Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01560 012155 16910797 na godz. na dobę w sumie
Międzynarodowe prawo inwestycyjne. Wydanie 2 - ebook/pdf
Międzynarodowe prawo inwestycyjne. Wydanie 2 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 504
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8128-815-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'Międzynarodowe prawo inwestycyjne' drugie wydanie jedynego na polskim rynku podręcznika obejmującego problematykę ochrony międzynarodowoprawnej inwestycji zagranicznych.

W ostatnich latach międzynarodowe prawo inwestycyjne przeszło znaczącą ewolucję. Orzecznictwo zapewnia zwiększoną ochronę uprawnień regulacyjnych państwa, a efektem zarzutów co do braku pewności prawa stała się rosnąca kazuistyka postanowień traktatowych, zwłaszcza w przypadku traktatów zawieranych przez Unię Europejską.

Zmienia się również system środków prawnych. Arbitraż inwestycyjny, będący do tej pory - i wciąż pozostający - głównym mechanizmem dochodzenia roszczeń poszkodowanych inwestorów napotyka wyzwania, takie jak:

Podręcznik został podzielony na pięć rozdziałów omawiających:

Podręcznik przeznaczony jest dla studentów wydziałów prawa i ekononomii oraz osób wykonujących zawody prawnicze, a także dla tych, którzy są zainteresowani problematyką międzynarodowego prawa inwestycyjnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego Literatura: J.E. Alvarez, The Boundaries of Investment Arbitration. The Use of Trade and European Human Rights Law in Investor-State Disputes, Juris 2018; J. Alvarez, T. Brink, Revisiting the Necessity Defence: Continental Casualty v. Argentina, Institute for Interna- tional Law and Justice Working Paper 2010/3; Ch.F. Amerashinghe, Diplomatic Protection, OUP, Oxford 2008 ; F. Baetens (red.) Investment Law within International Law. Integrationist Perspectives, CUP 2013; Ch. Binder, U. Kreibaum, A. Reinisch, S. Wittich (red.), Interna- tional Investment Law for the 21st Century. Essays in Honour of Christoph Schreuer, OUP, Oxford 2009; A.K. Bjorklund, Economic Security Defenses in International Investment Law, YIILP 2008–2009; A. Broches, The Convention on the Settlement of Investment Disputes Between States and Nationals of Other States, RCADI 1972, t. 136; C. Brown, K. Miles (red.), Evolution in Investment Treaty Arbitration, Cambridge 2011; J. Crawford, M. Koskenniemi (red.), The Cambridge Companion to International Law, CUP, Cambridge 2012; J. Crawford, The International Law Commission’s Articles on State Responsibility. Introduction, Text and Commentaries, CUP, Cambridge 2002; R. Doak Bishop, J.R. Crawford, M. Reisman, Foreign Investment Disputes. Cases, Materials and Commentary, Wolters Kluwer, The Hague, 2014; Z. Douglas, The International Law of Investment Claims, CUP, Cambridge 2009; P. Dumber- ry, The Formation and Identification of Rules of Customary International Law in International Investment Law, CUP, Cambridge 2016; R. Hafner, The Risk Ensuing from fragmentation of International Law, International Law Commission. Report on the Work of its Fifty Sec- ond Session, Official Records of the General Assembly, Fifty Fifth Session 2000, Supplement no. 10 (A/55/10), Annex; G. Van Harten, Investment Treaty Arbitration and Public Law, OUP, Oxford 2008; M. Koskenniemi (red.), Fragmentation of International Law; Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law. Report of the Study Group of the International Law Commission, International Law Commission, Report of the Work of its Fifty-eight session, Official Records of the General Assembly, Sixty-first session 2006, doc. A/CN.4/L.682; K. Miles, The Origins of International Investment Law. Empire, Environment and the Safeguarding of Capital, Cambridge 2013; M.L. Moses, The Principles and Practice of International Commercial Arbitration, CUP, Cambridge 2008; P. Mayer, V. Heuzé, Droit inter- national privé, LGDJ, Paris 2014; P. Muchlinski, F. Ortino, Ch. Schreuer (red.), The Oxford Handbook of International Investment Law, OUP, Oxford 2008; J. Pauwelyn, Conflict of norms in Public International Law, Cambridge 2003; M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2010; N. Rubins, N.S. Kinsella, International Investment, Political Risk and Dispu- te Resolution. A Practitioner’s Guide, Oceana Publ., Oxford 2005; J. Salacuse, The Law of Investment Treaties, OUP, Oxford 2010; S.W. Schill, The Multilateralization of International Investment Law, CUP, Cambridge 2009; Ch. Schreuer, L. Malintoppi, A. Reinisch, A. Sinclair, 2 The ICSID Convention. A Commentary, CUP, Cambridge 2009; M. Shaw, International Law, CUP, Cambridge 2017; M. Sornarajah, The International Law on Foreign Investment, CUP, Cambridge 2004; H. Thirlway, The Sources of International Law, OUP, Oxford 2014; K. Yan- naca-Small (red.), Arbitration Under International Investment Agreements. A Guide to Key Issues, OUP, Oxford 2018. I. Międzynarodowe prawo inwestycyjne a prawo międzynarodowe publiczne 1 Zasadniczo należy przyjąć, że międzynarodowe prawo inwestycyjne stano- wi gałąź prawa międzynarodowego publicznego. Wiąże się to z faktem, że obej- muje ono zobowiązania państw względem inwestorów zagranicznych oparte na źródłach prawa międzynarodowego. Z drugiej strony, mamy w tym przypadku do czynienia ze stosunkiem prawnym, który odbiega od przyjętych wzorców myślenia o prawie międzynarodowym publicznym. Należy więc zadać pytanie, w jaki sposób określić miejsce prawa inwestycyjnego w systemie prawa mię- dzynarodowego publicznego: Czy należy uznać, że prawo inwestycyjne stano- wi reżim szczególny prawa międzynarodowego jako całość, czy raczej za leges speciales należy uznać pojedyncze reżimy traktatowe regulujące stosunki mię- dzy państwami a inwestorami pochodzącymi z ograniczonej geograficznie gru- py państw (w ramach umów dwustronnych lub regionalnych)? Odrzucić należy pierwszą z powyższych opcji. Prawo inwestycyjne nie sta- nowi spójnej całości określającej w sposób jednolity wzajemne zobowiązania państw i inwestorów. Można przyjąć, że pojęcie prawa inwestycyjnego jest zbiorczym określeniem szeregu stosunków prawnych łączących te podmioty na podstawie różnych źródeł1. Warto także zwrócić uwagę, że prawo inwestycyj- ne jako odrębna gałąź dydaktyczna jest zjawiskiem stosunkowo nowym. Wcze- śniej, ochrona inwestycji i inwestora zagranicznego regulowana była przez normy powszechnego prawa międzynarodowego, wyrażone w zwyczaju mię- dzynarodowym oraz zasadach ogólnych prawa uznanych przez narody cywi- lizowane2. System dochodzenia roszczeń opierał się na klasycznych regułach opieki dyplomatycznej, w której podmiotem uprawnionym było państwo po- chodzenia poszkodowanego inwestora3. W takim reżimie prawnym powszech- ne prawo międzynarodowe w sposób pośredni normowało relacje między pań- stwami a inwestorami zagranicznymi. Obecnie, zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego obejmuje przede wszystkim reżimy prawne stworzone 1 Inaczej S.W. Schill, The Multilateralization of International Investment Law, CUP, Cambridge 2009, s. 19. 2 Z. Douglas, The International Law of Investment Claims, CUP, Cambridge 2009, s. 6. 3 Sprawa koncesji palestyńskich Mavrommatisa, wyr. STSM z 30.8.1924 r., s. 12. Nb. 1 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 2 18.09.2019 14:13:40 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  3 na podstawie dwustronnych traktatów o popieraniu i ochronie inwestycji (BITs – Bilateral Investment Treaties), niewielkiej liczbie traktatów regionalnych lub międzyregionalnych, zawierających postanowienia dotyczące ochrony inwe- stycji np. Wszechstronne Porozumienie Inwestycyjne Stowarzyszenia Państw Azji Południowo-Wschodniej – ASEAN, Rozdział 11 Północnoamerykańskie- go Układu o Wolnym Handlu – NAFTA (zastąpionego nowym porozumieniem handlowym między Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i Kanadą – USMCA z 2018 r.), Umowa o wolnym handlu między Centralną Ameryką a Republi- ką Dominikany – CAFTA czy Kompleksowa Umowa Gospodarczo-Handlowa – CETA oraz kilku traktatów powszechnych regulujących tę materię wycin- kowo (np. Konwencja Waszyngtońska o rozwiązywaniu sporów inwestycyj- nych między inwestorem umawiającej się strony a inną umawiającą się stroną, porozumienie w sprawie Agencji Wielostronnych Gwarancji Inwestycyjnych, czy do pewnego stopnia Konwencja Nowojorska w sprawie uznawania i wy- konywania zagranicznych orzeczeń arbitrażowych). W związku z tak skompli- kowaną strukturą omawianej dziedziny, nie może dziwić fakt, że powszechne prawo zwyczajowe odgrywa znaczącą rolę, zarówno wówczas, gdy jakaś kwe- stia jest nieuregulowana w ramach danego reżimu, jak i wtedy, gdy odwołanie się do norm ogólnych wymuszone jest względami prawidłowej wykładni norm tego reżimu. Jednocześnie dostrzec należy tendencję odwrotną, tj. odchodze- nia od regulowania ochrony inwestycji w traktatach, które zdaniem ich kryty- ków zbytnio uprzywilejowują inwestorów kosztem społeczeństw i państw, co oznaczać będzie powrót do tradycyjnych form regulowania tej problematyki w drodze prawa zwyczajowego oraz kontraktów państwowych. Odwołując się do prac Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ (KPM) nad zjawiskiem frag- mentacji prawa międzynarodowego oraz do praktycznej analizy prawa między- narodowego inwestycyjnego1, można wskazać na trzy rodzaje tych relacji: – ogólne prawo międzynarodowe może rozstrzygać ewentualne konflikty między normami należącymi do międzynarodowego prawa inwestycyj- nego a innymi normami prawa międzynarodowego, – ogólne prawo międzynarodowe może stanowić element wykładni sys- temowej zgodnie z postanowieniami Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów (KWPT), – ogólne prawo międzynarodowe może stanowić bezpośrednie źródło praw i obowiązków stron stosunku prawnego między państwem a inwe- storem zagranicznym. 1 Zob. np. R. Hafner, The Risk Ensuing from fragmentation of International Law, Inter- national Law Commission. Report on the Work of its Fifty Second Session, Official Records of the General Assembly, Fifty Fifth Session 2000, Supplement No. 10 (A/55/10), Annex. Nb. 1 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 3 18.09.2019 14:13:40 4 1. Ogólne prawo międzynarodowe jako lex generalis 2 Status reguły kolizyjnej lex specialis derogat legi generali w prawie między- narodowym nie jest jasny. Niezależnie jednak od tego, czy uzna się ją za normę prawa zwyczajowego, zasadę ogólną prawa, czy też po prostu za regułę rozu- mowania prawniczego, jej znaczenie dla rozstrzygania konfliktów normatywnych w prawie międzynarodowym nie budzi wątpliwości. Zgodnie z tą regułą, w przy- padku takiego konfliktu norma szczególna uchyla stosowanie normy ogólnej. Co jednak istotne, nie oznacza to całkowitego wyłączenia stosowania reżimu ogól- nego wówczas, gdy jakaś kwestia pozostaje nieunormowana przez lex specialis. W przypadku prawa inwestycyjnego z całą pewnością nie można uznać ogółu norm, jakie składają się na to pojęcie za reżim szczególny prawa między- narodowego. Ewentualnie, poszczególne traktaty inwestycyjne mogą przeja- wiać pewne cechy autonomizujące, obejmujące zwłaszcza problematykę odpo- wiedzialności i dochodzenia roszczeń międzynarodowych. Dodatkowo, warto zwrócić uwagę na treść art. 26 KonwICSID, zgodnie z którą: „Zgoda stron na arbitraż na podstawie niniejszej Konwencji jest równoważna ze zgodą na ta- ki arbitraż z wyłączeniem innych środków prawnych, o ile nie uzgodnią one inaczej”. Jeśli dodatkowo połączy się ten przepis z art. 27 tej Konwencji, wy- łączającym prawo umawiających się stron do skorzystania z instytucji opieki dyplomatycznej, należy przyjąć, że zgoda na jurysdykcję Centrum oznacza re- zygnację z odwoływania się do innych mechanizmów rozwiązywania sporów inwestycyjnych, co dotyczy zarówno innych mechanizmów arbitrażowych, jak i np. Europejskiego Trybunału Praw Człowieka czy ewentualnie Trybuna- łu Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W zakresie dochodzenia roszczeń, reżim MCRSI, o ile jest właściwy na podstawie odpowiedniej klauzuli arbitrażowej, wyłącza możliwość odwołania się do innych mechanizmów. Uznanie występowania relacji opartych na regule lex specialis w odnie- sieniu do traktatów inwestycyjnych rodzi określone konsekwencje prawne. Główną z nich jest pierwszeństwo stosowania normy szczególnej przed nor- mą ogólną. Wszędzie tam, gdzie standardy ochrony inwestora zawarte w trak- tatach inwestycyjnych mają swoje odpowiedniki w prawie zwyczajowym (bę- dącym lex generalis), stosowanie tej drugiej kategorii jest wyłączone. Dotyczy to, np. reguł dotyczących zgodności z prawem międzynarodowym aktu wy- właszczenia lub aktu o skutku równoważnym do wywłaszczenia1, traktowa- 1 Spór dotyczący sposobu ustalania wysokości odszkodowania za wywłaszczenie leży u podstaw dyskusji o legitymację międzynarodowo prawnej ochrony własności. Uznaje się, że obecnie prawo zwyczajowe znajduje swe odzwierciedlenie w tzw. formule Hulla, nakazu- jącej wypłacenie odszkodowania niezwłocznego, odpowiedniego i skutecznego. Strony trak- Nb. 2 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 4 18.09.2019 14:13:40 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  5 nia zgodnego z minimalnym standardem traktowania cudzoziemców, czy peł- nej ochrony i bezpieczeństwa. Należy jednak zaznaczyć, o czym będzie jeszcze mowa poniżej, że zdarzają się sytuacje, w których norma szczególna, zawarta w BIT lub innym traktacie inwestycyjnym, odwołuje się wprost do normy ogól- nej. Wówczas wartością dodaną w takim traktacie jest możliwość odwołania się do procedury arbitrażu w przypadku naruszenia takiego standardu, którego treść wyznaczona jest przez reżim ogólny prawa międzynarodowego. Taka sy- tuacja zachodzi przede wszystkim w przypadku określania relacji między trak- towaniem bezstronnym i słusznym (ang. fair and equitable treatment), a mini- malnym standardem traktowania cudzoziemca. Niektóre traktaty inwestycyjne wiążą ten standard wprost z wymogami międzynarodowego prawa zwyczajo- wego. Przykładem może być art. 1105 NAFTA, zgodnie z którym: „Każda stro- na przyzna inwestycjom inwestorów innej strony traktowanie zgodnie z pra- wem międzynarodowym, włączając w to traktowanie bezstronne i słuszne oraz pełną ochronę i bezpieczeństwo”. Przyjęta w 2001 r. przez Komisję Wolnego Handlu NAFTA interpretacja tego przepisu jednoznacznie podkreśla, że tego typu formuła nie oznacza zobowiązania stron do przyznania traktowania, które wykraczałoby ponad to, co jest wymagane przez prawo zwyczajowe1. W kon- sekwencji, zobowiązanie inter partes jest, jeśli chodzi o jego treść, tożsame z zobowiązaniem wynikającym z prawa zwyczajowego. W takim przypadku, reżim szczególny polega przede wszystkim na przyznaniu inwestorowi środ- ków prawnych dochodzenia roszczeń z tytułu naruszenia tego zobowiązania. Przykład standardu traktowania bezstronnego i słusznego pokazuje jednak jeszcze jeden specyficzny element dla relacji między prawem inwestycyjnym a reżimem ogólnym prawa międzynarodowego. W tym przypadku związek między traktatem inwestycyjnym a odpowiednią normą zwyczajową musi zo- stać umieszczony wprost w odpowiednim postanowieniu tego traktatu. Brak ta- kiego odniesienia, jakie ma miejsce np. w art. 1105 NAFTA powoduje, że stan- dard traktowania bezstronnego i słusznego otrzymuje znaczenie autonomiczne. Innymi słowy, w przypadku tego standardu można domniemywać jego specy- ficzne – niezależne od powszechnego prawa międzynarodowego – rozumienie. W przypadku innych postanowień traktatów inwestycyjnych należy przy- jąć, że reguła lex specialis będzie miała pełne zastosowanie zgodnie z regu- łami omówionymi w pracach KPM nad fragmentacją. Warto jeszcze zwrócić uwagę na duże znaczenie, jakie do tej reguły przywiązuje się w kontekście od- tatu mogą natomiast unormować tę kwestię odmiennie, co zdarza się zwłaszcza w przypadku traktatów zawieranych między państwami rozwijającymi się. 1 Notes of Interpretation of Certain Chapter 11 Provisions, NAFTA Free Trade Commis- sion, 31.7.2001 r. PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 5 18.09.2019 14:13:40 Nb. 2 6 powiedzialności państw za naruszenie zobowiązań międzynarodowych. Zgod- nie z art. 55 Artykułów Komisji Prawa Międzynarodowego o odpowiedzialno- ści międzynarodowej państw za naruszenie prawa międzynarodowego (dalej: Artykuły KPM o odpowiedzialności państw)1, reżim ogólny odpowiedzialno- ści (w dużym stopniu zawarty w Artykułach) nie ma zastosowania w zakresie, w jakim warunki powstania czynu zabronionego, formy lub implementacja od- powiedzialności międzynarodowej są normowane przez normy szczególne pra- wa międzynarodowego. W przypadku prawa inwestycyjnego, zastosowanie tej reguły można poka- zać na przykładzie trzech elementów odpowiedzialności: – stanu wyższej konieczności (ang. state of necessity) jako okoliczności wyłączającej odpowiedzialność międzynarodową, formy odpowiedzialności, – – środków egzekucji odpowiedzialności. 1.1. Stan wyższej konieczności 3 Ogólne reguły dotyczące stanu wyższej konieczności zostały wyrażone w art. 25 Artykułów KPM o odpowiedzialności państw. Przepis ten zawiera bardzo rygorystyczne przesłanki powołania się na okoliczności nadzwyczaj- ne w celu uzasadnienia naruszenia zobowiązania międzynarodowego, a przede wszystkim opiera się na zasadzie braku możliwości takiego powołania się. Pro- blem zastosowania tej okoliczności wyłączającej odpowiedzialność pojawił się w sporach związanych z argentyńskim kryzysem finansowym z początku tego wieku. Działania rządu argentyńskiego na rynku finansowym zapobiegły osta- tecznej katastrofie krajowej gospodarki, wywołały jednak duże niezadowole- nie przede wszystkim w gronie inwestorów zagranicznych, którzy powołując się na odpowiednie traktaty inwestycyjne, wszczęli postępowania arbitrażowe. Z punktu widzenia relacji między prawem ogólnym dotyczącym stanu wyż- szej konieczności, a odpowiednim postanowieniem traktatowym – lex specia- lis, szczególne znaczenie mają postępowania wszczęte przez licznych inwesto- rów amerykańskich. Specyfika tych postępowań związana była ze szczególnym brzmieniem art. XI traktatu amerykańsko-argentyńskiego, zawierającego tzw. 1 Artykuły w sprawie odpowiedzialności międzynarodowej państw zostały przyjęte, ra- zem z komentarzem, w ramach KPM w czasie jej 53 sesji; zob. International Law Commis- sion. Report on the Work of its Fifty Third Session, Official Records of the General Assembly, Fifty sixth session 2001, Supplement No. 10 (A/56/10). Projekt został przyjęty do wiadomo- ści przez ZO ONZ w rezolucji 56/83 z 12.12.2001 r. wraz z przekazaniem ich pod rozwagę rządom co do ich przyszłości; w czasie 59 sesji ZO kwestia przyszłości Artykułów została po- nownie przesunięta do rozstrzygnięcia w 2007 r.; zob. rezolucja 59/35 z 2.12.2004 r. Analo- gicznie, zgodnie z rezolucją ZO 62/61, zagadnienie to zostało przesunięte do 2010 r. Nb. 3 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 6 18.09.2019 14:13:40 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  7 klauzulę bezpieczeństwa, zgodnie z którą: „traktat ten nie stoi na przeszko- dzie stosowaniu przez którąkolwiek ze stron środków koniecznych do utrzyma- nia porządku publicznego, wykonania zobowiązań związanych z utrzymaniem lub przywróceniem międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, lub ochrony swoich zasadniczych interesów bezpieczeństwa”. W sporach z amerykański- mi inwestorami, Argentyna powoływała się zarówno na ten przepis, jak i na prawo zwyczajowe, w celu usprawiedliwienia swoich działań w obliczu kryzy- su finansowego. W pozostałych traktatach inwestycyjnych, będących podsta- wą roszczeń przeciwko Argentynie, w grę wchodziło wyłącznie powołanie się na art. 25 Artykułów KPM o odpowiedzialności państw. W orzecznictwie try- bunałów arbitrażowych oraz komitetów ad hoc powoływanych na podstawie art. 52 KonwICSID, zauważyć można trzy podejścia do relacji między art. XI BIT a art. 25 Artykułów KPM o odpowiedzialności państw1. Pierwsze podejście zostało wyrażone w wyroku w sprawie LG E v. Argen- tynie. Strona argentyńska powołała się na art. XI BIT oraz na Artykuły KPM o odpowiedzialności państw. Trybunał ustalił kolejność analizy, zgodnie z któ- rą twierdzenia podmiotu pozwanego należy przede wszystkim badać w świetle traktatu inwestycyjnego, następnie ogólnego prawa międzynarodowego w za- kresie w jakim jest to konieczne, a także prawa krajowego. Udział prawa mię- dzynarodowego miał polegać, zdaniem trybunału, na wsparciu w procesie in- terpretacji i stosowania postanowień BIT. Nie ulegało jednak wątpliwości, że zdaniem trybunału pierwszeństwo stosowania należy przyznać traktatowi jako szczególnemu wyrazowi woli państw. Arbitrzy uznali, że: „mimo, iż trybunał stwierdza, że ochrona przyznana przez art. XI została uruchomiona w niniejszej sprawie i jest wystarczająca dla wyłączenia odpowiedzialności Argentyny, spełnienie standardu stanu wyższej konieczności na podstawie ogólnego prawa międzynarodowego potwierdza ten wniosek”2. Drugie podejście było widoczne między innymi w sprawie CMS v. Argen- tynie3, w sprawie Enron v. Argentynie4 oraz w sprawie Sempra v. Argentynie5. We wszystkich tych sprawach arbitrzy nie wykluczyli możliwości zastosowa- 1 A.K. Bjorklund, Economic Security Defenses in International Investment Law, YIILP 2008–2009, s. 493. 2 LG E Energy Corp., LG E Capital Corp. oraz LG E International Inc. v. Republice Argentyńskiej, decyzja w sprawie odpowiedzialności z 3.10.2006 r., § 245. 3 CMS Gas Transmission Company v. Republice Argentyńskiej, orz. arbitr. z 12.5.2005 r., § 353 i n. § 375. z 22.5.2007 r., § 333. 4 Enron  Corporation  Ponderosa  Assets  L.P.  v.  Republice  Argentyńskiej, orz. arbitr. 5 Sempra  Energy  International  v.  Republice  Argentyńskiej, orz. arbitr. z 28.9.2007 r., PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 7 18.09.2019 14:13:40 Nb. 3 8 nia reguły lex specialis, na co wskazywali powołani przez Argentynę eksper- ci, lecz stwierdzili, że ponieważ art. XI BIT nie zawiera szczegółowych warun- ków zastosowania zawartej tam klauzuli bezpieczeństwa narodowego, należy odwołać się do wymogów zwyczajowego prawa międzynarodowego wyrażo- nych w orzecznictwie MTS i innych sądów międzynarodowych oraz w art. 25 Artykułów KPM o odpowiedzialności państw. Jak zauważył trybunał w spra- wie Sempra: „Postanowienia traktatu są nieodłączne od standardu prawa zwy- czajowego w zakresie, w jakim chodzi o pojęcie konieczności i warunki jej zastosowania, zważywszy, że to w prawie zwyczajowym te elementy zostały określone”1. Trzecia opcja została zawarta w decyzjach komitetów ad hoc dotyczących uchylenia wyroków trybunałów w sprawie CMS v. Argentynie2 oraz w sprawie Sempra v. Argentynie3, i podsumowana, jako odzwierciedlająca właściwie re- lację między tymi dwoma postanowieniami, w sprawie El Paso v. Argentynie4. W obu tych decyzjach dokonano głębszej analizy relacji między porównywany- mi normami. W sprawie CMS Komitet wskazał na dwa elementy takiej analizy. Przede wszystkim trybunał powinien dokonać oceny czy treść art. XI dotyczy zobowiązań materialnoprawnych, powodując, że w przypadku jego zastosowa- nia żadne naruszenie traktatu nie miałoby miejsca, czy też dotyczy okoliczno- ści wyłączającej odpowiedzialność międzynarodową w sytuacji, gdy do naru- szenia zobowiązania już doszło. Ze względu na ograniczony charakter decyzji, wyznaczony treścią art. 52 KonwICSID, Komitet nie mógł tej kwestii rozstrzy- gnąć, zwrócił jednak uwagę na konsekwencje przyjęcia obu przedstawionych propozycji. W przypadku pierwszej opcji, powołanie się na przepis traktatu oznaczałoby brak spełnienia podstawowej przesłanki odpowiedzialności mię- dzynarodowej, tj. naruszenia zobowiązania. Wówczas kwestia wyłączenia bez- prawności czynu w ogóle nie wchodziłaby w grę. Jeśliby natomiast przyjąć drugą opcję tj., gdyby uznać, że nawet w przypadku powołania się na przepis traktatu dochodzi do naruszenia zobowiązania, należałoby przyjąć, że art. XI BIT i art. 25 Artykułów KPM o odpowiedzialności państw mają wspólny za- kres i relację między nimi należałoby oprzeć na regule lex specialis. Pierwsze podejście wydaje się szerzej akceptowane przez komitety. Potwierdza to decy- zja uchylająca wyrok w sprawie Sempra. Zdaniem Komitetu: „wówczas, gdy zastosowanie ma art. XI, podjęcie środków [objętych zakresem tego przepisu 1 Ibidem, § 376. 2 CMS v. Argentynie, decyzja w sprawie uchylenia orz. arbitr. z 25.9.2007 r. 3 Sempra v. Argentynie, decyzja w sprawie uchylenia orz. arbitr. z 29.6.2010 r. 4 El  Paso  Eneregy  International  Company  v.  Republice  Argentyńskiej, orz. arbitr. z 31.10.2011 r., § 553. Nb. 3 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 8 18.09.2019 14:13:41 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  9 – przyp. autora] nie jest sprzeczne z zobowiązaniami międzynarodowymi pań- stwa i w związku z tym nie jest bezprawne”1. W sprawie El Paso v. Argentynie, trybunał podsumował to podejście w następujący sposób: „Bardziej właściwie dla trybunału byłoby podkreślenie różnicy między dwoma argumentami obron- nymi opartymi na art. XI BIT i art. 25 Artykułów KPM o odpowiedzialności. Zgodnie z art. XI BIT środki konieczne dla „utrzymania porządku publicznego” i dla „ochrony zasadniczych interesów bezpieczeństwa” nie stanowią narusze- nia BIT (…)”2. Należy przy tym pamiętać, że art. XI traktatu argentyńsko-ame- rykańskiego nie jest typowym postanowieniem w traktatach inwestycyjnych, co oznacza, że w innych przypadkach zastosowanie musiał mieć art. 25 Arty- kułów KPM o odpowiedzialności, stanowiący lex generalis, do którego należy odwołać się w braku odpowiedniej normy szczególnej3. 1.2. Formy odpowiedzialności Wyłączenie reżimu ogólnego przez szczególną regulację prawa inwestycyjne- go możliwe jest również w kontekście form odpowiedzialności. Zasadnicze zna- czenie dla pierwszej kategorii norm ma art. 33 Artykułów KPM o odpowiedzial- ności państw, zgodnie z którym: „a) Zobowiązania państwa odpowiedzialnego zawarte w niniejszej części mogą być skierowane do innego państwa, do grupy państw lub do społeczności międzynarodowej jako całości, w zależności zwłasz- cza od charakteru i zawartości zobowiązania międzynarodowego i okoliczności jego naruszenia; b) Niniejsza część nie przesądza żadnego prawa, wynikającego z odpowiedzialności międzynarodowej państwa, które może być skierowane bez- pośrednio do osoby lub jednostki innej niż państwo”. Odnośnie do prawa inwe- stycyjnego należy zauważyć, że ust. 2 przywołanego przepisu dotyczy w szcze- gólności tej gałęzi prawa międzynarodowego4. Warto bowiem zwrócić uwagę, że państwa, zawierając traktaty inwestycyjne, zaciągają zobowiązania dotyczące traktowania inwestorów, co w konsekwencji oznacza nabycie przez nich prawa we własnym imieniu, nie zaś jedynie jako przejawu uprawnień państwa. Już ten fakt przesądza o specyfice prawa inwestycyjnego5. Z drugiej strony, specyfika ta nie może być rozciągnięta a priori na cały reżim odpowiedzialności. W świetle Artykułów KPM o odpowiedzialności państw ewentualne wyodrębnienie reżimu szczególnego dotyczy form odpowiedzialności, niekoniecznie zaś jej przesłanek. 4 1 Ibidem, § 200. 2 El Paso v. Argentynie, orz. arbitr. § 553. 3 Por. np. AWG Group v. Republice Argentyńskiej, orz. arbit. z 30.7.2010 r., § 257–258. 4 J. Crawford, The International Law Commission’s Articles on State Responsibility. In- troduction, Text and Commentaries, CUP, Cambridge 2002, s. 210. 5 Z. Douglas, The International Law…, s. 32. PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 9 18.09.2019 14:13:41 Nb. 4 10 Reżim ogólny przewiduje następujące formy odpowiedzialności: restytu- cję, odszkodowanie i satysfakcję (art. 34 Artykułów KPM o odpowiedzialno- ści państw). Nie ulega wątpliwości, że trzecia z przywołanych form ma ograni- czone znaczenie praktyczne w prawie inwestycyjnym. Trudno wyobrazić sobie inwestora żądającego samego stwierdzenia przez trybunał arbitrażowy, że do- szło do naruszenia zobowiązań państwa względem niego. Z drugiej strony, nie można wykluczyć sytuacji, w której ewentualne orzeczenie deklaratoryjne try- bunału arbitrażowego byłoby przydatne inwestorowi w ramach innej proce- dury rozwiązywania sporów szczególnie wówczas, gdy w grę wchodzi rów- noległe dochodzenie roszczeń w arbitrażu międzynarodowym oraz w sądach krajowych. W sprawie Bosca v. Litwie, trybunał arbitrażowy uznając, że inwe- storowi należy się wyłącznie odszkodowanie z tytułu szkody rzeczywiście po- niesionej doszedł do wniosku, że wyrok sądu krajowego w efekcie, którego ta szkoda została naprawiona nie pozwala na zasądzenie odszkodowania pienięż- nego. W konsekwencji, inwestor pozostał z wyrokiem deklaratoryjnym, stwier- dzającym naruszenie BIT przez Litwę1. Ważniejszą kwestią pozostaje możliwość zasądzenia przez trybunał arbi- trażowy restytucji jako formy naprawienia szkody wyrządzonej przez państwo inwestorowi. Odrzucić należy pogląd, zgodnie z którym tego typu forma jest wykluczona w przypadku sporu inwestor – państwo ze względu na trudności w egzekwowaniu wykonania takiego zobowiązania wynikającego z niezgodne- go z prawem potraktowania inwestora. Także mniej kategoryczne stwierdzenie, że restytucja nie ma zastosowania, dopóki nie zostanie wprost przewidziana w traktacie inwestycyjnym, nie może być poparte przekonywującymi argumen- tami. Takie ujęcie byłoby sprzeczne z art. 55 Artykułów KPM o odpowiedzial- ności państw, które wyłączają reżim ogólny w zakresie, w jakim jest on regu- lowany przez normy szczególne. Innymi słowy, rozumowanie powinno być odwrotne, tj. formy odpowiedzialności przewidziane w reżimie ogólnym są ak- tualne, chyba że zostaną wyłączone przez strony konkretnego stosunku prawne- go. Czynnikiem decydującym jest w tym przypadku sformułowanie wezwania na arbitraż/pozwu arbitrażowego, w którym określone jest żądanie inwestora obejmujące, najczęściej, odszkodowanie pieniężne, lecz niekiedy również re- stytucję, a nawet obowiązek określonego zachowania (ang. specific performan- ce). Trybunały arbitrażowe są związane żądaniem pozwu w tym sensie, że nie mogą orzekać ponad to, czego domaga się powód. Takim wyłączeniem reguł ogólnych odpowiedzialności międzynarodowej nie jest, wbrew pozorom, art. 54 ust. 1 KonwICSID, nakazujący państwom 1 Luigiterzo Bosca v. Republice Litwy, orz. arbitr. z 17.5.2013 r., § 301–303. Nb. 4 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 10 18.09.2019 14:13:41 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  11 -stronom zapewnienie wykonania jedynie pieniężnych zobowiązań nałożonych przez orzeczenie trybunału arbitrażowego działającego w ramach MCRSI1. Przepis ten nie przesądza bowiem o tym, że trybunał arbitrażowy stwierdzają- cy naruszenie praw inwestora, nie może nakazać stronie pozwanej przywróce- nia stanu zgodnego z prawem lub określonego zachowania, chyba że byłoby to sprzeczne z postanowieniami instrumentu stanowiącego podstawę jurysdykcji takiego trybunału. Niektóre traktaty inwestycyjne zawierają normy szczególne w zakresie form odpowiedzialności, powodując wyłączenie reżimu ogólnego. Przykładem może być art. 1135 ust. 1 NAFTA, który expressis verbis ogranicza dopuszczal- ne formy do odszkodowania pieniężnego i do restytucji własności, nie przesą- dzając o kolejności ich zastosowania2. Powyżej zostały przedstawione relacje formalne między formami odpo- wiedzialności przewidzianymi w części 2 Artykułów KPM o odpowiedzial- ności państw, a międzynarodowym prawem inwestycyjnym. Warto jednak zwrócić uwagę, że praktyka stosowania tych form w przypadku sporów mię- dzy inwestorem zagranicznym a państwem przyjmującym, wyraźnie preferu- je odszkodowanie pieniężne jako główny sposób naprawienia szkody. W wy- roku w sprawie Sempra v. Argentynie trybunał wskazał, że także w odniesieniu do naruszenia innych praw inwestora niż ochrona przed wywłaszczeniem, naj- właściwszym sposobem naprawienia szkody jest odszkodowanie pieniężne3. Co prawda, trybunał nie dostrzegł niezwykle istotnego rozróżnienia między odszkodowaniem jako elementem zobowiązania materialnoprawnego dotyczą- cego zakazu wywłaszczenia, a odszkodowaniem jako formą odpowiedzialno- ści, należy jednak uznać za słuszne główne założenie, zgodnie z którym jest ono formą najczęstszą. Nie oznacza to jednak odejścia od reżimu ogólnego od- powiedzialności. Wręcz przeciwnie, zgodnie z art. 35 Artykułów KPM o od- powiedzialności państw, restytucja byłaby stosowana pod warunkiem, że nie byłaby ona praktycznie niemożliwa do przeprowadzenia lub nie nakładałaby nadmiernych obowiązków na państwo. Podsumowując należy przyjąć, że w odniesieniu do form odpowiedzial- ności także nie doszło do wyodrębnienia się międzynarodowego prawa inwe- stycyjnego jako reżimu szczególnego prawa międzynarodowego publicznego. Ogólne prawo międzynarodowe pozostaje bowiem głównym wyznacznikiem 1 A. Broches, The Convention on the Settlement of Investment Disputes Between States and Nationals of Other States, RCADI 1972, t. 136, s. 400. 2 Podobny przepis znajduje się w traktatach inwestycyjnych zawieranych przez Stany Zjednoczone. Por. art. 34 ust. 1 BIT amerykańsko-urugwajskiego z 2005 r. 3 Sempra v. Argentynie, orz. arbitr., § 403. PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 11 18.09.2019 14:13:41 Nb. 4 5 12 obowiązków państwa winnego naruszenia zobowiązania wówczas, gdy dany traktat inwestycyjny milczy na temat sposobu naprawienia szkody. 1.3. Implementacja odpowiedzialności Pozostaje do omówienia trzeci element odpowiedzialności w odniesieniu do którego pojawiają się głosy o wyodrębnieniu się międzynarodowego prawa inwe- stycyjnego jako reżimu szczególnego prawa międzynarodowego. Chodzi w tym przypadku o środki egzekucji odpowiedzialności, które zdaniem niektórych auto- rów mają znaczenie decydujące dla przeprowadzanego w tym miejscu wywodu. Należy więc zauważyć, że w przeciwieństwie do ogólnego prawa międzynaro- dowego, stosunek prawny typowy dla prawa inwestycyjnego, tj. stosunek mię- dzy inwestorem a państwem, nie ma charakteru wzajemnego. W związku z tym można odrzucić dopuszczalność środków odwetowych jako metody wymuszenia przestrzegania zobowiązań przez państwo odpowiedzialne za naruszenie1. Natu- ralnie przy rozważaniu tego zagadnienia z punktu widzenia prawa opieki dyplo- matycznej, sytuacja mogłaby wyglądać inaczej, jednak w tym przypadku mieli- byśmy do czynienia z klasyczną relacją międzypaństwową2. Należy zwrócić uwagę na dwa czynniki autonomizujące prawo inwestycyj- ne w zakresie środków egzekucyjnych. Pierwszym z nich są obowiązki nakła- dane na państwa na podstawie traktatów inwestycyjnych, obejmujące uznanie i wykonanie orzeczeń trybunałów arbitrażowych. Niekiedy dodatkowo wpro- wadza się odwołanie do prawa krajowego jako prawa właściwego dla kwestii wykonania orzeczenia, co oznacza, że państwo odpowiedzialne za naruszenie powinno wprowadzić do swojego ustawodawstwa odpowiednie przepisy do- tyczące wykonania orzeczeń arbitrażowych. Dodatkowo, niewątpliwym czyn- nikiem autonomizującym prawo inwestycyjne w zakresie implementacji od- powiedzialności jest poleganie praktycznie wyłącznie na sądach krajowych w celu uznania i wykonania wyroku arbitrażowego. Drugim czynnikiem autonomizującym reżim prawa inwestycyjnego jest ist- nienie mechanizmów wielostronnych umożliwiających poszkodowanemu in- westorowi na efektywne dochodzenie odszkodowania od państwa przyjmują- cego, nawet wówczas, gdy to uchyla się od wykonania wyroku. Dokumentem o podstawowym znaczeniu w tym zakresie jest Konwencja o uznawaniu i wy- konywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych podpisana w Nowym Jorku 10.6.1958 r.3 (KonwUznOrzArb), która wspólnie z odpowiednimi postanowie- 1 Por. Corn Products International Inc. v. Zjednoczonym Stanom Meksykańskim, decyzja w sprawie odpowiedzialności z 15.1.2008 r., § 167 i n. 2 Ch.F. Amerashinghe, Diplomatic Protection, OUP, Oxford 2008, s. 23. 3 Dz.U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41. Nb. 5 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 12 18.09.2019 14:13:41 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  13 niami ustawodawstwa krajowego, Konwencją ICSID (art. 53 i 54) oraz trak- tatów inwestycyjnych tworzy reżim sui generis egzekucji odpowiedzialności międzynarodowej. Jego podstawowymi elementami jest możliwość uznania i wykonania orzeczenia arbitrażowego na terytorium każdego państwa-strony. De facto, zapewnia to inwestorowi skuteczne dochodzenie jego uznanych rosz- czeń na terytorium dowolnego państwa będącego stroną konwencji nowojor- skiej. W takim przypadku pozostaje jednak jeszcze kwestia immunitetu suwe- rennego państwa, omówiona w § 15. Podobne reguły dotyczące implementacji odpowiedzialności zawarte zosta- ły w art. 54 ust. 1 KonwICSID. Zgodnie z tym przepisem: „Każda umawiająca się strona uzna orzeczenie wydane na podstawie niniejszej Konwencji za wią- żące i wykona zobowiązania pieniężne nałożone przez takie orzeczenie na swo- im terytorium, tak jakby to uczyniła w odniesieniu do ostatecznego orzeczenia swojego sądu krajowego”. Jednocześnie KonwICSID dopuszcza dodatkowy mechanizm egzekucji odpowiedzialności w postaci opieki dyplomatycznej. Sy- tuacja, w której umawiające się państwo nie wykonuje orzeczenia wydanego w sporze inwestycyjnym, jest bowiem jedynym wyjątkiem od zakazu odwo- ływania się do omawianej instytucji, na podstawie art. 27 ust. 1 KonwICSID1. Dokument ten stworzył zatem szczególny mechanizm egzekucyjny, znacznie łatwiejszy z punktu widzenia inwestora w porównaniu z instytucją opieki dy- plomatycznej czy nawet KonwUznOrzArb2. W każdym innym przypadku je- dyną możliwością zapewnienia skuteczności wyroku arbitrażowego jest jego uznanie lub wykonanie przez sądy krajowego jakiegoś państwa, zgodnie z jego ustawodawstwem wewnętrznym. 2. Prawo międzynarodowe publiczne jako element wykładni systemowej Reguły KWPT dotyczące interpretacji traktatów mają zastosowanie w mię- dzynarodowym prawie inwestycyjnym3. W związku z tym, traktaty inwesty- cyjne należy interpretować „w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znacze- niem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście oraz w świetle jego przedmiotu i celu” (art. 31 ust. 1). Jednym z elementów, jakie należy brać pod uwagę przy wykładni są też „wszelkie odpowiednie normy prawa międzynarodowego, mające zastosowanie w stosunkach między strona- 6 1 Ch. Schreuer, L. Malintoppi, A. Reinisch, A. Sinclair, The ICSID Convention. A Com- mentary, CUP, Cambridge 2009, s. 1120. 2 Ibidem, s. 1118. 3 Zob. np. Ioannis Kardassopoulos v. Gruzji, decyzja w sprawie jurysdykcji z 6.7.2007 r., § 207. PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 13 18.09.2019 14:13:41 Nb. 6 14 mi” (art. 31 ust. 3 lit. c). Przepis ten służy zapewnieniu harmonijnego stosowa- nia norm prawa międzynarodowego pochodzących z różnych reżimów praw- nych przez zgodną wykładnię instytucji prawnych znajdujących się w traktacie podlegającym wykładni. Rola tego przepisu jest jednak ograniczona do proce- su wykładni traktatu i nie może służyć rozszerzaniu praw i obowiązków stron traktatu lub jurysdykcji trybunału międzynarodowego1. Zgodnie ze stanowi- skiem KPM w sprawie fragmentacji prawa międzynarodowego, rola art. 31 ust. 3 lit. c) KWPT polega przede wszystkim na włączeniu do procesu rozumo- wania prawniczego postawy dążenia do zapewnienia spójności systemu prawa międzynarodowego2. Z punktu widzenia prawa inwestycyjnego odwołanie się do tej reguły inter- pretacyjnej może służyć przede wszystkim zbilansowaniu praw i obowiązków inwestorów oraz państw przyjmujących. Chodzi więc o to, by prawo inwesty- cyjne nie było traktowane jak zupełnie odrębny porządek prawny, w którym nie ma miejsca na uwzględnienie innych wartości niż ekonomiczne3. Wykład- nia systemowa może więc prowadzić do wprowadzenia do systemu rozstrzy- gania sporów inwestycyjnych argumentów z zakresu ochrony praw człowieka czy środowiska naturalnego. Zgodnie z tym co było powiedziane powyżej, taki zabieg nie może jednak nakładać na inwestorów obowiązków przez odwołanie się do norm prawnych spoza reżimu traktatowego, w ramach którego toczy się spór. Treść omawianego przepisu KWPT rodzi szereg pytań co do zakresu jego stosowania. Jednym z zasadniczych aspektów jest pojęcie „wszelkich właści- wych norm prawa międzynarodowego”. W tym kontekście należy przyjąć, że w grę wchodzą wszystkie normy prawa międzynarodowego, niezależnie od ich źródła. W grę wchodzą więc zarówno normy zwyczajowe, obejmujące np. mi- 1 The Channel Tunnel Group Ltd. oraz France-Manche S.A. v. Sekretarzowi Stanu do spraw transportu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Mini- strowi infrastruktury, transportu i zagospodarowania przestrzennego, turystyki i spraw mor- skich Republiki Francuskiej, częściowe orz. arbitr. z 30.1.2007 r., § 275; zob. też B. Simma, T. Kill, Harmonizing Investment Protection and International Human Rights: First Steps to- wards a methodology, [w:] Ch. Binder, U. Kreibaum, A. Reinisch, S. Wittich (red.), Interna- tional Investment Law for the 21st Century. Essays in Honour of Christoph Schreuer, OUP, Oxford 2009, s. 692. 2 Por. M. Koskenniemi (red.), Fragmentation of International Law; Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law. Report of the Study Group of the International Law Commission, International Law Commission, Report of the Work of its Fifty-eight session, Official Records of the General Assembly, Sixty-first session 2006, doc. A/CN.4/L.682. 3 V. Prislan, Non-investment obligations in investment treaty arbitration: towards a gre- ater role for states?, [w:] F. Baetens (red.), Investment Law within International Law. Integra- tionist Perspectives, CUP 2013, s. 467. Nb. 6 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 14 18.09.2019 14:13:41 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  15 nimalny standard traktowania cudzoziemca, normy pochodzące z innych trakta- tów, jak i zasady ogólne prawa uznane przez narody cywilizowane. Kryterium odwołania się do tych norm jest ich prawnie wiążący charakter oraz właściwość ich zastosowania dla interpretacji w konkretnej sprawie. Wspomniany element „właściwości” danej normy również nie jest wolny od niejasności. Należy zgodzić się z opinią, że w tym przypadku nie chodzi tylko o tożsamość zakresu materialnego obu norm, lecz o ogólną możliwość wyjaśnienia znaczenia normy traktatu, na podstawie którego wydawane jest orzeczenie. Na tej zasadzie MTS w sprawie Wzajemnej pomocy w sprawach karnych1 dla celów wykładni odpowiedniej Konwencji, zawartej przez Fran- cję i Dżibuti w 1986 r. odwołał się do Traktatu w sprawie przyjaźni i współpra- cy, wiążącego obie te strony od 1977 r., mimo że ten miał zastosowanie szersze i bardzo ogólne. W związku z tym w grę może wchodzić każda norma prawa międzynarodowego, która może okazać się przydatna w procesie interpretacji danego traktatu. Co istotne, chodzi tutaj nie tylko o normy powszechnego pra- wa międzynarodowego, lecz także o normy należące do innych reżimów szcze- gólnych tego prawa. Ostatnim elementem, który należy wyjaśnić jest sformułowanie art. 31 ust. 3 lit. c) KWPT odnoszące się do norm „mających zastosowanie w stosun- kach między stronami”. Z praktyki trybunałów międzynarodowych wynika, że ten fragment omawianego przepisu traktowany jest dość elastycznie. Z punktu widzenia prawa inwestycyjnego znaczenie ma jednak zastrzeżenie, że chodzi w tym przypadku o strony danego traktatu inwestycyjnego będącego źródłem zobowiązań adresowanych do inwestora. Zagadnienie wykładni systemowej może być postrzegane z dwóch perspek- tyw. Po pierwsze, można je rozważać w kontekście specyficznej relacji między normą traktatu inwestycyjnego a reżimem ogólnym prawa międzynarodowe- go. Rola tego reżimu w tym przypadku nie polega na uzupełnianiu luk, lecz na nadawaniu określonej treści podlegającym wykładni pojęciom traktatowym. Po drugie, wykładnia systemowa dotyczy także uwzględnienia rozumienia pojęć pojawiających się w różnych reżimach szczególnych prawa międzynarodowe- go, np. w traktacie inwestycyjnym i w prawie Światowej Organizacji Handlu (WTO). W pierwszym przypadku odwołanie się do wykładni systemowej ma znaczenie przede wszystkim użytkowe – służy temu, by w ogóle dane pojęcie wyjaśnić. W drugim przypadku spójność i harmonijna wykładnia są jedynym uzasadnieniem. 1 Sprawa dotycząca pewnych kwestii związanych z pomocą prawną w sprawach karnych (Dżibuti v. Francji), wyr. MTS z 4.6.2008 r., § 104. Nb. 6 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 15 18.09.2019 14:13:41 16 2.1. Wykładnia w świetle prawa ogólnego 7 Reżim ogólny jest naturalnym punktem odniesienia w przypadku wątpliwo- ści interpretacyjnych dotyczących traktatów. W międzynarodowym prawie in- westycyjnym jako przykład takiego działania lex generalis mogą posłużyć re- guły przypisania określone w Artykułach KPM o odpowiedzialności państw. Traktaty inwestycyjne nakładają określone obowiązki na państwo przyjmujące. Niezwykle rzadko jednak wyjaśniają jakiego rodzaju podmioty kryją się za tym pojęciem, pozostawiając tę problematykę wykładni. Jednocześnie jest to spra- wa o fundamentalnym znaczeniu z punktu widzenia inwestora, albowiem decy- duje ona o tym, czy państwo poniesie odpowiedzialność na podstawie traktatu inwestycyjnego. Rozwiązaniem przyjętym przez trybunały arbitrażowe roz- strzygające tę kwestię było odwołanie się do norm regulujących przypisywa- nie zachowania określonego podmiotu państwu, zawartych w Artykułach KPM o odpowiedzialności państw. Taki zabieg interpretacyjny pozwolił trybunało- wi na uznanie odpowiedzialności USA za sądy stanu Missisipi w sprawie Loe- wen v. Stanom Zjednoczonym1, odpowiedzialności Argentyny za swoje organy samorządowe w sprawie Vivendi v. Argentynie2, odpowiedzialności Polski za Skarb Państwa w sprawie Eureko v. Polsce3 oraz za spółkę Polskie Porty Lotni- cze w sprawie Flemingo Duty Free v. Polsce4. Innym przykładem, pokazującym niemożliwość wytyczenia precyzyjnej granicy między interpretacją w świetle prawa międzynarodowego a jego za- stosowaniem dla określenia praw i obowiązków stron, jest standard traktowa- nia bezstronnego i słusznego. Jak wskazano, z uwagi na specyficzne brzmienie klauzul zawierających ten standard, domniemywać należy jego autonomicz- ne znaczenie, chyba że sam traktat zawiera odesłanie do ogólnego prawa mię- dzynarodowego. Obecnie warto jednak przyjrzeć się wpływowi interpretacyj- nemu, jaki minimalny standard ochrony ma na rozumienie „bezstronności” i „słuszności” traktowania inwestora i jego inwestycji. Brak odwołania do mi- nimalnego standardu traktowania oznacza, że traktowanie bezstronne i słusz- ne podlega wykładni zgodnie z regułami zawartymi w KWPT. Ze względu na dużą ogólnikowość kluczowych pojęć, zwykłe znaczenie nie pozwala na 1 The Loewen Group Inc. oraz Raymond Loewen v. Stanom Zjednoczonym Ameryki, de- cyzja w sprawie wysłuchania zarzutów państwa pozwanego co do kompetencji i jurysdykcji trybunału z 5.1.2001 r., § 47. 2 Compañia de Aguas del Aconquija, S.A. oraz Compagnie Générale des Eaux v. Repu- blice Argentyńskiej, orz. arbitr. z 21.11.2000 r., § 49. 3 Eureko B.V. v. Rzeczpospolitej Polskiej, częściowe orz. arbitr. z 19.8.2005 r., § 130. 4 Flemingo DutyFree Shop Private Limited v. Rzeczpospolitej Polskiej, wyrok arbitr. z 12.8.2016 r., § 418 i n. Nb. 7 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 16 18.09.2019 14:13:41 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  17 ich właściwe wyjaśnienie. By uniknąć sytuacji, w której trybunał arbitrażo- wy orzekałby na podstawie subiektywnych poglądów arbitrów, przydatne jest odwołanie się do norm prawa międzynarodowego w celu interpretacji danego traktatu. Należy zwrócić uwagę, że dla wykładni akurat tego standardu najdo- godniejszym źródłem są zasady ogólne prawa uznane przez narody cywilizo- wane. To właśnie z tego źródła do standardu traktowania bezstronnego i słusz- nego włączone zostały takie zasady, jak ochrona uzasadnionych oczekiwań, zakaz działania państwa w sposób arbitralny i dyskryminacyjny czy zakaz od- mowy sprawiedliwości. 2.2. Wykładnia w świetle innych reżimów szczególnych prawa międzynarodowego W tym przypadku chodzi o to, by terminy zawarte w traktatach należących do różnych reżimów prawa międzynarodowego interpretowane były w sposób zbieżny. Na tej zasadzie np. organy rozstrzygania sporów WTO odwoływały się w swoim orzecznictwie do traktatów środowiskowych1. Jednocześnie, jak po- kazuje orzecznictwo trybunałów arbitrażowych, precyzyjne wyznaczenie gra- nicy między wykładnią w świetle innej normy prawa międzynarodowego, a jej zastosowaniem jest stosunkowo płynna2. W sprawie Myers v. Kanadzie3 trybu- nał arbitrażowy zmierzył się z problemem stosunku NAFTA do pewnych poro- zumień wielostronnych i regionalnych z zakresu ochrony środowiska i zarzą- dzania odpadami. Zadanie miał o tyle ułatwione, że Załącznik 104 do NAFTA zawiera normę kolizyjną rozstrzygającą ewentualne konflikty między tym po- rozumieniem oraz niektórymi, wymienionymi tam traktatami, na korzyść tej drugiej kategorii. Z drugiej strony, wymieniona tam Konwencja z Bazylei4 nie została ratyfikowana przez USA – państwo pochodzenia inwestora, co powodo- wało, że Załącznik 104 nie mógł zostać wykorzystany do uzasadnienia narusze- nia zobowiązań NAFTA przez Kanadę. Ostatecznie trybunał odwołał się, dla wzmocnienia argumentacji opartej bezpośrednio na Załączniku 104, do reguły ograniczenia wyboru środków realizacji celów środowiskowych przez wybór środka najmniej ograniczającego, obecnej m.in. w orzecznictwie organów roz- wiązywania sporów WTO. 8 1 Por. European Communities, Measures Affecting the Approval and Marketing of Bio- tech Products, raport panelu z 29.9.2006 r., s. 328 i n. 2 M. Hirsch, Investment and non-investment obligations, [w:] P. Muchlinski, F. Ortino, Ch. Schreuer (red.), The Oxford Handbook of International Investment Law, OUP, Oxford 2008, s. 162. 3 S.D. Myers Inc. v. Rządowi Kanady, częściowe orz. arbitr. z 13.11.2000 r., § 214. 4 Konwencja bazylejska z 22.3.1989 r. o kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania odpadów niebezpiecznych, podpisana w Bazylei (Dz.U. z 1995 r. Nr 19, poz. 88). PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 17 18.09.2019 14:13:41 Nb. 8 18 Wykładnia systemowa, na podstawie art. 31 ust. 3 lit. c) KWPT, oprócz za- pewnienia spójności służyć może również wprowadzeniu do traktatów inwe- stycyjnych wartości pozaekonomicznych, które w obecnym stanie prawnym zyskują na znaczeniu. Mechanizm ten mógłby zostać wykorzystany np. do uwzględnienia przez trybunał arbitrażowy wykładni pewnych pojęć w duchu traktatów z zakresu ochrony praw człowieka. Takie działanie jest już obecne w kontekście wywłaszczenia, które regulowane jest zarówno przez traktaty in- westycyjne, jak i przez niektóre konwencje ochrony praw człowieka, takie jak I Protokół Dodatkowy do EKPCz. Wydaje się, że podobny potencjał mają regu- ły dotyczące zakazu dyskryminacji czy pojęcie „porządku publicznego” w kon- tekście uchylenia się przez państwo od zobowiązań. Powyższe rozważania dowodzą, że prawo międzynarodowe jest stale obec- ne w rozumowaniu trybunałów arbitrażowych. Rzadko pojawiają się głosy o całkowitym odizolowaniu się prawa inwestycyjnego jako reżimu zamknięte- go. Wykładnia systemowa pełni w utrzymywaniu tej więzi rolę pierwszorzędną. Pozwala ona na odwołanie się do norm należących do reżimu ogólnego prawa międzynarodowego wszędzie tam, gdzie traktat inwestycyjny nie zawiera spe- cyficznego wyjaśnienia danego pojęcia. Ma to szczególne znaczenie w przy- padku norm drugiego rzędu, zwłaszcza dotyczących odpowiedzialności. Dzięki odwoływaniu się w procesie wykładni do norm prawa międzynarodowego spo- za danego traktatu inwestycyjnego, zapewniona jest też spójność międzynaro- dowego prawa inwestycyjnego wzmacniająca jego przewidywalność1. Jednocześnie, granica między wykładnią w świetle prawa międzynarodo- wego a stosowaniem reżimu ogólnego do wypełniania luk w traktacie wydaje się dość płynna. To również jest szczególnie widoczne w kontekście reguł od- powiedzialności, chociażby przy okazji reguł przypisania czy okoliczności wy- łączających odpowiedzialność, a także reguł ustalania wysokości odszkodowa- nia za naruszenie praw inwestora. Dlatego też zagadnienia omówione w tym punkcie i w punkcie poprzednim można potraktować jako dwie strony tego sa- mego medalu – dążenia do zapewnienia systemowej spójności międzynarodo- wemu porządkowi prawnemu. 3. Prawo międzynarodowe publiczne jako prawo właściwe 9 Stosunki między państwem przyjmującym a inwestorem zagranicznym mo- gą być regulowane przez normy należące do różnych porządków prawnych. Rozpatrywanie tych stosunków przez pryzmat prawa krajowego lub prawa mię- 1 S. Schill, The Multilateralization of International Investment Law, CUP 2009, s. 278 i n. Nb. 9 PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 18 18.09.2019 14:13:41 Rozdział I. Zagadnienia podstawowe § 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego  19 dzynarodowego zależy od wielu czynników, a jednocześnie w sposób znaczą- cy wpływa na zakres praw i obowiązków stron. Z drugiej strony, w orzecznic- twie MCRSI przyjmuje się, że błąd co do prawa właściwego stanowi rażące przekroczenie uprawnień przez trybunał arbitrażowy prowadzący do uchylenia wyroku arbitrażowego1. Właściwość prawa międzynarodowego oznacza, że dla oceny legalności zachowania państwa nie będzie miało znaczenia to, czy jest ono zgodne z prawem krajowym2. Często więc ustalenie tej właściwości stano- wi kluczowy element sporu inwestycyjnego. Wyróżnić można następujące metody ustalenia właściwości prawa między- -narodowego: 1) wola stron wyrażona w kontrakcie, 2) wola państw wyrażona w traktacie inwestycyjnym, 3) klauzula prawa właściwego w ramach mechanizmu arbitrażowego, 4) odesłanie do prawa międzynarodowego w prawie krajowym. 3.1. Właściwość prawa międzynarodowego wynikająca z kontraktu 10 W przypadku kontraktów międzynarodowych stosuje się zasadę autonomii woli stron z uwzględnieniem norm bezwzględnie obowiązujących w miejscu arbitrażu (ius cogens). Oprócz typowych elementów stosunku umownego, je- go transgraniczny charakter pozwala stronom na poddanie go wybranemu przez nie porządkowi prawnemu. Głównym powodem, dla którego strony decydują się na poddanie kontraktu prawu międzynarodowemu jest dążenie do znalezie- nia porządku prawnego, który byłby neutralny w stosunku do obu stron. Od- rzucenie prawa krajowego państwa przyjmującego wydaje się naturalną kon- sekwencją zasady równości stron3. Przyjętym rozwiązaniem bywa uznanie za prawo właściwe prawa państwa neutralnego, zawierającego odpowiednie nor- my do danego typu stosunku prawnego. Poddanie natomiast kontraktu prawu międzynarodowemu, zwłaszcza zasadom ogólnym prawa, może wiązać się z faktem, że stroną tego kontraktu jest państwo, zazwyczaj niechętne odwoły- waniu się do innych norm krajowych. 1 Amco Asia Corporation i in. v. Republice Indonezji, decyzja z 16.5.1986 r. w sprawie wniosku o uchylenie, § 23. 2 Por. art. 3 Artykułów KPM o odpowiedzialności państw. 3 N. Rubins, N.S. Kinsella, International Investment, Political Risk and Dispute Resolu- tion. A Practitioner’s Guide, Oceana Publ., Oxford 2005, s. 45. PP_MiedzynarodowePrawoInwestycyjne_wyd2.indb 19 18.09.2019 14:13:41 Nb. 10
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Międzynarodowe prawo inwestycyjne. Wydanie 2
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: