Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00105 006566 13438445 na godz. na dobę w sumie
Mistrz i kontynuator. René Descartes i Louis De La Forge - ebook/pdf
Mistrz i kontynuator. René Descartes i Louis De La Forge - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 561
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-277-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Descartes bezwzględnie wierzył w fakt odnalezienia jedynej prawdy w nauce, na podstawie czego widoczne było, iż rewolucja myślowa, polegająca na zachwianiu i obaleniu filozofii zastanej, mogła być wyłącznie jego udziałem jako prawdę znajdującego, jako tego, kto ujawnia zasady. Kolejni uczeni, korzystając z tych zasad, mieli ją tylko aprobować i wcielać w życie poprzez rozwijanie zawartych w niej konsekwencji. Było to nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne, skoro sama prawda nosi wszystkie właściwe sobie cechy, kiedy ją się ostatecznie ujawnia. W ten oto sposób nie ma potrzeby szukać jej dalej, lecz należy ograniczyć się do tego, by z najwyższą uwagą i pieczołowitością ukazać ją w jej pełni i czystości. W ich świetle również odkrywca jest nikim innym, jak tylko od owej prawdy zależnym jej wyznawcą oraz poddanym. Takie właśnie było konsekwentne pojmowanie zadania, którego podjął się De La Forge i takież jest jego postępowanie, które anonsował już w tytule jego głównego dzieła: Traktat o umyśle ludzkim, jego władzach, czynnościach oraz jego związku z ciałem, i czego nasz autor nie omieszkał dodać: napisany podług Zasad René Descartes’a.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tomasz Śliwiński – Katedra Historii Filozofii, Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 16/18 RECENZENT Joanna Usakiewicz SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06119.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-889-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-277-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści O książce ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 7 Część pierwsza – René Descartes i jego koncepcja umysłu ludzkiego. Problem wza­ jemnego oddziaływania duszy i ciała oraz wyjaśnienia ich jedności �������������������� 19 Wstęp ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 23 Rozdział 1. Co to jest umysł i dlaczego poznaje się go lepiej niż cokolwiek innego ����� 41 Rozdział 2. Niematerialność umysłu ������������������������������������������������������������������������������ 56 Rozdział 3. Metoda jako natura umysłu i jej uwarunkowania ������������������������������������� 67 Rozdział 4. Człowiek jako automat Boga ����������������������������������������������������������������������� 89 Rozdział 5. Tożsamość zakresowa wiedzy o umyśle skończonym oraz wszelkiej pozo­ stałej, do jakiej jest on zdolny ������������������������������������������������������������������������������� 107 Rozdział 6. Umysł jako nieprzekraczalny oraz przekraczalny porządek myśli ����������116 Rozdział 7. Człowiek jako jedność duszy i ciała� ��������������������������������������������������������� 127 Rozdział 8. Konsekwencje jedności substancjalnej ������������������������������������������������������142 Część druga – Przyczyny, dla których Louis De La Forge stał się kartezjaninem. Me­ dycyna jako łącznik filozofii René Descartes’a z myślą Louisa De La Forge’a ���� 159 Rozdział 1. Rola medycyny w koncepcie Descartes’a ���������������������������������������������������161 Rozdział 2. René Descartes, Louis De La Forge, Claude Clerselier ����������������������������177 Rozdział 3. Uwagi Louisa De La Forge’a do rozpraw anatomicznych Descartes’a ���� 187 Część trzecia – Louis De La Forge jako następca René Descartes’a oraz autor dopre­ cyzowania niektórych tez kartezjańskiej filozofii umysłu ������������������������������������213 Rozdział 1. Traktat o umyśle ludzkim ��������������������������������������������������������������������������215 Rozdział 2. Koncepcja duszy Louisa De La Forge’a i jej związki z myślą św. Augu ­ styna ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 232 Rozdział 3. Związki koncepcji Louisa De La Forge’a z filozofią Descartes’a �������������� 255 Rozdział 4. Myślenie jako jedyna dziedzina tego, co ludzkie �������������������������������������� 268 Rozdział 5. Argumenty przeciw materializmowi. Człowiek jako byt złożony z dwóch  substancji ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 290 Rozdział 6. O nieśmiertelności umysłu ludzkiego ������������������������������������������������������� 306 Rozdział 7. Człowiek jako umysł i jego działania ���������������������������������������������������������319 Rozdział 8. O poznaniu czym jest, czego dotyczy, jak się dokonuje ���������������������������� 330 Rozdział 9. Cielesne formy poznawcze ������������������������������������������������������������������������� 346 Rozdział 10. Idee ducha ������������������������������������������������������������������������������������������������ 364 Rozdział 11. Kwestia wrodzoności wiedzy ������������������������������������������������������������������� 373 Rozdział 12. Zagadnienie woli umysłu ludzkiego �������������������������������������������������������� 380 Rozdział 13. Substancja myśląca nie może zajmować żadnego miejsca przebywając  w ciele �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 393 Rozdział 14. O artykułach konstytuujących unię duszy i ciała oraz o siedlisku  duszy ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 408 Rozdział 15. Zagadnienie ruchu ciał �����������������������������������������������������������������������������419 6 Rozdział 16. Zagadnienie przyczynowości ������������������������������������������������������������������� 429 Rozdział 17. Teoria zmysłów ����������������������������������������������������������������������������������������� 440 Rozdział 18. Wyobraźnia ����������������������������������������������������������������������������������������������� 446 Rozdział 19. Pamięć ������������������������������������������������������������������������������������������������������ 460 Rozdział 20. Teoria uczuć duszy ����������������������������������������������������������������������������������� 466 Rozdział 21. Koncepcja stanu duszy ludzkiej po jej odłączeniu od ciała �������������������� 477 Rozdział 22. Filozofia praktyczna oraz kwestie dotyczące szczęścia �������������������������� 487 Rozdział 23. List do Voetiusa. Aneks, czy wyłom w etyce Descartes’a? ��������������������� 501 Rozdział 24. Szczęście jako stałość postanowień ��������������������������������������������������������� 508 Rozdział 25. Władza sądzenia i jej rola w osiąganiu prawdy i zadowolenia umysłu ���515 Rozdział 26. Wnioski z rozważań nad osiąganą wiedzą i czynnościami życia ����������� 528 Zakończenie ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 537 Bibliografia  ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 547 Sumary  ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 557 Résumé  ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 559 O książce Książek na temat filozofii oraz osoby René Descartes’a powstało  bardzo wiele. W przeciwieństwie do tego, Louis De La Forge pozostaje  uczonym nie dość znanym. Związek obydwu filozofów jest jednak na tyle  doniosły, że opracowanie poświęcone temu ostatniemu autorowi, musi  być od strony swej zawartości zbliżone zakresem do opisu filozofii jego  poprzednika. Są tego dwa powody. Po pierwsze żaden inny pokarte­ zjański myśliciel nie rozwijał teorii Mistrza w sposób równie wierny,  jak De La Forge. Tu wszystko musiało zasadzać się na fundamentach,  które stworzył Descartes, a jeśli wierność temu została skrupulatnie  dochowana, nie mogła się owa myśl rozwijać inaczej i przyjąć innego  kształtu, niż ten, jaki spotykamy w pismach wielkiego francuskiego  klasyka. To sobie De La Forge założył, taki ideał pracy przyjął i tego  przestrzegał, uważając, że odejście od tego sposobu myślenia w niczym  nie przyczynia się do postępu i jest co najwyżej psuciem nowej filozofii1� Descartes bezwzględnie wierzył w fakt odnalezienia jedynej prawdy  w nauce, na podstawie czego widoczne było, iż rewolucja myślowa, pole­ gająca na zachwianiu i obaleniu filozofii zastanej, mogła być wyłącznie  jego udziałem jako prawdę znajdującego, jako tego, kto ujawnia zasa­ dy. Kolejni uczeni, korzystając z tych zasad, mieli ją tylko aprobować  i wcielać w życie poprzez rozwijanie zawartych w niej konsekwencji.  Było to nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne, skoro sama prawda nosi  wszystkie właściwe sobie cechy, kiedy ją się ostatecznie ujawnia. W ten  oto sposób nie ma potrzeby szukać jej dalej, lecz należy ograniczyć się  do tego, by z najwyższą uwagą i pieczołowitością ukazać ją w jej peł­ ni i czystości. W ich świetle również odkrywca jest nikim innym, jak  tylko od owej prawdy zależnym jej wyznawcą oraz poddanym. Takie  właśnie było konsekwentne pojmowanie zadania, którego się podjął De  La Forge i takież jest jego postępowanie, które anonsował już w tytule  1 Najlepszym i niemal wzorcowym przykładem takiej niekorzystnej zmiany jest  znany konflikt Descartes’a z Regiusem. Z kogoś, w kim filozof pokładał olbrzymie na­ dzieje, człowiek ten stał się z czasem osobą niepożądaną i szkodzącą nowej wiedzy.  Co interesujące, nie przeszkadzało w tym zatargu nawet to, że z punktu widzenia roz­ woju dalszych wydarzeń w nauce, ogólny kierunek ewoluowania myśli Wielkiego Fran­ cuza u uczonego, jakim był Regius, okazał się „właściwy”. Na temat skutków podobnego  wykorzystania filozofii Descartes’a z wyłączeniem jego metafizyki, zob.: J. Kopania,  Materialistyczne implikacje idealizmu Descartes’a, Studia Filozoficzne, 1987, nr 7, jak  również: Regius niewierny uczeń Descartes’a [w:] Idem, Szkice kartezjańskie, Kraków  2009, s. 77–100. 8 swego głównego dzieła: Traktat o umyśle ludzkim, jego władzach, czyn­ nościach oraz jego związku z ciałem, i czego nasz autor nie omieszkał  dodać: napisany podług Zasad René Descartes’a2� Dziś moglibyśmy zastanowić się nad podobnym zaplanowaniem  pracy własnej, uznając je, jeśli nie za oznakę wtórności, to za słabość,  sądząc, że tylko przezwyciężenie czegoś, co zastane znamionuje praw­ dziwy rozwój, nie zaś poprzestawanie na tym. De La Forge jednak cał­ kiem zasadnie nie uznawał swej metody filozofowania ani za przejaw  słabości, czy też niewydolności swego umysłu, tudzież braku inicjatywy  służącej ukonstytuowaniu własnej oryginalnej koncepcji. Przeciwnie,  zarówno on sam, jak i wcześniej Descartes, twierdzili, że poprawne  wczytanie się w sens dopiero co rodzącej się i walczącej o swe miej­ sce filozofii jest zabiegiem najtrudniejszym i na żadnym z etapów jej  propagacji nie chodzi o przekształcanie tej myśli, lecz o najbardziej,  jak to możliwe, zbliżenie się do niej i ewentualne dalsze jej rozwijanie  w duchu zgodnym z tym, który został wyznaczony przez jej założyciela3� Drugą kwestią jest to, że filozofia jako dziedzina prawdy, nie stano­ wiła albo przynajmniej nie powinna stanowić tego typu wiedzy, która  poddawana byłaby łasce wariacji i dociekań, tak właściwych dla dzisiej­ szego, dynamicznego pojmowania przez nas nauki. Raczej odwrotnie  – poszukiwanie, improwizacja, rzekoma innowacja były, zwłaszcza dla  Descartes’a, wyrazem największej słabości umysłów i najgorszą cechą  filozofii jako takiej. Być może nazwalibyśmy to skłonnością do dogma­ tyzmu, być może platonizmem czy wpływami chrześcijańskiej kultury  rozważania prawdy jako niezmiennej, jednak w każdym z tych przy­ padków musimy zauważyć, że bezalternatywność i absolutyzm cecho­ wały w istocie sposób i cel dociekań Wielkiego Francuza, a wspomniane  elementy tradycji – mimo oryginalności jego projektu myśli – znamio­ nowały go nie mniej, niż jego poprzedników. Wszystko to powoduje,  że z uwagi na wielość poglądów oraz ich pomieszanie w wiedzy czasów,  o których mówimy, należy uznawać Descartes’a – w dobrym tego słowa  znaczeniu – za anty­filozofa. Nie znaczy to, że on sam filozofem nie był.  Chodzi jedynie o to, że jego zdaniem epoka, w której żył nie realizowała  ducha filozofii w sposób właściwy, chociaż filozofię posiadała. To właśnie  przyczyniało się do tego, iż uczony ten odrzucał pseudo­naukę jako dzie­ dzinę, która dopuszcza w swoim łonie współistnienie wielości wzajemnie  2 L. De La Forge, Traktat o umyśle ludzkim, jego władzach, czynnościach oraz jego  związku z ciałem, napisany podług Zasad René Descartes’a, tłum. T. Śliwiński, Kęty 2011. 3 O tym, że nie jest to łatwe niech świadczą wysiłki pozostałych kartezjańczyków,  jak choćby najbardziej znamienitych: Nicolasa Malebranche’a, Barucha Spinozy, Gott­ frieda Wilhelma Leibniza, którzy mniej lub bardziej świadomie przestrzegali owych  zasad kartezjańskich, ale myśli ich rozeszły się w wielu odmiennych kierunkach. 9 wykluczających się opinii, jak również wielu jałowych poznawczo treści.  W takim jej kształcie, gotów był uznać ją za domenę wadliwą, co do któ­ rej miałby pewność, że lepiej, aby w ogóle nie powstała. Zwracając nato­ miast uwagę na „pozytywny” wymiar jego koncepcji, słusznie uważa się  Descartes’a za destruktora scholastycznych subtelności i proklamatora  ideału nauki w modelu, w jakim uprawiał ją Galileusz, a nawet takim,  na jaki powoływali się jeszcze pozytywiści w stylu Auguste’a Comte’a.  Dobrze oddaje to wypowiedź Ferdinanda Alquié’go: […] Kartezjusz nie znosi dysput; jego umiłowanie pewności każe mu cenić tylko oczywi­ stość; a czyż oczywistość nie powinna być uznana przez wszystkich? Nie jest to niewąt­ pliwie przypadek ruchu Ziemi, skoro Kościół w ogóle go nie aprobuje. «Nie mało jest już  w filozofii poglądów – pisze pod koniec listopada 1633 r. do Mersenne’a – zachowujących  wszelkie pozory i dających się obronić w dyspucie, tak, że jeżeli moje nie mają w sobie  nic pewniejszego i nie mogą być bezspornie przyjęte, to nie chcę nigdy ich ogłosić»4� To samo zostanie powtórzone przez Descartes’a w Rozprawie o me­ todzie, w której to znajdujemy następującą wypowiedź na temat filozofii: […] filozofia daje środki do mówienia o wszystkim w sposób prawdopodobny oraz  do wzbudzania podziwu wśród mniej uczonych. […] O filozofii nie powiem nic ponad to,  że widząc ją uprawianą przez najdoskonalsze umysły w ciągu wielu wieków oraz stwier­ dziwszy, że nie zawiera ona przecież ani jednej tezy niespornej, a co za tym idzie niewąt­ pliwej […], uważałem nieomal za fałszywe wszystko to, co było tylko prawdopodobne5� Dodajmy, że ów opisywany tu stan rzeczy miał swe miejsce, po­ nieważ kształt prawdy i metoda dochodzenia do niej, były w pojęciu  Descartes’a i jemu podobnych uczonych, czymś stałym i nie poddającym  się czasom. Jego zdaniem czas upływał, a elementów tych nie znalezio­ no lub odkryto je w bardzo szczątkowej i przypadkowej formie z racji  złej procedury ich poszukiwania lub po prostu z racji jej nieposiada­ nia. To dlatego również De La Forge mógł i musiał pisać, postępując  4 F. Alquié, Kartezjusz, tłum. S. Cichowicz, Warszawa 1989, s. 55 [Oeuvres de  Descartes, pod red. Ch. Adama, P. Tannery’ego, t. I, s. 271–272]. W dalszej części pracy  w odniesieniu do wydania zbiorowego dzieł René Descartes’a: Oeuvres de Descartes,  przygotowanego przez Charlesa Adama i Paula Tannery’ego, obejmującego tomy I–XI,  z lat edycji 1897–1909, będziemy używali skrótu A. T., dodajmy jednocześnie, że praca  ta zawiera liczne fragmenty tekstów francuskich, które uprzystępnione są w języku  polskim w formie przekładu autora tej książki. Za każdym razem rozpoznawalne jest  to po tym, iż tekstowi cytatu w języku polskim towarzyszy oryginalny zapis bibliogra­ ficzny dzieła obcojęzycznego. 5 R. Descartes, Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszu­ kiwania prawdy w naukach, tłum. W. Wojciechowska, Warszawa 1981, cz. I, s. 8 i 10  [A. T., t. VI, s. 6 i 8]. 10 wiernie za Descartes’em. To dlatego jeden i drugi mogli doszukiwać się  w dziedzictwie poprzedników – jeśli one się tam rzeczywiście znajdowa­ ły – rozwiązań zbliżonych do ich własnych, które na przestrzeni wieków,  w wyniku większego lub mniejszego zbiegu szczęśliwych okoliczności,  były już gdzieś przypadkiem obecne. I tak spotykamy je jednym razem  u Pitagorasa i Platona, innym zaś u św. Augustyna, to znów u mate­ matyków należących tak do starożytności, jak do czasów współczes­ nych naszym autorom, ale też w medycynie starożytności i renesansu.  Co interesujące, zdarzało się nawet, jak to naświetlają współczesne  analizy, do których odnosimy się w poniższym opracowaniu, że Descar­ tes inspirował się przetworzonym przez św. Tomasza arystotelizmem  jako punktem wyjścia do własnych odpowiedzi. Musimy zatem uświa­ domić sobie lub może nawet przypomnieć, że w filozofii nie zawsze i nie  z koniecznością mamy do czynienia z sytuacją polegającą na tym, iżby  współcześni wiedzieli więcej, niż ci, co byli przed nimi6. Przeciwnie  – często duch tych pierwszych jest słabszy, życie płytsze, rozwój niepeł­ ny i pozbawiony już tej ambicji, która przyczyniała się do powstawania  prac, o których myślimy. Siląc się na ich wyjaśnianie, niejednokrotnie  my sami, potwierdzając tę regułę, osiągamy aktualnie jedynie to, że je  dla siebie przyswajamy (sprowadzamy je do swej kondycji), lecz doko­ nuje się to nieraz kosztem zawartej w nich ich własnej głębi, do której  nie docieramy. Czyż można to nazwać rozwojem? Z tego punktu wi­ dzenia, praca wykonana przez De La Forge’a była czymś najlepszym,  czego mógłby sobie życzyć Descartes i sam De La Forge wiedział o tym  podejmując się jej. Bezpośrednio z ostatnią wiąże się ta jeszcze uwaga, że niejednokrot­ nie najnowsze opracowania zagadnień, o których mówimy w tej pracy,  nawet jeśli są łatwo dostępne, co nie zawsze ma miejsce, nie muszą  z racji swej nowości wnosić więcej niż je poprzedzające. Owszem, kiedy  w przypadku takich nauk jak biologia, fizyka, chemia, czy medycyna  postęp powoduje nieraz całkowitą zmianę ich treści, sprawiając, że nie  ma możliwości poprzestawania na tym, co w ich ramach ustalono przed  stu czy więcej laty, skoro każdy niemal dzień wnosi nowości i weryfikuje  tradycyjne ujęcia, o tyle filozofia w naszym najgłębszym przekonaniu  lata swej świetności ma już za sobą. Znamy współczesną jej kondycję  i wiemy nawet o tym, że z powodu wielkiego kryzysu takich pojęć jak  prawda, dobro, sens, cel i innych, czy jak to niektórzy określają z racji  wręcz końca filozofii, jej współczesny głos nie jest w stanie zmierzyć  6 Por.: List do Ojca Dinet [w:] Idem, Medytacje o pierwszej filozofii wraz z zarzu­ tami uczonych mężów i odpowiedziami autora. Rozmowa z Burmanem, tłum. M. i K. Aj­ dukiewiczowie, Warszawa 1958, t. II, s. 201 [A. T., t. VII, s. 580]. 11 się z jej świadectwami sprzed wieków. Obecni myśliciele sami niejed­ nokrotnie nie znajdują już powodów (często kształcące ich systemy  o tym przesądzają), aby w taki sposób, jak to się odbywało wcześniej,  czytać Arystotelesa lub Platona. Badanie ich tekstów, tak zresztą jak  i prac Descartes’a czy De La Forge’a, ma już dziś jedynie walor histo­ rycznego uprzystępnienia danych archiwalnych, lecz, jeśli tak, to naj­ lepszymi głosami w sprawie wielkich filozofów są oni sami. Czytanie  o nich, zaznajamianie się ze spojrzeniem, jakie rzuca na ich działanie  współczesność, oddala od nich i powoduje, że być może, czyniąc w ten  sposób, sami lepiej rozumiemy czas, w którym żyjemy, ale nie znaczy  to, że jest on kluczem do rozumowania w duchu sprzed trzystu i więcej  lat. Dodajmy, iż w podobnym świetle można postrzegać nieraz współ­ czesne (zwłaszcza francuskie) opracowania tematów nas zajmujących,  dla których w dalszym ciągu inspiracją rzeczową i rzetelną, a zatem  niedoścignioną, są teksty wzrosłych w wieku XIX, starej daty auto­ rów, czytających jeszcze serio św. Augustyna, Descartes’a, Nicolasa Malebranche’a i innych. Mamy tu na myśli takich pisarzy, jak Etienne  Gilson, Martial Gueroult, Émile Boutroux, czy Émile Bréhier, do któ­ rych chętnie sięgamy w tej pracy. Jest to zrozumiałe, bowiem zwłaszcza  w Europie Zachodniej, po drugiej wojnie światowej, przychylna atmo­ sfera dla lektury klasycznej filozofii w sposób klasyczny, stawała się  niemal synonimem niezrozumienia ducha czasów, które zasadzały się  na drastycznym odejściu od tego, co klasyczne. Kolejną kwestią – mającą związek z tym, co zostało powiedziane  – jest budowa i przeznaczenie niniejszej książki. Celowo rozpoczynamy  w niej od Descartes’a i tych zrębów jego myśli, bez których nie może stać  się czytelna część poświęcona jego następcy. Staramy się tutaj zapre­ zentować fakt, iż filozofia jako badanie dokonujące się na podłożu myśli,  przyjmuje swą najbardziej dojrzałą i najbardziej dla siebie właściwą  postać jako teoria umysłu. Dowodzi tego cała koncepcja Descartes’a. Po­ święcamy tym wnioskom Rozdział pierwszy, który nosi tytuł: Co to jest  umysł i dlaczego poznaje się go lepiej niż cokolwiek innego. W jego pry­ zmacie narzędzia poznawcze, metody ich stosowania, ich przeznaczenie,  efekty dzięki nim osiągane, wskazują na autoteliczny charakter badań  umysłu, których zasięg równa się zakresowi odnoszenia się jego samo­ poznania do ujętych w jego ramach przedmiotów i praw ich ukonsty­ tuowania. W oparciu o to rozważanie zrodził się choćby Rozdział piąty,  zatytułowany: Tożsamość zakresowa wiedzy o umyśle skończonym oraz  wszelkiej pozostałej, do jakiej jest on zdolny. W tym znaczeniu mówi­ my również o swoistym „naturalizmie” tej filozofii, bowiem naturalny  i spontaniczny charakter działań umysłu jest zdaniem Descartes’a naj­ lepszym i zdaje się jedynym zabezpieczeniem tej władzy przed błędem.  12 Pozwala to jeszcze lepiej rozumieć potrzebę zerwania przez nową naukę  z dotychczasowymi, blokującymi i uniemożliwiającymi wspomnianą in­ stynktowność działania umysłu teoriami, z jakimi filozof kojarzy niemal  wszelką naukową tradycję. Prowadzi to nasze rozważania ku treściom  zawartym w rozdziałach zatytułowanych: Metoda jako natura umysłu  i jej uwarunkowania oraz Człowiek jako automat Boga. Z tym ostatnim  wiąże się konieczność wskazania na zaplecze metafizyczne dla tak rozu­ mianej filozofii, które tożsame mogłoby być w koncepcie Descartes’a te­ ologii naturalnej. Zaistniały jednak powody, dla których jego dzieło  pozbawione jest tego typu treści, w zamian za co ujawnia się w nim,  będące wynikiem kluczowego przewartościowania, wyróżnione miejsce  Cogito7. To w nim, jak w ich warunku, odnajdywane są następnie idee  7 Descartes wielokrotnie podkreślał: „[…] nigdy nie chcę mieszać się do jakichkol­ wiek sporów teologii”, a jednak w tym samym fragmencie dodawał: „a skoro w filozofii  nie zajmuję się niczym innym jak tylko tymi rzeczami, które poznaje się w sposób naj­ jaśniejszy przy pomocy przyrodzonego rozumu, rzeczy te nie mogą pozostawać w nie­ zgodzie z niczyją teologią, chyba że z taką, która w sposób oczywisty sprzeciwiałaby się  rozumowi, a wiem, że nikt nie powie tego o swojej”. List do Ojca Dinet [w:] R. Descartes,  Medytacje…, t. II, s. 219–220 [A. T., t. VII, s. 598]. Z tego fragmentu płynie wniosek,  że gdy tylko filozof nabędzie pewności, że to, co mówi z zakresu nauki o Bogu jest nieod­ parte, bez wahania ogłosi to. W przeciwnym przypadku zachowa ostrożność większą niż  w innych tematach: „Jeśli o mnie chodzi, to pochlebiam sobie śmiało, że znalazłem taki  dowód, który w pełni mnie zadowala i który lepiej niż jakakolwiek prawda twierdzenia  matematycznego poucza mnie, że Bóg jest; atoli nie wiem, czy zdołam wyłożyć to wszyst­ ko tak, jak ja sam to rozumiem, sądzę zaś, że lepiej nie tykać wcale tej materii, niż nie­ doskonale o niej rozprawiać”. Por.: List do Mersenne’a z 25 listopada 1630 r. [w:] A. T.,  t. III, s. 182. Powyższe dywagacje znajdują swe potwierdzenie w opinii Etienne’a Gil­ sona. Otóż pisał on o dwojakim stosunku Descartes’a do teologii jako nauki, która  „ma za swój przedmiot Boga; poznanie koniecznych prawd służących zachowaniu celu,  a jako swą zawartość prawdy nadprzyrodzone, zwłaszcza będące objawione przez Boga  (Pismo i Tradycja) oraz zebrane przez Teologię dogmatyczną, jak również interpreto­ wane rozumowo i systematycznie w ramach Teologii szkolnej”. E. Gilson, Discours de  la methode, texte et commentaire par Etienne Gilson, Paris 1930, s. 132. Wspominane  odniesienie się do zagadnień tak rozumianej wiedzy dotyczy u tego filozofa z jednej  strony rozumienia go jako spuścizny po arystotelizmie, tomizmie i ich pochodnych,  a które to Descartes uważa za nieprzydatne. Zdaniem Gilsona zawiera ono echa ataku  humanistów na scholastykę, zwłaszcza zaś Erazma. Fragment Rozmowy z Burmanem jest tego przykładem: „nie należy podporządkowywać teologii naszym rozumowaniom,  takim jakie stosujemy w matematyce i względem innych prawd, skoro nie możemy jej  ogarnąć. […] Możemy wprawdzie i powinniśmy dowodzić, że prawdy teologiczne nie  są sprzeczne z filozoficznymi, ale nie powinniśmy żadną miara ich analizować. I przez  to właśnie rozmaici mnisi swoją teologią, tzn. raczej scholastyką, która przede wszyst­ kim zasługuje na zagładę, stworzyli warunki dla wszelkich sekt i herezji”. R. Descartes,  Medytacje…, t. II, s. 294 [A. T., t. V, s. 176]. Z drugiej strony, Gilson uważa, że Descartes  miał inklinacje do tego, by teologię zreformować, a to dlatego, że skoro jedynie jego  filozofia jest prawdziwa, będzie musiał wykazać jej zgodność z wiarą i zastąpić starą  13 Boga i prawd wrodzonych, stanowiące ograniczenia całej możliwej wie­ dzy, a jednocześnie – z racji swej ważności przedmiotowej – odsyłające  poza nią. Powoduje to, że z całym rozmysłem przedstawiamy Rozdział  szósty: Umysł jako przekraczalny oraz nieprzekraczalny porządek my­ śli. Na końcu, to jest w Rozdziale siódmym: Człowiek jako jedność duszy  i ciała, oraz w ósmym: Konsekwencje jedności substancjalnej, odnosi­ my się do głównych rozważań Descartes’a, jakie podjął on w związku  z próbą oddania naukowego opisu osoby ludzkiej, a które znajdą swe  kontynuacje u De La Forge’a i innych filozofów pokartezjańskich, ale  również w myśli nam współczesnej. We wspomnianej Części pierwszej opracowania, za kluczowe uwa­ żamy to, że obydwu autorów, którym jest ono poświęcone, łączy fakt  wyznaczony przez jakość filozofii Descartes’a, a mianowicie, że wszyst­ ko, co zostało przez nich powiedziane, wyjawione było wyłącznie z per­ spektywy umysłu jako władzy poznania. To umysł myśli, snuje refleksję,  wyprowadza wnioski i nigdy myśl naukowa nie przestaje być tym obsza­ rem, do którego tylko ta władza dociera i za który bierze całkowitą od­ powiedzialność. Powoduje to, że również wszystko, co zostanie przez nas  powiedziane, uznajemy za przejaw tej filozofii umysłu, nie zgadzając się  na jakąkolwiek interpretację, która fundowałaby się na odejściu od tego  przekonania. Dodajmy, że jest to ułatwienie, lecz nie tylko. Uznając bo­ wiem ukazywane treści za filozofię tego typu, każdy kto bada myśl kar­ tezjańską, zmuszony jest nie pomijać żadnych z uwzględnionych przez  nią wątków. Nie jest zatem tak, że poświęcając się na przykład fizyce,  czynimy coś, co zakresowo należałoby do innej dziedziny, niż spekulacja  na wewnątrzumysłowych ideach. Mówiąc o budowie skomplikowanych  części ludzkiego ciała, nie gruntujemy niezależnej anatomii, lecz daje­ my wyłączne świadectwo temu, co umysł wie z siebie o ciele, z którym  jest powiązany, ale powiązany nie inaczej, jak poprzez swe własne we­ wnątrzumysłowe percepcje tego ciała i jego doświadczeń. Zrozumienie,  że będąc rzeczą myślącą, umysł w odniesieniu do dowolnego przed­ miotu, wyraża się tylko o tym, co czynności własne mu uświadamiają,  iż w związku z nim może on wiedzieć, ma swe decydujące znaczenie.  W naszym głębokim przekonaniu, kto inaczej pojmuje kartezjanizm,  pojmuje go spoza jego własnej perspektywy8� teologię nową, własnego autorstwa, która lepiej niż tamta tłumaczy zagadnienia religii.  Por.: E. Gilson, Discours…, s. 133. 8 Ważną przy tym uwagą jest ta, że myśl samego Descartes’a nie zawsze jest  jednolita, co powoduje, że wielu autorów dopatruje się w tym możliwości dla rozlicznych  i nawet rozbieżnych interpretacji. Da się zatem wywieść z tekstów filozofa zarówno  skrajnie immanentystyczny idealizm, bazujący wyłącznie na wrodzoności umysłu same­ mu sobie, a z drugiej strony możliwe jest spojrzenie umiarkowane, zakładające nawet,  14 Jeszcze inną rzeczą, którą podejmujemy w tym opracowaniu, jest  próba wykazania, że wszystko to, co zrobił w filozofii Descartes, nie  musiało być uznane za niekompletne. To ważne, bowiem nie tylko Ma­ lebranche, Baruch Spinoza, Gottfried Wilhelm Leibniz, ale również  sam De La Forge byli pewni, że kilka dość kluczowych kwestii, jako  spuściznę po Wielkim Francuzie, otrzymali w takim stanie, że doma­ gały się one z ich strony uściśleń lub dokończenia. Nie zawsze się  z tym zgadzamy. Uważamy, że Descartes miał na tyle dużo czasu, by  pokusić się o dokonanie tych – by użyć tu wyrażenia zastosowanego  przez autora Traktatu o umyśle ludzkim – „kilku pociągnięć pędzla  w celu uczynienia swego dzieła kompletnym”, lecz nie zrobił tego, bo­ wiem otwartość elementów tego dzieła, w mniemaniu samego autora,  uwiarygodniała je, nie stanowiąc rażących braków, lecz świadectwo  ograniczoności władz poznawczych, które powiedziały tyle tylko, ile  mogły. Niekompletność – jakkolwiek brzmi to źle – jest być może cechą  konstytutywną systemu myśli Descartes’a. Powstaje zatem pytanie,  czy filozof ten stworzył system? Pozostawiamy je pytaniem również ot­ wartym, natomiast celowo tak zbudowaliśmy Część pierwszą poniższej  książki, aby pokazać głębszy sens niedokończonego charakteru oma­ wianej filozofii i przekonać, że pójście dalej znajduje oprócz aprobaty,  również swój brak usprawiedliwienia oraz znamionuje się ryzykiem,  które było obce jej założycielowi. W odniesieniu do De La Forge’a, warto dodać, iż ze względu  na podkreślaną tu wierność pierwowzorowi, autor ten nie odchodził  od niego zbyt daleko, lecz nie znaczy to jednak, że nie pokusił się  o kilka własnych ustaleń. Jako medyk najbardziej czuł się uprawnio­ ny do doprecyzowania kwestii, w których Descartes pomylił się jako  anatom lub tych, które odnosząc się do teorii umysłu, w sposób zapla­ nowany zebrał i zestawił, wyprowadzając z nich kilka kluczowych dla  poznania wniosków. Dotyczyło to zwłaszcza zagadnienia pojęcia idei,  łączności ducha i ciała, stanu duszy po odłączeniu od ciała oraz kilku  pomniejszych kwestii. Ponieważ zaś De La Forge parał się zawodowo  że u Descartes’a materializm i empiryzm, dotyczą tej filozofii w takim samym stopniu,  co racjonalizm. To ostatnie stanowisko znajduje się w książce A. M. Ziółkowskiego Filo­ zofia René Descartes’a, Warszawa 1989. Pierwsza zaś opinia charakteryzuje zwłaszcza  badania Jerzego Kopani. Spowodowane jest to tym, że jeśli mamy model filozofowania  oparty na należących do intelektu intuicji i dedukcji, w którym dualizm substancji  uniemożliwia istnienie empiryzmu jako perspektywy poznawczej, to nie możemy nie  kwalifikować racjonalizmu kartezjańskiego tak jak platonizmu. Nie zmieni tego fak­ tu nawet to, że Descartes pozwalał sobie na odchodzenie od rygorów własnych zasad,  bowiem, jeśli to czynił, czynił coś wbrew swej własnej myśli, nie zaś wzbogacał ją lub  rozszerzał jej zasięg. 15 medycyną, za celowe uznaliśmy ukazanie, w części bezpośrednio na­ stępującej po wprowadzeniu do elementów filozofii kartezjańskiej,  jego roli w procesie nadawania ostatecznego kształtu traktatom ana­ tomicznym Descartes’a, co było jego udziałem i co stanowiło o zwią­ zaniu się lekarza z nową filozofią w stopniu, który uczynił z niego  odrębnego autora. Dopiero po uwzględnieniu tej aktywności De La  Forge’a, przedstawiamy najobszerniejszą i zasadniczą Część trzecią poniższej rozprawy. Stanowi ona odzwierciedlenie studium myśli tego  uczonego w odniesieniu do najbardziej wymagającej partii każdej filo­ zofii, jaką jest odsłonięcie skutków powstałych w wyniku badań nad  duszą i jej zawartością. Znajdujemy tu dwadzieścia kilka rozdziałów,  które przy dość drobiazgowym wyszczególnieniu elementów problema­ tyki filozofii Descartes’a, co było zamiarem De La Forge’a, stanowią  dogłębną analizę całej jego spuścizny w zakresie dociekań nad świa­ domością jako konstytuującą naturę ludzką, poznanie, jak również,  wynikające z tych pierwszych, możliwe prognozy w odniesieniu nie  tylko do kształtu wiedzy ludzkiej, ale wręcz do rozwoju przyszłej drogi  ewolucji człowieka, będącego istotą duchową. Co do budowy tekstu, należy jeszcze wspomnieć o roli przypisów.  Są one miejscami bardzo rozbudowane i życzylibyśmy sobie, by nie  traktować ich jako tylko standardowe uzupełnienia tekstu, lecz jako  odrębny tekst w tekście, bowiem, jak choćby w przypadku cytowa­ nia rozległych fragmentów Komentarza Gilsona do Rozprawy o me­ todzie9, zamiarem naszym było potraktować je wyłącznie, jak dane  encyklopedyczne, których przytoczenie w całości ma dwa znaczenia.  Po pierwsze, Komentarz nie został dotąd przełożony na język polski,  a jest to spora strata. Po drugie, rzadko zdarza się porównywalna po­ zycja książkowa w opracowaniach poświęconych filozofii Descartes’a,  więc traktowanie jej wycinkowo w wybranych fragmentach, byłoby  również działaniem ze szkodą. Oczywiście pragniemy oddalić zarzut,  że myśląc w ten sposób, powinno się cytować całe książki jedne w dru­ gich. Czytając pozycję Gilsona dokonaliśmy wyboru na tej samej zasa­ dzie, jak to dotyczyło innych dzieł, z tą tylko różnicą, że jego książka  jest czasami po prostu obszerniejsza i bardziej rzeczowa, co wynika  z jej specyficznego, właśnie hasłowo­problemowego charakteru10� W tym miejscu pragniemy również usprawiedliwić się z wyboru wielu  9 E. Gilson, Discours…� 10 Rzadko w taki sposób pisze się współcześnie o filozofii, jak to uczynił Gilson  w Komentarzu, a mimo to istnieje pewne uznanie dla tego stylu. Nie bez powodu suge­ rując się tytułem innego opracowania Gilsona i charakterem jego działań, autor taki  jak Zbigniew Janowski, popełnił własną analizę prac Descartes’a – zob.: Z. Janowski,  Index augustino­cartésien. Textes et commentaire, Paris 2000. 16 punktów wspomnianej analizy tego autora, mimo że z racji własnych  badań reprezentuje on odmienną od nowożytnej filozofię wraz z jej  duchem i literą. Otóż uważamy, że jego Komentarz jest przykładem  opracowania uniwersalnego, którego treść w żadnym razie nie rzutuje  na interpretację, która miałaby być odległa i pozbawiona rzetelności  oddawanej w obiektywizmie treści. Wyłącznie ten aspekt został przez  nas uwzględniony i jedynie w pokierowaniu się nim, należy upatry­ wać zasadności takiego wykorzystania zawartości Komentarza. Dodaj­ my, iż na gruncie polskim za dzieło będące swoistym przewodnikiem  po myśli Descartes’a posłużyło nam jeszcze bardziej rozbudowane i do­ niosłe w treść opracowanie autorstwa Jerzego Kopani, zatytułowane  Funkcje poznawcze Descartes’a teorii idei, jak również wiele innych  książek polskich autorów11. W pozostałych przypadkach, przypisy po­ święciliśmy wzbogacaniu i uzasadnianiu treści rozprawy, ale również  ukazaniu, jak w literaturze przedmiotu (tak polskiej, jak i zagranicz­ nej) patrzono na zagadnienia, które stały się przedmiotem naszej  pracy. Pomiędzy tekstem głównym a przypisami powstaje zatem pole  do porównań i wniosków, co może spowodować, że oprócz tekstu za­ sadniczego oraz przypisów, stworzy się coś w umyśle czytelnika, co bę­ dzie miało znamiona trzeciego tekstu, a to dzięki ujrzeniu niektórych  zagadnień z więcej niż jednej perspektywy i możliwości pokuszenia  się o wybór własnego stanowiska. To uważamy za jeszcze ważniejsze  od jednoznacznego ustalenia, niejednokrotnie tylko rzekomo ostatecz­ nych wniosków na temat badanych przez nas autorów i ich dzieł. Na koniec należy wspomnieć również i o tym, że siłą rzeczy i zda­ rzeń poniższy tekst zawiera wątki rozwijane przez jego twórcę wcześ­ niej, to jest zanim powstał albo w trakcie kilku lat jego opracowywania,  lub już później, co dokonywało się w osobnych pracach, zwłaszcza arty­ kułach tematycznych. Niejednokrotnie w trakcie studiów nad tą książ­ ką autor inspirował się do działań wykraczających poza jej ramy. Może  zatem mieć miejsce fakt, iż kilka kluczowych zagadnień znalazło swe  kontynuacje w tekstach okołoproblemowych, do których odnosimy się  tak w przypisach, jak i innych wskazaniach. Niniejszym, podpisany pod przedkładaną rozprawą, pragnie uprzej­ mie podziękować Wszystkim Osobom, które pomogły mu przy jej po­ wstaniu. To dzięki Ich nieocenionej wiedzy, fachowości i kompetencjom,  kierując się Ich radami, autor mógł uczynić efekty własnych wysiłków  lepszymi. 11 J. Kopania, Funkcje poznawcze Descartes’a teorii idei, Białystok 1988. Serdecznie dziękuję zatem przede wszystkim Panu Profesorowi  Jerzemu Kopani, Pani Profesor Joannie Usakiewicz oraz Panu Profe­ sorowi Markowi Grygorowiczowi. Osobne podziękowania pragnę skierować dla Pani Aleksandry Ja­ 17 naszkiewicz, która tekst ostatecznie przejrzała. Chciałbym również najserdeczniej podziękować Dyrekcji Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Łódzkiego, w osobach Pani Wicedyrektor Urszuli  Dzieciątkowskiej oraz Pana Dyrektora Tomasza Włodarczyka.       Bardzo serdecznie dziękuję. T. Śliwiński, Łódź – Marysin 2013 r. Część pierwsza René Descartes i jego koncepcja umysłu ludzkiego Problem wzajemnego oddziaływania duszy i ciała oraz wyjaśnienia ich jedności Dusza w człowieku jest jedna, mianowicie rozumna; nie uznaje się bowiem za ludzkie żadnych innych działań oprócz tych, które zależą od rozumu. RENÉ DESCARTES Nic nie może być bardziej owocnym zajęciem, niż próby poznawania samego siebie. R. Descartes, Opis ciała ludzkiego1 Wstęp René Descartes (1596–1650) wsławił się w filozofii skutecznością  zaproponowanej przez siebie metody, przeciwstawiając tym samym moc  i prawdziwość nowej myśli wszystkiemu temu, z czym całą naukę koja­ rzono wcześniej. Wyznacznikiem zmian i probierzem ich prawdziwości  oraz zasadności był stopień pewności wiedzy, którą w tej jakże szlachet­ nej dziedzinie należało osiągnąć. Zarówno dla Descartes’a, jak i jego  naśladowców to, co wedle nowych standardów było niepewne, nie sta­ nowiło nauki, a ponieważ poddawali oni w wątpliwość niemal wszystko,  co uczyniono w wiedzy przed nimi, mieli poparte racjami przekonanie,  że fundują gmach poznania nie tyle od nowa, co po raz pierwszy2� Wbrew pozorom świadomość takiego stanu rzeczy ułatwiała dzia­ łanie uczonym­reformatorom. Zdawali sobie oni sprawę, że skuteczniej  można zaproponować nową całość w pełni obalając podstawy dotych­ czasowej wiedzy, niż forsować pojedyncze argumenty w ścieraniu się  z detalami należącymi do utrwalonej konstrukcji: „[…] jeżeli chce się  nareszcie coś pewnego i trwałego w naukach ustalić [pisał Descartes],  to trzeba raz w życiu z gruntu wszystko obalić i na nowo rozpocząć  1 R. Descartes, Opis ciała ludzkiego, Warszawa 1989, s. 79. 2 Porównując panującą naukę do starego domu Descartes pisał: „[…] porównam  je [poznanie] do jakiegoś domu źle zbudowanego, którego fundamenty nie są bardzo  mocne. By temu zaradzić, nie znam wcale lepszego środka nad zburzenie go gruntowne  i wzniesienie nowego […]”. Idem, Poszukiwanie prawdy przez światło naturalne, tłum.  L. Chmaj, Warszawa 1937, s. 141 [A. T., t. X, s. 509]. W dalszej części pracy, w odniesie­ niu do wydania zbiorowego dzieł Descartes’a: Oeuvres de Descartes, przygotowanego  przez Adama i Tannery’ego, obejmującego tomy I–XI, z lat edycji 1897–1909, będziemy  używali skrótu A. T.]. Porównywanie do wznoszenia budynku znajdujemy w: R. De­ scartes, Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy  w naukach, tłum. W. Wojciechowska, Warszawa 1981, cz. II, s. 16 [A. T., t. VII, s. 13]  oraz w Odpowiedziach na zarzuty siódme [w:] Idem, Medytacje o pierwszej filozofii wraz  z zarzutami uczonych mężów i odpowiedziami autora. Rozmowa z Burmanem, tłum.  M. i K. Ajdukiewiczowie, Warszawa 1958, t. II, s. 153 [A. T., t. VII, s. 536–537]. 22 od pierwszych podstaw”3. Przyglądając się choćby tylko temu fragmen­ towi wypowiedzi filozofa, widzimy, że nowa wiedza musiała być wręcz  pozbawiona charakteru nawiązywania i kontynuacji w odniesieniu do ją  poprzedzającej. Miała być ona zupełnie od niej różna i z tamtą niema­ jąca związku. Sprzyjał temu fakt, iż odnowienia domagała się wówczas  nie ta, czy inna dziedzina, lecz każdy aspekt opisu rzeczywistości ulec  musiał transformacji, której podstawą stały się elementy składowe  nowej myśli, do jakich należały koncepcja umysłu ludzkiego i zawarta  w niej, odmienna od scholastycznej, teoria Boga, jako jego Twórcy oraz  nowa fizyka, która była tylko następstwem, ujawnianym jako treść re­ lacji między umysłem skończonym i nieskończonym4� Ponieważ w XVII stuleciu nauka uprawiana była systemowo, zmia­ nie musiał ulec na raz cały system, a na jego miejsce musiał zaistnieć  inny, także spełniający wymóg zupełności. Co interesujące, Descartes  bardzo dobrze wykorzystał dla swego celu samego ducha tradycji, którą  zwalczał. Stworzył, jeśli nie system, to wyraźne jego podstawy i ramy.  Metoda jego była zaczerpnięta od największych, bowiem, jak pisał: „idzie o poszukiwanie pierwszych przyczyn i prawdziwych zasad, z któ­ rych można by wywieść racje tego wszystkiego, co zdolni jesteśmy po­ znać. I zwłaszcza tych, którzy nad tym pracowali, nazwano filozofami”5� 3 Medytacja I [w:] R. Descartes, Medytacje…, t. I, s. 20 [A. T., t. IX, s. 13]. 4 Co do tego wątku i powiązania pojęć: Bóg, świat, człowiek, w Komentarzu hi­ storycznym Gilsona do Rozprawy o metodzie czytamy: „«… qu’en pouvait déduire…».  1.) Dedukcja a priori fizyki stała się możliwa poprzez charakter wrodzony idei Boga  oraz pierwszych zasad, z których ona w całości wypływa. «W ten sposób, ci, którzy  potrafią wystarczająco zbadać konsekwencje tych prawd (czyli prawd wiecznych lub  matematycznych) i naszych reguł (to znaczy praw ruchu, dedukowanych z wrodzonej  idei Boga), będą mogli poznać skutki przez ich przyczyny, oraz, by się posłużyć termi­ nami Szkoły, będą mogli posiadać dowody a priori o wszystkim, co tylko może się stać  w tym nowym świecie». (R. Descartes, Świat albo Traktat o Świetle, tłum. T. Śliwiński,  Kraków 2005, roz. VII, s. 69–70 [A. T., t. XI, s. 78–104]). 2.) Ów dedukcyjny charakter  fizyki, nie tylko jest możliwy, jest on konieczny. Wyjaśnienie zjawiska nie polega na jego  konstatacji, bowiem fakt skonstatowany, nie stanowi wyjaśnienia, lecz jedynie to, co wy­ maga wyjaśnienia. Wartość klarująca teorii jest zatem całkowicie niezależna od faktów  (Idem, Zasady filozofii, tłum. I. Dąmbska, Warszawa 1960, cz. III, art. 4, s.100 [A. T.,  t. IX, s. 104–105]). W tym celu, żeby hipotezy, którymi się posługujemy nie były jawnie  sprzeczne z doświadczeniem (na przykład, żeby nie zakładać, iż woda zbudowana jest  z cząstek chropowatych, a ziemia z gładkich), wystarczy, żeby dedukcja dokonywała się  «konsekwentnie i bez popadania w paralogizmy», by nic nie można było jej zarzucić (List  do Mersenne’a z 27 maja 1638 r. [w:] A. T., t. II, s. 142–144) […]”. E. Gilson, Discours  de la methode, texte et commentaire par Etienne Gilson, Paris 1930, s. 453–454. Zob.  też: Ibidem, s. 76 i 374. 5 List do ks. Picot [w:] R. Descartes, Zasady…, s. 358 [A. T., t. IX, s. 5]. W tych  samych jednak Zasadach znajdziemy napomnienie, by to, co wynika z założeń  23 Co więcej, jego przedsięwzięcie zawierało przewagę nad aktualnie pa­ nującymi, które również tej zasadzie chciały sprostać, bowiem nasta­ wione było na efekty nie tylko stricte spekulatywne lub choćby tylko  metafizyczne, lecz metafizyka była w nim uzasadnieniem dla fizyki i jej  praktycznych zastosowań, zwłaszcza zaś dla medycyny6� Spotykamy u Descartes’a często powracające i utrwalane prze­ świadczenie, żywione przezeń całkiem serio, że on odsłania nie tyle, jak  to już zostało powiedziane, nową naukę, oryginalną teorię, lub jakieś  ryzykowne hipotezy, które nakazywałyby ostrożność w szacowaniu ich  wartości, lecz przeciwnie, że głosi ostateczną i jedyną prawdę, starszą  od dowolnej nauki, zwiastującą koniec epoki poszukiwań i początek wie­ dzy jako takiej. To jej nieznajomość przyczyniała się do rozwoju dotych­ czasowej i wadliwej filozofii wszystkich stuleci7. Przekonanie to, będące  poczynionych celem wyjaśnienia wszystkich zjawisk, nie odbiegało od doświadczenia.  Ibidem, s. 122. 6 Gilson w swoim Komentarzu do Rozprawy o metodzie wprost określa ambicje  filozofa jako nakazujące jemu samemu postrzegać się jako dobroczyńcę ludzkości. „Rozu­ miał, że prawdziwa nauka musi któregoś dnia zmienić warunki materialne naszej egzy­ stencji […]. Tak odmienny od Fancisa Bacona, jeśli chodzi o wszelkie cechy swego umy­ słu i charakteru, Descartes tak jak i on zwracał się w stronę epoki maszyn, przemysłu  i medycyny naukowej; jego duch zdobył więcej doświadczenia, niż trzy wieki nauki, które  tego nie zdołały”. E. Gilson, Discours…, s. VIII–IX i s. 119. Zob. też: L. Brunschvicg, Le  progrès de la conscience dans la philosophie occidentale, t. I–II, Paris Libraire Felix  Alcan, 1927. List XXX do księżniczki Elżbiety [w:] R. Descartes, Listy do księżniczki  Elżbiety, tłum. J. Kopania, Warszawa 1995, s. 112 [A. T., t. V, s. 280]. Idem, Rozpra­ wa…, cz. V, s. 49–69 [A. T., t. VI, s. 40–60]. Nie jest wykluczone, na co wskazuje Adam,  że Descartes, po latach nauki w kolegium w La Flèche, odbywał krótko studia medyczne  w Poitiers. Na ten temat, zob.: G. Rodis­Lewis, Descartes, Paris 2010, s. 38–39. Do tej  ostatniej informacji odnosimy się w osobnej części niniejszego opracowania. 7 Jest również prawdą, która ożywia tak pojętą myśl filozofa, że towarzyszyło  jej także i to, że miała w najwyższym stopniu asekuracyjny charakter. Wiele w niej  określane było – mimo wszystko – ostrożnie i warunkowo. Świat był fabułą, a nie świa­ tem rzeczywistym, człowiek sztucznym wytworem, automatem zbudowanym na nasze  podobieństwo, ale nie wprost człowiekiem bez odniesień do przenośni i modeli, wiedza,  którą znamy, była wiedzą, obok której Bóg mógł znać nieskończenie wiele innych dróg,  itd. Na te właśnie aspekty zwraca uwagę Pierre Guenancia, w swej książce: P. Guenan­ cia, Descartes, Paris 1986. Na temat tej pozycji piszemy jeszcze dalej. Co zaś się tyczy  racjonalizmu nowożytnego, to z interesującą klasyfikacją spotykamy się u Zbigniewa  Drozdowicza. Otóż autor ten opisuje wiele przejawów odmiennego pojmowania racjo­ nalizmu w filozofii tamtego czasu. I tak mamy do czynienia z podziałem na 1.) Zdrowy  rozsądek – „Powoływali się na niego wszyscy: zarówno ci, którzy z naturalistycznych  pozycji zwalczali intelektualistyczne urojenia, jak i ci, którzy z pozycji intelektualistycz­ nych zwalczali naturalistyczne naiwności; do jego autorytetu odwoływali się także ci,  którzy mieli zamiar ostatecznie rozprawić się z Panem Bogiem, jak i też ci, którzy mieli  zamiar poszukać u Boga wsparcia”. O niektórych postaciach racjonalizmu [w:] Z. Droz­ dowicz, O Bogu, Rozumie, Naturze i Wielkim Eklektyzmie, Szkice z filozofii francuskiej,  24 (powiedzmy, że bezkrytyczną) wiarą w rozum, uprawniało uczonego  do uprzywilejowanego postępowania, bowiem odkrytemu kształtowi  poznania nie towarzyszyła i nie mogła towarzyszyć żadna alternatyw­ na i zewnętrzna wobec niego myśl. Pisząc o swej filozofii, że tylko ona  jedyna jest prawdziwa, a jej uznanie przez Kościół oraz jej przyjęcie  do szkół przyczyniłoby się do końca sporów, jak również uniemożliwi­ łoby jakikolwiek rozwój herezji, Descartes dodawał, iż: „nie ma wątpli­ wości, że wyżej należy stawiać prawdę od wszystkich, różnych od niej  poglądów, jakkolwiek one byłyby zestarzałe i rozpowszechnione […]”8� Szczecin 1986, s. 72. 2.) Rozum matematyczny – „[…] wyraźnie dawał do zrozumienia,  że jest czymś ze wszelkich miar wyjątkowym, że interesują go wyłącznie sprawy zasad­ niczej wagi. Sam sobie dopisał miano u n i v e r s a l i s, a oznaczać to miało, że intere­ suje go wszystko, «w czym bada się porządek i miarę, bez względu na to, czy owej miary  szukać należy w liczbach, czy w figurach, gwiazdach, dźwiękach, czy w jakimkolwiek  innym przedmiocie»”. Ibidem, s. 74. 3.) Rozum fideistyczny – z rozważania problemu  Boga „[…] chce on się wywodzić i do niego chce w ostatecznej konsekwencji powracać.  W nim też chce znaleźć swoje pierwsze racje i ostateczne gwarancje dla swojego my­ ślenia. Ma przy tym do swego Boga całkowite zaufanie i nie podejrzewa go o jakieś  zwodzenie czy też celowe wprowadzanie w błąd”. Ibidem, s. 77. 4.) Rozum historyczny – „Do całkowicie samodzielnej roli doszedł po raz pierwszy w Słowniku historyczno­ ­krytycznym Bayle’a – ujawnił się w nim, jak sam tytuł wskazuje, w towarzystwie Ro­ zumu krytycznego i towarzystwo to nie jest bynajmniej przypadkowe: potrzebne jest mu  ono do rozprawienia się z różnego rodzaju «religiantami», «metafizykami» i dogmatyka­ mi, czyli tymi wszystkimi, którym się zdaje, że «mają w kieszeni» nie tylko ostateczną  prawdę, ale i receptę na ostateczną prawdę”. Ibidem, s. 79. 5.) Rozum encyklopedycz­ ny – „[…] jest niewątpliwie bliskim krewniakiem Rozumu historycznego, chociaż jest  od tego ostatniego nieco młodszy. Narodził się z potrzeby systematyzacji i popularyzacji  zgromadzonej przez ludzkość wiedzy, potrzeby, która wyraźnie dała o sobie znać w XVIII  wieku, nazywanym – nie bez udziału owego Rozumu encyklopedycznego – «wiekiem  oświecenia»”. Ibidem, s. 81. 6.) Rozum krytyczny – „[…] jest w prostej linii potomkiem  rozumu matematycznego; w prostej, to znaczy w linii wiodącej od Kartezjusza, poprzez  Leibniza i Immanuela Kanta, do takich dziewiętnastowiecznych myślicieli, jak Cour­ not i Poincaré”. Ibidem, s. 83. Na koniec autor wspomina o 7.) Rozumie pozytywnym Augusta Comte’a, który również ma swe początki w myśli Descartes’a. Ibidem, s. 85. 8 List do Ojca Dinet [w:] R. Descartes, Medytacje…, t. II, s. 198–199 [A. T., t. VII,  s. 578]. Gilson w ten sposób określał ideę nauki u Descartes’a: „Możemy zatem powie­ dzieć, że reforma kartezjańska polegała, w tym istotnym punkcie, na nadaniu swego  prawdziwego znaczenia idei nauk i na zatamowaniu rozdziału faktycznie ogłoszonego  przez Renesans, między nauką a mądrością. Mądrość oznaczała od tej chwili «doskonałą  znajomość wszystkich rzeczy, które człowiek może poznać, zarówno po to, by kierować  swym życiem, jak i po to, by chronić i utrzymywać swe zdrowie i czynić wynalazki w za­ kresie wszelkich umiejętności». (List Descartes’a do ks. Picot [w:] Idem, Zasady…, s. 355  [A. T., t. IX, s. 2–3]) lub jeszcze: «Naprawdę tylko sam Bóg jest doskonale mądry, tzn.,  On sam tylko posiada całkowite poznanie prawdziwości wszechrzeczy. Ale można powie­ dzieć, że ludzie posiadają większy lub mniejszy stopień mądrości, stosownie do tego czy  więcej, czy mniej poznali ważniejszych
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mistrz i kontynuator. René Descartes i Louis De La Forge
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: