Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00078 016561 17796442 na godz. na dobę w sumie
Międzynarodowe prawo żywnościowe - ebook/pdf
Międzynarodowe prawo żywnościowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 275
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-206-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia jest pierwszym w Polsce opracowaniem poświęconym normom prawa międzynarodowego publicznego w zakresie:

Z jednej strony jest monografią naukową skierowaną do grona specjalistów zajmujących się prawem narodów, czy prawem żywnościowym, podejmującą problematykę rozwoju prawa globalnego.

Z drugiej strony może z powodzeniem posłużyć jako podręcznik międzynarodowego prawa żywnościowego dla studentów kierunków prawniczych, administracyjnych i rolniczych, poszerzając ich wiedzę i stanowiąc przyczynek do dyskusji na temat wpływu międzynarodowych regulacji i instytucji na standardy krajowe, czy też kierunku ewolucji tych standardów w kontekście podstaw aksjologicznych i prakseologicznych w postaci prawa do żywności, prawa do zdrowia, prawa do środowiska i zrównoważonego rozwoju.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Prawo do żywności Wspólnota międzynarodowa zobowiązała się chronić wszystkich ludzi przed głodem oraz zapewnić im dostęp do wystarczającej ilości zdrowego pożywienia – jest to elementarny wyraz prawa do życia i poszanowania ludzkiej godności, jakże często uroczyście głoszonego, lecz wciąż niestosowanego w praktyce. Mimo iż osiągnięcia całej ludzkości rodzą nadzieję na większe uwrażliwienie na po- trzeby człowieka w przyszłości, w świecie wciąż istnieje tragiczny podział na- tych, którzy żyją w dostatku, i tych, którym na co dzień brakuje podstawowych środków do życia. Sytuacja ta stanowi jedną z najbardziej oczywistych prze- szkód w dziele budowania społeczeństwa godnego człowieka oraz świata praw- dziwie ludzkiego i braterskiego. (Przesłanie Jana Pawła II do Dyrektora Generalnego FAO z okazji Światowego Dnia Wyżywienia, Watykan, 13.10.2002 r.)1. Prawa człowieka stanowią powojenne osiągnięcie społeczności międzyna- rodowej. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka2 w istocie była manifestem przeciwko okrucieństwom jakich doznała ludzkość podczas II wojny świato- wej, w której znaczna część ofiar zginęła z głodu. Dlatego też warto zastanowić się nad tym, czy prawo do żywności objęte jest tylko art. 25 PDPC („Każdy człowiek ma prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt jego i jego rodziny, włączając w to wyżywienie...”), czy też zawiera się także w prawie do życia i bezpieczeństwa osobistego (art. 3 PDPC) lub zakazie tortur i trakto- wania w sposób okrutny, nieludzki lub poniżający (art. 5 PDPC)? Kiedy przy- pomnimy sobie okrucieństwa jakich doznali więźniowie obozów koncentra- cyjnych, odpowiedź na to pytanie wydaje się prosta. Świadome pozbawienie dostępu do żywności z pewnością stanowiło pogwałcenie prawa do życia oraz 1 Zob. https://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/messages/food/documents/hf_jp-ii_m es_20021017_xxii-world-food-day.html (dostęp 16.12.2018 r.). 2 Universal Declaration of Human Rights, rezolucja 217 A ZO ONZ z 10.12.1948 r., http:// www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/ (dostęp 16.2.2018 r.). 1 Rozdział I. Prawo do żywności miało cechy tortur i okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Tym samym, biorąc pod uwagę, wynikający z Paktów Praw Człowieka3, po- dział praw człowieka na generacje można wstępnie założyć, że prawo do żyw- ności należy, z jednej strony, traktować jako prawo obywatelskie, a z drugiej, jako prawo gospodarcze i społeczne. Problem sprowadza się do postawienia granicy między jednym a drugim prawem. Zanim jednak rozstrzygnięta zo- stanie ta kwestia, należy przypomnieć o początkach regulacji obejmujących prawo do żywności, których poszukiwać należy w międzynarodowym prawie humanitarnym. W prawie haskim doszukać się można unormowań zobowią- zujących do odpowiedniego wyżywienia jeńców wojennych, natomiast prawo genewskie ma chronić ludność cywilną przed głodem. Omówienie prawa hu- manitarnego jest o tyle istotne, że prawo do żywności w czasie pokoju podlega reżimowi Paktów Praw Człowieka, natomiast w czasie wojny chronione jest na podstawie prawa haskiego i genewskiego. Proponowana systematyka prawa do żywności, obejmująca prawo huma- nitarne, prawo obywatelskie oraz prawo społeczne i gospodarcze, ma istotne znaczenie w określeniu jego treści. O ile bowiem treść prawa do żywności za- wierającego się w fundamentalnym prawie do życia nie budzi żadnych wątpli- wości, o tyle prawo drugiej generacji może być już źródłem dyskusji. Oczywi- ście można bezrefleksyjnie przyjąć, że treść prawa do żywności wynika z art. 11 MPPGSiK, którego interpretacji podjął się Komitet Praw Gospodarczych, Spo- łecznych i Kulturalnych4, czy też Rada Organizacji do spraw Wyżywienia i Rol- nictwa5. Jest to jednak podejście coraz częściej krytykowane przez organizacje pozarządowe, które zarzucają, że prawo do odpowiedniej żywności zdefinio- wane w powyższych dokumentach skonstruowane zostało w interesie boga- tych państw Północy oraz ponadnarodowych korporacji rolniczych i spożyw- 3 International Convenant on Economic, Social and Cultural Rights, Nowy Jork, 16.12.1966 r., UNTS, vol. 993, s. 3; wszedł w życie 3.1.1976 r., w stosunku do Polski – 18.6.1977 r.; International Convenant on Civil and Political Rights, Nowy Jork 16.12.1966 r., UNTS, vol. 999, s. 171, wszedł w życie 23.3.1976 r., w stosunku do Polski – 18.6.1977 r. 4 CESCR General Comment No. 12: The Right to Adequate Food (Art. 11), adopted at the Twentieth Session of the Committee on Economic, Social and Cultural Rights, on 12 May 1999, Doc. E/C.12/1999/5, http://www.fao.org/fileadmin/templates/righttofood/documents/RTF_publi cations/EN/General_Comment_12_EN.pdf (dostęp 16.12.2018 r.); zob. też S. Söllner, The „Breakthrough” of the Right to Food: The Meaning of General Comment No 12 and the Voluntary Guidelines for the Interpretation of the Human Right to Food, MPYUNL 2007, vol. 11. 5 Voluntary Guidelines to support the progressive realization of the right to adequate food in the context of national food security, adopted by the 127th Session of the FAO Council, November 2004, http://www.fao.org/3/a-y7937e.pdf (dostęp 16.12.2016 r.). 2 Rozdział I. Prawo do żywności czych6. Jako alternatywę proponuje się tzw. prawo do suwerenności żywno- ściowej, pozwalające na skuteczną walkę z głodem i niedożywieniem7. Takiego stanowiska nie można ignorować chociażby z jednego powodu – ujęte w art. 11 MPPGSiK prawo do odpowiedniej żywności nie jest skutecznie realizowane w wymiarze globalnym. To samo można powiedzieć o skuteczności prawa do żywności pojmowanego jako prawo obywatelskie. Mimo postępu cywili- zacyjnego ludzkość wciąż doświadcza klęsk głodu spowodowanych konflik- tami zbrojnymi, kryzysami politycznymi, deficytem wody, przyrostem demo- graficznym, czy też klęskami żywiołowymi, których coraz częstszą przyczyną są globalne zmiany klimatyczne8. W globalnym raporcie na temat kryzysów żywnościowych za 2017 r. oszacowano, że bezpieczeństwa żywnościowego nie doświadczyło przeszło 124 mln ludności z 51 państw9. Są to zazwyczaj państwa tzw. Południa, do niedawna nazywane Państwami Trzeciego Świata. Warto w tym momencie zacytować słowa Specjalnego Sprawozdawcy ONZ do spraw Prawa do Żywności Jeana Zieglera: „jesteśmy w stanie wyproduko- wać żywność wystarczającą do nakarmienia 12 miliardów ludności, wystar- czającą do zaspokojenia zapotrzebowania każdej osoby odpowiednią ilością 2700 kalorii; wiele osób, szczególnie kobiet i dzieci w krajach rozwijających się, nadal cierpi z powodu głodu; (...) co 7 sekund pozwalamy gdzieś na świe- cie na śmierć dziecka poniżej 10 roku życia, bezpośrednio lub pośrednio, z powodu głodu”10. Jean Ziegler jest też autorem innego godnego zacytowa- nia stwierdzenia: „każdy kto umiera z głodu, umiera na skutek morderstwa”11. Nie ulega wątpliwości, że głód i niedożywienie nie są skutkiem braku żywno- ści, lecz raczej ubóstwa i niesprawiedliwości. Jak dotąd zagwarantowane w do- kumentach międzynarodowych prawo do żywności nie jest w stanie zmienić 6 Por. F.L.S. Valente, A.M.S. Franco, Human Rights and the Struggle Against Hunger: Laws, Institutions, and Instruments in the Fight to Realize the Right to Adequate Food, YHRDLJ 2010, vol. 13, z. 2, s. 457. 7 T.D. Beuchelt, D. Virchow, Food Sovereignty or the Human Right to Adequate Food: Which Concept Serves Better as International Development Policy for Global Hunger and Poverty Reduction?, AHV 2012, vol. 29, s. 259–261. 8 Por. A. Sakson-Boulet, Głód jako współczesny problem globalny, Toruń 2015, s. 64–125. 9 Global Report on Food Crisises 2018, https://www.wfp.org/content/global-report-food-cri- ses-2018 (dostęp 17.12.2018 r.). 10 Economic, Social and Cultural Rights. Right to Food. Report by the Special Rapporteur on the right to food, Mr. Jean Ziegler, submitted in accordance with Commission on Human Rights resolution 2001/25, Commission on Human Rights, 10.1.2002, E/CN.4/2002/58, s. 10, http://re- pository.un.org/handle/11176/238734 (dostęp 17.12.2018 r.). 11 Zob. https://www.un.org/press/en/2002/gashc3721.doc.htm (dostęp 19.12.2018 r.). 3 Rozdział I. Prawo do żywności tego stanu rzeczy. Tym samym rodzi się pytanie o jego treść. Czy wypływa ona z wartości na jakiej opiera się porządek prawnomiędzynarodowy – spra- wiedliwości? Czy może jednak wynikająca z dokumentów międzynarodowych o charakterze soft law12 konstrukcja prawa do żywności przyczynia się do tra- gicznej w skutkach dystrybucji żywności w skali globalnej? Co sprawia, że na bogatej Północy problemem jest marnotrawstwo żywności, a na Południu społeczeństwa borykają się z głodem i niedożywieniem? Autorzy tzw. prawa do suwerenności żywnościowej uważają, że przyczyna tkwi w błędnych zało- żeniach tzw. prawa do żywności, zdefiniowanego przez KPGSiK oraz Radę FAO. Ich zdaniem i zdaniem ruchów promujących tzw. suwerenność żyw- nościową (np. Via Campesina13) prawo do odpowiedniej żywności, o którym mowa w art. 11 MPPGSiK, zdefiniowane zostało w duchu liberalnym, pro- mującym wolny handel międzynarodowy. W istocie zostało zinstytucjonali- zowane na potrzeby państw Północy i dużych korporacji ponadnarodowych. Dlatego prawo do suwerenności żywnościowej, skupiającej się na samowystar- czalności żywnościowej lokalnych społeczności ma być alternatywą dla odgór- nie kształtowanego z udziałem WTO, WB, czy też IMF prawa do odpowied- niej żywności. To lokalne społeczności, a nie organizacje międzynarodowe, mają przyczynić się do lepszej niż do tej pory dystrybucji żywności, a w kon- sekwencji redukcji klęski głodu i niedożywienia14. Powyższych propozycji nie można pomijać w dyskusji o międzynarodowym prawie żywnościowym z jed- nego prozaicznego powodu – dotychczasowe wysiłki społeczności międzyna- rodowej nie przyniosły żadnej poprawy w sferze bezpieczeństwa żywnościo- wego, a słowa Jeana Zieglera wypowiedziane u progu tego stulecia zachowują aktualność. Przed rozważaniami dotyczącymi treści prawa do żywności (ewentualnie prawa do suwerenności żywnościowej) podkreślić należy bezdyskusyjne źró- dło tego prawa – godność człowieka. Jest to zatem prawo przyrodzone, nie- zbywalne i nienaruszalne (zob. preambuła i art. 1 PDPC). Godność człowieka może być pogwałcona na różne sposoby, w szczególności przez władzę pań- stwową, jednak to właśnie opisy braku dostępu do żywności najbardziej ob- razowo definiują czym w istocie ona jest. Wystarczy zacytować świadectwo więźniów obozów zagłady: 12 CESCR General Comment No. 12...; Voluntary Guidelines... 13 Zob. https://viacampesina.org/en/who-are-we/ (dostęp 19.12.2018 r.). 14 Por. P. Claeys, Via Campesina’s Struggle for the Right to Food Sovereignty: From Above or from Below?, [w:] N.C.S. Lambek (ed.), Rethinking Food Systems, Dordrecht 2014, s. 29−52; T.D. Beuchelt, D. Virchow, Food Sovereignty..., s. 259–261. 4 Rozdział I. Prawo do żywności „Pojęliśmy głęboką symbolikę chleba i soli (...). Pierwsi mężczyźni w pasia- kach. Wszyscy byli bardzo wysocy, a może mi się tylko tak wydawało, bo byli niesamowicie chudzi. Wynosili ze statku worki, z których coś się sypało. Jeden z nich rzucił się na ziemię. Spojrzałam – biały pył. Człowiek zachłannie lizał ziemię... To były worki z solą. Po odkryciu wszyscy mężczyźni rzucili się na ziemię i lizali ślady soli, a es- esman walił ich pejczem po głowach. Było mi wstyd za nich, została jakaś skaza na moim ideale mężczyzny (...). W lipcu 1942 r. chodziłyśmy chude jak szkielety, bez śladu rumieńca, wy- dłużyły nam się szyje, wyostrzyły rysy i stawałyśmy się coraz bardziej otę- piałe. Nawet widok tłumu nagich, potwornie chudych bab w kąpieli nie bu- dził we mnie wstrętu; umiałyśmy patrzeć obojętnie nie tylko na własną i cudzą chudość, ale także na zemdlone, na zmarłe. Nie reagowałyśmy ani na kopniaki, ani na wymyślania (...). Zaczęły się czasy strasznego, do końca obozu stale już nasilającego się tzw. Durchfallu głodowego. Durchfall trzymał w swoim uścisku obóz do końca. Kanalizacja, obliczona na dziesięciokrotnie niższe zapotrzebowanie, nie wy- starczała. Góry kału pod blokami, cuchnące wstrętne błoto. Bród, głód i... na- turalnie wszy, pchły... Mrowie... Zaczęli do nas przywozić jakieś mniejsze ewakuowane obozy: chude, za- głodzone kobiety, szkielety, zdziczałe tłumy, które rzucały się nieprzytomnie na wszystko, co dało się zjeść (...). Zdawało się, że wymarły w tych kobie- tach resztki człowieczeństwa. Rzucały się na kocioł zupy, w bójce wylewały ją, a potem padały na ziemię i zlizywały okruchy jedzenia wraz z ulicznym py- łem (...)”15. Biorąc pod uwagę perspektywę czasową powyższe opisy wydają się odle- głe i nierealne. Pamiętać jednak należy o tym, że mimo wypracowanego do- brobytu, społeczeństwa i państwa tzw. Północy nie mogą zapominać o korze- niach prawa do żywności. Po pierwsze, we współczesnym świecie dzieją się rzeczy porównywalne (np. Jemen, Korea Północna), obok których społecz- ność międzynarodowa nie może przejść obojętnie. Po drugie, realizacja prawa do żywności powinna prowadzić nie tylko do redukcji głodu i niedożywienia w dotkniętych tymi epidemiami rejonach świata, ale również do zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego (lub suwerenności żywnościowej) przyszłych pokoleń także w regionach tzw. Północy, w kontekście zagrożeń klimatycznych lub politycznych. Dlatego też pamiętając o tym, że źródłem prawa do żywno- 15 W. Półtawska, I boję się słów, Częstochowa 2009, s. 67–68, 137. 5 Rozdział I. Prawo do żywności ści jest godność człowieka, należy spojrzeć na nie wielowymiarowo, poprzez pryzmat chociażby prawa do życia, prawa do zdrowia, prawa do odpowied- niego poziomu życia, prawa do pracy, prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego, czy też prawa do środowiska. 1. Prawo humanitarne Pierwsze prawnomiędzynarodowe regulacje w zakresie prawa do żywno- ści wywodzą się z prawa humanitarnego. Początkowo dotyczyły jeńców, a na- stępnie swoim zakresem objęły ludność cywilną dotkniętą konfliktem zbroj- nym. Prawo haskie i genewskie gwarantuje zatem prawo do żywności podczas konfliktu zbrojnego, natomiast Pakty Praw Człowieka potwierdzają to prawo w warunkach pokoju. Wspólnym mianownikiem jest natomiast rdzeń praw człowieka, czyli prawo do życia, które w zakresie prawa do żywności, jako fun- damentalne, przysługuje zarówno jeńcom wojennym i ludności cywilnej pod- czas wojny, jak i jednostkom podczas pokoju. W zakresie ochrony jeńców wojennych pierwsze wzmianki o wyżywie- niu pojawiły się w Regulaminie dotyczącym praw i zwyczajów wojny lądowej (tzw. regulamin haski) dołączonym do konwencji dotyczącej praw i zwycza- jów wojny lądowej (IV konwencja haska)16. Zgodnie z art. 4 jeńcy wojenni po- winni być traktowani w sposób humanitarny. Wyrazem tego ma być w szcze- gólności zobowiązanie do utrzymania jeńców wojennych, obejmujące m.in. pożywienie (art. 7). Powyższe regulacje rozwinięte zostały w III konwencji ge- newskiej o traktowaniu jeńców wojennych17. Humanitarne traktowanie rozu- miane jest w kontekście zakazu wszelkiego bezprawnego działania lub zanie- chania powodującego śmierć lub poważne zagrożenie zdrowia jeńca wojen- nego. Takie zachowania kwalifikowane są jako ciężkie naruszenie konwencji 16 Convention (IV) Respecting the Laws and Customs of War on Land and its annex: Re- gulations concerning the Laws and Customs of War on Land, Haga, 18.10.1907 r., Internatio- nal Peace Conference, The Hague, Official Record; https://ihl-databases.icrc.org/ihl/INTRO/195 (dostęp 17.12.2018 r.); weszła w życie 26.1.1910 r.; tekst polski Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161; K. Lankosz, Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Wybór dokumentów, Bielsko-Biała 2007, s. 20–29. 17 Geneva Convention Relative to The Treatment of Prisoners of War, Geneva, 12.8.1949 r., UNTS, vol. 75, s. 135; https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=0800000280159839 (dostęp 17.12.2018 r.), weszła w życie 21.10.1950 r.; tekst polski http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/ inne/1949-3.html (dostęp 17.12.2018 r.); zob. K. Lankosz, Międzynarodowe, s. 86–124. 6 1. Prawo humanitarne (art. 13). Zaliczyć można do nich z pewnością pozbawienie odpowiedniej racji żywnościowej, które to poważnie zagrażałoby zdrowiu. Co istotne, utrzyma- nie jeńca wojennego jest bezpłatne (art. 15). Podstawowa dzienna racja żyw- nościowa powinna być wystarczająca ilościowo i jakościowo oraz dostatecz- nie urozmaicona, tak aby utrzymać jeńców w dobrym zdrowiu oraz zapobiec utracie masy ciała i zaburzeniom wynikającym z niedostatecznego wyżywie- nia. W utrzymaniu należy uwzględnić przy tym sposób odżywiania do jakiego jeńcy są przyzwyczajeni. Służyć ma temu możliwość udziału w przygotowywa- niu posiłków. W tym celu mogą być zatrudniani w kuchniach, a posiłki mają być podawane w jadalniach. Dodatkowa żywność przysługuje natomiast jeń- com pracującym w zakresie koniecznym do wykonywania pracy (art. 26). Po- nadto we wszystkich obozach jenieckich mają być urządzone kantyny, w któ- rych jeńcy wojenni będą mogli nabywać produkty żywnościowe, z tym że ich cena nie może przekraczać miejscowych cen rynkowych (art. 28). Regulacje dotyczące prawa osób cywilnych do żywności podczas wojny znalazły się w IV konwencji genewskiej18. Nie oznacza to, że ochrona ludności cywilnej w tym zakresie jest przedmiotem powojennego prawa międzynaro- dowego. Raczej można tu mówić o kodyfikacji powszechnych norm zwycza- jowych, które obowiązywały już przed wybuchem II wojny światowej. Zgod- nie z art. 55 IV konwencji państwo okupacyjne ma obowiązek zapewnienia w miarę swoich możliwości zaopatrzenia ludności w żywność. Powinno ono zwłaszcza sprowadzać żywność, jeżeli zasoby terytorium okupowanego są nie- dostateczne. Państwo okupacyjne może jednak rekwirować na terytorium oku- powanym żywność wyłącznie dla okupacyjnych sił zbrojnych i administracji. Czyniąc to powinno liczyć się z potrzebami ludności cywilnej. W tym zakre- sie należy wydać odpowiednie zarządzenia mające na celu słuszne wynagro- dzenie za wszystkie rekwizycje. W każdym czasie państwa opiekuńcze mogą sprawdzać bez przeszkód stan zaopatrzenia terytoriów okupowanych w żyw- ność, z zastrzeżeniem przejściowych ograniczeń, wprowadzanych ze względu na naglące konieczności wojskowe. Natomiast zgodnie z art. 59 IV konwen- cji, w przypadku, gdy ludność terytorium okupowanego lub część tej ludno- ści jest niedostatecznie zaopatrzona, m.in. w żywność, państwo okupacyjne ma obowiązek wyrazić zgodę na akcję pomocy zewnętrznej na rzecz tej lud- 18 Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, Genewa, 12.8.1949 r., UNTS, vol. 75, s. 287; https://treaties.un.org/pages/showdetails.aspx?obji- d=0800000280158b1a (dostęp 17.12.2018 r.); weszła w życie 21.10.1950 r.; tekst polski http://li- br.sejm.gov.pl/tek01/txt/inne/1949-4.html (dostęp 17.12.2018 r.); zob. K. Lankosz, Międzynaro- dowe, s. 132–174. 7 Rozdział I. Prawo do żywności ności i w miarę możliwości ułatwić tę akcję. Przesyłki pomocy nie zwalniają państwa okupacyjnego od odpowiedzialności związanej z zaopatrzeniem lud- ności cywilnej w żywność. Nie może ono zmieniać przeznaczenia tych przesy- łek, z wyjątkiem przypadków nagłej konieczności, w interesie ludności obszaru okupowanego i za zgodą państwa opiekuńczego (art. 60). Rozdział przesyłek pomocy dokonywany ma być przy udziale i pod kontrolą państwa opiekuń- czego. W wyniku porozumienia między państwem okupacyjnym a opiekuń- czym funkcja ta może być przekazana państwu neutralnemu, Międzynarodo- wemu Komitetowi Czerwonego Krzyża albo każdej innej bezstronnej organi- zacji humanitarnej. Co istotne, od przesyłek pomocy nie mogą być pobierane na terytorium okupowanym żadne cła, podatki lub opłaty, chyba że byłoby to konieczne w interesie ekonomicznym tego terytorium. Państwo okupacyjne powinno zapewnić szybki rozdział tych przesyłek, co w przypadku żywności wydaje się oczywiste, chociażby biorąc pod uwagę możliwy krótki termin przy- datności niektórych produktów. W tym celu wszystkie państwa zobowiązane są zezwolić na bezpłatny tranzyt i przewóz przesyłek pomocy przeznaczonych dla terytoriów okupowanych (art. 61). W ramach ludności cywilnej międzynarodowe prawo humanitarne wyod- rębnia też grupę o szczególnym statusie – osób internowanych. Na podstawie art. 89 IV konwencji genewskiej codzienne racje żywnościowe tych osób mają być wystarczające pod względem ilości, jakości i różnorodności, aby zapewnić utrzymanie ich w normalnym stanie zdrowia i zapobiec awitaminozie. Pod- czas wyżywienia ma być wzięty także pod uwagę tryb życia, do którego in- ternowani są przyzwyczajeni. Internowanym należy umożliwić przyrządzanie przez nich samych dodatkowej żywności będącej w ich posiadaniu. Osoby pra- cujące otrzymywać mają natomiast dodatkową żywność stosownie do rodzaju wykonywanej pracy. Kobiety ciężarne i kobiety w połogu oraz dzieci poniżej 15. roku życia mają również otrzymywać dodatkową żywność stosownie do potrzeb fizjologicznych. Regulacje IV konwencji genewskiej w zakresie wyżywienia uzupełnione zostały postanowieniami dwóch protokołów dodatkowych z 1977 r. dotyczą- cych ochrony ofiar międzynarodowych i niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych19. Zgodnie z nimi zabronione jest stosowanie przeciwko ludności 19 Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949 and Relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), Genewa, 8.6.1977 r., UNTS, vol. 1125, s. 3; wszedł w życie w dniu 7.12.1978 r.; https://treaties.un.org/pages/showde- tails.aspx?objid=08000002800f3586 (dostęp 17.12.2018 r.); tekst polski zob. K. Lankosz, Między- narodowe, s. 209–256; Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949 and 8 1. Prawo humanitarne cywilnej głodu jako metody prowadzenia wojny oraz atakowanie, niszczenie lub czynienie nieużytecznymi dóbr niezbędnych dla przetrwania ludności cy- wilnej, a w tym środków żywnościowych i stref rolniczych, które wytwarzają te środki oraz urządzeń nawadniających (art. 54 I protokołu i art. 14 II pro- tokołu). Zakaz powyższy nie ma zastosowania, jeżeli wskazane dobra wyko- rzystywane są wyłącznie do utrzymania członków sił zbrojnych lub bezpo- średniego wsparcia działania wojskowego. Bezwzględnie nie można jednak podejmować takich działań, które pozostawią ludności cywilnej tak mało po- żywienia, że zostałaby narażona na głód lub zmuszona do przemieszczania się. Wskazane dobra nie mogą być przedmiotem represaliów. W porównaniu z regulacjami prawnomiędzynarodowymi w zakresie prawa do żywności w warunkach pokojowych, o których mowa będzie dalej, zobo- wiązania oparte na międzynarodowym prawie humanitarnym charakteryzują się większą precyzją i szczegółowością. Jest to zrozumiałe chociażby dlatego, że w warunkach wojennych normy hard law są jedynym instrumentem, który może odnieść skutek. „Prawo miękkie”, tak obecnie popularne, w przeciwień- stwie do warunków pokojowych nie ma wtedy racji bytu. Dlatego prawo ha- skie i genewskie zawiera w istocie katalog obowiązków leżących po stronie państw, które mają, w przeciwieństwie do prawa drugiej generacji, być wyko- nane natychmiastowo i bezwarunkowo, a nie progresywnie20. Problem spro- wadza się do tego, że prawo genewskie nie określa dokładnie minimalnego standardu wyżywienia ludności cywilnej. Państwo okupacyjne ma obowiązek zapewnienia „w miarę wszystkich swoich możliwości zaopatrzenia ludności w żywność”, przy czym powinno sprowadzać żywność, gdy ludność jest „nie- dostatecznie zaopatrzona”, a ewentualne rekwizycje żywności przeprowadzać licząc się z „potrzebami ludności cywilnej”. Tak ogólne regulacje mogą stwa- rzać pewne wątpliwości interpretacyjne, co w konsekwencji prowadzić może do nadużyć w stosunku do ludności cywilnej. Oczywiście w warunkach kon- fliktu zbrojnego takie nadużycia są prawdopodobne, ale nie zwalnia to od bardziej precyzyjnego określenia minimalnego poziomu wyżywienia, który to zresztą stanowi warunek skorzystania z pomocy zewnętrznej. Nie może temu służyć chociażby zakaz naruszania dóbr niezbędnych dla przetrwania ludno- Relating to the Protection of Victims of Non-international Armed Conflicts (Protocol II), Geneva, 8.6.1977 r., UNTS vol. 1125, s. 609, wszedł w życie w dniu 7.12.1978 r.; https://treaties.un.org/pa- ges/showDetails.aspx?objid=08000002800f3cb8 (dostęp 17.12.2018 r.); tekst polski zob. K. Lan- kosz, Międzynarodowe, s. 257–264. 20 J. Pejic, The Right to Food in Situations of Armed Conflict: the Legal Framework, IRRC 2001, vol. 83, s. 1097. 9 Rozdział I. Prawo do żywności ści cywilnej w zakresie narażającym na głód lub wymuszającym przemiesz- czanie się (art. 54 I protokołu), bliższy minimalnemu standardowi wyznaczo- nemu przez prawo do życia. W tym celu najbardziej rozsądne jest skorzystanie per analogiam z regulacji dotyczących osób internowanych. Uznać należy, że przywołany powyżej art. 89 IV konwencji genewskiej wyznacza taki standard minimum w stosunku do całej ludności cywilnej. Można powiedzieć, że stan- dard ten określony jest przez humanitarne prawo do odpowiedniej żywności, które odróżnić należy od prawa do życia. W warunkach wojennych prawo do żywności szczególnie powiązane jest z prawem do życia, które to narażone jest nie tylko z powodu prowadzo- nych działań zbrojnych, ale również kryzysu humanitarnego oraz niejedno- krotnie świadomej polityki władz okupacyjnych. Jak powiedziano wcześniej minimalny standard wyżywienia objęty prawem do życia obowiązuje zarówno w warunkach pokoju, jak i konfliktu zbrojnego. Z uwagi na jego ścisły zwią- zek z zakazem ludobójstwa, uznać należy, że ma charakter ius cogens. W mię- dzynarodowym prawie humanitarnym to właśnie regulacje dotyczące zbrodni przeciwko ludzkości, ludobójstwa i zbrodni wojennych stanowią o treści prawa do żywności w ramach prawa do życia. W związku z niespotykaną dotychczas skalą eksterminacji ludności cywil- nej podczas II wojny światowej, w 1945 r. w Karcie Międzynarodowego Try- bunału Wojskowego21 przewidziano, że jurysdykcji tego sądu międzynarodo- wego podlegać będą zbrodnie wojenne, a w tym złe obchodzenie się z ludnością cywilną lub jeńcami wojennymi, oraz zbrodnie przeciwko ludzkości, a w tym eksterminacja ludności cywilnej. Eksterminacja ludności cywilnej podlegała również jurysdykcji Trybunału Wojskowego dla Dalekiego Wschodu na pod- stawie art. 5 Karty tego trybunału22. W 1948 r. do katalogu zbrodni między- narodowych dodana została zbrodnia ludobójstwa, której dopuścić się można w stosunku do ludności cywilnej zarówno w czasie konfliktu zbrojnego, jak i w czasie pokoju. Zgodnie z art. II konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa obejmuje ona czyny dokonane w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych 21 Charter of the International Military Tribunal, London 8.8.1945, UNTS vol. 82, s. 284; http://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.2_Charter 20of 2 0IMT 201945.pdf (dostęp 17.12.2018 r.). 22 Charter of the International Military Tribunal for the Far East, Tokyo 19.1.1946 r., „Treaties and Other International Agreement of the United States of America 1976−1949. Multilateral 1946– 1949”, Department of State Publication 8521, 1970, s. 20; http://www.un.org/en/genocidepreven- tion/documents/atrocity-crimes/Doc.3_1946 20Tokyo 20Charter.pdf (dostęp 17.12.2018 r.). 10 1. Prawo humanitarne polegające w szczególności na rozmyślnym stworzeniu dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częścio- wego zniszczenia fizycznego. Powyższe regulacje zostały ujednolicone i rozszerzone w statucie Między- narodowego Trybunału Karnego23. Naruszenie prawa do żywności może zgod- nie z tym statutem obejmować: ludobójstwo polegające na rozmyślnym stwo- rzeniu dla grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej warunków życia obliczonych na spowodowanie jej całkowitego lub częściowego zniszczenia fi- zycznego (art. 6 lit. c); zbrodnię przeciwko ludzkości w postaci ekstermina- cji polegającej na celowym stworzeniu warunków życia, inter alia, prowadzą- cych do pozbawienia żywności, obliczonych na wyniszczenie części ludności (art. 7 ust. 1 lit. b w zw. z art. 7 ust. 2 lit. b); zbrodnię wojenną polegającą na zamierzonym głodzeniu osób cywilnych jako metodzie prowadzenia dzia- łań wojennych poprzez pozbawienie tych osób środków niezbędnych do życia, w tym umyślne pozbawienie racji żywnościowych przewidzianych w konwen- cjach genewskich (art. 8 ust. 2 lit. b pkt xxv). Przedstawione typy zbrodni mię- dzynarodowych określają punkt styczności między prawem do życia a prawem do żywności w warunkach wojennych. Działania zbrojne lub działania osób, pod kontrolą których znajduje się dane terytorium, czy to w ramach między- narodowego, czy też niemiędzynarodowego konfliktu, nie mogą nigdy prowa- dzić do rozmyślnego stworzenia warunków życia w postaci pozbawienia lub ograniczenia żywności w takim stopniu prowadzącym do całkowitego lub czę- ściowego zniszczenia fizycznego ludności cywilnej poprzez głodzenie. W lite- raturze i orzecznictwie wskazuje się, że ludobójstwo sprowadza się do przy- musowej diety niezaspokajającej podstawowych potrzeb (subjecting a group of people to a subsistence diet (...) below minimum requirement)24. Jest to ina- czej „stosowanie walki głodem”25, naruszające godność ludzką oraz wynikające z niej prawo do życia i prawo do zdrowia. 23 Rome Statute of International Criminal Court, Rome 17.7.1998 r., UNTS, vol. 2187, I-38544, s. 3; wszedł w życie 1.7.2002 r.; https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume 202187/ v2187.pdf (dostęp 17.12.2018 r.). 24 T. Iwanek, Zbrodnia ludobójstwa i zbrodnie przeciwko ludzkości w prawie międzynarodo- wym, Warszawa 2015, s. 360; K. Wierczyńska, Pojęcie ludobójstwa w kontekście orzecznictwa mię- dzynarodowych trybunałów karnych ad hoc, Warszawa 2010, s. 187; The Prosecutor versus Jean- Paul Akayesu, Case No. ICTR-96-4-T, Judgement, 2.9.1998 r., pkt 506, http://unictr.irmct.org/en/ cases/ictr-96-4 (dostęp 20.12.2018 r.). 25 J. Dobrowolska-Polak, Ludzie w cieniu wojny. Ludność cywilna podczas współczesnych konfliktów zbrojnych, Poznań 2011, s. 123. 11 Rozdział I. Prawo do żywności 2. Prawo obywatelskie Analizując prawo do żywności w warunkach konfliktów zbrojnych do- strzec można było ścisłe powiązanie prawa do żywności z prawem do życia. To ostatnie może być zagrożone na skutek „diety żywnościowej poniżej mini- malnego wymogu” również podczas pokoju, w szczególności wtedy, gdy pań- stwo nie jest w stanie zapewnić ludności podstawowych potrzeb, w tym żyw- nościowych, w wyniku upadłości (np. Somalia), świadomej polityki (np. Korea Północna), czy też klęski żywiołowej (np. Haiti). Tym samym prawo do żyw- ności, jako składnik prawa do życia, w zakresie gwarantującym podstawowe potrzeby człowieka, należy również do prawa pierwszej generacji, jako prawo obywatelskie. Prawo do życia zostało potwierdzone w art. 3 PDPC, art. 6 MPPOiP, art. 4 Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów26, art. 4 amerykańskiej konwen- cji o prawach człowieka27 oraz art. 2 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności28. Interpretacja tych regulacji pozwala na określenie treści i miejsca prawa do żywności w ramach praw pierwszej ge- neracji. W komentarzu do art. 6 MPPOiP na szesnastej sesji w dniu 30.4.1982 r. Komitet Praw Człowieka ONZ zwrócił uwagę na to, że ochrona prawa do życia obliguje państwo do podjęcia tzw. środków pozytywnych. W związku z tym powinno ono poczynić wszystkie możliwe kroki m.in. w celu eliminacji niedo- żywienia29. Przeciwdziałanie niedożywieniu uznane zostało zatem przez KPCz ONZ za działanie zmierzające do pełnej realizacji prawa do życia. Jednocze- śnie można zastanowić się nad tym, czy w pewnych sytuacjach pozbawienie prawa do żywności nie może być traktowane jako naruszenie zakazu tortur lub okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania (art. 5 PDPC, art. 7 MPPOiP, art. 5 AKPCiL, art. 5 AKPC i art. 3 EKPC). Relacje między prawem do żywności a prawem do życia, czy zakazem tor- tur i niehumanitarnego traktowania bardziej szczegółowo zostały przedsta- wione w ramach systemów regionalnych, poczynając od dorobku Europej- 26 African Charter on Human and Peoples’ Rights, Nairobi 27.6.1981 r., UNTS, vol. 1520, s. 217, weszła w życie 21.10.1986 r. 22.11.1969 r., weszła w życie 18.7.1978 r. 27 American Convention on Human Rights „Pact of San José, Costa Rica”, San José 28 Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, Rzym 4.11.1950 r., ETS No. 5, weszła w życie 3.9.1953 r., w stosunku do Polski – 19.1.1993 r. 29 UN Human Rights Committee (HRC), CCPR General Comment No. 6: Article 6 (Right to Life), 30 April 1982, http://www.refworld.org/docid/45388400a.html (dostęp 20.12.2018 r.). 12 2. Prawo obywatelskie skiego Trybunału Praw Człowieka. Oczywiście zdać sobie należy sprawę z tego, że znacząca grupa praw człowieka jest przedmiotem kulturowej relatywizacji, jednak rdzeń tych praw w postaci godności ludzkiej, prawa do życia, czy też zakazu tortur pozostaje zawsze uniwersalny i nie podlega relatywizacji30. Tym samym doświadczenia regionalne wzbogacają treść prawa do żywności rozu- mianego jako prawo obywatelskie w wymiarze powszechnym. W orzecznictwie ETPC na uwagę zasługują w szczególności wyroki do- tyczące prawa do życia w kontekście tzw. zobowiązań pozytywnych państw. W jednym z nich w sprawie Centre of Legal Resources on behalf of Valentin Câmpeanu v. Romania (17.7.2014 r.)31 ETPC zajmował się skargą dotyczącą traktowania przez opiekę społeczną i zdrowotną upośledzonego umysłowo i chorego na HIV szesnastoletniego Roma. Podczas przyjęcia do ośrodka społeczno-medycznego Valentin Câmpeanu cierpiał na niedożywienie (wa- żył 45 kg). Zdiagnozowano, że nie może samodzielnie utrzymywać higieny i jeść. Z uwagi na agresywne zachowanie został umieszczony w zakładzie psy- chiatrycznym, gdzie przestał przyjmować pokarmy. Przebywał w izolatce, bez asysty personelu, który obawiał się zakażenia. Jedynym pożywieniem dostar- czanym mężczyźnie była glukoza w kroplówce. Na podstawie takiego stanu faktycznego ETPC podniósł, że art. 2 EKPC dotyczy nie tylko sytuacji po- wstrzymania się od świadomego i bezprawnego pozbawiania życia, ale także zobowiązuje do podjęcia przez państwo odpowiednich kroków w celu zacho- wania życia osób znajdujących się w granicach jego jurysdykcji (zob. także L.C.B. v. the United Kingdom32). Pozytywne obowiązki wynikające z art. 2 EKPC mają zastosowanie w kontekście każdego działania, publicznego lub nie- publicznego, w którym może być zagrożone prawo do życia. Dzieje się tak np. w sektorze opieki zdrowotnej w odniesieniu do działań lub zaniedbań pra- cowników służby zdrowia. Państwa są zobowiązane do ustanowienia przepi- sów obligujących szpitale publiczne lub prywatne do przyjęcia odpowiednich środków w celu ochrony życia pacjentów. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w której zdolność pacjenta do samodzielnej opieki, w tym wyżywienia, jest ograniczona. Na gruncie AKPCiL w sprawie 155/96 Social and Economic Rights Action Center (SERAC) and Center for Economic and Social Rights (CESR)/Nigeria s. 434. 30 J. Zajadło, Standardy praw człowieka – uniwersalne czy relatywne, GSP 2014, t. XXXII, 31 Skarga Nr 47848/08, http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-145577 (dostęp 21.12.2017 r.). 32 Zob. http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-58176 (dostęp 21.12.2018 r.). 13 Rozdział I. Prawo do żywności Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów rozpoznawała natomiast skargę, w której zarzucano, że prawo do żywności zawiera się w gwarantowanym przez AKPCiL prawie do życia. W komunikacie stwierdzono, że rząd nigeryjski był bezpośrednio zaangażowany w produkcję ropy naftowej oraz że działania z tym związane doprowadziły do degradacji środowiska i problemów zdrowot- nych ludności Ogoni wynikających z zanieczyszczenia. Konsorcjum naftowe eksploatowało złoża ropy naftowej nie zważając na zdrowie lub środowisko lo- kalnych społeczności. W komunikacie podkreślono, że rząd nigeryjski aprobo- wał te naruszenia, a także czynnie uczestniczył w atakach na wioski Ogoni. Do- prowadził także do wyniszczenia źródeł żywności poprzez nieodpowiedzialny rozwój przemysłu naftowego, zatruwającego większość gleby i wody, od któ- rych zależało rolnictwo i wędkarstwo Ogoni. Podczas nalotów na wioski nige- ryjskie siły bezpieczeństwa niszczyły uprawy i zabijały zwierzęta gospodarskie. Na podstawie takiego stanu faktycznego Afrykańska Komisja Praw Człowieka uznała, że prawo do żywności jest nierozerwalnie związane z godnością istoty ludzkiej i jest niezbędne do korzystania z innych praw, takich jak prawo do zdrowia, edukacji, pracy i udziału w życiu politycznym. Prawo międzynaro- dowe wiąże Nigerię w zakresie ochrony i poprawy istniejących źródeł żywności oraz zapewnienia dostępu do odpowiedniej żywności dla wszystkich obywa- teli. Minimalny standard prawa do żywności wymaga, aby państwo nie nisz- czyło ani nie zanieczyszczało źródeł żywności. Nie powinno przy tym zezwalać podmiotom prywatnym na niszczenie lub zanieczyszczanie źródeł żywności oraz unicestwianie wysiłków społeczności zmierzających do wyżywienia. Zda- niem Komisji, rząd nigeryjski naruszył w stosunku do Ogoni wszystkie mi- nimalne zobowiązania w zakresie prawa do żywności. Unicestwił źródła żyw- ności za pośrednictwem sił bezpieczeństwa i państwowej kompanii naftowej. Pozwolił jednocześnie prywatnym firmom naftowym niszczyć te źródła. Przy użyciu terroru znacząco utrudnił społeczności Ogoni starania w zakresie wy- żywienia, co w konsekwencji uznać należy za naruszenie prawa do żywności33. W przywołanym rozstrzygnięciu podkreślono zatem pozytywne zobowiąza- nia państwa w zakresie prawa do żywności polegające na zapewnieniu źró- deł żywności dostarczających wyżywienie co najmniej w minimalnym zakre- sie, a w konsekwencji prowadzące do zachowania życia ludności znajdującej się pod jego zwierzchnictwem terytorialnym. Świadome naruszenie owych po- zytywnych zobowiązań w stanie pokoju może skutkować w niektórych sytu- acjach odpowiedzialnością indywidualną za zbrodnię ludobójstwa. 33 Zob. http://www.achpr.org/communications/decision/155.96/ (dostęp 20.12.2018 r.). 14 2. Prawo obywatelskie Na temat prawa do żywności w kontekście prawa do życia, zagwarantowa- nego w art. 4 amerykańskiej konwencji o prawach człowieka, wypowiedział się również Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka, który zajmował się losem paragwajskiego ludu tubylczego Sawhoyamaxa. W związku z narastającą akcją przejmowania gruntów przez prywatnych inwestorów, tubylcy zostali zmuszeni do opuszczenia swojej ziemi w Gran Chaco i osiedlenia się wzdłuż drogi biegnącej z Pozo Colorado do Concepción. Doprowadziło to społecz- ność do skrajnego ubóstwa. Przyczyną takiego stanu rzeczy była konieczność opuszczenia terenów, które od wieków były naturalnym źródłem zasobów ko- niecznych do utrzymania (zwierząt oraz roślin, w tym uprawnych). Zdaniem MTPC prawo do życia jest podstawowym prawem człowieka, którego pełna realizacja jest warunkiem korzystania z innych praw człowieka. Jeśli to prawo nie jest respektowane, wszystkie inne prawa nie mają racji bytu. W jego ramach państwa mają obowiązek zagwarantowania warunków koniecznych w celu za- pobieżenia naruszeniom tego niezbywalnego prawa. Realizacja prawa do ży- cia oznacza, że nikt nie może być arbitralnie pozbawiony życia (zobowiąza- nie negatywne), ale także konieczność podjęcia przez państwo wszelkich środ- ków w celu ochrony prawa do życia (pozytywny obowiązek). Tym samym MTPC uznał, że brak odpowiedniego zaopatrzenia w żywność, którego władze państwowe są świadome, skutkujący przypadkami śmierci, stanowi naruszenie prawa do życia. Państwo nie może być odpowiedzialne za wszystkie sytuacje, w którym zagrożone jest prawo do życia. Ponosi odpowiedzialność wtedy, gdy władze wiedziały lub powinny były wiedzieć o istnieniu zdarzeń zagrażających życiu ludzi, a mimo to nie podjęły odpowiednich środków zaradczych. W kon- sekwencji MTPC przyjął, że w sprawie członków ludu Sawhoyamaxa doszło do naruszenia prawa życia, ponieważ Paragwaj nie podjął żadnych kroków zmie- rzających do wyeliminowania ryzyka utraty życia na skutek wysiedlenia z te- renów stanowiących źródło ich utrzymania34. Przedstawione powyżej stany faktyczne nie mogą być traktowane jako lu- dobójstwo. W żadnym z orzeczeń nie użyto zresztą takiej terminologii. Lu- dobójstwo polegające na rozmyślnym stworzeniu w warunkach pokojowych warunków życia obliczonych na spowodowanie całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, spro- 34 Corte Interamericana de Derechos Humanos. Caso Comunidad Indígena Sawhoyamaxa vs. Paraguay. Sentencia de 29 de marzo de 2006, (Fondo, Reparaciones y Costas), http://www.corte idh.or.cr/cf/Jurisprudencia2/ver_expediente.cfm?nId_expediente=56 lang=en (dostęp 20.12.2018 r.), pkt 145–180. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Międzynarodowe prawo żywnościowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: