Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00493 008535 10488570 na godz. na dobę w sumie
Mistrz Benedykt - królewski architekt Zygmunta I - ebook/pdf
Mistrz Benedykt - królewski architekt Zygmunta I - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 497
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883–242–1519–5 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W historiografii istnieje długa tradycja monografii poświęconych architektom. Niniejsza praca stanowi próbę wpisania się w tę tradycję, a przyjęcie jako obiektu badań postaci mistrza Benedykta podejmującego szereg zleceń na dworze Zygmunta I, wynika z zainteresowania klasą jego architektonicznych realizacji oraz dużym jak na polskie warunki zasobem archiwaliów dokumentujących jego działalność. Szczególnym impulsem do napisania tej książki była zakończona niedawno, kolejna wielka restauracja zamku wawelskiego, dostarczająca ogromnej ilości danych na temat architektury tej rezydencji, w znacznej części ukształtowanej właśnie pod kierunkiem mistrza Benedykta.

Część tych informacji nie została jeszcze wykorzystana w literaturze naukowej, w odniesieniu do działalności tego architekta. Badania nad architekturą nowożytną w Polsce prowadzone po II wojnie światowej, pozwoliły znacznie rozszerzyć krąg budowli przypisywanych mistrzowi Benedyktowi, zarówno na podstawie przekazów archiwalnych jak również analizy formalnej i porównawczej. Szczególnie istotne w tym względzie były prace, poświęcone rezydencjom Zygmunta Starego w Piotrkowie i Sandomierzu, łączonym z działalnością budowlaną Benedykta już w przedwojennej literaturze przedmiotu. W kontekście twórczości architektonicznej mistrza Benedykta, oprócz próby jej charakterystyki, w publikacji analizie poddane zostaną również zagadnienia będące od dawna przedmiotem ogólnej refleksji historyków sztuki: kategoria stylu oraz status zawodowy budowniczych ukształtowanych jeszcze w późnogotyckiej tradycji artystycznej, działających na progu nowożytności.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

TOMASZ RATAJCZAK MISTRZ BENEDYKT – KRÓ LEWSKI ARCHITEKT ZYGMUNTA I ARS VETUS ET NOVA universitas MISTRZ BENEDYKT – KRÓ LEWSKI ARCHITEKT ZYGMUNTA I INSTYTUT HISTORII SZTUKI UNIWERSYTETU JAGIELLOŃ SKIEGO ARS VETUS ET NOVA REDAKTOR SERII Wojciech Bałus TOM XXXIV TOMASZ RATAJCZAK MISTRZ BENEDYKT – KRÓ LEWSKI ARCHITEKT ZYGMUNTA I Kraków © Copyright by Tomasz Ratajczak and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011 ISBN 97883–242–1519–5 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne EDYTA PODOLSKA-FREJ Projekt okładki STUDIO U Na okładce Zamek Królewski na Wawelu – portale w południowej izbie I piętra skrzydła wschodniego. Fot. Tomasz Ratajczak Publikacja dofinansowana przez MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO SpiS treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki i w świetle źródeł archiwalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1. Mistrz Benedykt w literaturze historyczno-artystycznej . . . . . 13 1.2. Mistrz Benedykt w źródłach archiwalnych . . . . . . . . . . . . . . . 32 2. Sejmowa rezydencja Zygmunta i w piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 2.1. turris in modum arcis petricoviae aedificata . . . . . . . . . . . . . . 36 2.2. rola projektanta i geneza architektury pałacu w piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.3. Warsztat budowlany pałacu w piotrkowie i pochodzenie mistrza Benedykta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 3. Zamek królewski na Wawelu – wspólne dzieło architektów włoskich i mistrza Benedykta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 3.1. Zamek królewski na Wawelu – pierwszy etap przebudowy (1500–1517) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 3.2. Geneza architektury zamku wawelskiego . . . . . . . . . . . . . . . . 149 3.3. Mistrz Benedykt na Wawelu przed 1519 rokiem – problem kuchni i łaźni królewskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 3.4. Skrzydło wschodnie krakowskiej rezydencji Zygmunta i (1519–1529) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 3.5. rola mistrza Benedykta oraz jego warsztatu w nowożytnej przebudowie zamku wawelskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 4. Zamki królewskie w Sandomierzu i Niepołomicach . . . . . . . . . . . . . . . 255 4.1. Udział mistrza Benedykta w przebudowie zamku sandomierskiego (1514/1520–1527) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 4.2. prace mistrza Benedykta na zamku w Niepołomicach . . . . . 268 5. Dzieła architektury hipotetycznie przypisywane mistrzowi Benedyktowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 6. Mistrz Benedykt i „styl między stylami” w architekturze przełomu średniowiecza i nowożytności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 6.1. Oddziaływanie architektury mistrza Benedykta . . . . . . . . . . . 313 6.2. czy istniał styl „gotycko-renesansowy” w architekturze? . . . 317 7. Architekt czy murator? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Źródła ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 WStęp prezentowanym w tej książce rozważaniom na temat mistrza Benedykta, królewskiego architekta Zygmunta i, przyświeca przekonanie, że przeciw- stawianie „historii sztuki bez nazwisk” i „historii artystów” jest dylematem pozornym, a humanizujące wizję przeszłości poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o autorstwo dzieła sztuki stanowi jedną z najważniejszych powin- ności naszej dyscypliny naukowej. W historiografii istnieje długa tradycja monografii poświęconych architektom1. Niniejsza praca stanowi próbę wpisania się w tę tradycję, a przyjęcie jako obiektu badań postaci mistrza Benedykta podejmującego szereg zleceń na dworze Zygmunta i wynika z zainteresowania klasą jego architektonicznych realizacji oraz dużym jak na polskie warunki zasobem archiwaliów dokumentujących jego działalność. W pewne zakłopotanie wprawia jednak świadomość, że problematykę twór- czości mistrza Benedykta podejmowali w swoich pracach uczeni tej miary, 1 Lista monografii europejskich architektów jest bardzo długa i nawet jej skrócenie wyłącznie do publikacji polskich nie pozwala na przytoczenie w tym miejscu. Samych artykułów monograficznych poświęconych nowożytnym architektom i budowniczym działającym w polsce opublikowano kilkadziesiąt. Ograniczając się wyłącznie do mo- nografii książkowych poświęconych twórcom czynnym na ziemiach polskich do upadku i rzeczypospolitej, warto wymienić m.in.: A. Fischinger, Santi Gucci. Architekt i rzeź­ biarz królewski XVI wieku; M. Lewicka, Bernardo Morando; e. Linette, Jan Catenazzi – architekt i jego dzieło w Wielkopolsce; S. Mossakowski, Tylman z Gameren, architekt polskiego baroku; Z. Hornung, Jan de Witte. Architekt kościoła dominikanów we Lwowie; M. Karpowicz, Matteo Castello. Architekt wczesnego baroku. przy okazji należy zwrócić uwagę, że Bartłomiej Berrecci, jeden z najwybitniejszych architektów i rzeźbiarzy dzia- łających w szesnastowiecznej polsce, nie posiada monografii, choć poświęcono mu wiele artykułów oraz obszerne fragmenty w najnowszym, znakomitym opracowaniu jego naj- ważniejszego dzieła – Kaplicy Zygmuntowskiej: S. Mossakowski, Kaplica Zygmuntowska (1515–1533). Problematyka artystyczna i ideowa mauzoleum Zygmunta I. 8 Wstęp co S. tomkowicz, B. przybyszewski, t. Jakimowicz, M. Zlat i U. Borkowska. Do ponownego podjęcia rozważań na temat tego architekta ośmiela mnie jednak ogromny postęp, jaki dokonał się w ostatnich latach w badaniach nad architekturą przełomu średniowiecza i nowożytności w polsce, z oczywi- stych powodów nieuwzględniany w starszych opracowaniach. Szczególnym impulsem była, zakończona niedawno, kolejna wielka restauracja zamku wawelskiego, dostarczająca ogromnej ilości danych na temat architektury tej rezydencji, w znacznej części ukształtowanej właśnie pod kierunkiem mistrza Benedykta. część tych informacji nie została jeszcze wykorzystana w literaturze naukowej, w odniesieniu do działalności tego architekta. Dodatkową motywacją do podjęcia badań nad twórczością architek- toniczną mistrza Benedykta było zainteresowanie przełomowym okresem w dziejach sztuki polskiej, przypadającym na czasy panowania potomków Kazimierza Jagiellończyka. W fascynującym procesie przechodzenia od sztuki średniowiecznej do nowożytnej budowle wznoszone przez Bene- dykta zajmują bardzo ważne miejsce. Wiążą się z tym oczywiście poważne problemy metodologiczne, wynikające z dostosowania badawczego instru- mentarium humanistyki do sztywnego podziału na epoki, ułatwiającego opis i klasyfikację rozmaitych zjawisk historycznych. W takiej sytuacji po- mocny okazuje się metodologiczny pluralizm, umożliwiający podejmowa- nie analizy z różnych perspektyw, oraz przełamywanie szablonowej periody- zacji dziejów sztuki. Warto podkreślić, że jednym z najbardziej skutecznych narzędzi badawczych pozostaje w tej pracy tradycyjna metoda analizy po- równawczej, która zastosowana w odniesieniu do dzieł pozornie dobrze już rozpoznanych umożliwiła ujrzenie ich w zupełnie innym świetle2. W dotychczas publikowanych monografiach można wskazać dwa nur- ty metodologiczne. pierwszy z nich skupiał się bardziej na stylistycznej i porównawczej analizie twórczości poszczególnych architektów, natomiast w drugim kładziono większy nacisk na społeczno-historyczne uwarunkowa- nia ich działalności, czyniące z artysty raczej uczestnika rynku i przedsiębior- cę3. Niewłaściwe byłoby jednak wartościowanie obu wymienionych wyżej 2 O perspektywach, jakie oferuje lekceważone ostatnio, tradycyjne instrumentarium badawcze historii sztuki, por. J. Skuratowicz, t.J. Żuchowski, Rozważania wokół pierw­ szego przykazania. 3 Jako przykłady monografii osadzonych w pierwszym z dwóch wymienionych nur- tów można wskazać następujące opracowania: G. Fehr, Benedikt Ried. Ein deutscher Bau­ meister zwischen Gotik und Renaissance in Böhmen; A. Fischinger, Santi Gucci, a ostatnio: K. Kaczmarek-Löw, Wendel Roskopf, architekt wczesnego renesansu. Mity i rzeczywistość. Natomiast w drugim nurcie mieści się publikacja: F. Bischoff, Burkhard Engelberg. „Der vilkunstreiche Architector und der Statt Augspurg Wercke Meister“. Burkhard Engelberg und Wstęp 9 perspektyw, choć należy zwrócić uwagę, że pierwsza z nich jest o wiele bar- dziej podatna na wszelkiego rodzaju mitologizacje. Z tego względu wydaje się, iż dobre wyniki może przynieść ich synteza, której próby dokonuję w ni- niejszej pracy. również ten wybór narzuca autorowi wspomniany wcześniej metodologiczny pluralizm, który jednak nie musi być synonimem chaosu. W pracy dominuje jednak tradycyjna optyka, opierająca się głównie na analizie formalnej i porównawczej poszczególnych dzieł architektonicz- nych mistrza Benedykta. Wbrew wszelkim obwieszczeniom o końcu hi- storii sztuki, metoda wchodząca w skład instrumentarium badawczego tej dyscypliny od początku jej istnienia pozwala na nowe interpretacje budow- li wielokrotnie już omawianych w literaturze przedmiotu4. W kontekście twórczości architektonicznej mistrza Benedykta, oprócz próby jej charak- terystyki, analizie poddane zostaną również zagadnienia będące od dawna przedmiotem ogólnej refleksji historyków sztuki: kategoria stylu oraz status zawodowy budowniczych ukształtowanych jeszcze w późnogotyckiej trady- cji artystycznej, działających na progu nowożytności. * * * Książka ta nie powstałaby bez pomocy i życzliwości wielu osób i insty- tucji. Wymienienie wszystkich jest niestety niemożliwe. Szczególne podzię- kowania składam mojemu Mistrzowi, prof. Szczęsnemu Skibińskiemu, któ- ry stworzył w kierowanym przez siebie przez wiele lat Zakładzie Historii Sztuki średniowiecznej iHS UAM miejsce twórczej, inspirującej dyskusji. takie miejsca coraz trudniej znaleźć na polskich uniwersytetach i za to do- świadczenie jestem profesorowi bardzo wdzięczny, dziękując jednocześnie za uwagi do mojej książki, które pozwoliły wyeliminować błędne analizy i nieprzekonujące interpretacje. Dziękuję również moim Nauczycielom i Kolegom z instytutu Historii Sztuki za gotowość do podzielenia się włas- die süddeutsche Architektur um 1500. Anmerkungen zur sozialen Stellung und Arbeitsweise spätgotischen Steinmetzen und Werkmeister. podobne zróżnicowanie można zaobserwo- wać w monografiach poświęconych twórcom rzeźby i malarstwa. 4 Spośród licznych ostatnio publikacji, wskazujących na wyczerpanie się badawczych możliwości historii sztuki, największym echem odbiła się książka jednego z najbardziej prominentnych przedstawicieli tej dyscypliny, por. H. Belting, Das Ende der Kunstge­ schichte. Eine Revision nach zehn Jahren. tego typu prace wpisują się w modną na przeło- mie tysiącleci wizję schyłku historii, rozpropagowaną przez amerykańskiego futurologa Francisa Fukuyamę. Krytycznie na temat takiej tendencji w nauce wypowiedział się ostatnio: J. Jarzewicz, Niewczesne refleksje po końcu historii sztuki. por. także przypis 2. 10 Wstęp nymi przemyśleniami na temat tej pracy i cenne wskazówki. podziękowa- nia należą się zwłaszcza profesorom Janowi Skuratowiczowi i tadeuszowi J. Żuchowskiemu, za gotowość do podzielenia się ogromną wiedzą na temat nowożytnych rezydencji, z czego skwapliwie korzystałem, oraz prof. Jaro- sławowi Jarzewiczowi, autorowi znakomitych prac stanowiących dla mnie niewyczerpane źródło inspiracji. Wielką i nieocenioną pomoc w czasie pracy nad książką okazywał mi mój serdeczny Kolega, prof. tomasz torbus, przez lata związany z lipskim GWZO, a obecnie wykładający także na Uniwer- sytecie Gdańskim. Merytoryczne wsparcie tomasza torbusa było dla mnie szczególnie cenne ze względu na prowadzone przez niego badania nad architekturą rezydencjonalną Jagiellonów, pokrewne moim zainteresowa- niom5. Owocny okazał się również kontakt z zespołem badaczy realizują- cych wspólnie z torbusem wielki, międzynarodowy projekt (Bedeutung der Jagiellonen in der Kunst und Kultur Mitteleuropas 1450–1550), zainicjowany w 1999 roku6. Dzięki tomaszowi torbusowi, rozpoczynając badania nad działalnością Benedykta, miałem przyjemność uczestniczyć w jednej z kon- ferencji zorganizowanych w ramach tego projektu, gdzie zaprezentowałem moje wstępne przemyślenia dotyczące osoby tego architekta7, otrzymując w dyskusji wiele cennych wskazówek od tak doświadczonych badaczy jak prof. teresa Jakimowicz i prof. s. Urszula Borkowska. prof. s. Borkowska zwróciła moją uwagę na szereg ważnych archiwaliów dotyczących interesu- jącej mnie problematyki, przechowywanych w AGAD w Warszawie. rów- nie owocny okazał się dla mnie pobyt studyjny w lipskim GWZO, podczas którego zaprezentowałem w formie wykładu problematykę dotyczącą twór- czości architektonicznej mistrza Benedykta8. Słowa podziękowania za liczne 5 Badania tomasza torbusa zaowocowały znakomitą rozprawą habilitacyjną, z któ- rej maszynopisem nie zdążyłem się zapoznać przed oddaniem tej książki do druku: t. torbus, Das Königschloss Wawel und die Residenzarchitektur unter den Jagiellonen in Polen und Litauen (1499–1548). Baugeschichte, Funktion, Rezeption. 6 W ramach projektu odbyły się w latach 1999–2002 cztery duże konferencje nauko- we, których materiały wielokrotnie przywołuję w tej pracy. GWZO rozpoczęło również wydawanie specjalnego periodyku poświęconego badaniom „jagiellońskim”, pod nazwą Studia Jagiellonica Lipsiensia, w którego ramach publikowane są również materiały z ww. konferencji. W przygotowaniu jest także wielka wystawa, mająca stanowić podsumowa- nie i efektowne zakończenie projektu. 7 t. ratajczak, Master Benedict, the royal mason of Sigismund I, w: Hofkultur der Jagiel­ lonendynastie und verwandter Fürstenhäuser/The Culture of the Jagellonian and the Related Courts, Hg. U. Borkowska, M. Hörsch, Studia Jagiellonica Lipsiensia Bd. 6, s. 57–66. 8 Moje ustalenia poświęcone osobie i działalności mistrza Benedykta prezentowa- łem również w formie referatów, na zaproszenie Koła Młodych Oddziału Warszawskie- go SHS, oraz na i Ogólnopolskim Forum Doktorantów w Krakowie w 2003 roku. Wstęp 11 wskazówki należą się także doc. dr hab. Andrzejowi Włodarkowi oraz prof. Wojciechowi Bałusowi, a prof. Marek Walczak – i ponownie prof. Jarzewicz – niech przyjmą moje wyrazy wdzięczności za trud zrecenzowania maszyno- pisu książki, przed oddaniem go do druku. Moje badania wymagały wielu wyjazdów, które były możliwe dzięki wsparciu finansowemu Komitetu Badań Naukowych. Ze szczególnie gościn- nym przyjęciem spotkałem się w Muzeum Okręgowym na zamku w piotr- kowie oraz w Zamku Królewskim na Wawelu, którego dyrektor prof. Jan Ostrowski umożliwił mi swobodny dostęp do wszystkich pomieszczeń oraz archiwalnej dokumentacji z prac konserwatorskich. Z wdzięcznością wspo- minam również nieocenioną pomoc, jaką okazywali mi pracownicy Biblio- teki instytutu Historii Sztuki UAM, z pobłażaniem traktujący czytelnika przetrzymującego w domu zbyt wiele książek. Last but not least serdeczne podziękowania kieruję również pod adresem redaktorów edyty podolskiej i Jana Sadkiewicza z Wydawnictwa Universitas, oraz dr rafała Wójcika z Biblioteki Uniwersyteckiej w poznaniu, z którym konsultowałem tłuma- czenia niektórych tekstów łacińskich wykorzystanych w tej pracy. Niestety cieniem na moich studiach położyło się odejście dwojga hi- storyków sztuki zajmujących się pokrewną problematyką, którzy z wielką życzliwością obserwowali moją pracę i służyli radą oraz ogromną wiedzą. We wdzięcznej pamięci pozostaną na zawsze wspomniana wcześniej prof. teresa Jakimowicz oraz dr Andrzej Fischinger, który nauczył mnie „czy- tać” architekturę zamku wawelskiego. rozdział tej książki poświęcony krakowskiej rezydencji Zygmunta Starego powstał m.in. jako owoc moich wielogodzinnych dyskusji z Andrzejem Fischingerem. Warto podkreślić, że w czasach gdy wielu badaczy zazdrośnie strzeże wyników swoich prac, dr Fischinger z wielką otwartością dzielił się swoimi obserwacjami, udostęp- niając również maszynopis oczekiwanej monografii renesansowego Wawelu, której nie dane mu było ukończyć i ukazała się drukiem dopiero kilka lat po jego śmierci9. Andrzej Fischinger pozostawił po sobie – obok wielu cennych publikacji – trwałe świadectwo w postaci wspaniale odnowionych gmachów zamku wawelskiego, gdzie w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku kierował wielkim przedsięwzięciem kompleksowej renowacji tej zabytkowej budowli. 9 A. Fischinger, M. Fabiański, Dzieje budowy renesansowego zamku na Wawelu około 1504–1548. 1. MiStrZ BeNeDyKt NA tLe StANU BADAń HiStOrii SZtUKi i W śWietLe ŹróDeł ArcHiWALNycH 1.1. MiStrZ BeNeDyKt W LiterAtUrZe HiStOrycZNO-ArtyStycZNeJ postać mistrza Benedykta wprowadził do literatury historyczno-arty- stycznej S. tomkowicz, który ponad sto lat temu opublikował poświęcony temu budowniczemu artykuł1 oraz monumentalną pracę na temat historii architektury zamku królewskiego na Wawelu. Wśród muratorów i kamienia- rzy zaangażowanych do renesansowej przebudowy rezydencji królewskiej w Krakowie, których zaprezentował w książce, przedstawił również sylwet- kę Benedykta2. Wartością tych publikacji było oparcie podanych w nich in- 1 S. tomkowicz, Benedykt Sandomierzanin, budowniczy zamku krakowskiego w trze­ cim dziesiątku lat XVI wieku, s. 2–5. Krótkie wzmianki na temat mistrza Benedykta pojawiały się w pracach naukowych już kilkadziesiąt lat wcześniej, por. t. Lubomirski, Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce 1507–1532, s. 24; e. świeżawski, Z dziejów budownictwa w dawnej Polsce, s. 174. Jednak badaczom dziewiętnastowiecznym znana była jedynie nota archiwalna dokumentująca wypłatę 10 florenów, otrzymaną przez Be- nedykta w 1511 roku na poczet budowy zamku królewskiego w piotrkowie. Wtedy nie przywiązywano jeszcze dużej wagi do tej informacji, bezpodstawnie uznając, że była to jednorazowa wypłata dla kamieniarza za wykonanie obramienia okiennego. Dokument ten nie był natomiast znany tomkowiczowi (wspomniane artykuły prawdopodobnie również, ponieważ nie przywołuje ich). 2 S. tomkowicz, Wawel, t. i: Zabudowania Wawelu i ich dzieje, s. 261–262, 278. Z ustaleń tomkowicza obficie korzystał A. Lauterbach w swojej pracy poświęconej sztu- ce renesansu w Krakowie, por. A. Lauterbach, Die Renaissance in Krakau, s. 23–39. Mimo upływu prawie stu lat od daty opublikowania książki Lauterbacha, wiele zawar- 14 Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... formacji na – zakrojonych na dużą skalę – badaniach architektonicznych zamku wawelskiego, prowadzonych w związku z jego restauracją po odzy- skaniu z rąk austriackich w 1905 roku3. ponadto tomkowicz wykorzystał informacje źródłowe dotyczące mistrza Benedykta, które zaczerpnął z przy- gotowywanych w tym czasie do druku XVi-wiecznych rachunków budowy zamku4. Opierając się na zapisach źródłowych, tomkowicz uznał Benedykta za kierownika robót przy pałacu, stanowiącym wschodnie skrzydło rezydencji wawelskiej5. podał wysokość tygodniowej pensji pobieranej przez niego na tym stanowisku oraz liczbę – głównie anonimowych – członków jego war- sztatu6. te ustalenia zostały powszechnie przyjęte przez kolejnych badaczy, zajmujących się problematyką architektury zamku wawelskiego7. podda- tych w niej analiz i obserwacji, zwłaszcza dotyczących społecznych i kulturowych uwa- runkowań początków renesansu w polsce, nadal zachowuje aktualność. 3 Na temat prac restauracyjnych na zamku wawelskim oraz poprzedzających je ba- dań architektonicznych i archiwalnych: w latach 1880–1882 S. Odrzywolskiego i t. pry- lińskiego, oraz od 1905 roku Z. Hendla i S. tomkowicza, por. najnowsze opracowanie tego zagadnienia: p. Dettloff, M. Fabiański, A. Fischinger, Zamek królewski na Wawelu. Sto lat odbudowy (1905–2005), tam również starsza literatura. por. także p. Dettloff, Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918–1939. Teoria i prak­ tyka, s. 188–211. 4 A. chmiel, Wawel, t. ii, Materiały archiwalne do budowy zamku, passim. 5 S. tomkowicz, Benedykt Sandomierzanin..., s. 4–5; idem, Wawel..., s. 261–262, 278. pomijam w tym miejscu problemy chronologii rozbudowy zamku i atrybucji jego poszczególnych skrzydeł prezentowane w pracach tomkowicza, znacznie skorygowane przez późniejsze badania. Jednak należy podkreślić, że mimo upływu prawie stu lat od publikacji tekstów tego autora, wiele jego ustaleń – podobnie jak w przypadku Lauter- bacha (por. przyp. 2 w tym rozdziale) – nadal zachowuje aktualność. 6 W ten sposób tomkowicz udzielił odpowiedzi na pytanie, które stawiał już W. łuszcz- kiewicz. Nestor polskiej historii sztuki, dostrzegając w architekturze zamku wawelskiego elementy sprzeczne z tradycją włoskiego renesansu, zastanawiał się, kto przed Berreccim prowadził rozbudowę królewskiej rezydencji, por. W. łuszczkiewicz, Trzy epoki sztuki na Zamku Krakowskim. Notaty i spostrzeżenia, s. 56–68. problem ten nurtował również t. prylińskiego, który „gotycko-renesansowy” detal architektoniczny zamku wawelskiego atrybuował Stwoszowi lub kamieniarzom działającym pod jego wpływem, por. r. Sko- wron, Tomasza Prylińskiego „Zdanie sprawy ze studiów i poszukiwań do planów zamku kró­ lewskiego na Wawelu”, s. 160. 7 Z ogromnej liczby publikacji, wymieniających Benedykta w gronie architektów kierujących nowożytną rozbudową rezydencji na Wawelu, podaję tylko najważniejsze: S. łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce, s. 26; t. Dobrowolski, Zamek na Wawe­ lu. Dzieło architektury polskiej, s. 8; B. przybyszewski, Muratorzy i kamieniarze zajęci przy budowie zamku królewskiego na Wawelu (1502–1536), s. 150–151; H. rutkowski, Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... 15 no je jednak pewnym korektom, dotyczącym szczególnie kwestii zakresu prac Benedykta przy skrzydle wschodnim i ich datowania8. W nowszych badaniach wskazywano również na możliwość zaangażowania Benedykta do ukończenia budowy północnego skrzydła rezydencji przed 1518 rokiem Zamek w Piotrkowie, s. 158; t. Dobrowolski, Życie, twórczość i znaczenie społeczne arty­ stów polskich i w Polsce pracujących w okresie późnego gotyku (1440–1520). Z pogranicza historii, teorii i socjologii, s. 72–73; KZSp, iV, Miasto Kraków, cz. 1, Wawel, red. J. Szab- lowski, s. 35; t. Jakimowicz, „Turris Pyothrkoviensis” – pałac króla Zygmunta I, s. 31; J. Białostocki, The Art of the Renaissance in Eastern Europe. Hungary, Bohemia, Poland, s. 19, 23; S. Mossakowski, Treści dekoracji renesansowego pałacu na Wawelu, w: Rene­ sans. Sztuka i ideologia. Materiały Sympozjum Naukowego Komitetu Nauk o Sztuce PAN, s. 352; A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, s. 121; idem, Architektura ziem Polski. Rozdział europejskiego dziedzictwa, s. 36; A. Franaszek, Budowa zamku kró­ lewskiego na Wawelu (1502–1536). Organizacja i wykonawcy, w: Z przeszłości Krakowa. Praca zbiorowa ofiarowana J. Bieniarzównie, s. 97, 108–109; L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, s. 241; K.J. czyżewski, M. Walczak, Late Gothic Architecture in the region of Lesser Poland and its Central European connections. Selected issues, w: Die Länder der Böhmischen Krone und ihre Nachbarn zur Zeit der Jagiellonenkö­ nige (1471–1526), s. 330; t. torbus, Italien in Krakau. Der Bau des Königschlosses auf dem Wawel und der Sigismund­Kapelle (ca. 1504–1537), w: Hans Holbein und der Wandel in der Kunst des frühen 16. Jahrhunderts, s. 272, 280; M. Zlat, Geneza gotycko­renesansowych portali zamku na Wawelu, s. 85–108; t. ratajczak, Master Benedict..., s. 57–66; idem, Udział mistrza Benedykta w nowożytnej przebudowie zamku wawelskiego, s. 5–35; A. Fi- schinger, M. Fabiański, Dzieje budowy..., s. 62–63 i nn., 74–75, 107–109. informacje o Benedykcie, jako jednym z budowniczych Wawelu, zawierają także poświęcone mu hasła encyklopedyczne, por. S. Komornicki, Benedykt, pSB, t. i, s. 425; A. Miłobędzki, Benedikt, w: The Dictionary of Art, vol. 3, s. 711; Z. Bania, Benedykt, w: Allgemeines Künstler­Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, bd. 9, s. 31; Wielka Encyklopedia PWN, t. 3, s. 412; Encyklopedia sztuki polskiej, s. 48. 8 tomkowicz uważał, że Benedykt przejął kierownictwo budowy po śmierci swego poprzednika (za którego badacz ten błędnie uznawał Franciszka della Lore) w momen- cie, gdy połowa skrzydła wschodniego była już wymurowana. Obecnie część badaczy datuje skrzydło wschodnie rezydencji wawelskiej na lata 1521–1529 i przypisuje Bene- dyktowi kierownictwo budowy w całym tym okresie, por. m.in. S. Mossakowski, Treści dekoracji renesansowego pałacu..., 351–352; A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury..., s. 121; Encyklopedia sztuki polskiej, s. 48; K.J. czyżewski, M. Walczak, Late Gothic Archi­ tecture..., s. 330; t. ratajczak, Udział mistrza Benedykta..., s. 5–35. Większość przyjmuje jednak, że Benedykt kierował pracami przy skrzydle wschodnim w latach 1524–1529, kiedy jest wymieniany w rachunkach budowy. Badacze z tej drugiej grupy nie biorą jednak pod uwagę faktu, że rachunki z lat 1521–1523 nie są kompletne. problem ten rozwijam w dalszej części rozdziału. 16 Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... oraz równocześnie wzniesienia nowych kuchni królewskich9. Zasugerowa- no nawet możliwość wcześniejszego udziału tego architekta, od ok. 1507 roku, w budowie tzw. pałacu Aleksandra, stanowiącego zachodnie skrzydło zamku wawelskiego10. teza o kierowniczej roli mistrza Benedykta w rozbudowie rezydencji wawelskiej w latach dwudziestych XVi wieku, poparta źródłowymi infor- macjami z rachunków królewskich, nie przekonała jednak wszystkich badaczy. Niektórzy uznali Benedykta za muratora podporządkowanego Berrecciemu i realizującego projekt tego włoskiego architekta, kierujące- go rzekomo przebudową Wawelu po śmierci Florentczyka w 1516 roku11. Mimo że ta propozycja, stojąca w sprzeczności zarówno z wymową źródeł, jak i analizą formalną architektury, spotkała się ze zdecydowaną krytyką12, nadal jest podnoszona w niektórych publikacjach13. 9 J. Firlet, Z. pianowski, Przemiany architektury rezydencji monarszej oraz katedry na Wawelu w świetle nowych badań, s. 222; Z. pianowski, Zygmunt czy Aleksander? O początku gotycko­renesansowego pałacu na Wawelu, w: Festina lente. Prace ofiarowane Andrzejowi Fischingerowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, s. 65; Encyklopedia sztuki..., s. 48. 10 M. Zlat, Geneza gotycko­renesansowych portali..., s. 105–106. 11 H. Kozakiewiczowa, Z badań nad Bartłomiejem Berreccim, s. 317, 320–322; eadem, Renesans i manieryzm w Polsce, s. 47–48; H. i S. Kozakiewiczowie, Renesans w Polsce, Warszawa 1976, s. 33. 12 Z. rewski, Głos dyskusyjny do artykułu H. Kozakiewiczowej pt. „Z badań nad Bartło­ miejem Berreccim”, s. 216–220; J. Białostocki, Remarks on doorways between Late Gothic and Renaissance, north and south of the Carpathians, s. 247. 13 t. chrzanowski, Sztuka w Polsce Piastów i Jagiellonów. Zarys dziejów, s. 342, 360; U. Borkowska, Gothic­renaissance royal residences in Poland, w: Die Länder der Böhmi­ schen Krone und ihre Nachbarn zur Zeit der Jagiellonenkönige (1471–1526), s. 109. Oboje badacze, doceniając istotną rolę, jaką w przebudowie Wawelu odgrywał mistrz Bene- dykt, uznają go za wykonawcę prac budowlanych, podporządkowanego kierownictwu Berrecciego. podrzędny status Benedykta, który jako lokalny rzemieślnik miałby zostać zatrudniony jedynie do odkuwania detalu architektonicznego, przyjął Z. Dmochowski, The Architecture of Poland, s. 175. Jego anglojęzyczna praca odbija się echem w naj- nowszych publikacjach amerykańskich, por. D. Stone, The Polish­Lithuanian State, 1386­ 1795, s. 112. podrzędną rolę Benedykta w budowie zamku wawelskiego przyjmują także autorzy wstępu do katalogu wielkiej jubileuszowej wystawy, która miała miejsce w Krako- wie w 2000 roku, por. M. piwocka, K.J. czyżewski, D. Nowacki, Wstęp, w: Wawel 1000– 2000. Wystawa Jubileuszowa. Kultura artystyczna dworu królewskiego i katedry, katalog tom i, s. 16–17, gdzie wspomniano jedynie o Franciszku i Berreccim jako architektach rezydencji wawelskiej. Benedykt wymieniony jest jedynie w podpisie do ilustracji nr 30, jako kierownik warsztatu kamieniarskiego wykonującego portale. W najnowszej syntezie sztuki renesansowej w polsce również wskazuje się na podporządkowanie Benedykta Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... 17 Odrębnym zagadnieniem, w którym osoba mistrza Benedykta zajmuje centralne miejsce, jest kwestia atrybucji zespołu ponad dwudziestu „go- tycko-renesansowych” portali ze wschodniego skrzydła zamku wawelskie- go14. część badaczy przyjmowała w tym przypadku bezpośrednie autorstwo Benedykta, zarówno w odniesieniu do projektu, jak i wykonawstwa15. inni uznawali Benedykta wyłącznie za projektanta detalu architektonicznego, wykonywanego przez współpracujących z nim kamieniarzy16. Natomiast niektórzy badacze, przekonani o podrzędnej roli tego architekta w rozbu- dowie Wawelu, negowali jego udział w pracach kamieniarskich17. Badania nad architekturą nowożytną w polsce prowadzone po ii woj- nie światowej pozwoliły znacznie rozszerzyć krąg budowli przypisywanych kierownictwu Berrecciego, którego jedynie zastępował ze względu na zaangażowanie Włocha w prace nad kaplicą królewską przy katedrze: M. Zlat, Renesans i manieryzm, Sztuka polska, t. iii, s. 16–19, 71–72. 14 W analizach detalu wawelskiego na ogół pomija się kilka ocalałych obramień okiennych skrzydła wschodniego, również wykonanych w warsztacie mistrza Benedyk- ta. Natomiast zupełnie wyjątkowo, bez żadnej argumentacji, próbowano łączyć z war- sztatem Benedykta drugą kondygnację wawelskich loggii, por. K. estreicher, Collegium Maius. Dzieje gmachu, s. 116. 15 Nie do końca jest jasne, czy autorzy prac przytaczanych w tym przypisie, pisząc o „detalu wykonanym przez mistrza Benedykta” oraz „portalach Benedykta”, uznawali go zarówno za projektanta, jak i wykonawcę, czy też brali pod uwagę współpracujący z nim warsztat. por. t. Dobrowolski, Zamek na Wawelu..., s. 16–17, 20; A. Miłobędz- ki, Zamek w Mokrsku Górnym i niektóre problemy małopolskiej architektury XV i XVI wieku, s. 48; J. Szablowski, Architektura, w: Historia sztuki polskiej, t. ii, Sztuka nowo­ żytna, s. 58; t. Jakimowicz, „Turris Pyothrkoviensis”..., 31–32; eadem, Dwór murowany w Polsce w wieku XVI. Wieża – kamienica – kasztel, s. 88; J. Białostocki, The Art of the Renaissance..., s. 22–23; idem, Remarks on doorways..., s. 247; A. Fischinger, Głów­ ne kierunki włoskiej twórczości renesansowej w Polsce XVI wieku, w: Renesans. Sztuka i ideologia, s. 201; S. Mossakowski, Treść dekoracji renesansowego pałacu..., s. 352, 368; t. chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka w Krakowie po Stwoszu. Epilog gotyku mieszczań­ skiego, s. 177; L. Kajzer, Zamki i dwory w Polsce centralnej, s. 43; U. Borkowska, Gothic ­ renaissance royal residences..., s. 109. 16 S. tomkowicz, Zabudowania Wawelu..., s. 262–263, 278; KZSp, iV, Miasto Kra­ ków, cz. 1, Wawel, s. 35; Z. rewski, Głos dyskusyjny, s. 218; p. Stępień, Konserwacja portali gotycko­renesansowych we wnętrzach zamku na Wawelu, s. 299–310; Z. pianowski, Zygmunt czy Aleksander..., s. 65–66; J. Firlet, Z. pianowski, Przemiany architektury..., s. 222; M. Zlat, Geneza gotycko­renesansowych portali..., s. 105–106; t. ratajczak, Udział mistrza Benedykta..., s. 15–25. A. Miłobędzki wskazał bezpośrednio na Kaspra Simona, jako wykonawcę portali zaprojektowanych przez Benedykta, por. A. Miłobędzki, Archi­ tektura ziem Polski..., s. 34. 17 por. przypis 11 w tym rozdziale. 18 Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... mistrzowi Benedyktowi, zarówno na podstawie przekazów archiwalnych, jak również analizy formalnej i porównawczej. Szczególnie istotne w tym względzie były prace, poświęcone rezydencjom Zygmunta Starego w piotr- kowie i Sandomierzu, łączonym z działalnością budowlaną Benedykta już w przedwojennej literaturze przedmiotu18. Nota archiwalna, zawierająca informację o wypłaceniu w 1511 roku mis- trzowi Benedyktowi sumy 10 florenów na poczet budowy pałacu w piotrko- wie, dała podstawy do uznania sejmowej rezydencji królewskiej za kolejne obok wschodniego skrzydła zamku wawelskiego dzieło tego architekta19. Dalsze badania, wśród nich dwa artykuły monograficzne poświęcone re- zydencji piotrkowskiej Zygmunta Starego, pozwoliły bardziej precyzyjnie określić chronologię tego obiektu, datowanego obecnie na lata 1511/12– 151920. W perspektywie analizy architektury pałacu piotrkowskiego, podej- mowano również szereg zagadnień związanych bezpośrednio z osobą mi- strza Benedykta. Zwracano uwagę na to, że został on specjalnie sprowadzo- ny, w celu wzniesienia wieżowej rezydencji dla Zygmunta i21. rozważano także – jednak w bardzo ograniczonym stopniu – zakres jego osobistego za- 18 S. Komornicki, Benedykt..., s. 425. 19 Wzmianka źródłowa dotycząca Benedykta była znana już w XiX wieku (por. przypis 7), jednak błędnie ją interpretowano. Benedykta jako budowniczego zamku w piotrkowie po raz pierwszy wymieniono w poświęconej mu nocie, zamieszczonej w pierwszym tomie pSB, wydanym jeszcze w 1935 roku, por. S. Komornicki, Bene­ dykt..., s. 425. informację tę wykorzystano w publikowanych po wojnie katalogach za- bytków, por. Zabytki sztuki w Polsce, Inwentarz topograficzny, s. 235–236; KZSp, ii, Woj. łódzkie, z. 7, powiat piotrkowski, s. 19. Notę archiwalną opublikował, niestety ze skró- tami, pierwszy monografista zamku, por. H. rutkowski, Zamek w Piotrkowie, s. 158. Atrybucja pałacu w piotrkowie została powszechnie zaakceptowana przez badaczy, co znajduje odbicie także w przytaczanych wcześniej publikacjach encyklopedycznych, por. przypis 7 w tym rozdziale. 20 pierwotnie ukończenie budowy pałacu piotrkowskiego datowano na 1521 rok, w którym rozliczono koszty budowy. Dopiero J. Szablowski wskazał, że Decjusz w swej kronice napisał o ukończeniu budowy arcis Peterkoviensis w roku 1519, por. J. Szablow- ski, Kilka uwag o zamku królewskim w Piotrkowie, dziele mistrza Benedykta, budownicze­ go Zygmunta I, s. 171; t. Jakimowicz, „Turris Pyothrkoviensis”..., s. 22–23. Datowanie to zostało przyjęte przez wszystkich badaczy architektury nowożytnej w polsce. również z rokiem 1519 wiąże się ukończenie dekoracyjnej kamieniarki pałacu piotrkowskiego, w starszej literaturze datowanej niekiedy na lata 1520–1535, por. Zabytki sztuki w Pol­ sce..., s. 28, 240; KZSp, ii, Woj. łódzkie, s. 19; Z. ciekliński, Zamek królewski w Piotrko­ wie. Dzieje i odbudowa, s. 304. 21 H. rutkowski, Zamek w Piotrkowie, s. 168. Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... 19 angażowania w prowadzenie prac budowlanych22. podobnie jak w przypad- ku zamku wawelskiego, dużo uwagi poświęcono „gotycko-renesansowej” kamieniarce wieży piotrkowskiej, uznając ją za wykonane samodzielnie, bądź we współpracy z warsztatem dzieło mistrza Benedykta, porównywane do detalu architektonicznego królewskiej rezydencji na Wawelu23. Wysunię- to jednocześnie – do dziś niezrealizowany – postulat analizy, systematyki i kompleksowego opracowania detalu architektonicznego, powstającego w warsztacie Benedykta24. podjęto również rozważania nad relacjami po- między architektem i inwestorem uznając, że w przypadku piotrkowa, for- mę wieżowej rezydencji narzucił Benedyktowi król Zygmunt25. Zamek sandomierski, podobnie jak królewskie rezydencje w piotrkowie i na Wawelu, od dawna łączony był z działalnością mistrza Benedykta26, nie zachował się jednak w formie architektonicznej, jaką nadano mu w trakcie przebudowy zainicjowanej przez Zygmunta i. również wzmianki źródłowe, informujące o kilku wyjazdach Benedykta do Sandomierza, nie pomogły choćby w ustaleniu zakresu prowadzonych przez niego prac. Stan wiedzy na ten temat pogłębiły badania archeologiczno-architektoniczne na Wzgó- 22 H. rutkowski, biorąc pod uwagę zaangażowanie Benedykta przy innych budo- wach, uważał, że architekt ten w końcowej fazie jedynie nadzorował wznoszenie za- projektowanego przez siebie pałacu, por. ibidem, s. 168. Za samodzielne w zakresie projektu dzieło Benedykta, będące wyrazem jego wybitnej indywidualności twórczej, uznała rezydencję piotrkowską t. Jakimowicz, „Turris Pyothrkoviensis”..., s. 31. 23 K. Głowacki uważał – sugerując się niewątpliwie pracami dziewiętnastowiecznych badaczy – że 10 florenów, które wypłacono Benedyktowi w 1511 roku, było to standar- dowe wynagrodzenie za wykonanie jednego obramienia okiennego (?). Zestawiając tę niczym nieuzasadnioną informację ze znakiem kamieniarskim, zachowanym na jednym z obramień, określił je jako dzieło pełniące rolę wzorca, wykonanego przez Benedykta dla czeladników, por. K. Głowacki, Zamek królewski w Piotrkowie Trybunalskim. Do­ kumentacja historyczno­architektoniczna, s. 5. Na nieprzeciętną klasę artystyczną detalu piotrkowskiego zwracali natomiast uwagę m.in.: H. rutkowski, Zamek w Piotrkowie, s. 167; t. Jakimowicz, „Turris Pyothrkoviensis”..., s. 28–32; L. Kajzer, Zamki i dwory..., s. 43, 232–233. 24 t. Jakimowicz, Dwór murowany w Polsce..., s. 88. Kamieniarkę piotrkowską w kontekście porównawczym z detalem zamku wawelskiego analizował t. ratajczak, Udział mistrza Benedykta..., s. 13–17. 25 t. Jakimowicz, „Turris Pyothrkoviensis”..., s. 34–38. 26 po raz pierwszy o wyjeździe Benedykta do Sandomierza w 1526 roku, w związ- ku z katastrofą budowlaną zamku, wspomniał tomkowicz, powołując się na wzmian- kę w rachunkach królewskich, por. S. tomkowicz, Wawel, t. i, s. 262; tenże, Benedykt Sandomierzanin, s. 4. Na wcześniejsze podróże Benedykta do Sandomierza, związane z rozbudową rezydencji, zwrócił uwagę: S. Komornicki, Benedykt, s. 425. 20 Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... rzu Zamkowym, połączone z analizą tekstu szesnastowiecznej lustracji oraz źródeł ikonograficznych27. rozpoznano w ogólnym zakresie układ rezyden- cji, Benedyktowi przypisując modernizację starszego domu zamkowego z drugiej połowy XV wieku, przekształconego w skrzydło południowe no- wego założenia, oraz wzniesienie od podstaw skrzydła wschodniego i rozpo- częcie budowy skrzydła zachodniego28. Skromne relikty detalu architekto- nicznego odnalezione podczas prac wykopaliskowych na podstawie analizy porównawczej przypisano wawelskiemu warsztatowi Benedykta. Zaangażo- wanie mistrza Benedykta do przebudowy zamku sandomierskiego badacze zgodnie datują na lata 1520–1526, nie rozstrzygając jednocześnie, kiedy podjęto prace budowlane, do których – o czym świadczy korespondencja króla ze starostą sandomierskim – przygotowywano się już w 1513 roku29. rezydencja Zygmunta i w Sandomierzu pozostaje najsłabiej rozpoznanym, spośród potwierdzonych źródłowo dzieł mistrza Benedykta. Lista obiektów atrybuowanych mistrzowi Benedyktowi, wydłużana przez kolejnych historyków sztuki, liczy obecnie kilkanaście budowli róż- 27 Nadal podstawowym i najpełniejszym opracowaniem dotyczącym zamku sando- mierskiego pozostaje publikacja z 1967 roku, podsumowująca badania archeologiczno- architektoniczne, por. A. Miłobędzki, Zamek sandomierski, s. 245–286. Kolejne prace archeologiczne, podejmowane na Wzgórzu Zamkowym kilkakrotnie w ciągu ostatnich 30 lat, tylko nieznacznie wzbogaciły stan wiedzy na temat rezydencji Zygmunta i, por. L. polanowski, J. Zub, Wstępne rozpoznanie zabudowy północnej części Wzgórza Zamko­ wego w Sandomierzu, s. 149–159; M. Florek, Zabudowa Wzgórza Zamkowego w Sando­ mierzu w średniowieczu, s. 91–108, tam starsza literatura. 28 Dzięki badaniom architektonicznym zachowanego lecz mocno przebudowanego skrzydła zachodniego oraz wykopaliskom w miejscu nieistniejącego skrzydła północne- go można dość precyzyjnie rekonstruować tę część rezydencji. Natomiast układ dwóch pozostałych skrzydeł znany jest jedynie ze źródeł pisanych i ikonografii. Niestety ogólna wymowa tych źródeł, jak i brak pozostałości, choćby w postaci reliktów fundamentów skrzydeł wschodniego i południowego, uniemożliwiają wyciąganie jakichkolwiek wnio- sków na temat formy architektonicznej, por. A. Miłobędzki, Zamek sandomierski, s. 258– 261, M. Florek, Zabudowa Wzgórza Zamkowego..., s. 100–107; M. proksa, Zamek w San­ domierzu w świetle źródeł pisanych i badań archeologiczno­architektonicznych, s. 151–160. 29 A. Miłobędzki, Zamek sandomierski, s. 259. Lista publikacji, których autorzy powtarzają ustalenia Miłobędzkiego, nie wnosząc do stanu wiedzy na temat mistrza Benedykta nic nowego, jest bardzo długa. Zawiera ona większość prac poświęconych architekturze renesansowej w polsce powstałych po 1970 roku, w tym wspominane już publikacje dotyczące rezydencji królewskich na Wawelu i w piotrkowie. Sam Miłobędz- ki, który zwrócił uwagę na to, że pierwszy archiwalnie potwierdzony pobyt Benedykta w Sandomierzu miał miejsce w 1521 roku, sugerował, że architekt ten mógł zostać zaangażowany do rozbudowy zamku kilka lat wcześniej. Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... 21 nego typu, powstałych w kręgu patronatu królewskiego i możnowładczego. Stopień prawdopodobieństwa tych atrybucji jest jednak różny. Zdecydo- wana większość z nich opiera się jedynie na analizie porównawczej detalu architektonicznego, jednak kilka obiektów łączono z Benedyktem, wspie- rając się wymową źródeł archiwalnych. Ks. B. przybyszewski, w materiałach z archiwum kurialnego poświęco- nych mistrzowi Benedyktowi, natrafił na wzmiankę o pobycie tego architek- ta w Mogile w 1533 roku30. Na tej podstawie przypisał mu wykonanie siecio- wego sklepienia biblioteki w mogilskim opactwie cystersów31. Atrybucja ta została zaakceptowana przez wielu badaczy, choć nie bez zastrzeżeń32. Zdecydowanie więcej kontrowersji wzbudziła kolejna atrybucja, rów- nież dotycząca budynku biblioteki, po raz pierwszy wysunięta przez t. Dobrowolskiego, a rozpropagowana przez K. estreichera. Obaj badacze uznali Benedykta za współautora, obok muratora Stefana, gmachu Librarii collegium Maius, różniąc się w sprawie atrybucji krużganków dziedzińca uniwersyteckiego, które Dobrowolski, w przeciwieństwie do estreichera, był skłonny również łączyć z Benedyktem33. Swoją atrybucję oparli na źród- łowej wzmiance o udziale mistrza Benedykta, w 1519 roku, w rewizji prac budowlanych w siedzibie uniwersytetu oraz na analizie zachowanego deta- 30 B. przybyszewski, Muratorzy i kamieniarze..., s. 151. 31 Ks. przybyszewski przyjął datowanie sklepienia na podstawie obecności renesan- sowych – w jego ocenie – wsporników. 32 Jako prawdopodobną przyjął tę atrybucję J. Szablowski, Architektura, s. 61, oraz autorzy niektórych not encyklopedycznych, poświęconych Benedyktowi: A. Miłobędz- ki, Benedikt, s. 711; Wielka Encyklopedia PWN, s. 412. część badaczy akceptujących tezę przybyszewskiego nie wyrażała żadnych wątpliwości, por. G. Fehr, Architektur der Spätgotik, s. 447, przyp. 55; U. Borkowska, Gothic­renaissance royal residences..., s. 114, przyp. 42. Najdalej w bezkrytycznej akceptacji posunął się A. Franaszek, który bez- podstawnie stwierdził, że mistrz Benedykt podpisał z opatem mogilskim kontrakt na przebudowę biblioteki klasztornej, por. A. Franaszek, Budowa zamku królewskiego..., s. 109. Jedyną badaczką, która nie zaakceptowała atrybucji zaproponowanej przez przy- byszewskiego, była B. Stehlíková, Benedikt, s. 27. Uznała ona, że Benedykt, wzmianko- wany w Mogile w 1533 roku jako italus, nie mógł być tożsamy z mistrzem Benedyktem, architektem królewskim, lecz być może był tym budowniczym, któremu rada miejska Wrocławia zaproponowała objęcie urzędu Stadtbaumeistra w 1518 roku. 33 t. Dobrowolski, Sztuka Krakowa, s. 139; idem, Życie, twórczość i znaczenie..., s. 72–73; idem, Sztuka polska, s. 268–269; K. estreicher, Collegium Maius i zbiory Mu­ zeum UJ, s. 23–24; idem, Collegium Maius. Dzieje gmachu, s. 14, 69, 115–117, 139. W tej drugiej pracy K. estreicher wyłożył najpełniej swoje poglądy na temat udziału Benedykta w budowie Librarii, powtarzając je w szeregu prac o charakterze bardziej po- pularnym, por. idem, Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Dzieje, obyczaje, zbiory, s. 25–27; idem, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 36. 22 Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... lu architektonicznego. teza ta spotkała się z akceptacją wśród historyków sztuki34. Jednak ostatnio, w oparciu o ponowną analizę rachunków budo- wy Librarii, jak również struktury architektonicznej gmachu, wykluczono udział Benedykta w pracach budowlanych, znacznie korygując przy okazji datowanie samego obiektu35. Ostatnią budowlą, której autorstwo przypisywano mistrzowi Bene- dyktowi, opierając się na źródłach archiwalnych, jest Dom płócienników na rynku wrocławskim36. Atrybucja ta zaskakująco długo utrzymywała się w literaturze, biorąc pod uwagę charakter źródła, na jakim ją oparto i jego budzącą wątpliwości interpretację. Niemieccy badacze, którzy w XiX w. odkryli w archiwum list rady Miejskiej Wrocławia z 1518 roku, zawierają- cy propozycję objęcia stanowiska architekta miejskiego przez Benedykta, muratora z Krakowa37, uznali, że pismo spotkało się z pozytywną odpowie- dzią i Benedykt przyjął urząd wrocławskiego Stadtbaumeistra38. tym tro- pem podążyli sto lat później polscy historycy sztuki, którzy identyfikując Benedykta z listu wrocławskiej rady z królewskim architektem Zygmunta i, przypisali mu autorstwo Domu płócienników powstałego we Wrocła- wiu ok. 1521 roku39, błędnie zresztą przez nich określanego jako Waga 34 G. Fehr, Architektur der Spätgotik, s. 447, przyp. 55; t. Jakimowicz, „Turris Pyothr­ koviensis”..., s. 31; A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury..., s. 116; idem, Benedikt, s. 711. 35 A. Włodarek, Architektura średniowiecznych kolegiów i burs Uniwersytetu Krakow­ skiego, s. 28, 75–76, 94. Autor ten, w przeciwieństwie do poprzedników, przekonująco datował ukończenie budowy Librarii nie na rok 1519, kiedy w świetle źródeł archiwal- nych wzniesiono jedynie piwnice i przyziemie, rewidowane przez komisję z udziałem Benedykta, lecz na rok 1540. 36 Dom płócienników został wyburzony w XiX w. pod budowę gmachu nowego ratusza. Znany jest z archiwalnych fotografii, a niektóre z zachowanych obramień okien- nych osadzono wtórnie w płd. elewacji nowej siedziby władz municypalnych. por. Atlas architektury Wrocławia, t. i, s. 115. 37 W XiX wieku Benedykt nie był jeszcze znany jako architekt królewski Zygmun- ta i, nic nie wiedziano również o budowlach wznoszonych przez niego w polsce. 38 List po raz pierwszy opublikował S.B. Kloses, Darstellung der inneren verhältnisse der Stadt Breslau vom J. 1458 bis zum J. 1526, s. 185. tezę o pozytywnej odpowiedzi Benedykta na list wrocławskich rajców wysunął A. Schultz, Die Breslauer Stadtbaumei­ ster im Sechszehnten Jahrhundert, s. 124; idem, Schlesiens Kunstleben im fünfzehnten bis achtzehnten Jahrhundert, s. 19. 39 M. Zlat, Attyka renesansowa na Śląsku, s. 74; idem, Sztuki śląskiej drogi od gotyku, s. 150; M. Morelowski, Początki italianizującego renesansu na Śląsku, s. 55; t. Dobro- wolski, Życie, twórczość i znaczenie społeczne..., s. 72; J. Szablowski, Architektura, s. 58; K. estreicher, Collegium Maius, 116; idem, Collegium Maius Uniwersytetu..., s. 27. Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... 23 Miejska lub część ratusza40. Mimo wątpliwości wyrażanych już wcześniej41, pierwszym, który zwrócił uwagę, że teza o pobycie Benedykta we Wroc- ławiu jest wynikiem nadinterpretacji źródeł, był M. Zlat42. Jego poglądy podzielali badacze czescy43, natomiast w polskiej literaturze historyczno- artystycznej przekonanie o aktywności mistrza Benedykta we Wrocławiu utrzymywało się o wiele dłużej44. Z tego względu, ostatnio M. Zlat ponow- nie podjął się rozpatrzenia wrocławskiego tropu w działalności Benedykta, jednoznacznie wykluczając możliwość objęcia przez tego architekta urzę- du Stadtbaumeistra we Wrocławiu, a co za tym idzie także autorstwo Domu płócienników45. Większość obiektów, które badacze łączyli z mistrzem Benedyktem, przy- pisano temu architektowi na podstawie analizy porównawczej dekoracyjnego detalu, głównie portali i obramień okiennych. Listy tej nigdy nie poddano zbiorczej, krytycznej analizie, choć w niektórych przypadkach atrybucje op- arto na niezwykle wątłych przesłankach. Niekiedy wystarczył niewielki frag- ment detalu, dekorowanego motywem krzyżujących się lasek, aby budowlę uznano za prawdopodobne dzieło Benedykta. tak było w przypadku zamków królewskich w radomiu46 i Niepołomicach47 oraz możnowładczych rezyden- 40 M. Morelowski i K. estreicher uważali Benedykta za twórcę płd. elewacji ratusza, przypisując mu zachodnie szczyty ozdobione motywem jaskółczego ogona, oraz okna Domu płócienników, błędnie przez nich uznawanego za część siedziby władz miejskich, wtórnie wykorzystane w budynku nowego ratusza. 41 S. łoza, Architekci i budowniczowie..., s. 26. Badacz ten nie utożsamiał w ogóle Benedykta z listu wrocławskich rajców z królewskim architektem Zygmunta i. 42 M. Zlat, Chronologia i ogólne warunki rozwoju sztuki Wrocławia lat 1500–1650, s. 190. 43 G. Fehr, Architektur der Spätgotik, s. 447, uważał, że Benedykt nie przyjął oferty wrocławskich rajców, natomiast B. Stehlíková, op. cit., s. 27, podobnie jak S. łoza (por. przyp. 31), w ogóle nie utożsamiała obu Benedyktów (por. przyp. 22). 44 t. Dobrowolski, Sztuka polska, s. 262; A. Franaszek, Budowa zamku królewskiego, s. 108–109. 45 M. Zlat, Śląsk. Okres 1350–1550, s. 136; idem, O związkach ze Śląskiem dwóch budowniczych królewskich XVI wieku, s. 125–128. 46 Zamek radomski przebudowano prawdopodobnie w latach 1510–1515, por. W.M. Kowalik, Królewski zamek w Radomiu, s. 20–21; U. Borkowska, Gothic­Renais­ sance royal residences, s. 110. 47 M. Kozera, Kościół parafialny i zamek królewski w Niepołomicach. Dzieje znane i nieznane 1340–1990, s. 37. Autor datuje renesansową przebudowę zamku na lata dwu- dzieste XVi w. 24 Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... cji: Kmitów w Wiśniczu48 i Mokrsku Górnym49 oraz Firlejów w Dąbrowicy50. część atrybucji, opatrzonych zresztą przez autorów dużym znakiem zapy- tania, oparto jednak na wynikach analizy porównawczej dużych zespołów zachowanego detalu architektonicznego. tak postąpiono w odniesieniu do dwóch krakowskich kamienic, przy ul. Floriańskiej 1351 i rynku 952. W in- nych przypadkach, na możliwy udział mistrza Benedykta w projektowaniu lub wznoszeniu określonej budowli wskazywał w opinii badaczy jej typ archi- tektoniczny, analogiczny do źródłowo potwierdzonych dzieł tego architekta. W ten sposób atrybuowano mu renesansowy pałac na zamku królewskim w Lublinie53 i możnowładcze dwory w rzemieniu54 i łopatkach55, nawiązu- jące według badaczy do wieży piotrkowskiej, oraz zamek w Ogrodzieńcu56, 48 M. Grodzicka, Kilka uwag o polichromii wawelskich portali z epoki zygmuntowskiej, s. 449–450; J. Szablowski, Architektura, s. 62. 49 A. Miłobędzki, Zamek w Mokrsku Górnym..., s. 35; J. Szablowski, ibidem, s. 62; t. Jakimowicz, „Turris Pyothrkoviensis”..., s. 31; Z. Bania, Benedykt, s. 31. 50 i. rolska-Boruch, „Domy pańskie” na Lubelszczyźnie od późnego gotyku do wczes­ nego baroku, s. 118. 51 Dom ten hipotetycznie określany jest jako miejska rezydencja rodu Kmitów i da- towany na drugą ćwierć XVi w., por. A. Fischinger, Renesansowa kultura artystyczna Krakowa – architektura i rzeźba, s. 30; e. Dobrzańska, e. Knafel-Olko, Dokumentacja konserwatorska z wykonanych zabiegów konserwatorskich przy elementach kamiennych bu­ dynku Floriańska 13, s. 17. Liczne przykłady „gotycko-renesansowego” detalu archi- tektonicznego występującego w kamienicach krakowskich, bywają porównywane przez badaczy z dziełami wawelskiego warsztatu mistrza Benedykta i interpretowane jako powstałe pod wpływem dekoracji rezydencji królewskiej. 52 Dom ten w latach 1513–1549 należał do Bonerów, por. K.J. czyżewski, M. Wal- czak, Late Gothic Architecture..., s. 330. W literaturze funkcjonuje też przeciwstawna teza, której autor wiąże przebudowę kamienicy bonerowskiej z krakowskim muratorem Jakubem Żurem, por. J.S. Jamroz, Zamek w Ogrodzieńcu, wczesnorenesansowa rezydencja Bonerów, s. 122–123. por. także: K.J. czyżewski, M. Walczak, Kilka zagadnień z dziejów architektury w Krakowie w czasach Wita Stwosza, s. 174–176. 53 i. rolska-Boruch, „Domy pańskie”..., s. 43–44. W pracy tej autorki Benedykt urasta do roli głównego, obok Berrecciego, promotora renesansu na Lubelszczyźnie. por. także: eadem, Renesansowy zamek królewski w Lublinie. Siedziba króla i sejmu, s. 107–113. 54 S. Komornicki, Benedykt, s. 425; S. łoza, Architekci i budowniczowie..., s. 26. 55 t. Jakimowicz, Dwór murowany w Polsce..., s. 120–124; Z. Bania, Benedykt, s. 31; L. Kajzer, Zamki i dwory..., s. 113–114. ten ostatni badacz wysunął tezę, iż dwór w ło- patkach był podmiejską rezydencją rodu łaskich, wzniesioną z inicjatywy i za pieniądze prymasa Jana łaskiego przez jego bratanków. 56 J.S. Jamroz, Zamek w Ogrodzieńcu, s. 121–122. Na związek Ogrodzieńca w pierw- szej fazie budowy z muratorami i kamieniarzami z kręgu mistrza Benedykta wskazał ostatnio M. Zlat, Renesans..., s. 123. Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... 25 zbliżony w swoich rozwiązaniach architektonicznych do rezydencji królew- skiej na Wawelu. Niedawno pojawiła się śmiała propozycja, aby mistrza Benedykta, królewskiego architekta Zygmunta i, utożsamić z Benedyktem riedem, słynnym twórcą Sali Władysławowskiej na zamku praskim i przypisać mu ponadto, jako rzekomemu dynastycznemu architektowi Jagiellonów, au- torstwo przebudowy Zamku Dolnego w Wilnie oraz tamtejszego kościoła św. Anny57. powyższa teza, niepoparta żadnymi poważnymi argumentami, w dodatku stojąca w sprzeczności z wymową źródeł materialnych (budowle wznoszone przez obu architektów) i archiwalnych (dane źródłowe na ich temat), do tej pory nie wzbudziła żadnych kontrowersji58. Wręcz przeciw- nie, spotkała się z akceptacją badaczy litewskich będących autorami naj- nowszej monografii zamku wileńskiego59. przy tak szeroko zakreślonych granicach budowlanej aktywności mi- strza Benedykta nie dziwi fakt, iż badacze wskazują na równie szerokie oddziaływanie jego warsztatu, wyrażające się głównie w charakterystycz- nych formach detalu architektonicznego60. W hipotetycznej sferze wpły- wów Benedykta umieszczono kościół parafialny w Kraśniku61, cerkiew za- mkową w Kodniu, klasztor bożogrobców w Miechowie, kościoły parafialne 57 K. Makowska, Współczesne badania archeologiczne Zamku Dolnego w Wilnie, s. 96; eadem, Praga–Kraków–Wilno. Wspólne inspiracje artystyczne. Benedykt Ried (Rejt) w Wilnie?, s. 64–68. Delikatna sugestia możliwości utożsamienia Benedykta rieda z Benedyktem krakowskim pojawia się również w artykule wybitnej mediewistki, por. U. Borkowska, Rezydencje Jagiellonów, s. 30. W swojej nowszej pracy na temat rezyden- cji Jagiellonów tezę o tożsamości obu architektów Borkowska stawia już bardziej zde- cydowanie, por. eadem, Gothic­renaissance royal residences..., s. 112–114. tezę o dzia- łalności rieda w Wilnie, określoną jako „śmiała”, akceptuje również: i. rolska-Boruch, „Domy Pańskie” na Lubelszczyźnie..., s. 41. 58 Sceptycyzm w odniesieniu do tezy K. Makowskiej wyrazili jedynie: t. torbus, Die untere Burg zu Wilna (Vilnius) und ihre möglichen Vorbilder, s. 202; t. ratajczak, Master Benedict..., s. 61. 59 Vilniaus žemutinė pilis XIV a. – XIX a. pradžioje. 2002–2004 m. Istorinių šaltinių paieškos, s. 80, 83–84, 88, 91–93, 99, 102–103. 60 Jednym z głównych elementów skłaniających badaczy do zakwalifikowania da- nego zespołu detalu architektonicznego jako powstałego pod wpływem wawelskich dzieł Benedykta, była obecność charakterystycznego motywu ornamentalnego w formie wstęgi spiralnie owiniętej wokół pręta. 61 J.Z. łoziński, Grobowe kaplice kopułowe w Polsce, s. 50–52; s. 9–11, 35; t. chrza- nowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, s. 202–204; M. Kurzątkowski, Zamek lubelski i początki renesansu na Lubelszczyźnie, s. 9–11, 35. 26 Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... w Stężycy, płazie i Zielonkach62, dwór w Jakubowicach63, zamek w Wojcie- chowie64, Dom Mikołajewski w tarnowie65, a nawet pojedyncze przykłady portali z terenu czech, Moraw i śląska66. Oprócz problemu określenia œuvre mistrza Benedykta, kolejnym za- gadnieniem podejmowanym często w literaturze historyczno-artystycznej była kwestia jego pochodzenia. Wracając do przywołanych na początku tego rozdziału publikacji S. tomkowicza, warto zwrócić uwagę na brze- mienną w skutki tezę, postawioną przez tego badacza, dotyczącą właśnie pochodzenia Benedykta. Na podstawie rachunków kwitujących wydatki na pokrycie kosztów podróży Benedykta do Sandomierza tomkowicz uznał tego architekta za „Sandomierzanina”67, stwierdzając, że tak jest on okre- ślany w źródłach68. Nie jest jasne, na jakiej podstawie znakomity skądinąd badacz sformułował taki wniosek, gdyż w rachunkach, na których się opie- rał, Benedykt określony jest jedynie jako magister i murator regius. tomko- wicz błędnie odczytał zapis archiwalny, informujący o wyjeździe Benedykta do Sandomierza, gdzie architekt ten miał zlustrować stan zamku, który uległ katastrofie budowlanej69. Błąd ten miał jednak poważne konsekwen- 62 J.Z. łoziński, op. cit., s. 48–52. 63 J. Kowalczyk, Sebastiano Serlio a sztuka polska. O roli włoskich traktatów archi­ tektonicznych w dobie nowożytnej, s. 155; t. chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka ziemi Krakowskiej, s. 248. 64 M. Kurzątkowski, op. cit., s. 13. 65 t. chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka ziemi Krakowskiej, s. 246–248. 66 J. ross, Z badań nad związkami Słowacczyzny i Małopolski w dziedzinie architektury i rzeźby architektonicznej z okresu renesansu (do 1580 r.), s. 441; J. Białostocki, The Art of the Renaissance..., s. 23; i. Hlobil, e. petrů, Humanism and the Early Renaissance in Moravia, s. 195. 67 S. tomkowicz, Benedykt Sandomierzanin..., s. 4. Określenie to przylgnęło do Be- nedykta trwale i mimo wykazania jego błędności już w 1935 roku (por. S. Komornicki, Benedykt, s. 425) nadal jest stosowane w licznych publikacjach. W najnowszych pra- cach używane jest raczej ze względu na długą tradycję, jaką ma w literaturze naukowej i popularnej. Zresztą od wielu lat przydomek „Sandomierzanin” pozbawiony jest jego pierwotnego znaczenia nacjonalistycznego, lecz stosowany jest raczej jako ekwiwalent nazwiska. część badaczy odrzuca go jednak zdecydowanie, jako fałszujący rzeczywi- stość historyczną, i ja również do nich się zaliczam. W tym miejscu nie sposób oczywi- ście wymienić wszystkich publikacji, ze względu na ich zbyt dużą liczbę. 68 S. tomkowicz, Benedykt Sandomierzanin..., s. 4; idem, Wawel..., s. 262. 69 Item eadem die dedi Stanislao furman de Casimiria a quatuor equis cum curru, super quibus duxit magistrum Benedictum muratorem Sandomiriam ad conspiciendum ruinam castri, cyt. za: A. chmiel, Materiały archiwalne..., s. 84. Zwrot Benedictum muratorem Sandomiriam tomkowicz błędnie przełożył jako „murator Benedykt Sandomierzanin”, w związku z czym niewłaściwie odczytał również sens całego przekazu archiwalnego, Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki... 27 cje. tomkowicz uznał, że Benedykt „Sandomierzanin” był polakiem, co w znaczny sposób zaważyło na interpretacjach architektury zamku wawel- skiego, dokonywanych przez kolejnych badaczy70. Kwestia rzekomego polskiego pochodzenia Benedykta była szczegól- nie nadużywana w pracach publikowanych w czasie „stalinowskiej nocy” na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku. posługiwano się w tych opracowaniach zideologizowaną kategorią „rodzimości”, mającą jakoby nadrzędne znaczenie w polskiej architekturze nowożytnej, przy czym jako „rodzime” kwalifikowano wszystkie elementy sprzeczne z tradycją włoskie- go renesansu, niezależnie od ich rzeczywistej proweniencji. W taki sposób, dzięki uznaniu Benedykta za czołowego polskiego architekta (w znaczeniu narodowym), również za genetycznie polskie uznano fasady zamku wawel- skiego71, których „rodzimy” charakter miałby przełamać kosmopolityczne tendencje sztuki włoskiego Odrodzenia72. Budowle wznoszone przez Be- nedykta stały się w myśl takich założeń wyrazem „rodzimego stosunku do renesansu”73. informującego o wyjeździe tego architekta z inspekcją do Sandomierza. Według tomko- wicza jest to informacja o podróży Benedykta do Krakowa, co należy uznać za pomyłkę, zwłaszcza że nie dysponujemy informacjami źródłowymi o jakiejś katastrofie budowla- nej na zamku wawelskim w tym okresie, a z pewnością zostałaby odnotowana. 70 S. tomkowicz, Benedykt Sandomierzanin..., s. 5; idem, Wawel..., s. 278. Otwar- tym problemem pozostaje kwestia wpływu, jaki na ustalenia badawcze tomkowicza wy- wierała ówczesna sytuacja polityczna polski, podzielonej między ościenne mocarstwa. prezentowanie polskości jednego z głównych budowniczych zamku królewskiego, do- piero co odzyskanego
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mistrz Benedykt - królewski architekt Zygmunta I
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: