Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00087 005651 13431783 na godz. na dobę w sumie
Międzypokoleniowy transfer wiedzy a wydłużanie okresu aktywności zawodowej - ebook/pdf
Międzypokoleniowy transfer wiedzy a wydłużanie okresu aktywności zawodowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 354
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8184-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).
Obecnie coraz częściej uwaga skupiona jest na szansach, jakie niosą za sobą zjawiska towarzyszące procesowi starzenia się społeczeństw. Stawiana w centrum zainteresowania koncepcja aktywnego starzenia się koncentruje się na optymalizacji szans związanych ze zdrowiem, uczestnictwem i bezpieczeństwem osób starszych tak, aby w miarę postępującego procesu starzenia pozostali produktywni – dla społeczeństwa i gospodarki. Książka wpisuje się w nurt badań nad aktywnym starzeniem się, wnosząc szersze spojrzenie na problematykę wydłużania okresu aktywności zawodowej osób w wieku 50+. Przedstawiono w niej uwarunkowania decyzji o kontynuowaniu zatrudnienia przez osoby po 50. roku życia – zarówno te indywidualne, jak i leżące po stronie pracodawców. W szczególności zwrócono uwagę na znaczenie międzypokoleniowego transferu wiedzy w tym zakresie. Wartością dodaną publikacji jest diagnoza potencjału funkcjonujących w miejscu pracy pokoleń, zwłaszcza w kontekście szerszego wdrożenia międzypokoleniowego transferu wiedzy, a w odniesieniu do pokolenia wyżu demograficznego – także opóźnienia decyzji o przejściu na emeryturę. Wśród istotnych zagadnień poruszanych w książce znalazły się tym samym kapitał ludzki i społeczny. Książka kierowana jest nie tylko do naukowców i studentów, ale także do osób odpowiedzialnych za politykę społeczną i zarządzanie organizacjami, jak również do pracowników w wieku 50+. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Justyna Wiktorowicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Statystyki Ekonomicznej i Społecznej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Elżbieta Skrzypek REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE AGENT PR SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Justyna Wiktorowicz, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07340.16.0.M Ark. wyd. 23,0; ark. druk. 22,125 ISBN 978-83-8088-183-9 e-ISBN 978-83-8088-184-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie Rozdział 1 Główne założenia metodologiczne Rozdział 2 Starzenie się zasobów pracy – aspekty teoretyczne 2.1. Wstęp 2.2. Starzenie się ludności i jego skutki z perspektywy makroekonomicznej 2.3. Mikroekonomiczne aspekty starzenia się zasobów pracy 2.4. Starzenie się populacji jako szansa dla społeczeństw i gospodarek 2.5. Kapitał ludzki jako główny wyznacznik produktywności starszych pracowników 2.6. Kapitał społeczny i jego związki z aktywnością zawodową osób starszych 2.7. Podsumowanie Rozdział 3 Potencjał starszych pracowników na tle młodszych pokoleń 3.1. Wstęp 3.2. Kategoria pokolenia w analizach kohortowych 3.3. Jakościowa charakterystyka pokoleń w kontekście ich funkcjonowania w miejscu pracy 3.4. Pokolenia na rynku pracy w Polsce – ogólna charakterystyka 3.5. Ogólna ocena kapitału ludzkiego – pokolenie 50+ na tle młodszych generacji Polaków 3.6. Wielowymiarowa analiza kompetencji Polaków 3.7. Kapitał społeczny z perspektywy pokoleń 3.8. Podsumowanie 9 13 23 23 24 30 41 49 57 63 65 65 66 72 78 83 93 106 108 6 Rozdział 4 Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania wydłużania okresu aktywności zawodowej 4.1. Wstęp 4.2. Ekonomia behawioralna a problematyka aktywności zawodowej w późnej fazie dorosłości 4.3. Uwarunkowania aktywności zawodowej starszych pracowników – ogólna charakterystyka 4.4. Indywidualny kontekst wydłużania okresu aktywności zawodowej w świetle desk research 4.5. Uwarunkowania aktywności zawodowej Polaków w wieku 50+ z perspektywy jednostkowej – wyniki badań własnych 4.6. Uwarunkowania organizacyjne wydłużenia okresu aktywności zawodowej 4.7. Działania w obszarze polityki zatrudnienia służące zwiększeniu aktywności zawodowej osób w wieku 50+ 4.8. Podsumowanie Rozdział 5 Międzypokoleniowa wymiana wiedzy i umiejętności – jak wykorzystać potencjał starszych pracowników 5.1. Wstęp 5.2. Wiedza i jej znaczenie z perspektywy ekonomicznej 5.3. Transfer wiedzy wewnątrz organizacji w perspektywie między- pokoleniowej 5.4. Znaczenie międzypokoleniowego transferu wiedzy 5.5. Instrumenty międzypokoleniowego transferu wiedzy wewnątrz organizacji 5.6. Uwarunkowania rozwoju międzypokoleniowego transferu wiedzy 5.7. Podsumowanie Rozdział 6 Międzypokoleniowy transfer wiedzy w Polsce i jego związki z aktywnością zawodową starszych osób – perspektywa pracodawcy 6.1. Wstęp 6.2. Skala wdrożenia międzypokoleniowego transferu wiedzy w Polsce – próba ilościowej oceny w świetle wyników desk research 6.3. Wdrażanie instrumentów międzypokoleniowego transferu wiedzy w polskich organizacjach w świetle badań własnych 113 121 114 118 122 128 149 151 156 159 171 162 169 178 192 202 215 219 233 221 232 Spis treści 6.4. Syntetyczna ocena poziomu rozwoju międzypokoleniowego transferu wiedzy w Polsce 6.5. Międzypokoleniowy transfer wiedzy a zatrudnienie starszych pracowników 6.6. Znaczenie zarządzania wiekiem z perspektywy międzypokoleniowego transferu wiedzy i skłonności do zatrudniania starszych pracowników 6.7. Podsumowanie Rozdział 7 Międzypokoleniowy transfer wiedzy z perspektywy starzenia się zasobów pracy – ujęcie syntetyczne Zakończenie Aneks Bibliografia Spis tabel Spis rysunków Od Redakcji 7 241 248 261 266 271 285 287 311 337 339 353 Spis treści Wprowadzenie Starzenie się społeczeństw stanowi współcześnie jeden z  najważniej- szych wyznaczników polityki ekonomicznej i  społecznej, co determi- nuje coraz większe zainteresowanie ekonomistów tą problematyką. Biorąc pod uwagę, że dwa najważniejsze uwarunkowania tego procesu, tj. niska dzietność oraz rosnąca długość życia, utrzymują się w ostatnich dekadach (OECD, 2013, s. 20; Wilk, Pietrzak, 2014; Gołata, Kuropka, 2015), jednym z najważniejszych zjawisk ekonomicznych jest kurczenie i starzenie się potencjalnych zasobów pracy. Proces ten stanowi niewąt- pliwie istotne wyzwanie dla współczesnych gospodarek, zwłaszcza że towarzyszy mu zwiększanie populacji w  wieku poprodukcyjnym. Do niedawna zarówno prowadzone w tym obszarze badania ekonomiczne, jak i  dyskurs polityczny koncentrowały się głównie na zagadnieniach związanych z wynikającymi z tego tytułu obciążeniami dla systemu fiskal- nego państwa, w  tym zwłaszcza systemów emerytalnych (Holzmann, Stiglitz, 2001; Koch, Thimann, 1997; Simonovits, 2003). Obecnie coraz częściej uwaga skupiona jest na szansach, jakie niosą za sobą zjawiska towarzyszące procesowi starzenia się społeczeństw. Stawiana w centrum zainteresowania – przez naukowców, decydentów i praktyków – koncep- cja aktywnego starzenia się koncentruje się na optymalizacji szans zwią- zanych ze zdrowiem, uczestnictwem i bezpieczeństwem osób starszych tak, aby w miarę postępującego procesu starzenia pozostali produktywni – dla społeczeństwa i gospodarki. Niniejsza publikacja wpisuje się w nurt badań nad aktywnym starzeniem się z perspektywy ekonomicznej, skupiając się na zagadnieniach związanych z  jednym z  obszarów tej koncepcji, tj. z  zatrudnieniem i  rynkiem pracy. Mając świadomość dużej wagi jej pozostałych obszarów, pominięto tym samym zagadnienia związane z aktywnością społeczną, duchową, obywa- telską. Przyjęta perspektywa badawcza jest tym samym bliska podejściu stosowanemu w Unii Europejskiej w ramach polityki aktywnego starzenia się, która ukierunkowana została na: (1) ograniczenie zachęt finansowych do wczesnej dezaktywizacji zawodowej, (2) polepszenie warunków pracy w taki sposób, aby była ona dostosowana do możliwości i preferencji osób starszych, oraz (3) podnoszenie jakości kapitału ludzkiego osób starszych tak, aby zwiększyć ich użyteczność dla pracodawcy (Jurek, 2012b). Działania te mają przyczynić się do zwiększenia aktywności zawodowej osób starszych 10 poprzez wydłużenie okresu pozostawania w  zatrudnieniu. Zasadniczy akcent położono na dwa ostatnie obszary. Celem głównym pracy jest ocena uwarunkowań wydłużania okresu aktywności zawodowej Polaków na poziomie jednostkowym i organiza- cyjnym, ze wskazaniem na rolę międzypokoleniowego transferu wiedzy w tym zakresie. Celowi pracy podporządkowano jej strukturę, wyodrębniając wpro- wadzenie, siedem rozdziałów i zakończenie. Pierwszy i ostatni z rozdzia- łów odbiegają formułą i  objętością od pozostałych, wprowadzając Czytelnika w  podstawowe założenia metodologiczne prowadzonych analiz (rozdział pierwszy) oraz syntetyzując wnioski ze zrealizowanych wielowątkowych badań (rozdział siódmy). W rozdziale pierwszym wskazano na teoretyczne ramy prowadzo- nych badań, umiejscawiając analizowaną problematykę w podstawowych teoriach oraz koncepcjach ekonomicznych i  społecznych. Omówiono tu również przyjęte podejście badawcze, wskazano na cele szczegółowe, hipotezy badawcze oraz na źródła danych. W rozdziale drugim dokonano przeglądu najważniejszych zagad- nień związanych z  ekonomicznymi aspektami starzenia się zasobów pracy. Punkt wyjścia stanowi proces starzenia się społeczeństw i  jego konsekwencje w skali makro- i mikroekonomicznej. Zdefiniowano tu najważniejsze pojęcia i tendencje związane ze starzeniem się ludności, omówiono zagadnienia związane z produktywnością starszych pracow- ników. Scharakteryzowano też założenia koncepcji aktywnego starzenia się. Szczególne znaczenie ma z tej perspektywy kapitał ludzki, w dobie globalizacji rośnie też znaczenie kapitału społecznego, zwłaszcza jego komponentu sieciowego. Zagadnienia te, zarówno z makro-, jak i mikro- ekonomicznej perspektywy (nie tyko jednostkowej, ale też organizacyj- nej), wieńczą rozważania prowadzone w rozdziale drugim. Rozdział trzeci, mający w  przeważającej mierze charakter empi- ryczny, służy stworzeniu statystycznego obrazu pracujących starszych Polaków, należących do pokolenia baby boomers, na tle młodszych gene- racji. W pierwszej kolejności omówiono zagadnienia związane z definio- waniem pokolenia, jak również poddano jakościowej charakterystyce poszczególne funkcjonujące na rynku pracy generacje. Analizy empi- ryczne koncentrują się na dwóch zagadnieniach, o znaczącej wadze dla produktywności jednostkowej, a tym samym dla wydłużenia aktywności zawodowej starszych generacji, tj. kapitale ludzkim i kapitale społecznym. Dodatkowo, porównano sytuację na rynku pracy poszczególnych pokoleń (z perspektywy obecnej i planowanej aktywności zawodowej). W rozdziale czwartym skupiono się na społeczno-ekonomicznych uwarunkowaniach decyzji starszych pracowników związanych z  ich Wprowadzenie 11 własną aktywnością zawodową. Rozważania osadzono w  ekonomii behawioralnej, stąd na początku rozdziału przybliżono jej założenia, najważniejsze etapy rozwoju, znaczenie z  perspektywy problematyki pracy. Następnie zaprezentowano wyniki przeglądu literatury w zakre- sie uwarunkowań aktywności zawodowej starszego pokolenia. W dalszej części rozdziału przedstawiono wyniki własnych badań nad wydłuża- niem okresu aktywności zawodowej i  jej determinantami o charakte- rze indywidualnym. Na koniec ponownie odwołano się do literatury przedmiotu i pokazano, w jaki sposób państwo może/powinno reago- wać na wskazane w zakresie aktywności zawodowej starszego pokolenia prawidłowości, podkreślając przy tym znaczenie międzypokoleniowego transferu wiedzy w tym obszarze. Rozdział piąty ma charakter teoretyczny, stanowiąc podsumowa- nie pogłębionego przeglądu dorobku naukowego w  obszarze między- pokoleniowych przepływów wiedzy. Po pierwsze, dokonano syntezy podstawowego operatu pojęciowego związanego z  transferem wiedzy, umiejętności i  postaw między generacjami. Po drugie, wskazano na międzygeneracyjny kontekst wiedzy, tak istotny z  punktu widzenia postrzegania starzenia się zasobów pracy jako szansy, a nie tylko zagro- żenia dla działania podmiotów gospodarczych. Omówiono teoretyczne aspekty funkcjonowania międzypokoleniowego transferu wiedzy oraz scharakteryzowano jego instrumenty, stosowane przez pracodawców. Wskazano także na znaczenie wymiany wiedzy między generacjami, jak również na uwarunkowania jego wdrażania. W rozdziale szóstym, w oparciu o własne badania empiryczne, podjęto próbę oceny stopnia rozwoju międzypokoleniowego transferu wiedzy w Polsce i jego uwarunkowań, jak również związków z aktywnością zawo- dową starszego pokolenia. Po pierwsze, dokonano oceny stopnia wdrożenia międzypokoleniowego transferu wiedzy przez polskich pracodawców i jego determinant. Po drugie, przeprowadzono analizę relacji między aktywnoś- cią starszego pokolenia a międzypokoleniowym transferem wiedzy, ocenia- jąc jego znaczenie z punktu widzenia skłonności pracodawców do utrzy- mania w zatrudnieniu oraz rekrutowania pracowników z tej grupy. Rozdział siódmy pozwala na syntezę wyników analiz prowadzonych w poszczególnych rozdziałach. Konfrontując wnioski z przeprowadzonych rozważań teoretycznych i empirycznych, wskazano na znaczenie między- pokoleniowego transferu wiedzy dla zwiększenia aktywności zawodowej starszych uczestników rynku pracy. Pracę wieńczy zakończenie, zawierające najważniejsze wnioski i suge- stie dotyczące dalszych badań w tym obszarze. Do publikacji dołączono również Aneks, w którym ujęto szczegółowe kwestie metodologiczne. Wprowadzenie 12 Monografia, będąca zwieńczeniem kilkuletnich badań autorki nad aktywnością zawodową starszych uczestników rynku pracy i jej uwarun- kowaniami, stanowić może kolejny wkład w  dorobek ekonomistów w tym ciągle niezwykle aktualnym i istotnym obszarze, wprowadzając do dyskursu naukowego pomijane dotychczas zagadnienia. Z uwagi na interdyscyplinarność poruszanej problematyki, jej adresatami są nie tylko ekonomiści, ale również przedstawiciele innych obszarów nauk społecznych. Wyniki przeprowadzonych analiz empirycznych mogą być także wykorzystane przez różnych interesariuszy jako element diagnozy w obszarze aktywności zawodowej starszego pokolenia oraz zagadnień wpisujących się w multigeneracyjne zarządzanie organizacją. Wprowadzenie Rozdział 1 Główne założenia metodologiczne Prowadzone w  niniejszej pracy rozważania dotyczące wydłużania okresu aktywności zawodowej (extending working life), ze względu na ich wielowymiarowy charakter, wymagają holistycznego podej- ścia, uwzględniającego dorobek różnych dziedzin i dyscyplin nauko- wych, niemniej jednak osadzić je należy przede wszystkim w ekonomii – zarówno głównego nurtu (zwłaszcza poprzez odwołanie do gospo- darki opartej na wiedzy, kapitału ludzkiego, kapitału społecznego, głównie z perspektywy mikroekonomicznej), a częściowo także ekono- mii behawioralnej, w tym zwłaszcza socjoekonomii (w odniesieniu do mechanizmów podejmowania decyzji, w tym przypadku dotyczących aktywności/dezaktywizacji zawodowej). Perspektywa mikroekono- miczna została przyjęta jako kluczowa dla prowadzonych tu analiz. Badania realizowane są zasadniczo w dwóch ujęciach – organizacyj- nym (pracodawcy) i indywidualnym (pracownika). Analiza makroe- konomicznych konsekwencji starzenia się społeczeństw, ograniczona tym samym została do niezbędnego minimum. Jako kluczowe przyjęto bowiem wskazanie mikroekonomicznych mechanizmów służących opóźnieniu momentu przejścia na emeryturę. W centrum zaintereso- wania postawiono dojrzałego pracownika, koncentrując się na diag- nozie wyznaczającej kontekst indywidualnych decyzji dotyczących wydłużenia okresu aktywności zawodowej. Ważna jest jednak także popytowa strona rynku pracy – bez większej otwartości pracodawców na zatrudnianie starszych pracowników trudno będzie o zrealizowanie założeń polityki aktywnego starzenia się. Znaczenie odgrywa zwłasz- cza przełamywanie stereotypów oraz prowadzenie działań wpisujących się w zarządzanie wiekiem, a wśród nich – międzypokoleniowy trans- fer wiedzy (multigenerational transfer of knowledge). Te właśnie zagad- nienia stanowią treść niniejszej publikacji. Od strony teoretycznej, rolę międzypokoleniowego transferu wiedzy dla wydłużania okresu aktywności zawodowej, można zobra- zować zgodnie z rys. 1. 14 Rys. 1. Perspektywa teoretyczna badań własnych nad międzypokoleniowym transferem wiedzy w kontekście starzenia się zasobów pracy Źródło: opracowanie własne. Teorie i koncepcje istotne z punktu widzenia analizowanych zagad- nień, wyszczególnione w najjaśniejszych ramkach, to przede wszystkich podkreślana wcześniej koncepcja aktywnego starzenia się, której reali- zacja na poziomie jednostkowym osadzona jest w dwóch społecznych teoriach starzenia się – teorii aktywności i teorii cyklu życia. Nacisk na wykorzystanie potencjału starszych pracowników (ich wiedzy, umie- jętności i postaw), jaki kładzie się w teorii aktywnego starzenia się, jak również opisywana teorią generatywności skłonność do dzielenia się wiedzą, wyznaczają charakter relacji międzypokoleniowych w zróżnico- wanych pod względem wieku miejscach pracy. Kształtują one zarówno relacje pracownik–pracownik, jak i pracownik–pracodawca. Aby reali- zowane na poziomie organizacji działania wspierające międzypokole- niowy transfer wiedzy, wpisujące się w  zarządzanie wiekiem, wiedzą, zarządzanie międzygeneracyjne, były skuteczne, potrzebne jest opty- malne wykorzystanie wewnątrzorganizacyjnego kapitału intelektual- nego (w  tym zwłaszcza jego dwóch składowych –  kapitału ludzkiego i  społecznego). Tego zaś nie uda się osiągnąć bez wysokiego kapitału ludzkiego i społecznego pracowników. W rozważaniach nad międzypo- koleniowym transferem wiedzy istotna jest tym samym teoria kapitału Międzypokoleniowy transfer wiedzy a wydłużanie okresu aktywności... 15 ludzkiego, ale też osadzone w  ekonomii instytucjonalnej zagadnienia związane z kapitałem społecznym. Wdrożenie przez organizację działań z obszaru międzypokoleniowego transferu wiedzy może przyczynić się do utrzymania, a nawet zwiększenia (poprzez nowe rekrutacje), zatrud- nienia starszych pracowników, jak również do zatrzymania w organizacji cennej dla niej wiedzy. Jednocześnie, będzie mieć to swoje dalsze konse- kwencje w  wydłużeniu okresu aktywności zawodowej, realizując tym samym postulaty koncepcji aktywnego starzenia się. Niniejsza monografia, poprzez uwzględnienie słabo eksplorowanych dotychczas zagadnień, wnosi szersze spojrzenie na problematykę wydłu- żania okresu aktywności zawodowej. W szczególności dotyczy to nastę- pujących obszarów: 1) włączenie w  rozważania naukowe nad aktywnością zawodową starszego pokolenia międzypokoleniowego transferu wiedzy, 2) dokonanie pogłębionej diagnozy potencjału starszych pracowni- ków na tle młodszych generacji Polaków w kontekście ich sytuacji zawodowej i potencjalnego zaangażowania w wewnątrzorganiza- cyjny międzypokoleniowy transfer wiedzy, 3) szeroki, pierwszy na taką skalę w polskiej literaturze przedmiotu, przegląd teoretycznych ujęć i badań empirycznych dotyczących międzypokoleniowego transferu wiedzy z  perspektywy ekono- micznej, 4) zaproponowanie metodyki pomiaru poziomu rozwoju międzypo- koleniowego transferu wiedzy, 5) dokonanie diagnozy poziomu rozwoju międzypokoleniowego transferu wiedzy w  Polsce, jego uwarunkowań na poziomie organizacyjnym i związków z aktywnością zawodową w oparciu o wyniki reprezentatywnego w skali kraju badania, 6) uwzględnienie kapitału społecznego jako jednej z potencjalnych determinant wydłużania okresu aktywności zawodowej Polaków. Zauważmy, że koncepcja aktywnego starzenia się, a w  szczególności wykorzystanie międzypokoleniowego transferu wiedzy jako jednego z jej instrumentów, jeszcze do niedawna nie zajmowały należytego miejsca, tak w dyskursie politycznym, jak i pracach naukowych. Samo zagadnienie starzenia się ludności pojawiło się w polskiej debacie publicznej i politycznej dopiero w połowie lat 90. XX w. (Szatur-Jaworska, 2016), choć rzecz jasna naukowcy zajmowali się nim znacznie wcześniej. Kwestię zmiany podejścia do kluczowych zdarzeń w życiu jednostki, rozpoczynających, kończących lub modyfikujących najważniejsze jej kariery (utożsamianych z aktywnym starzeniem się), zaczęto coraz silniej akcentować dopiero wraz z ogłosze- niem roku 2012 European Year of Active Ageing and Solidarity Between the Generations (Ruzik-Sierdzińska, Perek-Białas, Turek, 2013). O  ile jednak Główne założenia metodologiczne 16 w zakresie aktywnego starzenia się literatura przedmiotu jest już obecnie dość bogata, o tyle zagadnienie międzypokoleniowego transferu wiedzy nadal jest rzadko poruszane. Badania nad transferem wiedzy prowadzone są wprawdzie dość intensywnie od połowy lat 90. XX w., ale realizowane są głównie z perspektywy psychologicznej, pedagogicznej, technologii infor- macyjnych lub zarządzania strategicznego. W polskich pracach naukowych zagadnienie międzypokoleniowego transferu wiedzy uwzględniane było dotychczas przede wszystkim w obszarze andragogiki, rzadko umożliwiając spojrzenie na tę kwestię z perspektywy miejsca pracy. Istotną lukę zdiagno- zowano w obszarze badań nad ekonomicznymi aspektami międzypokole- niowego transferu wiedzy. Z uwagi na rosnące zapotrzebowanie praktyków, z pewnością można liczyć na rozwój badań podstawowych w tym zakresie. Z punktu widzenia niniejszej pracy szczególne znaczenie mają analizy doty- czące transferu wiedzy wewnątrz organizacji i ich znaczenia dla aktywności zawodowej. W takim ujęciu w literaturze przedmiotu, zwłaszcza polskiej, prace naukowe należą do rzadkości. Wynika to, z faktu, że ciągle jesteśmy na etapie tworzenia naukowego umocowania funkcjonujących w praktyce rozwiązań z zakresu wymiany wiedzy i innych związanych z nią procesów (Nogalski, Szpitter, 2010). Podobny wniosek można odnieść do zarządzania wiekiem, którego historia rozwoju sięga w Polsce zaledwie około dziesięciu lat. Niniejsza praca wypełnia tę lukę jedynie w pewnym stopniu, koncen- trując się na transferze wiedzy i to w ujęciu międzygeneracyjnym. Z drugiej strony rozszerza perspektywę badawczą poprzez osadzenie zagadnień anali- zowanych zwykle z perspektywy zarządzania w problematyce ekonomicz- nej, tj. starzenia się zasobów pracy. Uwagę skoncentrowano przy tym na transferach jednokierunkowych – od starszego do młodszego pracownika. Jak podkreślano we Wprowadzeniu, celem głównym pracy jest ocena uwarunkowań wydłużania okresu aktywności zawodowej Polaków na poziomie jednostkowym i organizacyjnym, ze wskazaniem na rolę międzypokoleniowego transferu wiedzy w tym zakresie. Realizacji celu głównego służy pięć celów szczegółowych: 1) scharakteryzowanie pokolenia 50+ w  Polsce na tle młodszych generacji w perspektywie ich aktywności zawodowej, 2) dokonanie oceny znaczenia charakterystyk wyznaczających społeczno-ekonomiczny kontekst funkcjonowania starszych Polaków na rynku pracy dla wydłużania ich aktywności zawo- dowej, 3) dokonanie oceny poziomu rozwoju międzypokoleniowego transferu wiedzy w polskich organizacjach i jego uwarunkowań w oparciu o własną propozycję pomiaru, 4) dokonanie oceny znaczenia międzypokoleniowego transferu wiedzy dla aktywności zawodowej starszych Polaków, Międzypokoleniowy transfer wiedzy a wydłużanie okresu aktywności... 17 5) usystematyzowanie dorobku naukowego w zakresie międzypoko- leniowego transferu wiedzy, jak również ekonomicznych aspek- tów starzenia się zasobów pracy. Rozważania koncentrują się zatem na dwóch powiązanych ze sobą wątkach – wydłużaniu okresu aktywności zawodowej oraz międzypoko- leniowym transferze wiedzy. Hipoteza główna prowadzonych rozważań przyjęta została w następu- jący sposób: Międzypokoleniowy transfer wiedzy, jako instrument aktywnego starzenia się, który sięga do potencjału pracowników w późnej fazie ich karier zawodowych, przyczynia się do wydłużenia okresu aktywności zawodowej oraz zatrzymania istotnej wiedzy organizacyjnej. Z uwagi na to, że dla pracy zasadnicza jest koncepcja aktywnego starzenia się, uwaga skoncentrowana została na pierwszym z wątków. Ze względu na ograniczone możliwości empirycznego uzasadnienia głów- nej tezy, w  pracy przyjęto pewne założenia upraszczające. Prowadząc analizę mikroekonomiczną z dwóch perspektyw – pracownika i praco- dawcy, w pierwszym przypadku skupiono się na wykazaniu prawdziwo- ści następującej hipotezy szczegółowej: H1: Potencjał starszych pracowników przyczynia się, z  perspektywy jednostkowej, do wydłużenia okresu ich aktywności zawodowej. Szczególne znaczenie odgrywają przy tym kapitał ludzki i  kapitał społeczny, a więc istotne wyznaczniki międzypokoleniowego transferu wiedzy. Istotna jest równocześnie ocena możliwości odbiorcy wiedzy, stąd analiza potencjału pracowników przeprowadzona została w prze- kroju pokoleń. Z perspektywy pracodawcy istotne jest, że znaczenie potencjału starze- jących się zasobów ludzkich determinuje potrzebę silniejszego uwzględ- nienia na poziomie organizacji takich mechanizmów, które umożliwią jego wykorzystanie, zapewniając utrzymanie dotychczasowej pozycji konkurencyjnej również po odejściu kluczowych pracowników na emery- turę. Jest to szczególnie istotne, jeśli pod uwagę weźmie się pozostającą w zasobach starszych pracowników wiedzę ukrytą, dotyczącą niejedno- krotnie bardzo specyficznych dla danego podmiotu gospodarczego proce- sów, a także wypracowane sieci kontaktów zawodowych. Dla organizacji powinno to stanowić bodziec do podejmowania działań, które w  skali makroekonomicznej przełożą się na zwiększenie aktywności zawodowej osób starszych. Pracodawcy mają przy tym wpływ na aktywność zawo- dową starszych uczestników rynku pracy według dwóch ścieżek – poprzez utrzymanie w zatrudnieniu swoich pracowników również w późnej fazie ich kariery zawodowej oraz rekrutację nowych pracowników spośród tej subpopulacji. Oceniając znaczenie międzypokoleniowego transferu wiedzy Główne założenia metodologiczne 18 dla aktywności zawodowej starszej części populacji istotne jest zatem sprawdzenie, czy przyczynia się on do utrzymania starszych pracowników w zatrudnieniu, jak i zwiększenia ich szans na znalezienie nowej pracy. W związku z  powyższym w  pracy przyjęto kolejne dwie hipotezy szczegółowe: H2: Międzypokoleniowy transfer wiedzy przyczynia się do utrzymania starszych pracowników w zatrudnieniu. H3: Międzypokoleniowy transfer wiedzy przyczynia się do zwiększenia szans starszych osób na podjęcie zatrudnienia. Sposób postępowania, jaki przyjęty został na etapie realizacji prowa- dzonych w niniejszej monografii analiz, można zatem zobrazować rys. 2. Przerywaną linią oznaczono na nim te relacje, których badanie nie będzie odbywać się wprost w oparciu o dane empiryczne (wnioski w tym zakresie wyprowadzane będą w sposób pośredni, w oparciu o przegląd literatury przedmiotu). Rys. 2. Schemat zastosowanego w pracy postępowania badawczego w analizie czynników aktywności zawodowej osób starszych Źródło: opracowanie własne. Cele pracy realizowano z uwzględnieniem potrzeby triangulacji na poziomie metod i technik badawczych, a także źródeł danych i metod ich analizy. W badaniu zastosowano zarówno metody jakościowe (desk research i  indywidualne wywiady pogłębione), jak i ilościowe (bada- nie kwestionariuszowe). Dla potrzeb analiz ilościowych wykorzystano zarówno wyniki badań własnych (wybrane wątki szerzej zakrojonych badań ogólnopolskich), jak i ogólnie dostępne zbiory danych indywidu- alnych z reprezentatywnych badań ogólnopolskich i zagregowane dane statystyki publicznej (rys. 3). Z uwagi na złożoność badanej problematyki, odwoływanie się do wielu zagadnień i różnorakich źródeł danych, celowa wydaje się w tym miejscu bardziej szczegółowa charakterystyka przyjętej koncepcji bada- nia. Dokonany w  rozdziale drugim przegląd teoretyczny ekonomicz- nych aspektów starzenia się zasobów pracy, pozwala na syntezę aparatu pojęciowego, jak i  najważniejszych teorii i  koncepcji specyficznych Międzypokoleniowy transfer wiedzy a wydłużanie okresu aktywności... Rys. 3. Schemat podejścia analitycznego przyjętego na etapie realizowanych dla potrzeb monografii prac badawczych 19 Źródło: opracowanie własne. dla tej dyscypliny nauki, stanowiąc tym samym bazę dla prowadzo- nych analiz empirycznych. Rozważania kolejnych dwóch rozdziałów służą wprost weryfikacji pierwszej z  hipotez szczegółowych (realizu- jąc cele szczegółowe nr 1 i  2). W  rozdziale trzecim dokonana została ocena potencjału starszych pracowników, w  rozdziale czwartym zaś poddano ocenie jego znaczenie dla wydłużania okresu aktywności zawodowej. Analiza prowadzona jest zatem z perspektywy jednostko- wej – w  centrum zainteresowania postawione zostały osoby w  wieku 50+. Badanie zrealizowano z  wykorzystaniem instrumentarium staty- stycznego – zarówno metod jedno- i dwuwymiarowych, jak i wielowy- miarowej analizy danych, w  oparciu o wyniki trzech ogólnopolskich badań ludności (rys. 3). Przeprowadzona analiza, poprzez dostarczenie pogłębionej charakterystyki pokoleń, jakiej brak dotychczas w polskiej literaturze przedmiotu, pozwala na stworzenie kontekstu dla prowadzo- nych w kolejnych rozdziałach badań nad uwarunkowaniami aktywno- ści zawodowej pokolenia 50+, w tym międzypokoleniowego transferu Główne założenia metodologiczne 20 wiedzy. Czynniki decydujące o  tym, czy pracownik wydłuży własną aktywność zawodową czy też przejdzie na emeryturę, pogrupowano przy tym zgodnie ze standardowym ujęciem na pull factors i push factors, dodatkowo uwzględniono również czynniki typu stay. W ramach tych grup omówiono czynniki na poziomie organizacyjnym i  indywidual- nym. Dokonany przegląd zrealizowanych w tym zakresie badań pozwolił na wypracowanie podstaw teoretycznych dla konstruowanych w dalszej części pracy modeli szans kontynuowania aktywności zawodowej. Prze- prowadzona, ponownie w oparciu o dane indywidualne z trzech ogólno- polskich badań ludności (rys. 3), analiza empiryczna pozwoliła na ocenę znaczenia uwarunkowań jednostkowych wydłużania okresu aktywno- ści zawodowej. Uwzględniono wśród nich nie tylko podstawowe cechy demograficzne, czy sytuację rodzinną, ale przede wszystkim te aspekty, które w  największym stopniu powiązane są z  produktywnością star- szych pracowników, tj. kapitał ludzki (w tym poziom wykształcenia, stan zdrowia, ale również – nie analizowane dotychczas w proponowanym tu zakresie – kompetencje), a także pomijany dotąd w tym kontekście kapitał społeczny. Dodatkowo, dokonany przegląd literatury przedmiotu pozwolił na wyartykułowanie znaczenia międzypokoleniowego trans- feru wiedzy jako instrumentu służącego nie tylko utrzymaniu wiedzy w czasach „tsunami” emerytur, ale też zwiększeniu aktywności zawodo- wej starszych uczestników rynku pracy. Zagadnieniom tym poświęcono dwa rozdziały monografii – piąty i szósty. Rozważania prowadzono tym razem z  innej niż uprzednio perspektywy – na poziomie organizacji, a nie jednostkowym. Przeprowadzone analizy teoretyczne i empiryczne dostarczają wniosków pozwalających na weryfikację kolejnych dwóch z postawionych hipotez badawczych – H2 i H3, a tym samym realiza- cję pozostałych celów szczegółowych (nr 3, 4 i 5). Przegląd literatury, którego wyniki zaprezentowano w rozdziale piątym, pozwala na szersze niż dotychczas spojrzenie na kwestię międzypokoleniowego transferu wiedzy – głównie z perspektywy procesów zachodzących w organizacji w warunkach starzenia się zasobów pracy z jednej strony, i wchodzenia na rynek pracy młodych ludzi z pokolenia Millenium z drugiej. Rozdział szósty wypełnia z kolei lukę, jaka pojawiła się w kontekście prowadzo- nych w  rozdziale czwartym analiz dotyczących uwarunkowań wydłu- żania okresu aktywności zawodowej, poprzez włączenie perspektywy organizacyjnej. Jego zasadnicza część zawiera wyniki własnych analiz empirycznych, zrealizowanych w  oparciu o badania ilościowe i  jakoś- ciowe pracodawców (rys. 3). Jak zaznaczono na rys. 3, w analizach empirycznych wykorzystano przede wszystkim wyniki trzech ogólnopolskich badań – Diagnozy obec- nej sytuacji kobiet i  mężczyzn 50+ na rynku pracy w  Polsce, Diagnozy Międzypokoleniowy transfer wiedzy a wydłużanie okresu aktywności... 21 Społecznej i Bilansu Kapitału Ludzkiego. Są to szeroko zakrojone, wielo- modułowe badania, obejmujące różne populacje i różnorodną tematykę, znacznie wykraczającą poza ramy niniejszego opracowania, stąd korzy- stając z  indywidualnych zbiorów danych ograniczono się do wybra- nych tylko zmiennych i subpopulacji – osób w wieku 50+ i pracodaw- ców. Dokładny opis metodyki omawianych badań jest upubliczniony w postaci raportów metodologicznych, dostępnych na stronach WWW projektów, w  ramach których je przeprowadzono (w niniejszej pracy uwzględniono w związku z tym jedynie skrócony opis metodyki każdego z nich, zamieszczając najważniejsze zagadnienia w przypisach do tekstu głównego monografii). Szczegółowe kwestie metodologiczne, związane ze sposobem pomiaru i analizy badanych zjawisk, uwzględniono w Aneksie. Po pierw- sze, przedstawiono własną propozycję sposobu mierzenia poziomu kapi- tału społecznego, jak również poddano dyskusji zagadnienia związane z pomiarem kompetencji. Po drugie, w Aneksie zawarto opis zastosowa- nych w pracy metod wielowymiarowej analizy danych (analizy czynni- kowej, modeli analizy wariancji, regresji logistycznej oraz drzew klasy- fikacyjnych). Główne założenia metodologiczne Rozdział 2 Starzenie się zasobów pracy – aspekty teoretyczne 2.1. Wstęp Proces starzenia się społeczeństw jest przedmiotem zainteresowań badaczy różnych dziedzin nauki, jako że jego konsekwencje odczu- walne są w  niemal każdym obszarze. Umiejscawia to kontekst reali- zowanych badań w perspektywie gerontologicznej. Gerontologia jako nauka dąży bowiem do poznania złożonej istoty starości w wymiarze biologicznym, psychicznym i społecznym. Jej subdyscyplina, jaką jest gerontologia społeczna, skupia się na społecznych, psychologicznych, ekonomicznych i  demograficznych cechach i  następstwach procesu starzenia się (Błędowski, 2002, s. 61; Szatur-Jaworska, Błędowski, Dzię- gielewska, 2006, s. 13). Patrząc na starzenie się społeczeństw z przyjętej w niniejszej pracy istotnych kwestii perspektywy ekonomicznej, wśród najbardziej wymienić należy starzenie się zasobów pracy. Początek fazy staro- ści powiązany jest najczęściej z istotnym punktem w życiu człowieka –  z  wyjściem z  rynku pracy. W większości krajów moment ten jest stosunkowo wczesny, średnio rzecz biorąc niższy niż wynikałoby to z  granicy starości definiowanej według wieku ekonomicznego czy powszechnego wieku emerytalnego. Faza emerytury wydłuża się zatem, co ma swoje konsekwencje dla systemu finansów publicznych. Starość coraz częściej postrzegana jest przy tym nie tylko jako zagrożenie, ale też jako szansa. Wykorzystanie potencjału starszej części społeczeń- stwa: jako wydłużających swoją aktywność zawodową uczestników rynku pracy, konsumentów, członków rodzin i lokalnych społeczno- ści, osłabiać powinno skutki zagrożeń wynikających z nieuchronnego procesu starzenia się – zarówno w  ujęciu makroekonomicznym, jak i jednostkowym. Celem niniejszego rozdziału jest wskazanie kluczowych dla proble- matyki publikacji pojęć, teorii i koncepcji.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Międzypokoleniowy transfer wiedzy a wydłużanie okresu aktywności zawodowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: