Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00076 006354 11244954 na godz. na dobę w sumie
Miejskie tłumy. Miasto i wspólnotowość w dobie sieciowej współpracy - ebook/pdf
Miejskie tłumy. Miasto i wspólnotowość w dobie sieciowej współpracy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 264
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8660-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Publikacja dotyczy kulturowych studiów miejskich z silnym uwzględnieniem perspektywy badań nad mediami i ich rolą w kształtowaniu „nowej wspólnotowości”, którą autorka próbuje zdefiniować w opozycji do tradycyjnych ujęć socjologicznych. Autorka akcentuje obserwowane współcześnie zjawisko przenikania się przestrzeni fizycznych i medialnych, a także śledzi, jak na ich styku powstają nowe formy miejskiej wspólnotowości. Czytelnik może poznać społeczną perspektywę działania mediów sieciowych, w tym nowy wymiar powstawania i działania wspólnot konsumenckich.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Miejskie tłuMy Miasto i wspólnotowość w dobie sieciowej współpracy sZtukA/MeDiA/kuLtuRA seria pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego Dotychczas opublikowane: PERSPEKTYWY BADAŃ NAD KULTURĄ pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego i Anny Zeidler-Janiszewskiej Katarzyna Prajzner TEKST JAKO ŚWIAT I GRA. Modele narracyjności w kulturze współczesnej Blanka Brzozowska SPADKOBIERCY FLÂNEURA. Spacer jako twórczość kulturowa – współczesne reprezentacje Kamila Żyto STRATEGIE LABIRYNTOWE W FILMIE FIKCJI Dagmara Rode POLITYKA W PIERWSzEJ OSOBIE. Twórczość Dereka Jarmana TRAJEKTORIE OBRAzÓW. Strategie wizualne w sztuce współczesnej pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego i Dagmary Rode PARADYGMATY WSPÓłCzESNEGO KINA pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego, Tomasza Kłysa i Nataszy Korczarowskiej-Różyckiej Agnieszka Przybyszewska LIBERACKOŚĆ DzIEłA LITERACKIEGO Maria B. Garda INTERAKTYWNE FANTASY. Gatunek w grach cyfrowych Marcin Składanek SzTUKA GENERATYWNA. Metoda i praktyki Blanka Brzozowska Miejskie tłuMy Miasto i wspólnotowość w dobie sieciowej współpracy Łódź 2017 Blanka Brzozowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Mediów i Kultury Audiowizualnej, Zakład Teorii Kultury 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Anna Zeidler-Janiszewska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Grzegorz Laszuk © Copyright by Blanka Brzozowska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07766.16.0.M Ark. wyd. 20,3; ark. druk. 16,5 ISBN 978-83-8088-659-9 e-ISBN 978-83-8088-660-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Pamięci Pani Profesor Anny Zeidler-Janiszewskiej Spis treści Wstęp ............................................................................................................................................. 9 Problemy z miejską wspólnotą ............................................................................................... 13 Wprowadzenie .......................................................................................................................... 13 Jeszcze Nowszy Urbanizm ...................................................................................................... 23 Sąsiedztwo i współpraca .......................................................................................................... 32 Wspólnota wirtualna?.............................................................................................................. 36 Wspólnotowość a kultura uczestnictwa ............................................................................... 51 Fandom i kapitał subkulturowy ............................................................................................. 54 Kultura uczestnictwa jako spadkobierca fandomu ................................................................ 58 Od prosumpcji do produsage ................................................................................................... 68 Od ekonomii daru do gospodarki społecznościowej................................................................ 72 Plemiona, tłumy i roje ............................................................................................................. 76 Plemiona ............................................................................................................................ 78 Tłumy ................................................................................................................................. 87 Crowdsourcing i crowdfunding ........................................................................................ 90 Roje..................................................................................................................................... 96 Krytyka kultury uczestnictwa ................................................................................................ 99 W stronę nowej wspólnotowości miejskiej .............................................................................. 105 Medialne terytoria wspólnotowości w mieście „cyfrowo zaktualizowanym” .............. 113 Urbanizm społecznościowy ...................................................................................................... 131 Kontekst urbanizmu społecznościowego ................................................................................ 131 Crowdsourced city i urbanizm taktyczny ............................................................................... 142 Placemaking i miasto piesze ................................................................................................... 151 Miasto-ogród (społecznościowy) .............................................................................................. 159 Miejskie ogrodnictwo w kontekście rozwoju mediów sieciowych .................................... 159 Wspólnotowość jedzących.................................................................................................. 165 Crowdsourcing, crowdfunding i crowdmapping jako formy partycypacji w planowa - niu i użytkowaniu przestrzeni zielonych ......................................................................... 169 Grywalne miasto ........................................................................................................................ 175 Wspólnotowość zabawy ........................................................................................................... 175 Zabawa i gra miejska .............................................................................................................. 179 Grywalność i gamifikacja w mieście ....................................................................................... 183 Miasto – plansza do gry ........................................................................................................... 197 Miejska wspólnotowość ludyczna? .......................................................................................... 209 Wspólnotowość tematyzowana .............................................................................................. 213 Wspólnota jako temat miasta ................................................................................................. 213 Rewitalizacja wspólnotowości ................................................................................................. 218 Wspólnota jako marka ............................................................................................................. 220 8 Miasto kreatywne .................................................................................................................... 223 Klasa kreatywna a wspólnotowość ................................................................................... 223 Kreatywność wernakularna.............................................................................................. 231 Zakończenie ................................................................................................................................. 237 Bibliografia .................................................................................................................................. 239 Indeks nazwisk ........................................................................................................................... 257 Spis treści Wstęp Ostatnie lata obfitują w dyskusje na temat społecznych przemian, które zachodzą w przestrzeni miasta. Szczególnie frapujące są zjawiska dotyczące ludzkiego współdziałania i prób budowania lub też odbudowywania miejskiej wspólnotowości. Poszczególnym ich przejawom poświęcone są liczne publika- cje, które analizują temat z perspektywy ujęć specjalistycznych. Znajdujemy zatem prace dotyczące miejskiego ogrodnictwa, sztuki ulicy, „kulturowego” planowania przestrzeni czy miejskich gier. Brakuje natomiast ujęcia całościo- wego, podejmującego próbę zdefiniowania i opisu fenomenu kulturowego, któ- ry nazwać można nową miejską wspólnotowością w odniesieniu intensywnego rozwoju mediów sieciowych oraz z uwzględnieniem szerokiego kontekstu kul- turowych studiów miejskich. W obliczu intensywnie rozwijających się w Polsce kulturowych studiów miejskich w kształcie zaproponowanym przez badaczy z Instytutu Kulturo- znawstwa w Poznaniu1, wydaje się zasadne rozwinięcie nakreślonego już ob- szaru badań o tematykę dotyczącą kultury lub też kultur miasta tworzących się na styku fizycznej miejskiej przestrzeni oraz „medialnych terytoriów” lub też „cyfrowych sąsiedztw”. Niniejsza książka stanowi propozycję takiego roz- winięcia w oparciu o dyskusję nad tak szeroko przywoływanym obecnie – za- równo w badaniach nad miastem, jak i w badaniach nad mediami – pojęciem wspólnoty. Krytycznemu namysłowi nad często nieuprawnionym stosowaniem owe- go pojęcia do opisu współczesnych zjawisk kulturowych towarzyszy intencja nakreślenia i przedstawienia trzech obszarów kultury miejskiej, w których jest ono wykorzystywane. Są to: miasto medialne i urbanizm społecznościo- wy, „grywalne miasto” oraz miasto tematyzowne i kreatywne. Opisując te trzy obszary w oparciu o krytyczną dyskusję na temat wspólnoty miejskiej oraz medialnej kultury uczestnictwa i „kolektywnej” kultury konsumpcyjnej, pra- gnę przedstawić alternatywną propozycję opisu „wspólnotowości” jako cechy kolektywnych działań w przestrzeni miejskiej i medialnej, pozostającej jednak w opozycji do wspólnoty rozumianej w sposób, w jaki definiują ją tradycyjna socjologia czy antropologia. Takie rozumienie pozwala na szukanie analogii i podobieństw pomiędzy tym, co nazywam „nową wspólnotowością” a kultu- rami miejskimi i sąsiedztwami w ujęciu kulturowych studiów miejskich oraz medioznawstwa. 1 Kulturowe studia miejskie. Wprowadzenie, Ewa Rewers (red.), Narodowe Centrum Kultu- ry, Warszawa 2014. 10 Odnosząc powyższe założenia do zarysowanych trzech obszarów kultury miejskiej, w których poszukiwać chcę znamion miejskiej wspólnotowości, pra- gnę zadać następujące pytania, wyznaczające ramy dalszej dyskusji: Czym jest nowa wspólnotowość i gdzie należy szukać jej wyznaczników? W jaki spo- sób nowe praktyki medialne miałyby przyczyniać się do wytwarzania tego, co nazwać można nową miejską wspólnotowością? Jaką rolę w jej tworzeniu odgrywają konkretne cyfrowe technologie i w jaki sposób zmieniają one poczu- cie i produkowanie miejskości jako wartości wspólnej? Czy nowa wspólnoto- wość stanowić może antidotum na współczesne problemy miasta, a jeśli tak, to w jakim stopniu ma ona charakter subwersywny, a w jakim daje się godzić z oficjalnymi politykami miejskimi? Odpowiedzi na te pytania poszukiwać pragnę na styku różnych obszarów badawczych w przekonaniu, że pozwoli to na uniknięcie ograniczeń w defi- niowaniu wspólnotowości w jej najnowszym kształcie. Najistotniejsze są tu intuicje dotyczące powiązania kulturowych studiów miejskich z badaniem me- diów, co znajduje swoje odzwierciedlenie w rozważaniach takich badaczy jak Maja Klausen czy Johan Fornäs, którzy proponują posługiwanie się terminem MediaCity oraz rezygnację z rozdzielnego traktowania urban studies i media studies, jak również spatial i cultural studies, wskazując na ich konwergen- cję. Na przykładzie różnych konfiguracji badawczych – kultura w przestrzeni, przestrzeń w kulturze, media w mieście, miasto w mediach – wskazać należy, że rozłączne traktowanie tych obszarów opiera się na błędnych założeniach. Media i miasto stanowią w istocie dwa wymiary tego samego fenomenu, który łączy w sobie badanie przestrzeni miejskich oraz przestrzeni zapośrednicza- nych przez media2. Rozwiązaniem tego problemu jest właśnie idea MediaCi- ties ujmująca te dwa obszary jako konstytutywne3. Można posunąć się jeszcze dalej i założyć nawet, że współczesne media cyfrowe powinny być ujmowane jako technologie, które całkowicie przekształcają miasto i jego doświadczenie4. Można również, idąc tropem rozważań Simone Tosoni i Matteo Tarantino, wskazać na konieczność spotkania badań publiczności (audience studies) i stu- diów miejskich (urban studies)5. Połączenie tych perspektyw dla analizy nowych praktyk medialnych w przestrzeni miasta pozwala na podjęcie interdyscypli- narnych badań nad „mediowanym urbanizmem” (mediated urbanism studies)6. 2 Maja Klausen, Making Place in the Media City, „Culture Unbound. Journal of Current Cultural Research” 2012, vol. 4, s. 570. 3 Johan Fornäs, Introducing MediaCities, [w:] Introduction in paper from the ESF-LiU Con- ference Cities and Media: Cultural Perspectives on Urban Identities in a Mediatized World, Vad- stena, Sweden 2006, s. 8–9. 4 Scott McQuire, Mobility, Cosmopolitanism and Public Space in the Media City, [w:] Urban Screens Reader, Scott McQuire, Meredith Martin, Sabine Niederer (red.), Institute of Network Cultures, Amsterdam 2009. 5 Simone Tosoni, Matteo Tarantino, Media territories and urban conflict. Exploring symbo- lic tactics and audience activities in the conflict over Paolo Sarpi, Milan, „International Commu- nication Gazette” 2013, vol. 75, no 5–6. 6 Seija Ridell, Frauke Zeller, Mediated Urbanism: Navigating an interdisciplinary terrain, „International Communication Gazette” 2013, vol. 75, no 5–6, s. 447. Wstęp 11 Odnosząc się do tych propozycji, mam na myśli „nasączenie” przestrzeni miej- skiej mediami i włączenie do codziennej praktyki związanych z nimi aktywno- ści7. Dotyczy to w szczególnym stopniu odbiorczych praktyk „drugiego stopnia”, które mają charakter funkcjonalny w stosunku do innych praktyk, takich jak socjalizacja, orientowanie się w przestrzeni (wayfinding) czy występowanie jako zbiorowość (public rozumiane zarówno jako publiczność, ale i społeczeństwo lub wspólnota) w miejskich konfliktach8. Użyteczne jest w tym kontekście pojęcie „medialnych terytoriów” (media territories), które stwarza przestrzenną metaforę dla opisu ścierających się interesów różnych zbiorowości, gdzie społeczni aktorzy w ramach podejmowanych symbolicznych taktyk posługują się współdzielonymi reprezentacjami i wyobrażeniami na temat terytoriów skonfliktowanych9. Prze- niesienie takiego ujęcia do studiów miejskich pozwolić może na lokalizowanie i rozpoznawanie nowych typów wspólnotowości i kultur miejskich, powstających na styku medialnych terytoriów i tradycyjnie ujmowanych terytoriów miejskich. Istotnego kontekstu do tak zarysowanego problemu badawczego dostar- cza również tradycja badań wspólnot konsumenckich, wskazująca na jeden z najistotniejszych wątków we współczesnych rozważaniach z obszaru kultury konsumpcyjnej i nowych mediów. Znajdujemy tu, z jednej strony, wywodzą- cy się z tradycji brytyjskich badań kulturowych problem poszukiwania źró- deł współczesnej wspólnotowości w zjawiskach subkultur i wspólnot fanów, co jednocześnie pozostaje w zgodzie z postulatem włączenia do badań miej- skich audience studies. Z drugiej natomiast, szereg najnowszych zagadnień z zakresu mediów społecznościowych, partycypacji kulturowej i współpracy w sieci, co staje się przedmiotem zainteresowania badaczy mediów, ale rów- nież ekonomistów zajmujących się ekonomią kultury czy teoretyków marke- tingu. Połączenie tych perspektyw pozwala na nowe ujęcie, któremu można wprawdzie niekiedy zarzucić nazbyt optymistyczny ton, ale które może uzu- pełnić perspektywę kulturowych studiów miejskich. Nie chodzi tu w żadnym razie o postrzeganie nowych miejskich wspólnotowości w kategoriach prostego przeciwstawiania się dominacji kultury konsumpcyjnej. Pomimo bowiem, iż zawierają one w sobie pewien potencjał oporu i subwersji, to, jak pokazują badania wspólnot fanowskich, wspólnot marek i tzw. plemion konsumentów, relacje pomiędzy producentami i konsumentami kultury nie składają się na jednoznaczny, dwubiegunowy model, w którym sposoby działania wyczerpu- ją się w możliwościach oporu lub też bezwolnego poddania się manipulacji. Spektrum możliwości jest tu zatem szerokie, zaś traktowanie konsumpcji jako komunikacji i wykorzystywanie tekstów oraz produktów w sposób niezgodny z pierwotnym założeniem nie oznacza koniecznie sprzeciwu na poziomie ideolo- gicznym, a wręcz przeciwnie, służy często bardziej efektywnemu zaspokajaniu 7 Chodzi mi w tym miejscu o społeczny wymiar tych praktyk, który wiązany być może z sze- roko rozumianą wspólnotowością. Z nieco innej perspektywy nasączeniu przestrzeni miejskiej me- diami przygląda się Anna Nacher w książce Media lokacyjne: ukryte życie obrazów, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2016. 8 S. Tosoni, M. Tarantino, Media territories and urban conflict…, s. 575. 9 Ibidem, s. 577 i dalsze. Wstęp 12 potrzeb konsumentów. Dwuznaczność tego układu stanowi podstawę dyskusji nad takimi pojęciami jak prosumpcja czy crowdsourcing i owocuje wprowa- dzaniem ciągle nowych hybryd pojęciowych, które służyć mają opisowi proble- mu w kontekście zmieniającego się środowiska medialnego, wyznaczającego kształt współczesnej kultury konsumpcji. Problemy te pojawiają się również w odniesieniu do kulturowych badań miejskich. Sporo miejsca w dyskusji nad kształtem współczesnej miejsko- ści poświęca się partycypacji w rozumieniu obywatelskiego zaangażowania mieszkańców. Postrzegana jest ona jako przeciwieństwo lub też strategia oporu wobec komercjalizacji przestrzeni miejskiej i związanych z tym nega- tywnych zjawisk społecznych. Na uwagę zasługuje fakt, iż, o ile dominują ba- dania naukowe analizujące przestrzeń miejską jako przestrzeń konsumpcji, głównie z perspektywy jej degradacji i zaburzania społecznej tkanki miejskiej, to nieopracowany jest do tej pory temat mieszkańców miasta jako aktyw- nych konsumentów, którzy współdziałają na zasadach kultury uczestnictwa. W krytycznym ujęciu problemu konsumpcji miejskiej przestrzeni znajdują swoje rozwinięcie m.in. tematy rewitalizacji, gentryfikacji, gettoizacji, sztu- ki ulicy czy problem angażowania mieszkańców w proces zarządzania mia- stem, np. w ramach miejskich budżetów obywatelskich. Pojawia się w tym kontekście interesujący również dla badań kulturowych wątek alternatywnej konsumpcji, który za sprawą takich zjawisk jak np. powrót do tradycyjnego je- dzenia i zbieractwa, miejskie ogrodnictwo, kooperatywy spożywcze czy wresz- cie finansowanie społecznościowe (crowdfunding), staje się istotnym punktem w dyskusji nad miastem jako przestrzenią konsumpcji i jednocześnie działa- nia nowych wspólnotowości. Żaden jednak z tych tematów nie może być podejmowany w oderwaniu od najnowszych zjawisk medialnych, bowiem współczesne wspólnotowości miejskie w mniejszym lub większym stopniu opierają swoje działanie na ko- munikacji z wykorzystaniem najnowszych narzędzi medialnych, a dla niektó- rych stanowią one wręcz podstawę pozwalającą na zaistnienie współdziałania i partycypacji w fizycznej przestrzeni. Dlatego też celem książki jest połącze- nie perspektywy kulturowych studiów miejskich oraz medioznawstwa, które koncentruje się na społecznym wymiarze działania mediów sieciowych, włą- czając w to problematykę konsumenckich wspólnot. Istotny punkt odniesienia stanowi dla mnie dorobek studiów kulturowych, socjologii oraz antropologii w zakresie tematu wspólnotowości, zbiorowości miejskich, fandomu czy kul- tury uczestnictwa. Całościowy obraz zjawiska uzupełniony być musi z wyko- rzystaniem prac z zakresu teorii komunikacji, ekonomii i marketingu. Taka interdyscyplinarna perspektywa, będąca również podstawowym założeniem kulturowych studiów miejskich, pozwala na zbudowanie teoretycznego mo- delu, co posłuży do analizy różnorodnych przykładów współczesnej miejskiej kultury lub też kultur, których tworzenie coraz wyraźniej jawi się jako efekt partycypacji i zaangażowania na różnych poziomach działania społecznego oraz świadomego wykorzystania wielowymiarowego środowiska, jakim jest współczesne miasto. Wstęp PROBLEMY Z MIEJSKĄ WSPÓLNOTĄ Wprowadzenie Problem miejskiej wspólnoty wpisuje się w szerszą dyskusję dotyczącą diagnozowanego kryzysu wspólnoty jako takiej. Prace Ferdinanda Tönniesa, Maxa Webera, Georga Simmla czy późniejsze Luisa Wirtha, Roberta Nisbe- ta i Roberta Putnama pokazują szereg negatywnych przemian w tej sferze, które dokonały się w związku z procesami industrializacji i urbanizacji. Po- dobnie długą tradycję ma myślenie o odtwarzaniu relacji wspólnotowych, często nacechowane nostalgiczną tęsknotą za wspólnotą w jej postulowa- nym, wyidealizowanym wymiarze1. Socjologia miasta u swoich początków sytuuje problem wspólnoty jako kluczowy dla badania specyfiki miejskiego życia, od klasycznych rozważań Georga Simmla, poprzez dokonania zespołu Roberta E. Parka czy kulturalistyczne analizy Floriana Znanieckiego, aż po współczesne teorie „odnowy miast”2. Przeglądu literatury przedmiotu doko- nują w polskojęzycznych publikacjach m.in. Robert Idem3, Andrzej Majer4, Bohdan Jałowiecki i Marek Szczepański5 czy, w kontekście nowych zjawisk medialnych, np. Marta Olcoń-Kubicka6. Systematyczny obraz rozwoju ewo- lucji miejskiej wspólnoty od początków urbanizacji przedstawić można na skali od door-to-door community (bliskie relacje sąsiedzkie „drzwi-w-drzwi”), 1 Dyskusje pomiędzy zwolennikami tezy o „upadku” wspólnoty oraz ich przeciwnikami refe- rują między innymi Robyn B. Driskell, Larry Lyon, Are Virtual Communities True Communities? Examining the Environments and Elements of Community, „City Community” 2002, vol. 1, no 4; David Levinson, Kristen Christensen, Encyclopedia of community: from the village to the virtual world, Sage, Thousand Oaks 2003; Tony Blackshaw, Key Concepts in Community Studies, Sage, Los Angeles, London 2009. 2 Nie odnoszę się tu do rozważań na temat definiowania wspólnoty jako takiej. Jak pokazuje Barry Wellman, sama socjologia na swoje potrzeby używa różnych jej definicji. Barry Wellman, Physical Place and Cyberplace: The Rise of Personalized Networking, „International Journal of Urban and Regional Research” 2001, vol. 25, no 2, s. 228. 3 Robert Idem, Kształtowanie mikrośrodowiska jako miejsca wspólnoty, Wydawnictwo Poli- 4 Andrzej Majer, Odrodzenie miast, Wydawnictwo Scholar, Wydawnictwo Uniwersytetu techniki Gdańskiej, Gdańsk 2014. Łódzkiego, Warszawa 2014. 5 Bohdan Jałowiecki, Marek S. Szczepański, Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicz- nej, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006. 6 Marta Olcoń-Kubicka, Indywidualizacja a nowe formy wspólnotowości, Wydawnictwo Na- ukowe Scholar, Warszawa 2009. 14 Problemy z miejską wspólnotą poprzez place-to-place community (przemieszczanie się z miejsca do miejsca, gdzie przywiązanie do jednego miejsca traci na znaczeniu, a rozwój trans- portu i komunikacji pozwalają na łączenie większych grup), aż do współcze- snych przemian inicjowanych przez rozwój najnowszych mediów w modelu person-to-person connectivity (relacje pomiędzy konkretnymi osobami, zwią- zek z miejscem oraz sąsiedztwo nie mają znaczenia)7. To właśnie te ostatnie staną się podstawą moich rozważań na temat nowej miejskiej wspólnotowo- ści. Klasyk socjologii miasta, Aleksander Wallis, sytuuje miejską wspólnotę w mieście średniowiecznym, wskazując, iż nastanie ery przemysłowej przy- czyniło się do postrzegania zamieszkiwania miasta raczej w kategoriach ad- ministracyjnych niż wspólnotowych8. Istotną rolę w tym kontekście odgrywa wprowadzone przez niego pojęcie obszaru informacyjnego. Indywidualizacja obszarów informacyjnych prowadzi bowiem do degradacji elementu wspólno- towego, który zastępowany jest przez „podkultury” związane z grupami zawo- dowymi oraz innymi grupami interesów, co finalnie prowadzi do degradacji przestrzeni publicznej9. Wielorakość i ulotność miejskich kontaktów prowadzi do tego, że „poczucie codziennych więzi z miejską wspólnotą” sprowadza się do „ciągu styczności”10. Kontynuując rozważania słynnego socjologa, owe ciągi styczności odnaleźć można również w sieciowych formach społecznego życia, pojawiają się tu jednak liczne wątpliwości, które wynikają z automatycznego często przenoszenia klasycznych modeli do analiz najnowszych zjawisk. Dla przykładu, Marta Olcoń-Kubicka11 wskazuje na ten problem i jednocześnie dostrzega w działaniach forów internetowych brak „moralnego zobowiąza- nia”, charakteryzującego tradycyjne wspólnoty, zastępowanego przez „normy współżycia” oraz „poczucie swojskości”. Nowe formy określane są jako stabil- ne, nie wymagają całkowitego zaangażowania, działają też na zupełnie in- nych zasadach. Na pierwszym planie są wartości indywidualne, a odstępstwo nie jest piętnowane. W takiej sytuacji jednostka określana jest przez swoje kompetencje, umożliwiające jej swobodne przechodzenie z jednej grupy do 7 B. Wellman, op. cit. 8 Aleksander Wallis, Socjologia i kształtowanie przestrzeni, Państwowy Instytut Wydawni- czy, Warszawa 1971, s. 12. 9 Wallis wprowadza pojęcie obszaru informacyjnego, wskazując z jednej strony na jego zło- żoność (różne funkcje i typu znaków), z drugiej natomiast, na ilość obszarów informacyjnych w przestrzeni miasta, z których część na siebie zachodzi, część pozostaje w styczności, a część całkowicie się rozmija. Istotnym zagadnieniem jest tu zindywidualizowanie obszarów informa- cyjnych, które wynika z faktu, iż mieszkańcy miasta funkcjonują w wielu układach społecznych naraz i w ten sposób każdy mieszkaniec miasta żyje w „innym mieście”. Chodzi tu zatem o uni- kalną konfigurację obszarów informacyjnych, która sprawia, że doświadczenie miasta na pozio- mie komunikacyjno-społecznym jest niepowtarzalne i nie daje się sprowadzić do pewnych typów. Warto zauważyć, jak prekursorska jest to idea w stosunku do sytuacji, którą stwarza rozwój mediów sieciowych. 10 Aleksander Wallis, Informacja i gwar: o miejskim centrum, Państwowy Instytut Wydaw- niczy, Warszawa 1979, s. 57–59, 124. 11 M. Olcoń-Kubicka, op. cit. Wprowadzenie 15 drugiej. Zygmunt Bauman określa to mianem wspólnoty „szatniowej” lub też „wieszakowej” (peg community), która zorientowana jest zadaniowo i poprzez ten fakt efemeryczna oraz niezdolna do tworzenia trwałych relacji. Jednocze- śnie jest w pełni podporządkowana wymogom kultury konsumpcyjnej z jej postulatem nowości. Wspólnota szatniowa jest zaprzeczeniem communitas z jej anarchistycznym potencjałem i samowystarczalnością. Jako taka staje się symbolem upadku socjalności na rzecz zadaniowości i chwilowych kontak- tów12. Tego typu wspólnoty „wieszakowe” mają przede wszystkich charakter estetyczny, co przekłada się na ich powierzchowność i nietrwałość więzi, lecz zarazem bezproblemowość (jako niezobowiązujące nie wywołują lęku przed przywiązaniem)13. Jeśli chodzi zatem o nowe formy organizacji społecznej w mediach, nie można mówić o powrocie do wspólnoty w rozumieniu Tön- niesa, gdyż zmienia się charakter relacji jednostka – zbiorowość, oddając tej pierwszej decyzję o stopniu zaangażowaniu i ewentualnym przystąpieniu lub wystąpieniu ze wspólnoty14. Samo jednak przypisanie cechy „estetyczności” nowym formom organizacji społecznej posiada wymiar wartościujący i w spo- sób negatywny nawiązuje do tradycyjnego modelu, wskazując na rozmaite „braki”, które miałyby one posiadać, a jednocześnie utrzymuje się w narracji „dawnych dobrych czasów”. Biorąc pod uwagę takie zjawiska, jak chociażby crowdfunding czy kolektywne mapowanie, można, moim zdaniem, w ogóle zrezygnować z rozważań na temat ich „trwałości”, gdyż cecha ta nie stanowi punktu odniesienia dla opisu ich funkcjonowania, co nie przekreśla jednak możliwości współdziałania. Problem ten w coraz większym stopniu dotyczy również tego, co nazwać by można wspólnotą miejską, która silnie związana jest z rozwojem najnowszych technologii komunikacyjnych. Wątpliwości co do jej charakteru nie są zresztą niczym nowym i stanowią obiekt namysłu socjologów miasta od dawna. Mał- gorzata Dymnicka nawiązuje do tego problemu, zauważając, iż w socjologii funkcjonuje pojęcie miejskiej wspólnoty, którą wyróżniają takie cechy, jak: roz- miar, heterogeniczność mieszkańców, tolerancja, racjonalność w rozumieniu czasu i wartości oraz brak większego przywiązywania do tradycji15. Określając pojęcie miejskiej wspólnoty, należy również uwzględnić to, iż jest ona obiek- tem społecznego oraz architektonicznego eksperymentu – od Platona, poprzez renesansowe projekty Campanelli, Utopię More’a, aż po dwudziestowieczny rozkwit architektonicznych projektów idealnego społeczeństwa w pomysłach Roberta Owena, Ebenezera Howarda czy Le Corbusiera, które znajdują dziś wciąż swoich naśladowców i kontynuatorów m.in. w ramach Nowego Urba- nizmu, projektów „zielonych miast” czy rozmaitych pomysłów wpisujących 12 Zygmunt Bauman, Razem, osobno, tłum. Tomasz Kunz, Wydawnictwo Literackie, Kra- ków 2003, s. 180. Zygmunt Bauman, Wspólnota: w poszukiwaniu bezpieczeństwa w niepewnym świecie, tłum. Janusz Margański, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008, s. 25. 13 Z. Bauman, Wspólnota…, s. 97. 14 M. Olcoń-Kubicka, op. cit., s. 76–78. 15 Cytat za: R. Idem, op. cit., s. 24. 16 Problemy z miejską wspólnotą się w ogólną ideę „zrównoważonego rozwoju”16. Owe społeczne eksperymenty, nawet jeśli okazują się nieudane lub niemożliwe do zrealizowania, stanowią ważne punkty odniesienia w dyskusji nad problematyką miejskiej wspólnoty. Niejednokrotnie znajdują też swoje kontynuacje we współczesnych politykach miejskich, przywołując w nowym kontekście pytania o jej charakter, możliwo- ści tworzenia czy też odtwarzania, rewitalizacji etc. Na różnorodność socjologicznych definicji wspólnoty zwracają uwagę mię- dzy innymi Barry Wellman17, Tony Blackshaw18 oraz Robyn Bateman Driskell i Larry Lyon19. Wszyscy ci autorzy odwołują się do konstatacji George’a A. Hil- lery’ego Jr. z 1955 r., który przedstawił około dziewięćdziesięciu czterech de- finicji wspólnoty, wskazując na różne elementy przyjmowane jako wyróżniki i dzieląc definicje na te, poświęcone ogólnym cechom wspólnotowości i te, do- tyczące zbiorowości wiejskich. Co istotne, pomimo dzielących je różnic, Hillery wymienił trzy podstawowe komponenty cechujące wspólnotę: miejsce, kolek- tywne więzi oraz interakcję20. Autor nie poświęcił jednak odrębnego miejsca definicjom wspólnoty miejskiej, co wydaje się interesujące z perspektywy ni- niejszych rozważań, gdyż pokazuje, iż pomimo wskazania powyższych kom- ponentów całościowe ujęcie zjawisk wspólnotowych w mieście nastręcza pew- nych problemów. Na problemy z definicją wspólnoty wskazują również autorzy Encyclo- pedia of Community, deklarując, że celem, leżącym u podstaw tej obszernej pracy, było zniwelowanie sytuacji, w której prawie wszystkie formy działania zbiorowego mogą być uznane za wspólnotę. Jednocześnie, bazując na doświad- czeniach Kroebera i Kluckhohna w definiowaniu kultury, nie widzieli oni ko- nieczności poszukiwania jednej definicji wspólnoty, a jedynie zgromadzenie różnych perspektyw, które mogą ją opisywać21. Takie rozwiązanie prowadzić może jednak do wątpliwości i konstatacji o jałowości samej dyskusji na temat wspólnoty oraz do postulowania rezygnacji z posługiwania się tym terminem22. Wskazać można jednocześnie, jak robi to np. Tony Blackshaw, na współczesną tendencję do „przywłaszczania” pojęcia wspólnoty w rozmaitych ideologiach 16 Jak zauważa Ewa Rewers, ponowoczesne miejskie utopie drugiej połowy dwudziestego wieku opierają się na idei wycofania, w przeciwieństwie do wcześniej dominującej idei postępu i liniowego rozwoju. Są to utopie nostalgiczne, które budowane są na społecznym dystansie i prze- strzennym oddaleniu. E. Rewers, Triumf i upadek ponowoczesnych utopii miejskich. Jak utopie miejskie przekształcały się w towar?, „Kultura i Społeczeństwo” 2005, nr 1, s. 13. 17 B. Wellman, op. cit., s. 228. 18 T. Blackshaw, op. cit. 19 R. B. Driskell, L. Lyon, op. cit. 20 George Hillery, DEFINITIONS OF COMMUNITY: AREAS OF AGREEMENT, „Rural Sociology” 1955, vol. 20, no 2. 21 Introduction, D. Levinson, K. Christensen, op. cit., s. XXXVII. 22 Na ten temat wypowiadają się m.in. Colin Bell i Howard Newby w The Sociology of com- munity: a selection of readings oraz Community studies: an introduction to the sociology of the local community, wskazując, że nie stworzono satysfakcjonującej i przydatnej badawczo definicji wspólnoty, a wśród znanych (w połowie lat 70., gdy to pisali) definicji jedynym wspólnym elemen- tem jest człowiek. Za: ibidem, s. 226. Wprowadzenie 17 i politykach23 (również miejskich), a wreszcie i w marketingu w postaci bran- dingu wspólnoty (w tym przypadku w formie określonych polityk i strategii miejskich, mających na celu promowanie konkretnej marki miejskiej). Ilość publikacji wciąż powstających na temat różnych form zbiorowości określanych jako „wspólnoty” zdaje się jednak temu przeczyć i wciąż mamy do czynienia z próbami podejmowania na nowo dyskusji na temat jej kryzysu, regeneracji etc., co zyskuje szczególnie interesujący wymiar w kontekście rozwoju mediów. Żywy jest również nurt społecznego aktywizmu postulujący odbudowę wspól- noty – a zwłaszcza dotyczy to wspólnoty miejskiej24. Ten ostatni znajduje swo- je nowe oblicze na forum kolektywnej aktywności w mediach sieciowych, gdzie wskazywane w powyższych pracach wyznaczniki wspólnotowości nie znajdują często racji bytu. Jednocześnie pojawia się silna potrzeba określenia pojawia- jących się zjawisk i opisania ich za pomocą formuły w jakiś sposób łączącej zjawiska medialne z istniejącym dorobkiem teoretycznym na temat wspólnoty miejskiej. Ten swoisty zwrot w stronę problematyki wspólnoty wyjaśnić można mię- dzy innymi tendencją do zwiększania się interdyscyplinarności badań, która ujawnia dotychczasowe ograniczenia w badaniu przejawów omawianego zja- wiska, co szczególnie jest widoczne w dziedzinie historii25. Stwarza to, moim zdaniem, ogromną okazję do podjęcia dyskusji przez kulturoznawstwo i kultu- rowe studia miejskie, wykorzystujące badania mediów oraz badania z zakresu zachowań konsumentów jako swoistej „publiczności miasta”. W tym miejscu należy jednak zwrócić uwagę, że wspomniany zwrot nace- chowany jest często idealistycznym dążeniem do odbudowy czegoś, co nie tylko nie istniało, ale również nie mogło istnieć w takim kształcie, jaki się często postuluje. Co więcej, w jej idealistycznych wyobrażeniach pomijane są aspek- ty związane z ograniczaniem wolności i wykluczeniem. Postulując powrót do wspólnoty, niejako milcząco zakłada się oczywistość zgodności poglądów i zdolność do porozumienia, zapominając, że to ostatnie osiągane jest często nie tylko w wyniku skomplikowanych negocjacji i kompromisów, ale również w wyniku przemocy – i dzieje się to zarówno w relacjach określanych jako „tradycyjnie” wspólnotowe, jak i w ich najnowszych formułach, gdzie okre- ślenie „kolektywny” może nieść ze sobą negatywne konotacje i wprowadzać modele działania oparte na nierównowadze relacji, a nawet wyzysku (wątpli- wości takie niesie ze sobą np. forma współpracy, jaką jest crowdfunding). Jak zauważa Zygmunt Bauman, współcześni poszukiwacze wspólnoty skazani są na los Tantala i Syzyfa oraz wieczną mękę, bowiem każde odnalezienie upra- gnionej wspólnoty przynosi rozczarowanie i potęguje lęki, zamiast je niwelo- wać, a odnajdywana wspólnota nie jest podobna do tej wymarzonej26. Również David Levinson i Kristen Christensen zauważają, iż problem ze wspólnotą nie 23 T. Blackshaw, op. cit., s. 5 i dalsze. 24 Dla przykładu próby takiej podejmuje się David B. Clark. David B. Clark, The Concept of Community: A Re-Examination, „The Sociological Review” 1973, vol. 21, no 3. 25 Introduction, D. Levinson, K. Christensen, op. cit., s. XXXIX. 26 Z. Bauman, Wspólnota, s. 17, 27. 18 Problemy z miejską wspólnotą polega na jej upadku, ale negowaniu pewnych jej aspektów. Jest ona bowiem kluczowa dla rozwoju takich wartości jak tolerancja czy cnoty obywatelskie, ale również stanowi podstawę fundamentalizmu, rasowej segregacji oraz prze- mocy27. Znajduje to, rzecz jasna, swoje przełożenie na kontrowersje wokół pew- nych aspektów polityk miejskich oraz nowych form wspólnotowości w mediach (zwłaszcza mediach społecznościowych). W tej dyskusji istotny jest wątek de- mokracji, która jest całkowicie obca tradycyjnej, zhierarchizowanej zbiorowo- ści. Wspólnota niesie przecież za sobą konieczność podporządkowania się, co często odbywa się kosztem dobra jednostki. Dodatkowy problem stanowi fakt, iż wartości wspólnotowe odbierane są w sposób emocjonalny, a jednocześnie stają się podstawą budowania strategii „naprawczych” i programów gospodar- czo-politycznych. W ten sposób „pozytywne” pojęcie wspólnoty przypisywane jest określonym frakcjom i programom28. Wszystko to odnajdujemy również w politykach miejskich oraz oddolnych działaniach aktywistów i w przekonaniach samych mieszkańców, którzy dosto- sowują swoje działania do przyjętego pojęcia wspólnoty, formułując niekiedy nierealistyczne oczekiwania. Ten ostatni problem dotyka np. mieszkańców no- wych, zamkniętych osiedli, którzy, kierując się wykreowaną przez deweloperów wizją, spodziewają się życia w bezproblemowej, zgodnej i bezpiecznej wspólno- cie, tak jakby wszystko, co może zakłócać ów wyimaginowany porządek, znaj- dowało się „na zewnątrz” i jakby kluczowym elementem demokracji nie była różnorodność poglądów. W tej sytuacji wielopoziomowość kontaktu – w tym sie- ciowego, np. poprzez fora mieszkańców – odsłania rzeczywisty i złożony kształt relacji, które nie wpisują się w model wspólnoty traktowanej jako „brand”. Przemiany medialne, a w tym rozwój mediów sieciowych, społecznościo- wych, mobilnych, lokacyjnych29 i wszystko, co określić można w kategoriach 27 Tony Blackshaw, odnosząc się do tego problemu, koncentruje się na krytyce Roberta Nis- beta, który w swoim entuzjazmie dla pojęcia wspólnoty pomija jej aspekty związane z pragnie- niem ustawiania się w opozycji do „inności”. T. Blackshaw, op. cit., s. 21 i dalsze. Wątek podejmuje w swoich pracach również Zygmunt Bauman, wskazując na jej negatywny wymiar i dylemat wol- ności jednostek, a jednocześnie na nostalgiczną tęsknotę za wspólnotą w płynnie-nowoczesnym świecie. Z. Bauman, Wspólnota… 28 Levinson i Christensem pokazują m.in., że w zależności od przyjętej interpretacji pojęcie małej wspólnoty może być rozumiane przez amerykańskich konserwatystów jako wrogie kapita- lizmowi (w ujęciu lewicowej myśli komunitaryzmu, gdzie zagraża przedsiębiorczej sile jednostek) lub zgodne z pionierskim duchem Ameryki (powrót do idei samowystarczalności w produkowaniu żywności i małych rodzinnych gospodarstw). Introduction, D. Levinson, K. Christensen, op. cit., s. XXXVIII. 29 Terminami tymi będę się posługiwać w zależności od uwypuklanego w danym miejscu aspektu działania mediów, jednak najczęściej będę używać w odniesieniu do całokształtu opisy- wanych tu zjawisk pojęcia „media sieciowe”. Skłania mnie do tego, z jednej strony, ich specyfika nakierowana na działania wspólnotowe oraz fakt funkcjonowania w przestrzeniach hybrydycznych, na co wskazuje Ryszard W. Kluszczyński (Ryszard W. Kluszczyński, Sztuka interaktywna: od dzieła – instrumentu do interaktywnego spektaklu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2010, s. 19. oraz chęć uwydatnienia aspektu procesualności, która wpływa na konieczność przefor- mułowania dotychczasowych ustaleń na temat problemu miejskiej wspólnotowości (na aspekt ten w odniesieniu do nowego języka opisu obrazów, przekraczającego ograniczenia reprezentacjonizmu, pisze Anna Nacher. A. Nacher, Media lokacyjne, s. 40.). Jeśli chodzi o rozumienie pojęcia „media Wprowadzenie 19 CMC (computer-mediated-communication) i CMI (computer-mediated-inte- raction), stwarzają nowy kontekst dla tej dyskusji, skłaniając do ponownego zadawania pytań o miejską (medialną) wspólnotę oraz relacje funkcjonujące w jej ramach. W pojęciach, takich jak sąsiedztwo, kultura uczestnictwa czy wspólnoty wiedzy (tworzone przez „plemiona”, „roje” lub „tłumy”) kryje się za- równo potencjał odkrywania nowej miejskiej wspólnotowości, jak i zagrożenie w próbach odnajdywania śladów wyidealizowanego pierwowzoru. Problem ten dostrzec można już w badaniach Szkoły Chicagowskiej, gdzie znajdujemy silny element nostalgii za tradycyjną wspólnotą, a zatem i dążenie do znajdowania jej odpowiedników w chaotycznej, zdezorganizowanej przestrzeni nowoczesne- go miasta30. Widoczny jest także w pracach wciąż na nowo przywoływanych badaczy, konkludujących upadek lub kryzys wspólnotowości – m.in. Roberta Putnama i Luisa Wirtha – którzy przyjmują za punkt wyjścia formułę wspól- notowości nieadekwatną do charakteru współczesnej metropolii i stwarzają niejako zwierciadlane odbicie „utopii nostalgicznych”. Problem ten, wraz z wątpliwościami na temat kontaktów typu CMC i CMI, przenosi się na dyskusje o mieście jako przestrzeni kształtowanej medialnie. Na nowo odżywają również pytania o powierzchowność i ulotność miejskich kontaktów, które obecnie w dużym stopniu zapośredniczane są przez media. Szczególny kontekst wnosi współczesna kultura konsumpcyjna i powstające w jej obrębie nowe formy zbiorowego działania, identyfikowane niekiedy jako odmiany wspólnotowości. Wydają się one szczególnie warte przedyskutowa- nia z perspektywy badań miejskich, gdyż nie tylko miasta stanowią centra konsumpcyjnych stylów życia, ale również same są promowane jako produk- ty w ramach rozmaitych strategii brandingu. W tej sytuacji również szeroko i w różny sposób pojmowana wspólnota staje się obiektem działań marketin- gowych oraz przedmiotem konsumpcji. W tym kontekście należy zauważyć, iż same pojęcia wspólnoty i konsu- meryzmu postrzegać można jako reprezentacje dwóch sposobów życia pozo- stających w sprzeczności. Idąc tym tropem, podkreśla się m.in. rozluźnienie lokacyjne”, to oprócz wspomnianej pozycji przydatna jest tu również definicja Christiana Licoppe, która określa je jako „definiowane przez jakiekolwiek sieciowe usługi dostępne poprzez mobilne urządzenia, które są w stanie dostarczać użytkownikom będącym w ruchu refleksyjnej świadomości lokalizacji siebie oraz innych lub wzajemnej bliskości w przestrzeni”. Christian Licoppe, Merging mobile communication studies and urban research: Mobile locative media, “onscreen encounters” and the reshaping of the interaction order in public places, „Mobile Media Communication” 2013, vol. 1 no 1, s. 123. Warto również przywołać Michiela de Lange, który wymienia następujące aspek- ty działania mediów lokacyjnych: nawigacja i odnajdywanie drogi, pomiary i wizualizacja tego, co do tej pory pozostawało niewidoczne, uzupełnianie fizycznych lokalizacji o informacje cyfrowe, or- ganizacja społecznych interakcji oraz gry miejskie (pervasive games – po polsku często używa się określenia „gry miejskie”, co niedokładnie oddaje „wszechogarniający” charakter, ale z kolei dobrze wpisuje się w „miejskość” opisywanych tu praktyk). Michiel L. de Lange, Moving circles: mobile media and playful identities, Erasmus MC: University Medical Center Rotterdam. Dostępne pod adresem: http://hdl.handle.net/1765/21334, s. 145. 30 Agata Skórzyńska, Działanie w mieście. W poszukiwaniu miasta jako praxis, [w:] Kultu- rowe studia miejskie. Wprowadzenie, Ewa Rewers (red.), Narodowe Centrum Kultury, Warsza- wa 2014. 20 Problemy z miejską wspólnotą relacji rodzinnych jako jedną z konsekwencji społecznych przemian towarzy- szących industrializacji, urbanizacji i rozwojowi kapitalizmu31. Nie oznacza to jednak koniecznie degeneracji więzi międzyludzkich, można bowiem wskazać, iż deficyt zaufania w sferze do tej pory przynależnej rodzinie zastępowany jest przez nowy typ związków pozostających w sferze wyboru, a jednocześnie stanowiących swego rodzaju odpowiedź na kryzys wspólnoty w rozumieniu tradycyjnym32. Podobnie ujmuje to Ethan Watters, który postrzega zjawiska osłabiania więzi rodzinnych i wzmacniania przyjacielskich jako charaktery- styczne dla „miejskich plemion”, które stanowią fenomen pokoleniowy będący zaprzeczeniem negatywnego wizerunku tzw. pokolenia X w rozumieniu wy- alienowanych, aspołecznych slackerów33. Na marginesie można zauważyć, że problem pokoleniowości w interesują- cy sposób przeplata się z zagadnieniem miejskiej wspólnotowości. O ile Wat- ters postuluje uznanie pokolenia X za podstawę „miejskich plemion” – i należy podkreślić, że to właśnie „iksy” stworzyły podwaliny współczesnej medialnej kultury uczestnictwa34 – to częściej mówi się o tym, że to tzw. millenialsi sta- 31 Alan E. Aldridge, Konsumpcja, tłum. Maciek Żakowski, Sic!, Warszawa 2006, s. 130. 32 W tym kontekście interesujące są uwagi Alvina Tofflera, który w następujący sposób pisał na temat grup samopomocowych, gdzie „nałogowi palacze, jąkały, niedoszli samobójcy, hazardzi- ści, anginowcy, rodzice bliźniaków, obżartuchy i inni ludzie złączeni jakimś wspólnym zmartwie- niem – tworzą gęstą sieć organizacji, która zazębia się i stapia z nowym modelem rodziny oraz z nowymi strukturami przedsiębiorstw gospodarczych trzeciej fali”. Alvin Toffler, Trzecia fala, tłum. Ewa Woydyłło, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986, s. 314. 33 Ethan Watters, Urban Tribes: Are Friends the New Family?, Bloomsbury, London 2004. Problem slackerów omówiłam szerzej w pracy: Blanka Brzozowska, Gen X: pokolenie konsumen- tów, Rabid, Kraków 2005. 34 Na uwagę zasługują krytyczne głosy przedstawicieli pokolenia X, wyrażające sprzeciw wobec komercjalizacji kultury uczestnictwa i kultury medialnej, za której twórców się uważają. Mamy tu do czynienia z klasycznym pokoleniowym sporem, gdzie wchodzący już powoli w wiek średni przedstawiciele pokolenia X poddają krytyce bezrefleksyjny, ich zdaniem, stosunek tzw. millenialsów do kultury medialnej i konsumpcyjnej. Na ten temat zob. Jeff Gordinier, X saves the world: how Generation X got the shaft but can still keep everything from sucking, Viking, New York 2008. Zupełnie inne stanowisko prezentuje Axel Bruns, opisując nowe środowiska, które określa mianem produsage (zob. rozdz. Od prosumpcji do produsage w niniejszej pracy ). Autor wiąże je z pojawieniem się tzw. „generacji C” – przy czym podkreśla, że nie jest ona definiowana jedynie poprzez wskaźnik demograficzny, a raczej poprzez skłonność do przyjmowania konkret- nych postaw, zwłaszcza jeśli chodzi o uczestnictwo w sieciowych wspólnotach wiedzy. „C” oznacza „kreatywne, kolaboracyjne, krytyczne, kombinatoryczne i komunikatywne” (creative, collabora- tive, critical, combinatory, and communicative). Axel Bruns, Blogs, Wikipedia, Second life, and Beyond: from production to produsage, Peter Lang, New York 2008, s. 341–343. Owo „C” można jednak również, jak chcą twórcy portalu Trendwatching, tłumaczyć jako content, wiążąc problem pokolenia z cyrkulowaniem i tworzeniem treści w sieci. „C” oznacza tu również „kreatywność (creativity), stopniowy upadek (casual collapse – chodzi tu o stopniową transformację istnieją- cych modeli działania z wykorzystywaniem ich najlepszych aspektów, zob. również ibidem, s. 90), kontrolę (control) oraz sławę (celebrity). Komponenty te składają się na specyfikę tworzenia treści przez pokolenie „C”, które wykorzystuje upadek powszechnych przekonań na temat pożądanych i efektywnych ścieżek kariery i kieruje się w stronę tzw. zawodów kreatywnych. Wiąże się to z kluczowymi potrzebami uzyskiwania kontroli nad procesem tworzenia treści oraz procesem kon- sumpcji (co przejawia się m.in. w idei współ-kreowania) oraz dążeniem do zaprezentowania swo- ich dokonań szerokiej publiczności. Zob. http://trendwatching.com/trends/GENERATION_C.htm Wprowadzenie 21 nowią motor nowych miejskich inicjatyw35. To oni bowiem poświęcają więcej uwagi zdrowemu stylowi życia, w tym również zainteresowani są tzw. pieszy- mi strefami w mieście, rezygnują z modelu mieszkania na przedmieściu, wyżej ceniąc atrakcje miejskiego życia i, dodajmy, jako tacy spełniają kryteria przy- należności do „klasy kreatywnej”. Pozostaje jednak wątpliwość, na ile owo za- angażowanie millenialsów stanowi element szerszej społecznej zmiany, a na ile po prostu nowy wymiar konsumpcyjnego stylu życia, będącego tylko jedną z propozycji oferowanych przez miasto jako przestrzeń konsumpcji. Spoglą- dając na ten problem krytycznie, można powiedzieć, że jeśli chodzi o miejskie inicjatywy, owo zaangażowanie często sprowadza się do „lajkowania” stron na Facebooku i chwilowych zrywów, które nie znajdują jednak przełożenia na trwałe zmiany w jakości miejskiej przestrzeni. Przyjęcie takiej perspektywy postrzegania powyższego problemu skłania do przedstawiania „kreatywnego miasta” w jego najbardziej pesymistycznym ujęciu, do czego powrócę szerzej w rozdziale poświęconym temu tematowi. Postawę millenialsów wpisać można jednak również w to, co Ray Pahl określa mianem „przyjacielskiego społeczeństwa”, i co wiązać się ma z „bar- dziej ludzką i twórczą polityką”, która wynika z tych samych uwarunkowań, co współczesne tendencje związane z wolnością kreowania tożsamości i stylu życia36. Chodzi tu o przeformułowanie modelu organizacji społecznej z uprzywi- lejowaniem jednych typów relacji kosztem innych, jednak bez postrzegania tego w kategoriach straty, a raczej potencjału czy możliwości. Nie chodzi tu zatem jedynie o ekspresję indywidualnej tożsamości w ramach danego stylu życia, ale w równym stopniu o swobodne kreowanie wzorów życia społecznego. W takim ujęciu, można powiedzieć, że rozwój nowych technologii przyczynia się do umac- niania kontaktów przyjacielskich i są to kontakty nie tyle w sieci społecznej, co we „wspólnocie personalnej”37. Oznacza to, że „przyjaciele naszych przyjaciół” nie mają już dla nas większej wartości, gdyż ich nie wybieramy sami, co jest znamienne w kontekście rozwoju mediów społecznościowych i „przyjacielskich” połączeń w modelu Facebooka. Pozostawmy na ten moment otwartą kwestię, jak to się ma do relacji pomiędzy użytkownikami miasta czy raczej podmiotami lub istotami miejskimi38, które cechuje nowy rodzaj medialno-miejskiej mental- Na ten temat zob. również Yochai Benkler, Bogactwo sieci: jak produkcja społeczna zmienia rynki i wolność, tłum. Rafał Próchniak, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008. 35 Mike Lydon, Anthony Garcia, Tactical urbanism: short-term action for long-term change, Island Press, Washington DC 2015, s. 65 i dalsze. 36 Ray Pahl, Przyjaźń – społeczne spoiwo współczesnego życia społecznego?, tłum. Marta Śle- boda, [w:] Socjologia codzienności, Piotr Sztompka, Małgorzata Bogunia-Borowska (red.), Wydaw- nictwo Znak, Kraków 2008, s. 177. 37 A. E. Aldridge, op. cit., s. 133–134. 38 Odnoszę się tu, za Ewą Rewers, do określenia urban being poprzez analogię do human being. Zdaniem autorki, można w tym kontekście mówić o „podmiotach miejskich” (Ewa Rewers, Miejska przestrzeń kulturowa: od laboratorium do warsztatu, [w:] Kulturowe studia miejskie. Wpro- wadzenie, Ewa Rewers (red.), Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2014, s. 53) lub też o „istotach miejskich” (Ewa Rewers, Miasto-twórczość: wykłady krakowskie, Akademia Sztuk Pięknych im. J. Matejki, Kraków 2010, s. 135). Używam tego określenia, mając świadomość jego wieloznaczności. 22 Problemy z miejską wspólnotą ności, konkludując jedynie, że doszukiwanie się w nowych formach współpracy sieciowej „złotego wieku przyjaźni” wydaje się jednak nad wyraz optymistyczne i wpisuje się w model sentymentalnych poszukiwań „dawnej wspólnoty”. Wspo- minam o tym problemie, gdyż ma on również swoje przełożenie na dyskusję o kulturze uczestnictwa i nowych formach wspólnotowości, określanych jako „tłumy”, „roje” czy „plemiona”, które uznaję za kluczowe dla rozwoju współcze- snych miejskich kultur i jednocześnie znajdujące swoje miejsce w najnowszej odsłonie debaty o miejskiej wspólnocie. Redaktorzy Encyclopedia of Community: From the Village to the Vir tual World wskazują we wstępie pracy na dwie książki, które zmieniły sposób my- ślenia o wspólnocie w latach 90. po pesymistycznych konstatacjach przepro- wadzonych wcześniej m.in. przez Luisa Wirtha, Roberta Nisbeta czy Roberta Putnama39. Pozycje te to Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier Howarda Rheingolda40 oraz The great good place: cafés, coffee shops, bookstores, bars, hair salons, and other hangouts at the heart of a communi- ty Raya Oldenburga41. Wyznaczają one dwa interesujące kierunki myślenia o wspólnocie. Pierwszy koncentruje się wokół pytań na temat charakteru sa- mych więzi wspólnotowych w oderwaniu od tradycyjnej podstawy, jaką stano- wiło wspólne miejsce, i w obliczu przenoszenia tej sfery społecznego życia do sieci. Drugi zmierza do redefinicji miejsca, w nim doszukując się źródła proble- mu i zarazem jego rozwiązania. Oba te kierunki znajdują swoje odzwierciedle- nie w tym, co nazywam nową miejską wspólnotowością, w taki czy inny sposób wpisując się w przemiany współczesnego miejskiego życia. Jednocześnie skła- niają się w stronę refleksji o konieczności odbudowy, regeneracji czy tworzenia nowych form wspólnoty, nie będąc jednak wolnymi od nostalgicznego myśle- nia o jej kształcie i funkcjonowaniu. Problematyczność takiego „odzyskiwania” wspólnotowości, jak zostało pokazane powyżej, uwidacznia się już na poziomie definicyjnym42. Uważam, że trzeba podkreślić istnienie owej nostalgiczności, gdyż uznać ją należy za istotny element różnorakich, „kolektywnych” działań miejskich. W odniesieniu do polityk miejskich wiąże się to również z udziałem w nich podmiotów instytucjo- nalnych i gospodarczych, czego konsekwencją jest inne rozumienie „podmiotu miejskiego”. Podąża- jąc śladem rozważań Ewy Rewers, chodziło mi jednak o podkreślenie oderwania zamieszkiwania w miejscu (w rozumieniu fizycznego miejsca, przestrzeni miasta) od miejskości. Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do nowych praktyk medialnych, o których piszę w tej książce. 39 Słynna praca Bowling Alone wydana została w 2000 r. (zob. Robert D. Putnam, Samot- na gra w kręgle: upadek i odrodzenie wspólnot lokalnych w Stanach Zjednoczonych, tłum. Prze- mysław Sadura, Sebastian Szymański, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008), jednak głośny artykuł będący jej zapowiedzią Putnam opublikował 5 lat wcześniej. 40 Howard Rheingold, The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier, MIT Press, Reading Massahusetts 1993. 41 Ray Oldenburg, The great good place: cafés, coffee shops, bookstores, bars, hair salons, and other hangouts at the heart of a community, Marlowe, New York 1999. 42 Analogiczne problemy definicyjne dotyczą zresztą również samego pojęcia miasta w socjo- logii, na co m.in. zwracał uwagę w swoim słynnym artykule Luis Wirth. Luis Wirth, Urbanism as a Way of Life, „American Journal of Sociology” 1938, vol. 44, no 1. Jeszcze Nowszy Urbanizm 23 Poszukiwanie idealizowanej wspólnotowości w odniesieniu do redefinicji miej- sca zyskuje we współczesnej dyskusji nad miastem sojusznika, jakim jest odno- wiona formuła Nowego Urbanizmu oraz inspiracje płynące z prac takich bada- czy, jak Jane Jacobs, Lyn H. Lofland czy William H. Whyte. Przywołuje to na nowo takie pojęcia, jak sąsiedztwo, zaufanie i współpraca i realizuje się w pro- jektach spod znaku tzw. placemaking czy miejskiego ogrodnictwa, stanowi też ważny element polityk miejskich odwołujących się do kreatywności, czyniąc ze wspólnoty „temat” miasta. Z kolei oderwanie od materialnej podstawy miejsca i skierowanie zainteresowania na relacje zapośredniczane przez media sytuuje problem miejskiej wspólnotowości w kontekście dyskusji o wspólnocie wirtual- nej oraz kulturze uczestnictwa. Najnowsza odsłona tych fenomenów realizu- je się w czymś, co proponuję nazywać „urbanizmem społecznościowym”, a co przejawia się chociażby w miejskim crowdfundingu czy mobilnych aplikacjach wpisujących się w ideę „miasta grywalnego” (playable city). W celu lepszego zrozumienia, czym miałby on być, proponuję bliższe przyjrzenie się niektórym jego inspiracjom, a zwłaszcza Nowemu Urbanizmowi. Jeszcze Nowszy Urbanizm Przywołane wcześniej problemy, związane z definicją wspólnoty pojawia- ją się również w krytycznej dyskusji nad Nowym Urbanizmem i postulowaną przez niego, architektonicznie zaplanowaną odnową miejską, której, w obec- nym kształcie, towarzyszyć mają regeneracja miejskich centrów i śródmieść, zmniejszanie miejskiego rozproszenia przez tworzenie sąsiedzkich wspólnot oraz niwelowanie segregacji społecznej. Równocześnie pojawiają się tu zało- żenia związane z ochroną środowiska naturalnego oraz dorobku kulturowe- go (głównie w postaci regeneracji zdegradowanej zabudowy). Odbywa się to za sprawą nawiązań do historycznych form zabudowy w formie neotradycjo- nalizmu43. Rzecz jasna, Nowy Urbanizm jest ruchem złożonym, a jego naj- nowsze wersje, będące efektem wieloletniej ewolucji, często odcinają się od wizji założycieli z lat 80. i 90., które znalazły swoje karykaturalne ziszcze- nie w takich projektach jak słynne Celebration na Florydzie (czemu przyjrzę się bardziej szczegółowo w rozdziale poświęconym tematyzacji wspólnoty)44. 43 Karta Nowej Urbanistyki, „Urbanista” 2005, nr 6. A. Majer, Odrodzenie miast…, s. 175 i dalsze. Peter Katz, The New Urbanism: Toward an Architecture of Community, McGraw-Hill Education, New York 1993. Krystyna Solarek, Współczesne koncepcje rozwoju miasta, „Kwartal- nik Architektury i Urbanistyki” 2011, t. 56, nr 4, s. 57 i dalsze. Mark Gottdiener, Leslie Budd, Key Concepts in Urban Studies, Sage, London; Thousand Oaks, California 2005, s. 96 i dalsze. R. Idem, op. cit., s. 60 i dalsze. Joseph Rykwert, Pokusa miejsca, tłum. Tomasz Bieroń, Międzyna- rodowe Centrum Kultury, Kraków 2012, s. 252 i dalsze. 44 Pierwszy Kongres CNU odbył się w roku 1993. Jego obecny kształt prześledzić można na oficjalnej stronie https://www.cnu.org/ Niektórzy z jego popularyzatorów przenieśli swoje
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miejskie tłumy. Miasto i wspólnotowość w dobie sieciowej współpracy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: