pić tych starszych. Ponadto trzeba też mieć świadomość, że osoby starsze chętnie poświęcą się pracy społecznej tylko wtedy, gdy ich emerytury i zdrowie pozwolą na godną egzystencję. Cały ten dyskurs na temat podnoszenia wieku emerytalnego wbu- dowuje się w szerszą debatę na temat solidaryzmu międzypokoleniowe- go. Jednak różnorakie problemy związane z wydłużaniem aktywności zawodowej są tylko jednymi z wielu konsekwencji starzenia się społecz- ności świata. Raporty i różnego rodzaju ekspertyzy zwracają uwagę, że w najbliższych dekadach zmieni się sposób uprawiania polityki, gdyż starsze społeczeństwa są mniej skłonne do podejmowania ryzykownych decyzji, a to z kolei może diametralnie zmienić układ sił na świecie. Kryzys demograficzny może dotknąć nawet wojsko, ponieważ armie mogą napotkać na problemy z naborem młodych żołnierzy27. Jak się okazuje, także kościoły (zwłaszcza w Europie Zachodniej) stoją przed koniecznością odnalezienia swego miejsca z jednej strony w zlaicyzowanej, a z drugiej, starzejącej się Europie. Podkreśla się istotną rolę kościołów, zwłaszcza w perspektywie możliwych napięć pomiędzy utrzymującą i utrzymywaną częścią społeczeństwa, a także w związku z nowymi wyzwaniami natury etycznej, zwłaszcza w spra- wach opieki nad osobami starszymi w tzw. nuklearnych rodzinach, ubóstwa, prawa do godnej śmierci itd.28 Z drugiej strony, starzenie się społeczeństw wpłynie na rozwój nowych gałęzi przemysłu i nowych rodzajów usług (np. w zakresie długoterminowej opieki medycznej), nakierowanych na potrzeby osób 26 A. Morrone, Entre ancien et nouveau: les modèles de participation sociale et cultu- relle des seniors en Italie, Retraite et Socie 2005/3, nr 46, s. 147–167. 27 Zob. szerzej: Konsekwencje ekonomiczne i społeczne starzenia się społeczeństwa, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium PAN, Warszawa 2008. 28 P.G. Coleman, Ageing and Personhood in Twenty-First Century Europe: A Chal- lenge to Religion, International Journal of Public Theology 2009, nr 3, s. 63 i n.; F. de Lange, The Dignity of the Old: Towards a Global Ethic of Ageing, International Journal of Public Theology 2009, nr 2, s. 220 i n. 28 1.1. Przemiany demograficzne i ich konsekwencje starszych. Rewolucja czeka m.in. przemysł farmaceutyczny, budowlany, transport itd. Nauka, a zwłaszcza medycyna, także wyznaczy nowe ob- szary badawcze. Bez wątpienia gruntownego przemodelowania będzie wymagała organizacja służby zdrowia29, a także programy studiów medycznych i kształcących w zakresie pomocy społecznej. Zmiany dotykają także rynek turystyczny. Na przykład od 2009 r. w Unii Europejskiej są dotowane wczasy dla seniorów (osób po 55 roku życia), dla których została przygotowana korzystna cenowo, specjalna oferta wypoczynku w okresie jesienno-zimowym w takich krajach, jak Hiszpania i Cypr. Coraz to nowsze technologie będą wykorzystywane dla potrzeb zdominowanego przez osoby starsze rynku. Obszerny raport przygoto- wany dla Komisji Europejskiej The Demographic Change – Impact on New Technologies and Information Society wskazuje, że w związku z niespotykanym dotąd przyspieszeniem procesu starzenia się społe- czeństwa europejskiego, konieczne jest stworzenie rozwiązań wspoma- gających samodzielne funkcjonowanie osób w podeszłym wieku, takich jak tzw. „inteligentne domy”, urządzenia pozwalające na swobodne komunikowanie się, a także aparatura zdalnie monitorująca funkcje życiowe. Nowe technologie mogą okazać się szczególnie przydatne dla najstarszej części społeczeństwa30. Zdaniem autorów raportu niezbędne zdaje się stworzenie komputera i Internetu przyjaznego osobom star- szym (aged – friendly), gdyż dziś stosunkowo niewielki odsetek starszej populacji w Europie korzysta z tych wynalazków, a mogą się one okazać szansą na przykład na wykonywanie pracy bez opuszczania domu, po- zyskiwanie wiadomości i porad (np. medycznych), a także na komuni- kowanie się z bliskimi. Takie rozwiązania mogą okazać się niezwykle pożyteczne, ale też niosą ze sobą ryzyko, że pozbawią i tak już najczęściej samotne i odizolowane osoby resztek osobistych kontaktów między- ludzkich. Poza tym, osobę starszą musi jeszcze być stać na zakup odpo- 29 Raport przygotowany dla Komisji Europejskiej – E. Schultz, Alternative Scenarios For Health, Life Expectancy And Social Expenditure, ENEPRI Research Report No. 4, February 2005. 30 Zob. także: S. Juszczyk, Edukacja, wiedza i umiejętności jednostki w zmieniającym się społeczeństwie, Chowanna 2007 (LXIII) (29), s. 16 i n. 29 Rozdział I. Identyfikacja zjawisk wiedniego sprzętu, co w świetle prognoz dotyczących systemów emery- talnych, nie wygląda zbyt optymistycznie31. Dla osób fizycznych globalne starzenie się społeczeństw oznacza konieczność wydłużenia czasu aktywności zawodowej, a także możliwe perturbacje w otrzymywaniu rent i emerytur. To z kolei prowadzi do zmiany sposobu oszczędzania i lokowania kapitału. Zmianom ulegnie także życie wewnątrz rodzin składających się z kilku pokoleń (zazwyczaj tzw. two-generation geriatric family), które będą musiały zorganizować swoje życie wokół opieki nad niedołężnymi, najstarszymi ich członka- mi32. Widocznym przeobrażeniom już obecnie podlegają relacje w ro- dzinach w krajach rozwijających, czyli tam, gdzie wydłużenie długości życia jest najbardziej znaczące. I. Aboderin zwraca uwagę na możliwe zagrożenia związane z nową sytuacją, w której rodziny dzisiaj jeszcze tradycyjnie opiekujące się starszymi członkami, wkrótce nie wytrzymają finansowego i psychicznego obciążenia związanego z utrzymaniem i długotrwałą opieką nad kilkoma niedołężnymi krewnymi33. Jak wyżej wspomniano, starzenie się ma charakter globalny, ale ów globalizm nie polega tylko na tym, że starzeje się tak ludność krajów rozwijających się, jak i rozwiniętych, ale także na tym, że starzenie się przekroczyło granice państw. Starzejące się społeczeństwo i ryzyko zwiększenia się liczby obywateli pozostających z powodu wieku zazwy- czaj w znacznie gorszym położeniu niż reszta ludności, nie są już pro- blemami, które mogą być rozwiązywane samodzielnie przez poszcze- gólne państwa. Ten aspekt globalnego starzenia się jest związany z ruchami migra- cyjnymi na świecie. Kilkaset, czy nawet kilkadziesiąt lat temu ludzie 31 Various Studies on Policy Implications of Demographic Changes in National and Community Policies. LOT7 The Demographic Change – Impacts of New Technologies and Information Society, European Commission Employment and Social Affairs DG. Social Protection and Social Integration Social and Demography Analysis, Final Report, August 2005. 32 Szerzej zob.: A. Lowenstein, Global Ageing and Challenges to Families (w:) M.L. Johnson (red.), The Cambridge Handbook of Age and Ageing, Cambridge 2005, s. 403–409; R. Giarusso, M. Silverstein, D. Gans, V. L. Bengston, Ageing Parents and Adult Children: New Perspectives on Intergenerational Relationships (w:) M.L. Johnson (red.), The Cambridge Handbook..., s. 413 i n.; G. Attias-Donfut, F-H. Wolff, Generational Memory and Family Relationship (w:) M.L. Johnson (red.), The Cambridge Handbook...., s. 443 i n. 33 I. Aboderin, Changing Family Relationship in Developing Nations (w:) M.L. Johnson (red.), The Cambridge Handbook..., s. 469. 30 1.1. Przemiany demograficzne i ich konsekwencje starzy nie byli w stanie skutecznie opuścić swego miejsca lub kraju za- mieszkania. Wyjeżdżali najsprawniejsi i najbardziej przedsiębiorczy. Współcześnie podróż nie jest już tak uciążliwa jak jeszcze na początku ubiegłego stulecia. Świat „skurczył się”, także dla osób starszych. Ruchy migracyjne stawiają państwom wyzwania także w zakresie uregulowania sytuacji prawnej i socjalnej starszych imigrantów, reemi- grantów, uchodźców i innych grup cudzoziemców. Pierwszą konsekwencją migracji jest multikulturowość. Młodzi ludzie, którzy przyjechali z krajów rozwijających się głównie do Europy Zachodniej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku, są dziś osobami w podeszłym wieku. To spowodowało, że także starsza część społeczeństw w tym regionie świata stała się kulturowo heteroge- niczna. W rezultacie państwa Europy Zachodniej muszą radzić sobie z problemami, których nie doznawały wcześniej, zwłaszcza w zakresie budowania „kulturowo-wrażliwych” służb (np. medycznej, społecznej) powołanych do opieki nad osobami starszymi. Innym zjawiskiem jest powrót osób starszych do krajów pochodze- nia. Powroty na starość przysparzają państwom sporych kłopotów związanych z uznawaniem i przesyłaniem wypracowanych w obcym kraju rent i emerytur. Oczywiście jeszcze większe problemy stanowią powroty osób starszych bez jakichkolwiek dochodów. Kolejną skomplikowaną kwestią prawną i społeczną jest opieka na odległość (distant caring), w sytuacji gdy dorosłe dzieci zostawiają ro- dziców i emigrują do innego kraju. Należy też dostrzec inny scenariusz, tzn. kiedy dzieci sprowadzają starych rodziców do kraju pobytu. Pojawia się wtedy cały wachlarz administracyjnych, prawnych i kulturowych kwestii związanych z łączeniem rodzin34. Nie można też zapominać o grupie niedobrowolnych imigrantów, takich jak uchodźcy, uciekinierzy wojenni i inne osoby poszukujące ochrony poza granicami kraju pochodzenia. Wśród tych cudzoziemców także znajduje się pewna liczba osób starszych, choć zazwyczaj są oni w mniejszości (stanowią ok. 11,5 wszystkich uchodźców35), gdyż nawet 34 I. Doron, From National to International Elder Law, The Journal of International Ageing Policy 2005, vol. 1, s. 49–51. 35 Dokument: No Safety Net for Older Migrants and Refugees, Second World Assem- bly on Ageing, Madrid Spain, 8–12 April 2002, www. un. org/ swaa2002/ prkit/ oldermigrants. htm (dostęp 11 maja 2010 r.). 31 Rozdział I. Identyfikacja zjawisk w obliczu kataklizmów i masowego łamania praw człowieka, osoby starsze stosunkowo niechętnie opuszczają swoje domy. Powyżej wskazano, i to bardzo pobieżnie, jedynie na niektóre zja- wiska, które już zachodzą lub będą miały miejsce w niedalekiej przy- szłości. Wszystkie one wymagają od państw i całej społeczności między- narodowej nowego podejścia do osób starszych, ich praw, a nawet sa- mego definiowania starości i osoby starszej. 1.2. Pojęcie osoby starszej i starości Pomimo wielu badań, raportów i monitorowania opisywanego zjawiska przez organizacje międzynarodowe (tak rządowe, jak i poza- rządowe) wyznaczenie granicy wieku starszego lub podeszłego oraz zdefiniowanie osoby starszej, starej, czy osoby w podeszłym wieku i samej starości, napotyka na wiele przeszkód. Nawet w literaturze psychologicznej i gerontologicznej nie ma zgodności co do kryteriów początków starości i jej periodyzacji36. Międzynarodowe raporty, także te przytoczone powyżej, również nie definiują tych pojęć. Co najwyżej wskazują na granicę wieku, od której zaczyna się zaliczać daną osobę do starszej części populacji. We współczesnym świecie brak także powszechnie zaakceptowanej legalnej definicji osoby starszej, starej lub w podeszłym wieku. Przyczyn można upatrywać w czynnikach kulturowych, cywilizacyjnych, zdro- wotnych, historycznych, klimatycznych, ekonomicznych itd. Co więcej, próg wieku, od którego mówimy o osobie starszej, nieustannie się zmienia. Łatwo też zauważyć, że zarówno w pracach naukowych, rapor- tach, jak i w dokumentach przytaczanych w kolejnych rozdziałach nie używa się zwrotu „osoba stara”, czy też „człowiek stary”, lecz mowa zazwyczaj o „osobie starszej”, ewentualnie w „podeszłym wieku”. Dzieje się tak nie tylko ze względów kurtuazyjnych, ale przede wszyst- kim dlatego, że trudno uchwycić moment, od którego można mówić, że ktoś jest stary. Generalnie debata o tym, od kiedy zaczyna się starość i kogo można nazwać osobą starszą, toczy się już od początku XIX wieku37. 36 S. Steuden, Psychologia starzenia się i starości, Warszawa 2011, s. 18. 37 Na przykład, w 1875 r. w Wielkiej Brytanii przyjęto (w tzw. Friendly Societies Act), że każdy wiek powyżej pięćdziesiątego roku życia należy nazwać wiekiem starszym 32 1.2. Pojęcie osoby starszej i starości Współcześnie w większości krajów rozwiniętych akceptuje się 65 lat, jako wiek, od którego można mówić o osobach lub osobie starszej, czy też ewentualnie starej (elderly, older person, old person). Zazwyczaj ta granica wieku jest związana z możliwością ubiegania się o świadczenia emerytalne38. Z drugiej strony, nierzadko pracownicy znacznie wcześ- niej, na długo przed osiągnięciem wieku emerytalnego, doświadczają gorszego traktowania i dyskryminacji z powodu wieku. Z tego względu różnego rodzaju badania i analizy biorą pod uwagę sytuację osób star- szych, które ukończyły pięćdziesiąt lub nawet mniej lat39. Jak się jednak okazuje, założenia związane z określaniem osoby starszej, przyjęte w krajach wysokorozwiniętych, w żaden sposób nie przystają do warunków panujących w innych częściach świata40, a zwłaszcza do warunków afrykańskich41. W Afryce, zależnie od kraju, wiekiem, od którego określa się osoby starsze, jest wiek 50–55 lat. Ra- porty podkreślają znaczne, niespotykane w innych częściach świata, różnice pomiędzy poszczególnymi krajami. Zwracają też uwagę na fakt, że w wielu państwach afrykańskich nie prowadzi się żadnej rejestracji urodzeń, a próba ustalania wieku starszego lub podeszłego według zasad przyznawania świadczeń emerytalnych jest zupełnie nieadekwatna, – zob. szerzej: J. Roebuck, When does old age begin?: the evolution of the English definition, Journal of Social History 1979, vol. 12, nr 3, s. 416 i n.; P. Thane, History and the sociology of ageing, Social History of Medicine 1989, nr 2, s. 93; S. Steuden, Psychologia starzenia się..., s. 13. 38 Np. Europejski Komitet Spraw Społecznych w swoich opiniach przyjmuje, że „osoba w podeszłym wieku” to osoba, która osiągnęła w określony w krajowych przepisach prawa zabezpieczenia społecznego wiek emerytalny. Zob. A.M. Świątkowski, Karta praw społecznych Rady Europy, Kraków 2006, s. 453. 39 Np. projekt: Stop dyskryminacji ze względu na wiek, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Phare 2002 w ramach Programu Wzmocnienie polityki antydyskryminacyjnej. 40 Zob. D.R. Phillips (red.), Ageing in the Asia–Pacific Region: Issues, Policies and Future Trends, London/New York 2000, raport UNFPA, Pan American Health Organi- zation – Report of the Caribbean Symposium on Population Ageing, 8–10 November 2004, LC/CAR/L.41–17 May 2005; T. Osborne, D. Furlong, The Human Rights of Older People in the United States and Canada. International Symposium on the Rights of Older People, London, January 2009; G. van Bueren, The Protection of the Human Rights of Older Persons in Europe: a legal perspective, International Symposium on the Rights of Older People, London, January 2009; Summary of International Laws: Vietnam, Brazil, United States, Raport Schulte Roth Zabel LLP przygotowany dla International Longevity Center, June 2009. 41 Por. Projekt WHO i amerykańskiego National Institute on Ageing – P. Kowal, R. Suzman, Directory of Research on Ageing in Africa: 1995–2003, Geneva 2005. 33
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Międzynarodowa ochrona praw osób starszych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: