Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00317 005927 13251098 na godz. na dobę w sumie
Międzynarodowe stosunki ekonomiczne - ebook/pdf
Międzynarodowe stosunki ekonomiczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 244
Wydawca: Key Text Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-87251-07-9 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W dobie globalizacji i integracji międzynarodowe stosunki gospodarcze stają się niezwykle ważne dla krajów uczestniczących w tych procesach. To, czy poszczególne kraje bądź ugrupowania państw staną się konkurencyjne na arenie światowej, zależy przede wszystkim od stopnia ich zaangażowania w międzynarodowe relacje ekonomiczne na poziomie regionalnym, kontynentalnym, globalnym, ale również instytucjonalnym. Implementacja odpowiednich instrumentów polityki gospodarczej w sferze międzynarodowej, wzrost innowacyjności, podniesienie poziomu kapitału ludzkiego i społecznego w znacznym stopniu zwiększają harmonijną integrację między państwami, co przekłada się na podniesienie poziomu i jakości życia społeczeństw, krajów i regionów.

Autorzy Adam Oleksiuk i Mykola Vashchenko omawiają w książce m.in.:

Książka jest przeznaczona dla studentów zdobywających wiedzę z międzynarodowych stosunków gospodarczych i ekonomicznych oraz studiujących pokrewne dziedziny. Może być także źródłem wiedzy dla osób interesujących się tą problematyką lub chcących odnowić zdobytą wcześniej wiedzę z omawianych zagadnień międzynarodowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W dobie globalizacji i integracji międzynarodowe stosunki gospodarcze stają się niezwykle  ważne dla krajów uczestniczących w tych procesach. To, czy poszczególne kraje bądź ugru- powania państw staną się konkurencyjne na arenie światowej, zależy przede wszystkim od  stopnia ich zaangażowania w międzynarodowe relacje ekonomiczne na poziomie regional- nym, kontynentalnym, globalnym, ale również instytucjonalnym. Implementacja odpowied- nich instrumentów polityki gospodarczej w sferze międzynarodowej, wzrost innowacyjności,  podniesienie poziomu kapitału ludzkiego i społecznego w znacznym stopniu zwiększają har- monijną integrację między państwami, co przekłada się na podniesienie poziomu i jakości  życia społeczeństw, krajów i regionów. Autorzy Adam Oleksiuk i Mykola Vashchenko omawiają w książce m.in.: •  •  •  •  •  •  formy międzynarodowych stosunków gospodarczych, naturę, rozwój i skutki procesów globalizacji gospodarki światowej, współczesne tendencje polityki handlowej, uwarunkowania współczesnej polityki gospodarczej i handlu zagranicznego, system walutowy i kształtowanie cen na rynkach międzynarodowych, rolę integracyjną organizacji międzynarodowych. Książka  jest  przeznaczona  dla  studentów  zdobywających  wiedzę  z  międzynarodowych  stosunków  gospodarczych  i ekonomicznych oraz studiujących pokrewne dziedzi- ny. Może być także źródłem wiedzy dla osób intere- sujących się tą problematyką lub chcących odnowić  zdobytą  wcześniej  wiedzę  z  omawianych  zagad- nień międzynarodowych. Recenzent prof. nadzw. dr hab. Jan Krzysztof Solarz Projekt okładki Jacek Tarasiewicz Redaktor Teresa Zwierzyńska-Bubałło Opracowanie typograficzne Anna Wojda © Copyright by Wydawnictwo Key Text Warszawa 201(cid:22) ISBN 978-83-87251-(cid:19)(cid:26)-(cid:28) Wydawnictwo Key Text sp. z o.o. ul. Sokołowska 9, lok. 410, 01-142 Warszawa tel. 22 632-11-36, faks wew. 212 www.keytext.com.pl wydawnictwo@keytext.com.pl Spis treści Od autorów ........................................................................................... 1. Istota międzynarodowych stosunków ekonomicznych ............................ 1.1. Definicja, zakres problemowy oraz funkcje międzynarodowych stosun- 11 ków ekonomicznych .................................................................... 1.2. Formy międzynarodowych stosunków ekonomicznych ...................... 1 2 11 7 1.2.1. Międzynarodowy podział pracy jako element międzynarodowych stosunków ekonomicznych ................................................... 1 3 1.2.2. Międzynarodowy obrót gospodarczy ...................................... 1 5 1.2.3. Międzynarodowe stosunki finansowe ..................................... 3 0 1.2.4. Wpływ kapitału zagranicznego na gospodarkę – przykład Rosji i Ukrainy .......................................................................... 3 5 2. Gospodarka światowa i najważniejsze problemy rozwojowe współczesne- go świata ......................................................................................... 4 3 2.1. Natura gospodarki światowej ........................................................ 4 3 2.2. Zakres podmiotowy stosunków zachodzących w gospodarce światowej 4 4 2.3. Podstawowe problemy współczesnego świata ................................. 50 3. Globalizacja gospodarki światowej ...................................................... 5 9 3.1. Natura zjawiska oraz jego przejawy ............................................... 5 9 3.2. Rozwój procesów globalizacyjnych ................................................ 6 0 3.3. Skutki globalizacji ....................................................................... 6 2 3.4. Globalizacja a międzynarodowa integracja gospodarcza ...................... 6 4 4. Międzynarodowe organizacje gospodarcze ........................................... 7 3 4.1. Klasyfikacja oraz rola organizacji międzynarodowych ....................... 7 3 4.2. Interkontynentalne organizacje międzynarodowe ............................. 7 6 4.3. Organizacje międzynarodowe w ujęciu kontynentalnym .................... 9 0 4.3.1. Europejskie organizacje międzynarodowe .............................. 9 0 4.3.2. Amerykańskie organizacje międzynarodowe .......................... 9 9 4.3.3. Afrykańskie organizacje międzynarodowe .............................. 102 4.3.4. Organizacje międzynarodowe regionów Azji i Pacyfiku ............ 105 5. Międzynarodowy system walutowy ...................................................... 109 5.1. Pojęcie oraz elementy międzynarodowego systemu walutowego ........ 109 5.2. Proces kształtowania się międzynarodowego systemu walutowego .... 111 5.3. System rozliczeń międzynarodowych z Bretton Woods ..................... 116 5.4. Współczesny międzynarodowy system walutowy ............................. 118 6 Spis treści 6. Ceny na rynku międzynarodowym ....................................................... 125 6.1. Pojęcie, funkcje oraz poziom cen międzynarodowych ....................... 125 6.2. Klasyfikacja towarów a cenowa elastyczność popytu i podaży .......... 127 6.3. Kształtowanie się cen na rynku międzynarodowym ......................... 131 6.4. Ogólna teoria parytetu siły nabywczej oraz efekt Balassy-Samuelsona 134 7. Tradycyjne i współczesne teorie wymiany międzynarodowej ............................ 141 7.1. Wczesne teorie handlu zagranicznego ............................................. 141 7.2. Klasyczne teorie wymiany międzynarodowej ................................... 144 7.3. Neoklasyczne oraz współczesne teorie handlu międzynarodowego ..... 146 8. Podstawy handlu zagranicznego ......................................................... 159 8.1. Zarys historyczny i pojęciowy ....................................................... 159 8.2. Formy handlu zagranicznego ........................................................ 161 8.3. Wymiana międzynarodowa w obrębie rynków zorganizowanych ........ 169 8.4. Terms of trade – wskaźnik opłacalności handlu zagranicznego .......... 177 9. Bilans płatniczy i równowaga płatnicza ................................................ 181 9.1. Pojęcie bilansu płatniczego oraz transakcje w nim ujmowane ............ 181 9.2. Struktura bilansu płatniczego ........................................................ 183 9.3. Równoważenie bilansu płatniczego ................................................ 185 9.4. Analiza bilansu płatniczego na przykładzie Polski w latach 1994–2008 188 10. Zagraniczna polityka ekonomiczna .................................................... 195 10.1. Pojęcie oraz założenia zagranicznej polityki ekonomicznej .............. 195 10.2. Modele zagranicznej polityki ekonomicznej oraz warunki ich współ- czesnej implementacji ............................................................... 197 10.3. Instrumenty zagranicznej polityki ekonomicznej ............................ 201 11. Kryzys gospodarczy w Stanach Zjednoczonych końca pierwszej dekady XXI wieku – konsekwencje globalne ................................................... 209 11.1. Początki kryzysu – krótka charakterystyka ................................... 209 11.2. Konsekwencje globalne kryzysu.................................................. 2 13 11.3. Wnioski płynące z kryzysu gospodarczego. Nowy światowy ład eko- nomiczny? ............................................................................... 214 12. Chindie – światowy biegun wzrostu ................................................... 2 19 12.1. Chiński potencjał ...................................................................... 2 19 12.2. Znaczenie regionalne i globalne Chindii ........................................ 2 22 12.3. „Chiński smok” czy „indyjski słoń”? ............................................ 2 24 Bibliografia ........................................................................................... 2 29 Netografia ............................................................................................. 2 35 Spis tabel ............................................................................................. 2 37 Indeks .................................................................................................. 2 39 Od autorów W książce prezentujemy ewolucję teorii międzynarodowych stosunków gospodar­ czych oraz najnowsze trendy w dziedzinie teorii handlu i teorii przepływów czynni­ ków produkcji. Omawiamy mechanizmy i ograniczenia współczesnej polityki gospo­ darczej w warunkach swobodnego przepływu dóbr i usług oraz czynników produkcji. Dokonujemy także analizy uwarunkowań współczesnej polityki handlowej. Na podstawie literatury przedmiotu oraz własnych analiz i doświadczeń stawia­ my tezę, iż rozwój międzynarodowych stosunków gospodarczych, a zwłaszcza proce­ sy globalizacji niosą zarówno wymierne korzyści, jak i zagrożenia dla ich uczestni­ ków. To, czy poszczególne kraje bądź ugrupowania państw staną się konkurencyjne na arenie światowej, zależy przede wszystkim od stopnia ich zaangażowania w mię­ dzynarodowe relacje ekonomiczne na poziomie regionalnym, kontynentalnym, global­ nym, ale również instytucjonalnym. Implementacja odpowiednich instrumentów po­ lityki gospodarczej w sferze międzynarodowej, wzrost innowacyjności, podniesienie poziomu kapitału ludzkiego i społecznego w znacznym stopniu zwiększają harmonij­ ną integrację między państwami, co przekłada się na podniesienie poziomu i jakości życia społeczeństw, krajów i regionów. W rozdziale pierwszym poświęconym istocie międzynarodowych stosunków eko­ nomicznych skoncentrowaliśmy się na przedstawieniu podstawowych pojęć oraz wy­ różniających się cech międzynarodowych stosunków ekonomicznych. Zaprezentowa­ liśmy przedmiot i zakres badań nauki o międzynarodowych stosunkach gospodar­ czych, elementy składowe międzynarodowych stosunków gospodarczych oraz związki między poszczególnymi przedmiotami (elementami) wymiany międzynarodo­ wej. Szczegółowo poruszyliśmy kwestie międzynarodowego podziału pracy, a także międzynarodowego obrotu gospodarczego i stosunków finansowych. W obszarze międzynarodowego podziału pracy omówiliśmy tradycyjny podział pracy, czynniki sprzyjające jego formułowaniu i rozwojowi, strukturę oraz skutki podziału pracy. Ko­ lejne rozważania dotyczyły międzynarodowego obrotu czynnikami produkcji, pojęcia czynników produkcji, międzynarodowej mobilności tych czynników oraz korzyści z ich eksportu. Omówiliśmy też międzynarodowy przepływ towarów i usług, pojęcie przepływu (transferu) dóbr i usług w skali międzynarodowej, motywy handlu towara­ mi i transferu usług. Przedstawiliśmy charakterystykę międzynarodowego obrotu ka­ pitałowego, w tym pojęcie wywozu kapitału, warunki i przyczyny wywozu oraz ich formy. Istotną część naszych rozważań poświęciliśmy bezpośrednim inwestycjom zagranicznym. Międzynarodowy przepływ technologii stanowił kolejny ważny asumpt do rozważań. W tej części szczególną uwagę skoncentrowaliśmy na przepływie (transferze) technologii w skali międzynarodowej, warunkach dostępu do wiedzy i technologii innych krajów, motywach transferu technologii oraz ich formach. Omó­ 8 Od autorów wiliśmy także migrację ludności w skali międzynarodowej, pojęcie migracji, bariery migracji siły roboczej oraz ekonomiczne skutki migracji ludności. Ostatnia część roz­ działu to egzemplifikacja roli kapitału zagranicznego na przykładzie dwóch sąsiadów Polski – Rosji i Ukrainy. Przedmiot drugiego rozdziału obejmuje rozważania dotyczące istoty i struktury gospodarki światowej i najważniejszych podmiotów tej gospodarki. Nasze rozważa­ nia odnieśliśmy zarówno do tradycyjnej, jak i współczesnej gospodarki światowej. Szczególną uwagę poświęciliśmy bieżącym problemom gospodarczym: problemowi wyczerpywania zasobów naturalnych, ekologicznym następstwom postępu cywiliza­ cyjnego (efektom zewnętrznym), problemom demograficznym współczesnego świata, światowej sytuacji żywnościowej, narastającym zadłużeniem międzynarodowym. W trzecim rozdziale przedstawiliśmy rozwój procesów globalizacyjnych, ich prze­ jawy we współczesnym świecie, a także następstwa dla podmiotów uczestniczących w tym procesie. Zaprezentowaliśmy najważniejsze pojęcia problemów globalnych i ich klasyfikację. Zwróciliśmy uwagę na zagadnienia dotyczące współzależności między procesem globalizacji a międzynarodową integracją gospodarczą. Omówiliśmy też po­ jęcie międzynarodowej integracji gospodarczej, jej istotę, rolę ugrupowań integracyj­ nych we współczesnej gospodarce światowej oraz formy integracji gospodarczej. W rozdziale czwartym szczegółowo omówiliśmy międzynarodowe organizacje gospodarcze, a także znaczenie tych organizacji we współczesnych międzynarodo­ wych stosunkach gospodarczo-politycznych. Ze względu na znaczną liczbę tych pod­ miotów pogrupowaliśmy je według kryterium położenia geograficznego. Opisaliśmy proces tworzenia organizacji międzynarodowych, ich cele, zadania, funkcje oraz strukturę organizacyjną. Szczególne miejsce poświęciliśmy Unii Europejskiej, w tym ważnym unijnym traktatom z Maastricht, Nicei, Amsterdamu i Lizbony. W rozdziale piątym omawiającym międzynarodowy system walutowy zaprezen­ towaliśmy najważniejsze pojęcia oraz elementy tego systemu, a także proces jego powstawania. Scharakteryzowaliśmy system rozliczeń międzynarodowych z Bretton Woods. Istotną część poświęciliśmy zagadnieniom związanym z funkcjonowaniem współczesnego międzynarodowego systemu walutowego. W końcowej części rozdzia­ łu przedstawiliśmy rozważania na temat teorii optymalnych obszarów walutowych R.A. Mundella. W szóstym rozdziale opisaliśmy istotę i kryteria ceny światowej, rodzaje cen na rynku międzynarodowym, ogólne współzależności między cenami oraz popytem i po­ dażą na rynku światowym. Ważną częścią rozważań stał się opis czynników wpływa­ jących na poziom cenowej elastyczności popytu i podaży towarów surowcowo-rolni­ czych w krótkim okresie oraz towarów przemysłowych na rynku światowym. Zapre­ zentowaliśmy też ogólną teorię parytetu siły nabywczej, efekt Balassy-Samuelsona oraz koncepcję Bhagwati-Lipsey-Kravis. W rozdziale siódmym objęliśmy analizą teorie wymiany międzynarodowej, zaczy­ nając od wczesnych tradycyjnych, poprzez klasyczne i neoklasyczne, a kończąc na teoriach współczesnych. Omówiliśmy między innymi doktrynę ekonomiczną merkan­ tylizmu, teorię absolutnych kosztów A. Smitha, teorię kosztów komparatywnych Definicja, zakres problemowy oraz funkcje międzynarodowych stosunków ekonomicznych 11 1. Istota międzynarodowych stosunków ekonomicznych 1.1. Definicja, zakres problemowy oraz funkcje międzynarodowych stosunków ekonomicznych Międzynarodowe stosunki ekonomiczne – MSE, nazywane także międzynarodowymi stosunkami gospodarczymi, jako przedmiot nauczania akademickiego powstał na początku XX wieku. Teoria międzynarodowych stosunków ekonomicznych zajmuje się głównie badaniem praw rządzących procesami zachodzącymi w gospodarce świato­ wej1, a także ogólnoekonomicznymi stosunkami nawiązywanymi między ludźmi w procesie pracy i produkcji społecznej. Międzynarodowe stosunki ekonomiczne obejmują: 1 1 1 1 gospodarki światowej jako całości, prawa i procesy rządzące gospodarką w skali międzynarodowej, zasady funkcjonowania zasady funkcjonowania poszczególnych dziedzin gospodarki światowej (np. świa­ towych rynków: pracy, towarowego, usługowego, kapitałowego, technologii itp.), zagraniczną politykę ekonomiczną (oddziaływanie państwa na całokształt stosun­ ków gospodarczych z zagranicą za pomocą określonych instrumentów). Warto podkreślić, że przedmiot międzynarodowych stosunków ekonomicz­ nych opiera się na tych samych podstawach metodologicznych, co nauka ekono­ mii2. Posługuje się określonym językiem i kategoriami ekonomicznymi znanymi z kursu ekonomii, takimi jak handel międzynarodowy, bilans płatniczy, polityka walutowa, kursy walutowe, polityka handlowa, międzynarodowy rynek kapitało­ wy itp. W przeciwieństwie jednak do ekonomii akcent jest położony na powiązania mię­ dzy przedsiębiorstwami, krajami i grupami krajów występującymi w skali międzyna­ rodowej3. 1 Zob. Międzynarodowe stosunki gospodarcze, wyd. II, red. A. Budnikowski, E. Kawecka-Wyrzy­ kowska, PWE, Warszawa 2000, s. 15–21. 2 J. Białek, A. Oleksiuk, Makroekonomia – vademecum studenta, Wydawnictwo Key Text, War­ szawa 2008, s. 89–99. 3 Powiązania są analizowane z dwóch punktów widzenia: praw ekonomicznych rządzących zachowaniami przedsiębiorstw, krajów i grup krajów w procesie kształtowania międzynarodowych powiązań gospodarczych oraz polityki ekonomicznej, którą prowadzą podmioty gospodarcze, rozwi­ jając powiązania międzynarodowe. 12 1. 2. 3. 4. Istota międzynarodowych stosunków ekonomicznych Nawiązywanie międzynarodowej współpracy gospodarczej umożliwia: skali produkcji4 oraz korzyści skali sprzedaży. Przy dużej ska­ Osiąganie korzyści li produkcji obniżają się koszty jednostkowe produktu. Można nie osiągać korzy­ ści ze skali produkcji, ale osiągać je ze skali sprzedaży. Dlatego obserwujemy nieustanne poszukiwanie nowych rynków zbytu. Zwiększenie przeciętnej produktywności pracy. Ważnymi czynnikami produkcji w XXI wieku są kapitał, technika i technologia5. We współczesnym świecie równie ważnym czynnikiem jest także człowiek z jego wiedzą, kompetencjami i umiejęt­ nościami. Dzięki niemu następuje zwiększenie konkurencyjności produkcji. Rynek międzynarodowy XXI wieku akceptuje tylko produkt wytwarzany zaawansowanymi technologiami, a nie technologiami prymitywnymi. Klarownym przykładem jest niska pozycja konkurencyjna na rynku światowym przemysłu ukraińskiego. Spowo­ dowane to jest wykorzystywaniem przestarzałych technik i technologii odznacza­ jących się przede wszystkim dużym zużyciem energii (energochłonność PKB Ukra­ iny, liczonego według parytetu siły nabywczej, stanowi obecnie 0,89 kg paliwa umownego na 1 dol., a więc jest 3,6 raza wyższa od średniej światowej)6. Uzyskanie tego samego produktu (co do struktury i wielkości) znacznie mniejszy­ mi nakładami albo uzyskanie większego (co do wielkości) i bardziej zróżnicowa­ nego produktu tymi samymi nakładami. W wymianie międzynarodowej mamy do czynienia z realizacją zasady racjonalnego gospodarowania. Korzystanie z osiągnięć światowej myśli naukowo-technicznej ( know‑how), a także zagranicznych źródeł rozwoju (pożyczki, kredyty). licencje, patenty, 1.2. Formy międzynarodowych stosunków ekonomicznych Rozwój międzynarodowych stosunków ekonomicznych odbywa się w ramach gospo­ darki światowej. W procesie rozpatrywania tego zjawiska, które niewątpliwie jest bardzo skomplikowanym systemem, nie można stosować podejścia statycznego. W miarę rozwoju poziomu sił wytwórczych i zmian skali produkcji następuje bowiem pogłębianie się i poszerzanie międzynarodowego podziału pracy, który jest daleko zaawansowaną formą społecznego podziału pracy. Towarzyszą temu określone zmia­ ny dotyczące podmiotów uczestniczących w tym podziale, przedmiotów wymienia­ nych między nimi, form wymiany, a nawet mierników intensywności szeroko rozu­ mianych międzynarodowych powiązań gospodarczych7. 4 Teoria skali produkcji – oprócz teorii cyklu życia produktu i teorii luki technologicznej – jest jedną ze współczesnych teorii handlu międzynarodowego. 5 Polska w Unii Europejskiej – problemy i doświadczenia procesu integracji, red. T. Pałaszewska- -Reindl, T. Szot-Gabryś, Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Umiejętności im. Stanisława Sta­ szica w Kielcach, Kielce 2009, s. 21–27. 6 Strategia energetyczna Ukrainy do 2030 r., www.zakon.rada.gov.ua/signal/kr06145a.doc 7 J. Misala, Wymiana międzynarodowa i gospodarka światowa. Teoria i mechanizmy funkcjono‑ wania, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2005, s. 15. Natura gospodarki światowej 43 2. Gospodarka światowa i najważniejsze problemy rozwojowe współczesnego świata 2.1. Natura gospodarki światowej Pojęcie „gospodarka światowa” (często mówi się o gospodarce globalnej) ma charak­ ter w pewnym sensie umowny, ponieważ zakłada się, że wszystkie gospodarki suwe­ rennych państw w świecie są powiązane ze sobą transakcjami ekonomicznymi i wza­ jemnie na siebie oddziałują. Gospodarka światowa jest systemem powiązanych ze sobą gospodarek narodowych albo zespołem powiązań ekonomicznych między pod­ miotami uczestniczącymi w międzynarodowym podziale pracy. W literaturze przed­ miotu często spotykana definicja informuje nas, że gospodarka światowa jest zbiorem krajowych oraz międzynarodowych podmiotów gospodarczych, głównie przedsię­ biorstw i instytucji rynkowych, połączonych ze sobą przez handel międzynarodowy, transfer czynników produkcji oraz inne formy współpracy, lecz działających w ramach państw lub ich ugrupowań oddzielonych od siebie granicami politycznymi1. Gospodarki narodowe różnią się między sobą układami społecznymi, polityczny­ mi, poziomami rozwoju zasobów produkcyjnych oraz stosunkami gospodarczymi. Inny mają także charakter, skalę oraz formy międzynarodowych stosunków gospodar­ czych2. Gospodarkę światową można także rozpatrywać w ujęciu węższym jako stadium rozwoju międzynarodowych stosunków gospodarczych. Jest to stan istniejący od drugiej połowy XIX wieku, kiedy relacje między gospodarkami poszczególnych państw przekraczały poziom zwykłej wymiany i coraz bardziej obejmowały procesy produk­ cji. Jednocześnie postępował proces zgłębiania i poszerzania współpracy gospodarek narodowych w sferze wymiany, rozwijał się międzynarodowy handel i wyłaniał się rynek światowy3. Gospodarka światowa jest nie tylko zwykłą sumą gospodarek poszczególnych państw. Jest to również zespół uczestników, zwarty system takich gospodarek, 1 http://www.scribd.com/doc/7262078/Midzynarodowe-Stosunki-Gospodarcze 2 Tamże. 3 A.J. Jakobson, I.M. Maksimow, Lekcii po mirowoj ekonomikie: Uczebnoje posobije, IrGUPS, Irkuck 2006, s. 5–6. 44 Gospodarka światowa i najważniejsze problemy rozwojowe współczesnego świata których elementy są powiązane za pomocą międzynarodowego podziału i koope­ racji pracy, a także stosunkami międzynarodowymi. Efekt takiego systemu gospo­ darek jest o wiele większy niż suma efektów uzyskiwanych przez oddzielne, odizo­ lowane jednostki, które funkcjonowałyby bez jakichkolwiek relacji między sobą4. Ważnym elementem składowym gospodarki światowej jest rynek światowy. Jest to system procesów wymiany towarów i usług ukształtowany na podstawie międzynaro­ dowego podziału pracy oraz międzynarodowych stosunków walutowo-kredytowych i finansowych. Powstał pod koniec XVIII wieku na skutek aktywizacji handlu między oddzielnymi krajami. Dzięki angażowaniu się w te procesy coraz większej liczby krajów i regionów geograficznych świata odbywał się stały jego rozwój i rozprzestrzenianie. Procesy te prowadziły bardzo często do wykorzystywania różnorodnych form między­ narodowej kooperacji produkcyjnej, co powodowało zmniejszenie się udziału handlu w porównaniu z obrotem towarami, animowanym i obsługiwanym przez trwałe relacje technologiczno-produkcyjne5. Biorąc pod uwagę omawiane procesy, można stwierdzić, że podmiotem gospodar­ ki światowej jest ten, kto ma zdolność kształtowania i określania warunków między­ narodowej współpracy gospodarczej. W takim rozumieniu podmiotami gospodarki światowej są: gospodarki krajowe, ugrupowa nia regionalne, korporacje międzynaro­ dowe i międzynarodowe organizacje gospodarcze. Cechą charakterystyczną tych pod­ miotów, a przez to także współczesnej gospodarki światowej, jest ich duża zmienność, której towarzyszą zmiany relacji między nimi oraz powiązań je łączących. 2.2. Zakres podmiotowy stosunków zachodzących w gospodarce światowej Gospodarka światowa składa się z wzajemnych powiązań – nawet tych nielegalnych – pomiędzy ludźmi, przedsiębiorstwami i rządami, które przekraczają granice pań­ stwowe6. Podmiotami gospodarki światowej są: 1 1 1 1 1 przedsiębiorstwa krajowe (narodowe), przedsiębiorstwa międzynarodowe (korporacje transnarodowe), gospodarki narodowe poszczególnych krajów wraz z instytucją państw, międzynarodowe (regionalne) ugrupowania integracyjne, międzynarodowe organizacje gospodarcze. Przedsiębiorstwa krajowe (narodowe) stają się podmiotami gospodarki światowej tylko wówczas, gdy nawiązują i utrzymują znaczące dla swego funkcjonowania mię­ dzynarodowe stosunki gospodarcze z innymi podmiotami gospodarki światowej. 4 http://www.scribd.com/doc/7262078/Midzynarodowe-Stosunki-Gospodarcze 5 J.M. Zwieriew, Mirowaja ekonomika i mieżdunarodnyje ekonomiczeskije otnoszenija: Uczebnoje posobije, Kaliningrad 2000, s. 7. 6 R.C. Epping, Przewodnik po światowej ekonomii, EMKA, Warszawa 2002, s. 21. Rozwój procesów globalizacyjnych 59 3. Globalizacja gospodarki światowej 3.1. Natura zjawiska oraz jego przejawy Międzynarodowa integracja gospodarcza jest elementem globalizacji, dlatego mówi się, że mamy do czynienia z jej poszerzaniem i pogłębianiem. W warunkach globali­ zacji następuje integracja wielu działań, procesów i podmiotów gospodarczych. Pro­ wadzi to do powstania globalnej sieci powiązań produkcyjnych, technologicznych, finansowych i handlowych między krajami oraz firmami na świecie. Globalizacja go­ spodarki świata jest więc procesem pogłębiającej się integracji międzynarodowej, w którym zacierają się granice miedzy rynkami krajowymi i rynkami globalnymi1. Globalizacja to postępujący proces umiędzynarodowienia działalności gospodar­ czej, trwający od czasu rewolucji przemysłowej w Europie Zachodniej, a zwłaszcza od rewolucji w transporcie międzynarodowym (parostatki) i komunikacji (telegraf). Za okres wielkiego postępu globalizacyjnego przyjmuje się lata 1870–1914, kiedy to system waluty złotej, wolny handel i wysoka mobilność ludności w skali międzyna­ rodowej przyczyniły się do znacznego umiędzynarodowienia życia gospodarczego. Obie wojny światowe i wielki kryzys gospodarczy lat 1928–1933 to regres w rozwo­ ju globalizacji2. Globalizacja stosunków międzynarodowych jest procesem będącym rezultatem postępującej liberalizacji i zmian zagranicznej polityki ekonomicznej nie tylko w sfe­ rze wymiany handlowej, ale także w sferze usług, finansów, obrotu kapitałowego i technologicznego. Konsekwencją jest zwiększenie roli wielkich korporacji transna­ rodowych, wzrost presji konkurencyjnej na coraz szerszym rynku międzynarodowym, a także zmiana roli i funkcji państwa3. Problematyka globalizacji wiąże się współcześnie z jakościowymi, nowymi jej przyczynami i przejawami. Obecny etap globalizacji „to coś więcej niż przepływ pie­ niędzy i towarów – to wzrastająca zależność ludzi na całym świecie wskutek kurczą­ cej się przestrzeni i czasu oraz zanikanie granic”4, spowodowane szybkim rozwojem i gwałtownym rozprzestrzenianiem się technologii teleinformatycznych, zmieniają­ 1 Globalizacja. Mechanizmy i wyzwania, red. B. Liberska, PWE, Warszawa 2002, s. 19. 2 W. Bieńkowski, Rola polityki rządowej w poprawie konkurencyjności kraju w warunkach globa‑ lizacji i integracji regionalnej, http://www.sgh.waw.pl/instytuty/igs/jednostki/zbga/info_s/Rola_ polityki.doc 3 Międzynarodowe stosunki gospodarcze, red. J. Rymarczyk, PWE, Warszawa 2006, s. 415. 4 W. Bieńkowski, Rola polityki..., jw. 60 Globalizacja gospodarki światowej cych zasadniczo życie gospodarcze, jak i wiele elementów systemu społeczno-eko­ nomicznego. Globalizacja dokonuje się na wszystkich szczeblach procesu ekonomicznego, tj. na szczeblach makro-, mezo- i mikroekonomicznym. W wymiarze makroekono­ micznym globalizacja jest procesem integrowania się gospodarek coraz większej liczby krajów, w wyniku czego powstaje ogólnoświatowy system ekonomiczny o du­ żej współzależności i znacznych wpływach na działania podejmowane lub toczące się nawet w odległych krajach. Konsekwencją tak rozumianego procesu jest two­ rzenie się globalnej gospodarki integrującej gospodarki narodowe. Globalizacja w sferze mezo (przemysły, branże) ma miejsce wówczas, gdy pozycja konkurencyj­ na danego przedsiębiorstwa na jednym rynku kształtowana jest w dużym stopniu pod wpływem jego pozycji na innych rynkach, a tworzące się globalne przemysły nie są już zbiorem oddzielnych gałęzi, lecz stanowią ciąg powiązanych gałęzi i ryn­ ków stanowiących teren rywalizacji firm konkurujących ze sobą przy użyciu global­ nych strategii. Globalizacja w aspekcie mikroekonomicznym, odnosząca się głów­ nie do działalności korporacji transnarodowych, polega na zintegrowaniu rozpro­ szonych międzynarodowo działań/funkcji realizujących je jednostek w ramach ich globalnych strategii5. Zjawisko globalizacji zawdzięcza swoje pojawienie się i rozwój kilku czynnikom. Przede wszystkim jest to postęp techniczny (technologiczny). Coraz szybsze przesy­ łanie i przetwarzanie informacji powoduje, że odległość oraz granice administracyjne państw odgrywają coraz mniejszą rolę w procesach produkcyjnych bądź świadczenia usług. Kolejnym czynnikiem jest konkurencja międzynarodowa. Zmiany na rynkach międzynarodowych w obszarach relacji konsument–producent, preferencji odbior­ ców, stosowanych technologii wpływają na decyzje producentów o prowadzeniu działalności. Ostatnim czynnikiem jest polityka gospodarcza państwa, a także uru­ chamiane i modyfikowane przez nią procesy gospodarcze. Polityka ekonomiczna wy­ raża się przede wszystkim w integrowaniu oraz tworzeniu i przyjęciu przez państwa korzystnych warunków współpracy międzynarodowej6. 3.2. Rozwój procesów globalizacyjnych Pierwsze dekady po zakończeniu II wojny światowej wskazują na dominującą rolę handlu w umiędzynarodowieniu gospodarki. W latach 70. i 80. XX wieku, główną siłą sprawczą stały się przepływy kapitałowe w skali międzynarodowej. Od połowy XX wieku podstawowego znaczenia nabrała działalność inwestycyjna korporacji transnarodowych (KTN) oraz przepływ technologii. Efektem wzrostu znaczenia KTN w gospodarce światowej (proces ten rozpoczął się już w latach 30. XX wieku, ale 5 Tamże. 6 A. Zorska, Ku globalizacji? Przemiany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce świato‑ wej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 21–39. Klasyfikacja oraz rola organizacji międzynarodowych 73 4. Międzynarodowe organizacje gospodarcze 4.1. Klasyfikacja oraz rola organizacji międzynarodowych Wydarzenia II wojny światowej łącznie z doświadczeniami kryzysu gospodarczego lat 30. XX wieku utrwaliły w społeczności międzynarodowej przekonanie, iż istnieje po­ trzeba powołania międzynarodowych instytucji o zasięgu globalnym, które zajmowa­ łyby się regulacją stosunków ekonomiczno-społecznych. Najpilniejsze kwestie doty­ czyły ujęcia w ramy instytucjonalne rynków finansowo-walutowych, odbudowy go­ spodarczej krajów zniszczonych podczas działań wojennych oraz liberalizacji wymiany handlowej. W konsekwencji zmian zachodzących w gospodarce światowej organizacje i ich statutowe cele ulegały ewolucji. Owe zmiany były także impulsem do tworzenia kolejnych instytucji i powierzania im nowych zadań. Od pewnego czasu obserwuje się dynamiczny rozwój międzynarodowych organizacji gospodarczych – zarówno w sensie ilościowym, jak i jakościowym oraz ich rosnącą rolę w świecie1. Istotnym zjawiskiem we współczesnym świecie jest fakt, że stosunki międzyna­ rodowe są utrzymywane przez narody, organizacje międzynarodowe, korporacje transnarodowe, ruchy oraz organizacje społeczne i polityczne (kościoły, partie), rów­ nież jednostki. Rozwijają się w sferze polityki, gospodarki, kultury, nauki i kontaktów międzyludzkich. Ich szczególny charakter wynika z tego, iż w środowisku międzyna­ rodowym występuje wiele równorzędnych władz oraz ośrodków o tym samym stop­ niu suwerenności. Zachodzące procesy są żywiołowe, przeważnie niezorganizowane. Obecnie następuje intensyfikacja stosunków międzynarodowych związana z rosnącą współzależnością państw, globalnymi problemami, rozwojem integracji, czego efek­ tem jest wyższy stopień zorganizowania stosunków międzynarodowych zarówno na poziomie regionalnym, jak i ogólnoświatowym. Organizacje międzynarodowe, rozróżniane według kryterium charakteru człon­ ków, można podzielić na: organizacje międzynarodowe rządowe, których członkami są państwa reprezentowane przez swe rządy, oraz organizacje międzynarodowe po­ zarządowe, których członkami są związki, instytucje, osoby prawne i osoby fizyczne z różnych państw. Organizacje międzynarodowe rządowe to związki państw utworzone na podsta­ wie umów międzynarodowych, dążące do osiągnięcia różnych celów. Podstawową cechą jest istnienie stałych organów podejmujących decyzje co do wspólnych spraw 1 Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze, red. J. Rymarczyk, PWE, Warszawa 2006, s. 322. 74 Międzynarodowe organizacje gospodarcze i sposobów ich realizacji. Służą również trwałej współpracy w celu osiągnięcia mini­ mum zgodności interesów państw członkowskich. Zdarza się także rywalizacja po­ między członkami, będąca przejawem rozbieżności interesów, rola organizacji polega wtedy na nadaniu rywalizacji pokojowego charakteru2. Organizacje pozarządowe to rodzaj organizacji międzynarodowych, których członkami są instytucje, stowarzyszenia krajowe oraz osoby prywatne. Ich prawną podstawą działania nie jest umowa międzynarodowa, lecz statut, noszący czasem nazwę konstytucji, regulamin lub inny wewnętrzny akt. Zasadą jest, iż muszą sku­ piać członków przynajmniej z trzech państw i być otwarte na nowych członków. Za­ kres oraz formy działania są bardzo różne, najczęściej ich powstanie wiąże się z do­ strzeżeniem przez przedstawicieli różnych krajów wspólnych problemów lub intere­ sów, których rozwiązanie lub realizacja wymaga współpracy międzynarodowej3. Decyzje zawsze są podejmowane w imieniu całej organizacji przez właściwe jej organy: stałe i czasowe, główne i pomocnicze. Pierwsze z nich mają zazwyczaj struk­ turę trzystopniową obejmującą: zgromadzenie ogólne, w którym reprezentowani są wszyscy członkowie, radę o węższym składzie i kompetencjach wykonawczych oraz sekretariat lub biuro urzędujące stale i pełniące czynności techniczne i biurowe4. Podstawę prawną organizacji stanowi statut. Uznaje się, że organizacje między­ narodowe spełniają trzy funkcje. Są to5: 1 1 1 funkcja regulacyjna – której zadaniem jest ustanawianie norm i wzorców o cha­ rakterze moralnym, politycznym, prawnym, mających odpowiednio kształtować postępowanie uczestników stosunków międzynarodowych, funkcja kontrolna – polegająca na ustalaniu stanu faktycznego oraz konfrontowa­ niu go z treścią norm i wzorców w celu przystosowania do nich postępowania uczestników stosunków międzynarodowych, funkcja operacyjna – polegająca na bezpośrednim świadczeniu przez organizację różnych usług na podstawie jej własnych decyzji, za pomocą jej zasobów. Podstawowa rola organizacji międzynarodowych polega na wywieraniu wpływu na postępowanie członków, stan i rozwój spraw należących do ich kompetencji. W tym celu muszą one posiadać, odrębną od sumy swych członków, osobowość. Jest to warunek posiadania przez każdą organizację podmiotowości prawnej. Spra­ wują one także władzę wobec swych członków, tym większą, im bardziej decyzje, które podejmują, dotyczą żywotnych interesów państw członkowskich6. Biorąc pod uwagę zasięg geograficzny poszczególnych organizacji międzynarodo­ wych, można je podzielić na organizacje powszechne – obejmujące wszystkie pań­ stwa świata (np. Organizacja Narodów Zjednoczonych) oraz organizacje grupowe – obejmujące swoim zasięgiem tylko niektóre kraje należące do określonego regionu 2 http://portalwiedzy.onet.pl/37503,,,,organizacje_miedzynarodowe,haslo.html 3 Tamże. 4 Tamże. 5 Tamże. 6 Tamże. Proces kształtowania się międzynarodowego systemu walutowego 109 5. Międzynarodowy system walutowy 5.1. Pojęcie oraz elementy międzynarodowego systemu walutowego Międzynarodowy system walutowy to zespół reguł, instytucji i zasad określających warunki oraz sposoby funkcjonowania pieniądza w sferze stosunków międzynarodo­ wych. W warunkach istnienia w poszczególnych krajach odrębnych systemów pie­ niężnych i walutowych zachodzi konieczność regulowania stosunków walutowych między państwami. Przede wszystkim ustalania kursów walut, zasad wyrównywania bilansów płatniczych i tworzenia pieniądza międzynarodowego. W międzynarodo­ wych stosunkach gospodarczych system walutowy traktuje się jako niezwykle ważny obszar współpracy gospodarczej1. Międzynarodowe relacje walutowe powstały, po części, na mocy umów między­ narodowych, a po części – na mocy zwyczajów ukształtowanych w wyniku działal­ ności uczestników rynku, przede wszystkim banków. System określa, jakie pieniądze są używane w obrocie międzynarodowym, jakie są zasady wyrównywania bilansów płatniczych i jakie się stosuje systemy kursowe. Narzuca uczestnikom ograniczenia dotyczące polityki pieniężnej i polityki kursowej, podobnie jak międzynarodowy sys­ tem handlu, określa zasady polityki handlowej. Celem międzynarodowego systemu walutowego jest sprawne funkcjonowanie pieniądza, umożliwiające rozwój międzynarodowej współpracy gospodarczej. Wybór konkretnego rozwiązania ma kluczowe znaczenie dla możliwości rozwoju gospodar­ czego danego kraju. Podstawową rolę w tym zakresie odgrywa poziom kursu walu­ towego. Wpływa on bowiem na konkurencyjność danego kraju na arenie międzyna­ rodowej, a przez to na poziom krajowej aktywności gospodarczej. Jego wahania oddziałują bezpośrednio na kształtowanie się oczekiwań inflacyjnych oraz na szyb­ kość rzeczywistych zmian cen. Z tego powodu w wielu przypadkach system waluto­ wy jest wybierany przez władze z myślą o ograniczeniu inflacji. Z kolei stabilność systemu walutowego ma istotne znaczenie dla równowagi makroekonomicznej dane­ go kraju. Na przykład nagłe załamanie się reżimów walutowych w Azji w 1997 roku, w Rosji w 1998 roku czy w Argentynie w 1999 roku doprowadziło do spadku PKB 1 J. Pera, Przemiany w międzynarodowych stosunkach walutowych, w: Międzynarodowe stosunki gospodarcze u progu XXI wieku, red. S. Miklaszewski, wyd. II, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2006, s. 89. 110 Międzynarodowy system walutowy i kryzysu ekonomicznego zarówno w tych krajach, jak i w innych krajach rozwijają­ cych się. Obecnie istnieje kilka rodzajów reżimów walutowych. Najbardziej ogólny podział wyróżnia trzy główne ich formy: 1 1 1 systemy oparte na kursach stałych ( fixed exchange rate regime), czyli takie, w których władze monetarne poprzez system interwencji na rynku walutowym utrzymują kurs walutowy na niezmienionym poziomie; systemy oparte na kursach płynnych ( floating exchange rate regime), w których poziom kursu zależy wyłącznie od wahań popytu i podaży na rynkach walutowych; systemy oparte na kursach pośrednich ( intermediate exchange rate regime) będące wypadkową dwóch poprzednich; władze monetarne zezwalają na wahania kursu walutowego, zachowując jednocześnie możliwość interwencji na rynku walutowym w sytuacji, gdy kurs walutowy przekroczy poziom uznawany za odpowiedni. Praktyka wskazuje, że sztywny kurs walutowy powinny wybierać kraje rozwijają­ ce się o nie do końca rozwiniętych rynkach kapitałowych, niezbyt dużej dywersyfika­ cji produkcji i eksportu, niepotrafiące odpowiedzialnie prowadzić polityki monetarnej. Płynny kurs walutowy natomiast powinny stosować duże i średnie kraje rozwinięte, względnie zamknięte (takie, w których stosunek eksportu i importu do PKB nie jest zbyt wysoki), o rozwiniętych i odpowiednio uregulowanych wewnętrznych rynkach finansowych. Muszą to być kraje zintegrowane z rynkami międzynarodowymi, o zdy­ wersyfikowanej strukturze produkcyjnej i handlowej. Każdy system walutowy funkcjonuje na podstawie pewnych reguł. Jeżeli te za­ sady są takie same w poszczególnych krajach, wtedy międzynarodowy system walu­ towy jest pochodną wielu systemów narodowych. Jeżeli jednak zasady determinują­ ce narodowe systemy walutowe są różne, wtedy międzynarodowy system walutowy stanowi pochodną systemu walutowego jednego lub kilku krajów dominujących na rynku międzynarodowym, pozostałe zaś muszą dostosować się do zasad płatności międzynarodowych określanych przez kraje dominujące. Elementy międzynarodowego systemu walutowego, na podstawie których może­ my identyfikować dany międzynarodowy system walutowy, to: 1 1 1 1 kursów walutowych, rodzaje zasady gromadzenia rezerw dewizowych, zasady tworzenia pieniądza światowego, stopień wymiany walut. System walutowy zawiera wszystkie zasady dotychczas ustalone i przejęte, a wy­ nikające bezpośrednio z funkcjonowania mechanizmu płatności międzynarodowych. Zawarte w nich reguły i zwyczaje ukształtowane zostały w toku praktycznej działal­ ności uczestników sektora prywatnego w międzynarodowym obrocie gospodarczym, natomiast normy i zasady wynikają z zawartych układów wielostronnych2. 2 Tamże. Klasyfikacja towarów a cenowa elastyczność popytu i podaży 125 6. Ceny na rynku międzynarodowym 6.1. Pojęcie, funkcje oraz poziom cen międzynarodowych Cena to wyrażona w pieniądzu wartość określonego towaru lub usługi, wartość wa­ luty zagranicznej (kurs walutowy) lub określonego czynnika wytwórczego (pracy, ka­ pitału, wiedzy technicznej). Każda wartość powstaje w wyniku zderzenia popytu z odpowiednią podażą. Jest rezultatem przewagi podaży danego towaru (usługi, waluty zagranicznej, czyn­ nika wytwórczego) nad popytem albo wynikiem przewagi popytu nad podażą. Rozróżnia się następujące funkcje cen: 1 1 1 informacyjną – dostarczającą informacji producentom czy dostawcom o sile za­ potrzebowania odbiorcy (krajowego czy zagranicznego konsumenta, inwestora lub producenta) na określony towar, usługę, walutę zagraniczną lub czynnik wy­ twórczy; dystrybucyjną ków wytwórczych dokonuje się w każdym kraju podział dochodu narodowego; agregacyjną – pełnioną wtedy, gdy cena jest ukształtowana w warunkach normal­ nie funkcjonujących rynków towarów, usług, czynników wytwórczych; można ją wówczas potraktować jako pewną normę oceniającą i umożliwiającą agregację (np. składników dochodu narodowego, produkcji przemysłowej). – polegającą na tym, że za pomocą cen towarów, usług, czynni­ Ceny kształtują się na rynku, tj. w miejscu spotkania się popytu i podaży. W związku z tym można wyróżnić rynek lokalny, regionalny, krajowy i międzynaro­ dowy. Rynek międzynarodowy wyróżnia się określoną specyfiką, a mianowicie: 1 1 nie wszystkie towary, usługi, wiedza techniczna są przedmiotem wymiany mię­ dzynarodowej, nie można mówić o kształtowaniu się ceny międzynarodowej np. budynków czy zakładów użyteczności publicznej – są to towary non‑tradables1, ceny międzynarodowe są mniej elastyczne od cen na rynku krajowym, co wy­ nika: – ze stosowania przez poszczególne kraje odmiennej zagranicznej polityki eko­ nomicznej, 1 P. Bożyk, Międzynarodowe stosunki ekonomiczne, PWE, Warszawa 2008, s. 119. 126 – – – Ceny na rynku międzynarodowym korporacji transnarodowych, rozmaitych praktyk połączenia rynków narodowych w jeden rynek międzynarodowy, mniejszej sprawności, pyt. niż w skali narodowej, mechanizmów kojarzących po­ Ceny na rynku międzynarodowym są uzależnione od całego zespołu czynników, które wynikają z uwarunkowań panujących w obszarze poszczególnych uczestników stosunków wymiennych w skali ponadnarodowej. Przede wszystkim warto wymienić czynniki strukturalne. Są one związane z posiadaniem przez kraje surowców, co wpływa na poziom ich uprzemysłowienia. Wśród czynników strukturalnych można wyróżnić: 1 1 1 1 1 1 1 rodzaj i znaczenie posiadanych surowców (np. surowce energetyczne, które są najważniejszym czynnikiem wytwórczym dla współczesnej gospodarki), metody stosowane do eksploatacji surowców, poziom efektywności przetwarzania i składowania surowców, warunki agroklimatyczne (rodzaj klimatu, dostępność zbiorników wodnych, za­ plecze techniczne), zasoby pracy i kapitał ludzki (wykształcenie, umiejętności, zamożność społeczeń­ stwa, dostęp do taniej siły roboczej), zasoby rzeczowe i finansowe, rozwój infrastruktury gospodarczej, poziom kultury technicznej, rozwój nowocze­ snej produkcji (są to najważniejsze czynniki strukturalne). Kolejnym czynnikiem mającym niebagatelny wpływ na poziom cen międzynaro­ dowych są uwarunkowania instytucjonalne poszczególnych uczestników relacji han­ dlowych. Mają one coraz większy wpływ na wzrost wymiany międzynarodowej i obejmują: 1 1 upowszechnianie jednolitego systemu społeczno-ekonomicznego, wzrost liberalizacji działalności gospodarczej, ustrój polityczny: – – poprawę polityki gospodarczej państwa: – powstawanie warunków sprzyjających kształtowaniu się globalnego rynku to­ warów, usług i czynników produkcji, kierowanie się przez państwo kryterium zysku, rozwój przedsiębiorstw międzynarodowych i wzrost polityki pointegracyjnej (znoszenie ceł i ograniczeń), tworzenie organizacji o charakterze integracyjnym, które ułatwiają działanie mechanizmów rynku i konkurencji, korporacji transnarodowych, – – – – 1 upowszechnianie traktatów i umów międzynarodowych. Ostatnią grupą czynników, które wywierają znaczny wpływ na poziom cen w ska­ li międzynarodowej, są czynniki koniunkturalne. Mają one okresowy wpływ na go­ spodarkę światową i są ściśle związane z wahaniem popytu i podaży na rynkach międzynarodowych. Można do nich zaliczyć: Wczesne teorie handlu zagranicznego 141 7. Tradycyjne i współczesne teorie wymiany międzynarodowej 7.1. Wczesne teorie handlu zagranicznego Najprostszą i jednocześnie mającą najdłuższą tradycję formą wymiany międzyna­ rodowej jest handel z udziałem przedstawicieli różnych krajów. Oddziałuje on w sposób istotny na całe życie gospodarcze wszystkich podmiotów zaangażowa­ nych w jego realizację, przy czym stopień tego wpływu jest różny w poszczególnych krajach. Handel międzynarodowy istniał już w starożytności. Jednakże w zdecydowanej większości przypadków handel ten nie miał większego wpływu na procesy gospoda­ rowania zachodzące w poszczególnych krajach. W starożytności import zboża i drew­ na do głównych skupisk ludności był w znacznym stopniu kontrolowany przez ośrod­ ki władzy. Wynikało to w dużej mierze ze strategicznego, jak również społecznego znaczenia importu towarów do ówczesnych centrów politycznych. Pierwszymi poglą­ dami na temat rozwoju handlu zagranicznego były teorie psychologiczno-etyczne. Prekursorem był Platon1, według którego państwo powinno wywozić za granicę te towary, których ma nadwyżkę, a importować te, których w państwie brakuje. Pod­ stawą handlu nie były korzyści ekonomiczne. Natomiast regułą, którą się kierowano była zasada sprawiedliwości. Następną teorią należącą do tego nurtu i uważaną za pierwszą, mało zwartą i dogmatyczną koncepcję rozwoju handlu zagranicznego była koncepcja psychozy lęku przed brakiem towarów. Zgodnie z nią starali się handlować władcy starożytne­ go Egiptu, Fenicji, Grecji oraz starożytnego Rzymu. Dążyli oni do uzyskania możliwie jak największej ilości dóbr, starając się jednocześnie oferować w zamian możliwie jak najmniej. Chodziło o to, aby przez podział pracy, czasami noszący nawet znamiona rabunku, dysponować towarami umożliwiającymi zaspokojenie ówczesnych potrzeb produkcyjnych i konsumpcyjnych. Powszechna była obawa przed niedostateczną po­ dażą. Wszyscy zaangażowani w stosunki handlowe twierdzili, że powinno się przy­ wozić z zagranicy jak najwięcej towarów, natomiast wywozić jak najmniej. Był to okres średniowiecza, kiedy to wymiana międzynarodowa nie miała jeszcze dużego znaczenia. Z kolei bardzo silny wpływ na poglądy gospodarcze, w tym poglądy doty­ czące wymiany międzynarodowej, miał Kościół katolicki. W tamtym okresie miało miejsce siedem wypraw krzyżowych (lata 1096–1270), na skutek czego nastąpiło 1 Platon (ok. 437 do 347 r. p.n.e.) – grecki filozof i twórca systemu filozoficznego, zwanego obecnie idealizmem platońskim. 142 Tradycyjne i współczesne teorie wymiany międzynarodowej zetknięcie trzech kultur – żydowskiej, arabskiej, greckiej, co doprowadziło do nawią­ zania pierwszych więzi handlowych z krajami arabskimi2. Wraz z dezintegracją starożytnego Rzymu rozpoczął się proces wyzwalania i usa­ modzielniana się różnorodnych władz lokalnych, który doprowadził do utworzenia niezależnych państewek i księstw, dokonujących między sobą ograniczonej wymiany soli, skór, przypraw czy ówczesnych towarów luksusowych w postaci kruszców szla­ chetnych lub lepszej odzieży. W tym czasie zwiększało się znaczenie Kościoła rzym­ skokatolickiego, który umacniając system feudalny, narzucał też poglądy dotyczące handlu (zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego). Coraz częściej wyrażany był pogląd, że kupowanie i sprzedawanie jest zjawiskiem korzystnym dla obu stron, gdyż jedna potrzebuje tego, co należy do drugiej i na odwrót. Istotę ówczesnego handlu zagranicznego określał dogmat słusznej ceny. Zasady te najpełniej ujął św. Tomasz z Akwinu3. Wymiana powinna odbywać się również w skali międzynarodowej, ale po tzw. cenie sprawiedliwej. Cena sprawiedliwa jest to cena, która zawiera wyłącznie koszty produkcji; cena zakupu musiała się równać cenie sprzedaży (wyższa cena była możliwa, gdy pośrednik ulepszył w pewien sposób dany towar). W późniejszym okresie zaczęto uwzględniać wpływ rynku (np. niedobór na rynku) na poziom cen – te towary, które są rzadsze na rynku, są na ogół droższe. Pośrednik, który zajmuje się importem lub eksportem towarów, może żądać wyższej ceny niż ta, którą zapłacił za ten towar. Dopuszczono więc możliwość różnicowania cen i wpływ na nią rynku. Teorie te nie były w pełni wykształcone, gdyż nie uwzględniały sytuacji ekonomicznej. Nie były formułowane na podstawie realnych zdarzeń ekonomicznych, które zacho­ dziły na rynku4. W XVI wieku ukształtował się merkantylizm, jego korzenie wiążą się z powsta­ niem w zachodniej Europie, a zwłaszcza we Francji, monarchii absolutnych. Mer­ kantylizm był doktryną ekonomiczną i polityczną zalecającą popieranie wywozu własnych towarów przy jednoczesnym ograniczaniu importu z myślą o zyskaniu w ten sposób nadwyżek złota. Doktryna ta miała pewne cechy wspólne z psychozą lęku przed brakiem towarów i dogmatem słusznej ceny. Zarazem jednak wyróżnia­ ła się pewną oryginalnością. Czołowi przedstawiciele merkantylizmu byli obywate­ lami różnych krajów (głównie Anglii, Niemiec, Francji i Holandii) oraz niejednokrot­ nie reprezentowali odmienne poglądy. Jednakże w odniesieniu do kilku najbardziej istotnych kwestii panowała wśród nich jednomyślność. Wszyscy dopatrywali się źródeł bogactwa narodu w korzystnym kształtowaniu się bilansu handlowego i bi­ lansu szerzej rozumianej wymiany gospodarczej z zagranicą. Wychodzili oni z za­ łożenia o celowości zwiększania przez każdy kraj zasobów różnego rodzaju krusz­ ców szlachetnych. Sugerowali stosowanie polityki ekonomicznej ułatwiającej osią­ 2 P. Bożyk, J. Misala, M. Puławski, Międzynarodowe stosunki ekonomiczne, PWE, Warszawa 2001; A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWE, Warszawa 1999; A.J. Klawe, A. Makać, Zarys międzynarodowych stosunków ekonomicznych, PWN, Warszawa 1981. 3 Tomasz z Akwinu, Akwinata (około 1224–1274) – filozof scholastyczny, teolog, członek za­ konu dominikanów. Był jednym z najwybitniejszych myślicieli w dziejach chrześcijaństwa. Święty Kościoła katolickiego. 4 http://www.scribd.com/doc/7262078/Midzynarodowe-Stosunki-Gospodarcze Zarys historyczny i pojęciowy 159 8. Podstawy handlu zagranicznego 8.1. Zarys historyczny i pojęciowy Początki handlu w jego prymitywnej formie – wymianie produktu na produkt (ten proces obecnie nosi nazwę wymiany barterowej – barter exchange) sięgają 5000 lat przed naszą erą, tj. ponad 7000 lat wstecz. Już wtedy społeczności rodowe, które zazwyczaj były samowystarczalne oraz niezależne od siebie, prowadziły wymianę wytwarzanych przez siebie produktów i przedmiotów użytkowych. Stopniowo te re­ lacje rozwijały się i później przybierały formę specjalizacji. Tworzył się w ten sposób elementarny podział pracy, warunek trwałej wymiany produktów. Do rozwoju cywili­ zacyjnego, gospodarczego i handlu najbardziej przyczyniły się najwcześniej zorgani­ zowane państwowo społeczności Chin i Indii, a z punktu widzenia naszej europejskiej cywilizacji – społeczności Afryki Północno-Wschodniej (Egipt), Azji Przedniej (Feni­ cja, Babilonia, Persja) i Europy Południowo-Wschodniej (Grecja). Oceniając starożytność z punktu widzenia rozwoju gospodarczego i handlu, na­ leży wskazać, że postęp cywilizacyjny oraz urozmaicona produkcja rolna i rzemieśl­ nicza umożliwiły rozwój handlu międzynarodowego, który przeszedł długą drogę od handlu wymiennego produktu na produkt do bardziej rozwiniętych form handlu mię­ dzynarodowego opartych na pieniądzu kruszcowym. Pojawiły się kantory wymiany pieniędzy i początki bankowości oraz formy organizacyjne handlu ułatwiające jego rozkwit (giełdy). Duży wpływ na kształtowanie wymiany handlowej miał system prawa rzymskie­ go. Umożliwił on legalną regulację działalności kupieckiej, obrót pieniężny i ustano­ wił prawa wierzycieli. W tamtych czasach zostały utworzone szlaki i drogi handlowe (morskie i lądowe), które przez wiele wieków wyznaczały główne kierunki wymiany międzynarodowej. Handel międzynarodowy w starożytności głównie skupiał się na wymianie przedmiotów zbytku, które zaspokajały wyrafinowane gusty i potrzebę luk­ susu bogatych właścicieli niewolników i tworzącej się oligarchii finansowej. Centrum wymiany handlowej w tamtym okresie był Rzym. Szybki rozwój handlu międzynarodowego po wojnach krzyżowych w basenie Morza Śródziemnego, z Dalekim Wschodem i w Europie Zachodniej, Północnej i Wschodniej stwarzał duże zapotrzebowanie na wzrost produkcji na potrzeby tej wymiany. Bogate miasta włoskie: Wenecja, Genua, Mediolan, Piza, Florencja, ży­ jące z handlu i produkcji na eksport, zaczęły wspierać rozwój wytwórczości poszu­ kiwanych za granicą towarów. Organizację produkcji wyrobów przemysłowych na 160 Podstawy handlu zagranicznego eksport, odpowiadających wymogom nabywców zagranicznych, oparto na coraz bardziej upowszechniającym się systemie nakładczym. Kupcy–przedsiębiorcy za­ mawiali towary na eksport u rzemieślników, zaliczkując zamawiane wyroby i za­ opatrując ich w surowce i materiały do produkcji, a także w narzędzia. W ciągu XV–XVIII wieku wykształciła się nowa forma organizacji produkcji – manufaktury. Kupcy–przedsiębiorcy już sami zaczęli organizować produkcję, zatrudniając wielu rzemieślników pod jednym dachem w tworzonych przez siebie dużych warszta­ tach. Odkrycia geograficzne końca XV i początku XVI wieku oraz następująca po nich kolonizacja Azji Południowo-Wschodniej i kontynentu amerykańskiego przez Europej­ czyków, a także szybkie rozszerzanie się handlu na nowo odkryte i kolonizowane terytoria zapoczątkowały proces kształtowania się rynku światowego. Rozprzestrzenianie się i szybki wzrost produkcji przemysłowej, nabierającej w coraz większym stopniu charakter produkcji masowej, oraz związana z nią ekspan­ sja handlu światowego wymagały nowych rozwiązań instytucjonalnych. Konieczne było przede wszystkim wykształcenie stabilnego, międzynarodowego systemu walu­ towego oraz rynku kapitałowego, zapewniającego rosnącą podaż kapitału i jego łatwe przemieszczanie w skali międzynarodowej. W rozwoju handlu międzynarodowego i upowszechnianiu się obrotu kapitałowe­ go w skali międzynarodowej zasadniczą rolę odegrało wykształcenie w XIX wieku międzynarodowego systemu waluty złotej (gold standard). Była to odpowiedź na cha­ os pieniężny panujący w Europie po wojnach napoleońskich, kiedy to rządy wielu krajów pokrywały rosnące wydatki dodatkową emisją pieniądza papierowego lub banknotów ich głównych banków bez dostatecznego pokrycia rezerwami złota. W na­ stępstwie rozwinęła się inflacja, dezorganizując życie gospodarcze1. Zmiany zachodzące w obrębie stosunków społeczno-gospodarczych ludności by­ ły obserwowane i opisywane przez naukowców. W ich wyniku powstawały teorie naukowe, które ewoluowały oraz przekształcały się wraz ze zmianą poglądów na naturę oraz treść zjawisk ekonomicznych2. Późniejsze I i II wojny światowe również odcisnęły swój ślad na relacjach handlo­ wych między poszczególnymi krajami świata. Na skutek tych zdarzeń zmieniały się wpływy na świecie, pojawiały się nowe super mocarstwa, a wymiana międzynarodo­ wa przechodziła gwałtowne zmiany strukturalne oraz asortymentowe. Gospodarkę światową na przełomie XX i XXI wieku charakteryzował nasilający się coraz bardziej powszechny proces rozszerzających się powiązań produkcyjnych, technologicznych, handlowych, finansowych, instytucjonalnych między podmiotami gospodarczymi i gospodarkami narodowymi krajów na różnych poziomach rozwoju i na różnych kontynentach3. 1 Zob. M. Friedman, Intrygujący pieniądz, Wyd. Łódzkie, Łódź 1994. 2 Zob. rozdział 7. 3 Zob. J. Sołdaczuk, J. Misala, Historia handlu międzynarodowego, PWE, Warszawa 2001, s. 335–342. Pojęcie bilansu płatniczego oraz transakcje w nim ujmowane 181 9. Bilans płatniczy i równowaga płatnicza 9.1. Pojęcie bilansu płatniczego oraz transakcje w nim ujmowane Relacje ekonomiczne, które wiążą kraj z jego zagranicznymi kontrahentami, znajdują swoje finansowe odzwierciedlenie w bilansie płatniczym. Jest to zestawienie (docho­ dów – wpływów oraz wydatków – płatności) wszystkich transakcji dokonanych mię­ dzy rezydentami (gospodarką krajową) a nierezydentami (zagranicą) w danym okre­ sie. Jest on sporządzany dla całej gospodarki narodowej. Bilans płatniczy Polski za poszczególne miesiące, kwartały oraz lata publikuje Narodowy Bank Polski. Zesta­ wieniem komplementarnym dla bilansu płatniczego jest międzynarodowa pozycja inwestycyjna. Bilans płatniczy strefy euro publikuje Europejski Bank Centralny, natomiast bi­ lans handlowy Unii Europejskiej – Eurostat. Metodologia tworzenia bilansu płatnicze­ go różni się w zależności od kraju, jednak co do zasady powinna być zgodna z Balan‑ ce of Payments Manual (BPM) publikowanym przez Międzynarodowy Fundusz Walu­ towy. Rachunki bilansu płatniczego zawierają zapis wszystkich płatności, jakie dany kraj realizuje na rzecz i otrzymuje od zagranicznych rezydentów. Każda transakcja, która skutkuje płatnością dla rezydentów zagranicznych, zostaje zapisana w bilansie płatniczym po stronie debetowej i otrzymuje znak ujemny (–). Każda transakcja, która skutkuje płatnością z zagranicy, jest zapisywana po stronie kredytowej i otrzy­ muje znak dodatni (+)1. Rodzaje transakcji ujmowanych w bilansie płatniczym obejmują: 1 1 1 1 transakcje odpłatne, transakcje nieodpłatne. Transakcje odpłatne: sprzedaż i zakup towarów i usług w zamian za zapłatę w pieniądzach lub przy­ rzeczenie zapłaty w przyszłości (transakcje kredytowe), zamiana towarów i usług na inne ter), towary i usługi (wymiana bezpośrednia – bar­ 1 P.R. Krugman, M. Obstfeld, Ekonomia międzynarodowa. Teoria i polityka, Wydawnictwo Na­ ukowe PWN, Warszawa 2007, s. 20. 182 1 Bilans płatniczy i równowaga płatnicza zamiana jednego zacja zadłużenia lub zakup i sprzedaż papierów wartościowych za pieniądze). waloru finansowego na inny walor finansowy (np. restruktury­ Analizując ogólnoświatowe statystyki handlu międzynarodowego, można stwier­ dzić, że najbardziej rozpowszechniony jest system rozliczeń wolnodewizowych, w którym płatności są dokonywane w walutach swobodnie wymienialnych. Nato­ miast w przypadku braku walut wymienialnych, w grę wchodzi wymiana towarowa (barter). Transakcje nieodpłatne: 1 1 otrzymywanie lub dostarczanie towarów i usług bez ekwiwalentu pieniężnego lub rzeczowego (np. dary w naturze na rzecz osób fizycznych lub organizacji chary­ tatywnych), otrzymywanie lub dostarczanie walorów finansowych bez ekwiwalentu (czyli da­ rowizny i inne pieniężne świadczenia jednostronne: emerytury, renty, składki z tytułu członkowstwa w zagranicznych organizacjach itp.). Każda transakcja zagraniczna jest zapisywana w bilansie płatniczym dwukrot­ nie: raz po stronie „winien”, drugi raz po stronie „ma”. W przypadku transakcji odpłatnych każde zwiększenie rzeczowych czy finansowych składników majątko­ wych kraju ma odpowiednik w zmniejszeniu innego ze składników majątkowych lub wzroście zobowiązań (pasywów). Natomiast w transakcjach nieodpłatnych w celu zachowania określonego zapisu w bilansie płatniczym stosuje się rozwią­ zanie umowne: drugą stroną transakcji są pozycje „transfery” w bilansie. Dlatego dary rzeczowe z zagranicy zwiększają aktywa w pozycji „import towarów”, a ich odpowiednikiem są „transfery” w pasywach bilansu. „Transfery” mogą występo­ wać w bilansie w postaci prywatnych lub rządowych darów w zależności od tego, kto jest ich odbiorcą. Dwukrotny zapis każdej transakcji w bilansie płatniczym, pierwszy po stronie „winien”, drugi – po stronie „ma” powoduje, że bilans płatniczy w sensie rachunko­ wym jest zawsze zrównoważony, natomiast nie oznacza to jednak, że bilans płatniczy zawsze wykazuje równowagę w sensie ekonomicznym. W gromadzeniu danych statystycznych bilansu płatniczego istnieją dwa rozwią­ zania: możliwe jest ewidencjonowanie danych o obrotach towarowych z zagranicą na podstawie danych urzędów celnych uzyskanych z dokumentów odprawy celnej – SAD (Single Administrative Document) lub też na podstawie danych bankowych o zrealizowanych płatnościach za towary eksportowane i importowane oraz zawar­ tych umowach kredytowych. Według MFW transakcje eksportowe w bilansach płatniczych powinny być ujmo­ wane w cenach fob (free on board), natomiast transakcje importowe powinny być ujmowane w cenach cif (cost insurance freight). Ceny fob obejmują wartość towarów i koszty przesyłki do granicy względnie do burty statku w porcie załadowania. Obej­ mują one więc koszty poniesione w kraju eksportera, a nie obejmują kosztów pono
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Międzynarodowe stosunki ekonomiczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: