Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00602 010811 7488916 na godz. na dobę w sumie
Mit Wielkiej Brytanii w literackiej kulturze polskiej okresu rozbiorów - ebook/pdf
Mit Wielkiej Brytanii w literackiej kulturze polskiej okresu rozbiorów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379696376 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest próbą odtworzenia stanu wiedzy Polaków na temat kultury brytyjskiej i wyobrażeń o tym kraju i jego mieszkańcach, budowanych przez okres rozbiorów Polski od 1772 do 1918 r. Jako materiał do badań posłużyły przede wszystkim ówczesne źródła masowego przekazu, począwszy od gazet rękopiśmiennych, kalendarzy, aż po wybrane tytuły prasowe. Celem pracy było ukazanie procesu budowania swoistego mitu Wielkiej Brytanii w okresie redefiniowania własnej tożsamości pod wpływem utraty przez Polskę niepodległości. Tworzony mit stał się przyczyną oczekiwań Polaków wobec Wielkiej Brytanii jako kraju i społeczeństwa. Jednocześnie w pracy ukazane zostały wpływy kultury brytyjskiej na kulturę polską w jej szerokim rozumieniu, w aspekcie jej materialnego, społecznego i duchowego wymiaru. Monografia może zatem służyć zarówno literaturoznawcom do badania paradygmatów innych krajów i narodów w kulturze polskiej, antropologom i socjologom kultury do badania rzeczywistego stanu wiedzy i mentalności społecznej, jak i politologom i dziennikarzom do poznawania roli wyobrażeń w procesie podejmowania decyzji politycznych w stosunkach międzynarodowych, tworzeniu wzajemnych sympatii, antypatii i uprzedzeń.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Łódź 2016 Maria Antonina Łukowska – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej 90-133 Łódź, ul. Narutowicza 59 a; e-mail: maluk@uni.lodz.pl RECENZENT Wojciech Jasiakiewicz REDAKTOR INICJUJĄCY Ewa Bluszcz REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bożena Tkacz SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/createfirst © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06313.13.0.H Ark. wyd. 28,0; ark. druk. 28,375 ISBN 978-83-7969-636-9 e-ISBN 978-83-7969-637-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Matce, która odeszła… SPIS TREŚCI Wprowadzenie Rozdział 1 Źródła wiedzy o Wielkiej Brytanii w okresie rozbiorów 1. Wstęp 2. Tradycja kontaktów polsko-brytyjskich  3. Język angielski jako narzędzie poznania kraju, ludzi i kultury  4. Bezpośrednie źródła wiedzy (wyjazdy Polaków do Wielkiej Brytanii i pobyty Brytyjczyków w Polsce)  5. Pośrednie źródła wiedzy (pamiętniki, książka brytyjska w Polsce, gazety rękopiśmienne, kalendarze, prasa)  6. Czasopisma wybrane do badań 7. Podsumowanie Rozdział 2  Paradygmat brytyjskości w świetle prasy polskiej okresu rozbiorów 1.  Wstęp 2.  Kraj i państwo 3.  Imperium  4.  Naród i społeczeństwo 5.  Cywilizacja i sztuka 6.  Podsumowanie  9 29 31 32 38 44 60 74 81 85 87 89 158 177 211 249 255 257 257 283 303 345 354 357 371 403 407 411 435 453 Spis treści Rozdział 3  Brytyjskość w kulturze polskiej 1.  Wstęp 2.  Wielka Brytania, jej kultura i mieszkańcy w polskiej literaturze pięknej 3.  Brytyjskość w polskiej kulturze materialnej 4.  Brytyjskość w polskiej kulturze społecznej 5.  Brytyjskość polskiej kultury duchowej 6.  Podsumowanie Zakończenie i wnioski Bibliografia Summary Streszczenie Ilustracje Indeks nazwisk Od Redakcji  8 Wprowadzenie Celem pracy Mit Wielkiej Brytanii w kulturze polskiej okresu rozbiorów jest próba odtworzenia mitu Wielkiej Brytanii obecnego w kulturze polskiej od końca XVIII  w. do chwili odzyskania przez Polskę niepodległości. Ramy historyczne projektu umownie otwiera rok 1772, a zamyka rok 1918, cho- ciaż w pracy są również uwzględnione w razie potrzeby okresy wcześniejsze i późniejsze. Mit jest rozumiany metaforycznie jako społeczne wyobrażenie kraju i jego mieszkańców oraz jego kultury w szerokim antropologicznym rozumieniu, oparte na pośrednich źródłach wiedzy (relacje prasowe, relacje pamiętnikarskie osób, które Wielką Brytanię odwiedzały, literatura piękna i popularna). Źródła te są traktowane jako teksty kultury reprezentatywne dla poszczególnych okresów kulturowych i literackich, które można wyod- rębnić w wyznaczonej ramie czasowej. Zręby mitu Wielkiej Brytanii powstały w okresie poprzedzającym trzeci rozbiór Polski, w formie fascynacji krajem i jego kulturą (np. J. U. Niemcewicz), rozpowszechnianej w środowisku „Fa- milii” i wspieranej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Do jego rozpowszechnienia przyczyniły się próby dźwignięcia cywilizacyjnego i po- litycznego kraju podejmowane przez Czartoryskich oraz powstanie pierwszej stałej placówki dyplomatycznej w Londynie. „Moda na Anglię” stała się powo- dem wyjazdów polskiej arystokracji i jej protegowanych do Wielkiej Brytanii, które przebiegały według ustalonego edukacyjnego programu. Charakter tej 9 Wprowadzenie fascynacji był jednak elitarny i dotyczył wąskiego środowiska arystokratycz- no-intelektualnego, który odzwierciedlił się w ówczesnej prasie. Obok tenden- cji anglofilskich tego środowiska obecny był również inny obraz tego kraju, opozycyjny wobec jakichkolwiek wpływów obcych, reprezentowany przez środowisko konserwatywno-szlacheckie, negatywny i anglofobiczny. Jednak- że dopiero okres rozbiorów stał się najbardziej dynamicznym pod względem tworzenia, rozpowszechniania i przemian mitu Wielkiej Brytanii w Polsce. Rozpoczyna go sentymentalna fascynacja literacka, która powstała w kręgu Puław, romantyczny historyzm, „odkrycie” Szkocji i pojawienie się nurtów li- terackich w Polsce związanych z literaturą angielską (osjanizm), a także pierw- sze bezpośrednie tłumaczenia z języka angielskiego. Na początku XIX w. pojawia się gotycyzm, a wraz z recepcją Waltera Scotta i George’a Gordona Byrona, walterskotyzm i byronizm. Na ten okres przypada również właściwa recepcja, Szekspira, która trwa nieprzerwanie do chwili obecnej. Nurty te in- spirowały polskich romantyków, którzy wkrótce podzielili się na „wielkich” emigracyjnych i „małych” krajowych. Powstanie listopadowe stało się tym momentem, w którym obraz Wielkiej Brytanii rozwijał się dwutorowo, w spo- sób pośredni i bezpośredni, gdyż znaczna część jego uczestników emigrowała właśnie do Wielkiej Brytanii. Z jednej strony było to wyobrażenie wywodzące się z oświeceniowej fascynacji i rozwijane w kraju, którego źródła były zwykle pośrednie i nosiły znamiona mitu, oraz wyobrażenie oparte na bezpośredniej obserwacji kraju i ludzi, konstruowane wśród emigrantów przebywających w tym kraju. Wielka Brytania stała się w latach 1831–1864 miejscem poli- tycznych zabiegów na rzecz odbudowania niepodległości Polski, a następnie obszarem działania ugrupowań emigracyjnych o różnych orientacjach poli- tycznych, które zwłaszcza po Wiośnie Ludów utrzymywały kontakt zarówno z brytyjskimi, jak i emigracyjnymi ugrupowaniami politycznymi wywodzący- mi się z innych krajów europejskich. Na ten drugi obraz miała wpływ również działalność polonofilska Brytyjczyków (np. lorda D. C. Stuarta). Znalazła ona swoje odzwierciedlenie w prasie emigracyjnej i literaturze pamiętnikarskiej emigrantów. Rok 1864 rozpoczął nowy okres w polskim stosunku do Wiel- kiej Brytanii, czego symptomem była nieliczna już emigracja postyczniowa do tego kraju. Brytania przestała być krajem, z którego politycznym wstawienni- ctwem się liczono, a stała się miejscem emigracji zarobkowej i przystankiem w drodze za ocean, głównie do Stanów Zjednoczonych. Ta tendencja stała się widoczna szczególnie w kraju, gdzie pozytywiści warszawscy, inspirowani 10 Wprowadzenie m.in. myślą pozytywistów brytyjskich i teorią ewolucji upatrywali w Wielkiej Brytanii kraj, który reprezentował najwyższy stopień cywilizacji. W prasie II połowy XIX w. pojawia się ogrom informacji i komentarzy poświęconych Wielkiej Brytanii, od tych poświęconych znanym i historycznym miejscom, gospodarce, kulturze, społeczeństwu, brytyjskim instytucjom społecznym, aż po osiągnięcia naukowe. Wielka Brytania stała się celem wyjazdów Polaków, którzy wzorując się na brytyjskim rolnictwie i przemyśle chcieli zaszczepić nowoczesne rozwiązania w tej dziedzinie w swoim kraju. Wraz z rozwijają- cym się przemysłem do Polski przybywali brytyjscy specjaliści w zakresie górnictwa i produkcji przemysłowej. Literatura okresu pozytywizmu ukazy- wała cywilizację Wielkiej Brytanii jako niedościgły wzór i tworzyła jej obraz jako najpotężniejszego kraju na świecie. Pojawiły się pierwsze czasopisma anglistyczne i wzrosło zainteresowanie językiem angielskim, a także „swoi- stą” modą na obyczajowość angielską w Polsce. Obraz tego kraju uległ popu- laryzacji, stracił swój elitarny charakter i wpłynął na kształtowanie się postaw i obyczajów w Polsce (anglomania, anglofilia itp.). Stan wiedzy o Wielkiej Bry- tanii w Polsce zdecydowanie wzrósł i to na podstawie źródeł bezpośrednich (bezpośredni kontakt z Brytyjczykami w Polsce, wyjazdy i pobyty w Wielkiej Brytanii), a także pośrednich, takich jak coraz bardziej specjalistyczna prasa, literackie obrazy zawarte w literaturze pozytywistycznej, a także dzięki recep- cji literatury angielskiej, zwłaszcza powieści. Mit Wielkiej Brytanii utworzony w Polsce okresu pozytywizmu był niezwykle trwały i kontynuowany aż do wybuchu I wojny światowej, kiedy to stała się ona znów miejscem zabiegów politycznych na rzecz odzyskania niepodległości, a także działań polonofil- skich (np. Lawrence Almy Tademy). Okres Młodej Polski rozwija ten wize- runek, propaguje w Polsce poezję brytyjską, uzupełniając recepcję angielskiej poezji romantycznej, poetów wiktoriańskich oraz reprezentujących nową estetykę. Sięgano również do twórców elżbietańskich, dotąd w Polsce nie- znanych, a także do angielskiej powieści modernistycznej. Odzyskanie przez Polskę niepodległości postawiło ją w roli partnera politycznego Wielkiej Bry- tanii, aczkolwiek traktowanego przez nią jak partner słaby i „sezonowy”. Fakt ten jednak zasadniczo zmienił polskie odniesienia do tego kraju i wpłynął na zmianę jej percepcji, niewolnej jednak od elementów mitycznych. Wiel- ka Brytania stała się wówczas wielką niespełnioną miłością Polaków. Próba odtworzenia mitu Wielkiej Brytanii rozumianego jako zbiorowe wyobraże- nie społeczne konstruowane w czasie przeważnie na podstawie pośrednich 11 Wprowadzenie źródeł wiedzy, zmusiło do sięgnięcia do takich materiałów, w których mani- festowano stan mentalności społecznej okresu, stanowiącego ramę czasową badań. Wybór ramy czasowej (rozbiory) został zakreślony rozmyślnie, gdyż z jednej strony otwiera go data początku utraty przez Polskę niepodległości, przy jednoczesnym przekonaniu polskich elit o podobieństwie ustrojów obu krajów, a z drugiej – data jej odzyskania, której towarzyszyło przekonanie o partnerskim stosunku Wielkiej Brytanii do Polski. Fakt niewoli rozbiorowej wpływał na postrzeganie Wielkiej Brytanii przez społeczeństwo Polskie jako znajdującej się w skrajnie odmiennej sytuacji politycznej, która z kolei warun- kowała sytuację kulturową czy cywilizacyjną. Analiza tekstów poświęconych Wielkiej Brytanii w polskim czasopiśmiennictwie krajowym (w tym również gazet pisanych i kalendarzy) i emigracyjnym oraz w literaturze pięknej i pa- miętnikarskiej, traktowanych jako teksty kultury1 i świadectwa mentalności społecznej posłużyła do skonstruowania mitu Wielkiej Brytanii, jego dynami- ki i zmienności w zależności od okresu historycznego. Celem pracy jest zatem konfrontacja wyobrażeń społecznych Wielkiej Brytanii w  Polsce ukształtowanych poprzez źródła drukowane w  Polsce okresu rozbiorów (od chwili utraty suwerenności do chwili odzyskania przez nią niepodległości), takich jak publicystyka, literatura popularna i literatu- ra piękna. Sprawiły one, że elitarny mit oświeceniowy uległ popularyzacji i niejako „demokratyzacji” przenikając do szerokiego odbiorcy polskiego. Celem pracy jest również uwypuklenie, jaki rodzaj wiedzy o tym kraju mógł kształtować społeczne wyobrażenia o nim, co wpłynęło na recepcję takich, a nie innych treści składających się na kulturowy paradygmat Wielkiej Bry- tanii w Polsce w poszczególnych okresach historycznych i literackich okresu rozbiorów. Jej celem jest też rozważenie, czy możemy mówić o ukształtowa- nym w wymienionym okresie, jednolitym paradygmacie kulturowym, obra- zie kulturowym, stereotypie, czy wręcz micie tego kraju, czy też nie. Dążono do odpowiedzi na pytanie, co, jeśli nie mit, kształtowało wciąż odradzającą się wiarę w protekcję Wielkiej Brytanii dla sprawy polskiej, mimo wielo- krotnych rozczarowań i porażek? Odpowiedzi na to pytanie ma udzielić prześledzenie pewnych trwałych, ponadczasowych treści odnoszących się do Wielkiej Brytanii, a także kształtowanych na podstawie tych treści – pol- skich oczekiwań i nadziei. Ponieważ paradygmat, stereotyp obcych narodo- 1 Por. S. Ż ó ł k i e w s k i, Teksty kultury, Warszawa 1988. 12 Wprowadzenie wości najwyraźniej kształtuje się w okresach, gdy ich nosiciele redefiniują swoją własną tożsamość, uznano, że długotrwały okres rozbiorów i narasta- jąca polityka kolonizacyjna wobec Polaków był takim właśnie okresem usta- wicznego definiowania własnej tożsamości narodowej i kulturowej2. Dlatego oczekiwano po badaniach odnalezienia owego paradygmatu i możliwości skonstruowania mitu brytyjskości w kulturze polskiej. Powodem podjęcia pracy była też potrzeba zbadania zagadnienia o tyle ważnego, co niezbadanego w Polsce w sposób całościowy, a jedynie frag- mentaryczny. Problematyka wyobrażeń społecznych3 (paradygmatów) do- tyczących obcych krajów i narodów w literaturze polskiej, jako faktów dłu- giego trwania, jest w Polsce badana od niedawna. Jedną z takich prób podjął A. Woldan4 starając się wyodrębnić mit Austrii w literaturze polskiej na po- ziomie analizy semiotycznej tekstów literackich. Podobna problematyka w od- niesieniu do Wielkiej Brytanii nie została jeszcze podjęta. Zainteresowanie Wielką Brytanią i jej kulturą pojawiło się w Polsce wśród oświeconych elit społecznych II połowy XVIII w., które dążyły do zbudowania nowoczesnego, oświeconego społeczeństwa polskiego. Było ono kontynuowane już po utracie suwerenności państwowej wśród postępowego ziemiaństwa i przez późniejsze środowisko inteligencji polskiej, których celem było odbudowanie państwo- wości polskiej opartej na demokratycznym, wykształconym społeczeństwie, nowoczesnych wzorach instytucji społecznych, na silnej gospodarce i spra- wiedliwym systemie politycznym opartym na wzorach krajów zachodnich. Spojrzenie na teksty literackie i publicystyczne jako na teksty kultury, będące wynikiem stanu wiedzy i mentalności społeczeństwa, które je wytwarzało, wymaga nieco odmiennego, antropologicznego spojrzenia na nie i jest coraz bardziej popularne w piśmiennictwie zagranicznym5. Zagadnienie wyobrażeń społecznych jest z kolei o tyle modnym, co trudnym do zbadania problemem, podejmowanym głównie przez socjologów kultury, antropologów kultury6 2 Z. B o k s z a ń s k i, Stereotypy a kultura, Wrocław 1997, s. 58–70. 3 B. B a c z k o, Wyobrażenia społeczne. Szkice o  nadziei i  pamięci zbiorowej, przeł. M. Kowalska, Warszawa 1994. 4 A. W o l d a n, Mit Austrii w literaturze polskiej, Kraków 2002. 5 S. G r e e n b l a t t, Poetyka kulturowa , Kraków 2007. 6 A. K ę p i ń s k i, Lach i Moskal. Z dziejów stereotypu, Warszawa 1990; T. S z a r o t a, Niemiecki Michel, Warszawa 1988. 13 Wprowadzenie i historyków mentalności7, którzy częstokroć w tym celu wykorzystują teks- ty literackie i publicystyczne. Warto wspomnieć, że od wielu lat autorka zaj- muje się zagadnieniami wyobrażeń społecznych (stereotyp, obraz kulturowy i paradygmat obcych narodowości w kulturze polskiej), wykorzystując teksty folklorystyczne, publicystyczne i literackie, sukcesywnie publikując wyniki swoich badań. Potrzeba zbadania wyobrażeń społecznych w ich historycznej i kulturowej zmienności oraz wyodrębnienie stałych paradygmatów kształ- tujących społeczne postawy, nadzieje i oczekiwania, które z kolei przekładały się na konkretne działania i podejmowane decyzje, jest wyzwaniem ważnym i przydatnym8. Polska literatura, dotycząca stosunków polsko-brytyjskich, zarówno hi- storyczna, jak kulturoznawcza i filologiczna, jest niezwykle bogata i obejmu- je okres od najwcześniejszych wzajemnych kontaktów, aż do czasów współ- czesnych. W pracy niniejszej skupiono się jednak na tym dorobku, który wyjaśniał tworzenie się tzw. tradycji kultury polskiej w postrzeganiu kul- tury grupy „innej”, w tym wypadku brytyjskiej w jej najstarszych, zarówno „martwych”, jak i „aktywnych” społecznie standardach. To sfera sposobów postrzegania „innego” jako efekt historii postrzegania grupy i swoiste od- zwierciedlenie dziejów jej wielowiekowych kontaktów z kulturą brytyjską. Istniały one i istnieją w źródłach i materiałach dostępnych profesjonalnym badaniom historycznym, etnograficznym i kulturoznawczym9. W obrębie tak pojmowanej tradycji pojawia się paradygmat Wielkiej Brytanii jako ta część tradycji, zakorzeniona w przeszłości, ale „żywa” i aktywna społecznie, „żywotna”, wyznaczająca „aktualne”, w naszym przypadku dla okresu roz- biorów postrzeganie Wielkiej Brytanii, wiedza „operacyjna”, wynik selekcji w toku procesu historycznego. Jest to zatem kompozycja elementów, z któ- rych można odczytać ślady kontaktów między kulturą polską a brytyjską10. Tworzenie takiego paradygmatu postrzegania pojawia się zwykle wówczas, gdy jedna grupa, w tym wypadku polska, redefiniuje swoją tożsamość gru- pową. Dzieje się to wówczas, gdy grupa opracowuje własny schemat ideo- logiczny w związku z problemem własnej tożsamości. Zachodzi wówczas 7 B. B a c z k o, op. cit . 8 Z. B o k s z a ń s k i, op. cit. 9 Ibidem, s. 60–62. 10 Ibidem, s. 65–66. 14 Wprowadzenie związek między problemami tożsamości kolektywnej a obrazami innych wytwarzanymi przez członków tej zbiorowości (grupy)11. Takim momen- tem wytwarzania i redefiniowania własnej tożsamości narodowej był okres rozbiorów Polski i chęć odniesienia jej do innych narodowości, w tym wy- padku do kultury brytyjskiej, jako swoistego „zwierciadła”, w którym owa tożsamość może się odbić. Dlatego też polski dorobek naukowy poświęcony okresowi tworzenia owej tradycji postrzegania Wielkiej Brytanii w Polsce w  okresie od początku kontaktów polsko-brytyjskich, aż po odzyskanie przez Polskę niepodległości, czyli kolejnego momentu redefiniowania włas- nej tożsamości, stanowi tu sedno zainteresowania. Są to opracowania wy- jaśniające sedno i rodzaj kontaktów polsko-brytyjskich zarówno bezpośred- nich, jak i pośrednich, składających się na całościowe postrzeganie kultury brytyjskiej w ujęciu antropologicznym, czyli w jej materialnym, społecznym i duchowym charakterze12. 11 Ibidem, s. 68–69. 12 W. C h w a l e w i k, Szkice szekspirowskie, Warszawa 1983, W. C h w a l e w i k, „The Legend of King Popiel”. Poland’s Homage to Shakespeare. Commemorating the Fou- rth Centennary of His Birth 1564–1964, Ed. S. Helsztyński, Warszawa 1965; i d e m, Polska w „Hamlecie”, Wrocław 1956; B. M ę k a r s k a-K o z ł o w s k a, Polskie drogi do Anglii przez stulecia, Londyn 1971; J. T a z b i r, Szlaki kultury polskiej, Warszawa 1986; U. S z u m s k a, Anglia a Polska w epoce humanizmu i reformacji. Związki kul- turalne, Lwów 1938; J. S t a r n a w s k i, Marcin Bielski jako historyk i geograf Wysp Brytyjskich, [w:] i d e m, Culture at Global/Local Levels: British and Commonwealth Contribution to World Civilisation, Łódź 2002, s.  289–300; Z. T a ź b i e r s k i, Związki Polski z Anglią od schyłku XIV do połowy XVII wieku. Studium z dziejów polityki dynastycznej, Olsztyn 1994; i d e m, Z zagadnień handlu w strefie bałtyckiej – w kontekście wymiany polsko-angielskiej w XV–XVI w., „Zeszyty Naukowe WSP w  Olsztynie. Prace Historyczne” 1998, z. 2, s.  22–40; Ł. N e u b a u e r, Wulfstan’s Voyage to Truso seen in the Context of Textual, Archeological and Comparative Stud- ies of Early Medieval Baltic Emporia, „Politechnika Koszalińska. Zeszyty Naukowe Instytutu Filologii I Komunikacji Społecznej”, nr 1, The Baltic Philological Forum, red. W. Klepuszewski, Koszalin 2008, s.  203–213; B. K r y s z t o p a-C z u p r y ń- s k a, Kompania Wschodnia (Eastland Company) a  Rzeczpospolita w  latach 1579–1673, Olszyn 2003; Z. Z i n s, Mikołaj Kopernik w angielskiej kulturze umysło- wej epoki Szekspira, Wrocław 1972; i d e m, Polska w oczach Anglików XIV–XVI w., Lublin 2002; i d e m, Anglia a Bałtyk w II połowie XVI wieku. Bałtycki handel kup- ców angielskich w  epoce elżbietańskiej i  Kompania Wschodnia, Wrocław 1967; G. L a b u d a, Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny, War- szawa 1961, A. S z e l ą g o w s k i, Walka o Bałtyk, Warszawa 1919, s. 9; U. S z u m - 15 Wprowadzenie Metoda badań jest próbą antropologicznego czytania tekstów i równie s k a, op. cit.; J. S t a r n a w s k i, Wielka Brytania w oczach polskiego pamiętnikarza z końca XVII w., [w:] i d e m, Culture at Global...; i d e m, Ze studiów nad sławą Sar- biewskiego, [w:] J. S t a r n a w s k i, Anglo-Polonica, red. K. Kujawińska Courtney, Łódź 1997, s.  7–58; S. P o n i a t o w s k i, List Ziemianina do pewnego przyjaciela z inszego województwa (pisany w roku 1744), [w:] K. K a n t e c k i, Stanisław Ponia- towski, Kasztelan Krakowski, Ojciec Stanisława Augusta przez Klemensa Kanteckie- go, t. 1–2, Poznań 1880, s. LXXXIX–CIV; E. A. M i e r z w a, Anglia a Polska w pierw- szej połowie XVII w., Warszawa 1986; i d e m, Anglia a  Polska w  epoce Jana III Sobieskiego, Łódź 1988; i d e m, Polska a Anglia w XVII w., Toruń 2003; i d e m, Pol- sko-angielskie stosunki dyplomatyczne w  epoce rewolucji purytańskiej i  restauracji Stuartów, „Echa Przeszłości” 2001, T. 2, s. 83–115, B. K r y s z t o p a-C z u p r y ń- s k a, op. cit.; J. G r o b i s, U podstaw brytyjskiej polityki równowagi sił w Europie w latach 1685–1763, Łódź 2008; R. B u t t e r w i c k, Stanisław August a kultura an- gielska, tłum. M. Ugniewski, Warszawa 2000; Z. T a ź b i e r s k i, Bezskuteczne za- biegi Stanisława Augusta o  pomoc Wielkiej Brytanii w  okresie I  rozbioru Polski, „Echa Przeszłości” 2001, T. 2, s.  153–178; Z.  L i b i s z o w s k a, Życie polskie w  Londynie w  XVIII wieku, Warszawa 1972; e a d e m, Misja polska w  Londynie w latach 1769–1795, Łódź 1966; e a d e m, Opinia angielska wobec II rozbioru Polski, Łódź 1973; e a d e m, Echa burżuazyjnej rewolucji angielskiej w Polsce, „Przegląd Hi- storyczny i Społeczny” 1953, T. III, s. 238–252; e a d e m, Opinia polska wobec rewo- lucji amerykańskiej w XVIII w., Łódź 1963; e a d e m, Polska reforma w opinii angiel- skiej, [w:] Sejm Czteroletni i jego tradycje – Sejm Wielki, red. J. Kowecki, Koszalin 1991, s.  63–74; R. P r z e ź d z i e c k i, Diplomatic ventures and adventures. Some experiences of British envoys at the court of Poland, London 1953; J. A. W i l d e r, Dyplomacja angielska wobec odebrania Polsce dostępu do morza, Warszawa 1935; W. J a n i k, Kwestia cesji Gdańska na rzecz Prus w polsko-brytyjskich negocjacjach handlowych prowadzonych w dobie Sejmu Wielkiego, „Universitats Gedanesis” 2001, nr 2, s. 67–93; W. K o n o p c z y ń s k i, Anglia a Polska w XVIII w., „Pamiętnik Bi- blioteki Kórnickiej” 1947, s. 93–129; i d e m, Anglia wobec niedoszłej pacyfikacji pru- sko-rosyjskiej 1760, Lwów 1911; G. F i g i e l, Impas w stosunkach polsko-angielskich w latacj 1773–1779, „Res Historica” 2007, T. 24, s. 53–68; Z. T a ź b i e r s k i, Wielka Brytania a  sprawa polska po III rozbiorze Rzeczypospolitej (do 1807 roku), „Echa Przeszłości” 2004, T. 5, s.  33–50; A.  W e i c h e r t, An Annotated Bibliography of Printed British Pre-20th Century Travel Accounts of Poland, „Polish Anglosaxon Stu- dies”, vol. 2, Poznań 1991; Z. G o ł ę b i o w s k a, W kręgu Czartoryskich: wpływy an - gielskie w Puławach na przełomie XVIII i XIX w., Lublin 2000; Z. S i n k o, Powieść angielska osiemnastego wieku a  powieść polska lat 1764–1830, Warszawa 1961; K. W o j c i e c h o w s k i , Pan Tadeusz a  romans Waltera Scotta, Kraków 1919; J. U j e j s k i, Byronizm i  Scotyzm w „Konradzie Wallenrodzie”, Kraków 1923; M.  S z y j k o w s k i, Osjan w  Polsce na tle genezy romantycznego ruchu, Kraków 1928; W.  O s t r o w s k i, Walter Scott w  Polsce 1816–1830, Łódź 1963; W. P o l a - 16 Wprowadzenie antropologicznego ich opisywania. Sam mit rozumiany jako wyobrażenie k o w s k a, O „Pustelniku Londyńskim z ulicy Pikadilli” – pierwszym czasopiśmie an- glistycznym w Polsce, „Prace Polonistyczne” 1958, ser. XIV, (Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Koło Polonistów), s.  147–162; W. L i p o ń s k i, Polska a  Brytania 1801–1830. Próby politycznego i cywilizacyjnego dźwignięcia kraju w oparciu o Wielką Brytanię, Poznań 1978; i d e m, The Influence of Britain on Prince Adam Jerzy Czartoryski’s Education and Political Activity, „Polish Anglosaxon Studies” 1987, vol. 1, (Poznań), s. 33–67; i d e m, Trawers and Steam-engines; Polish-British econo- mic realations in the Early 19th century, „Polish-Anglo-Saxon Studies” 2007, Vol. 12/13, s. 3–33; S. K i r k o r, Polacy w niewoli angielskiej w latach 1803–1814, Kraków 1981; A. W e i c h e r t, Illuminating Encounters: The Polish Visit of George Burnett 1804–1805, „Polish Anglosaxon Studies”, vol. I, Poznań 1987; M. H a n d e l s m a n, Anglia–Polska 1814–1864, Warszawa–Lwów 1917; H. T y s z k a, Anglia a Polska, War- szawa 1922; J. S z c z e p a ń s k i, Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIX wieku. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997; S. W i n d a k i e w i c z, Walter Scott i lord Byron w odniesieniu do polskiej poe- zji romantycznej, Kraków 1914; K.  S i e n k i e w i c z, Dziennik podróży po Anglii (1820–1821), red. B. Horodyński, Wrocław 1953; K. L a c h S z y r m a, Anglia i Szko- cja, Warszawa 1981; J. U. N i e m c e w i c z, Pamiętniki czasów moich, t. 1–2, Warsza- wa 1957; J. S ł o w a c k i, Listy do matki (od 6. sierpnia 1831 do 8. września 1831), t. 1, Warszawa 1931, s. 15–21; M. P a s z k i e w i c z, Norwid w Anglii, „Myśl Polska” 1953, R. XIII, nr 16, s. 8; F. C h o p i n, Wybór listów, oprac. Z. Jachimecki, Wrocław 1949; Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 1–2, oprac. B. E. Sydow, Warszawa 1955; L. G a d o n, Emigracya polska. Pierwsze lata po upadku powstania listopadowego, t. 1–3, Kraków 1901; A. K o w a l s k a, Echa ciągle żywe. O kulturze i sprawie polskiej w Anglii przed i po powstaniu listopadowym, Warszawa 1982; J. U. N i e m c e w i c z, Dziennik pobytu za granicą, t. 1–2, Poznań 1876; J. N. J a n o w s k i, Notatki autobio- graficzne 1803–1853, Wrocław 1950; S. L u b i e w a, Wspomnienia o emigracji polskiej w Anglii po upadku powstania 1830–31, Poznań 1890; J. B a r t k o w s k i, Wspomnie- nia z powstania 1831 i pierwszych lat emigracji, Warszawa 1966; Z. M i ł k o w s k i [T. T. Jeż], Od kolebli przez życie, t. I–III, Kraków 1936; J. D u t k i e w i c z, Anglia a sprawa polska w latach 1830-31, Łódź 1967; T. G r z e b i e n i o w s k i, Dziennik an- gielski „The Times” oraz jego stanowisko w sprawach polskich, „Biblioteka Prasowa Polska” 1935, z. 11, (Warszawa), s. 1–21; i d e m, Lord Durham AT St Petersburg at the Polish Question 1832, „The Slavonic and East European Review”, April 1935, Vol. 13, No. 39, s. 627–632; i d e m, Polska misja lorda Durhama 1832, 1835–37, Warszawa 1933; i d e m, The Polish Cause in England a Century Ago, „The Slavonic and East European Review”, July 1932, Vol. 11, No. 31, s. 81–87; R. Ż u r a w s k i v e l G r a - j e w s k i, Działalność księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w  Wielkiej Brytanii (1831–1832), Warszawa 1999; i d e m, Wielka Brytania w „dyplomacji” księcia Adama Jerzego Czartoryskiego wobec kryzysu wschodniego (1832–1841), Warszawa 1999; i d e m, Hotel Lambert wobec wizyty cara Mikołaja I w 1844 r., „Acta Universitatis 17 Wprowadzenie społeczne jest takim rodzajem znaku kulturowego, w którym strona ozna- Lodziensis” 2001, Folia Historica 70, s. 133–147; i d e m, Działalność polityczna księ- cia Adama Czartoryskiego wobec Wielkiej Brytanii w sprawie belgijskiej (1838–1839), „Acta Universitatis Lodziensis” 1999, Folia Historica 66, s. 5–20; W. J a s i a k i e - w i c z, Brytyjska opinia publiczna wobec powstania listopadowego w  okresie 1830–1834, Toruń 1997; i d e m, Between reluctance and aversion: remarks on the nega- tive attitudes of the British toward the November Uprising of 1830–1831 as reflected in contemporary memoires and reports, „Polish-Anglo-Saxon Syudies” 1997, Vol. 6/7, s. 87–113; i d e m, The Pro-Polish Campaign in Great Britain in the period of 1830–1831, „Polish Anglo-Saxon Studies” 1991, Vol. 2, s. 79–102; K. D o p i e r a ł a, Literackie Towarzystwo Przyjaciół Polski w Londynie, „Przegląd Zachodni” 1985, R. 41, nr 4, s. 63–77; T. S t u m m e r, Rola Literackiego Towarzystwa Przyjaciół Polski w kształto- waniu brytyjskiej opinii publicznej w sprawie polskiej (1832–1856), [w:] Wielka Emi- gracja i sprawa polska a Europa (1832–1864), red. S. Kalembka, Toruń 1980, s. 43–64; K. M a r c h l e w i c z, Polonofil doskonały: propolska działalność charytatywna i po - lityczna Lorda Dudleya Couttsa Stuarta (1803–1854), Poznań 2001; i d e m, Brytyjskie środowiska polonofilskie w dobie wczesnowiktoriańskiej, „Mazowieckie Studia Hu- manistyczne” 2002, nr 2, s. 89–102; S. K a l e m b k a, Wielka Emigracja. Polskie wy- chodźstwo polityczne w latach 1831–1832, Warszawa 1971; i d e m, Koncepcje dróg nie- podległości i kształtu Polski wyzwolonej w myśli politycznej Wielkiej Emigracji, [w:] Rozprawy z dziejów XIX i XX wieku przygotowane dla uczczenia pamięci profesora Witolda Łukaszewicza, red. S. Kalembka, Toruń 1978, s.  33–45; i d e m, Czasopi- śmiennictwo emigracji popowstaniowych XIX wieku, [w:] Historia prasy polskiej. Prasa polska w latach 1661–1864, red. J. Łojek, Warszawa 1976, s. 272–355; i d e m, Polskie wychodźstwo popowstaniowe i inne emigracje polityczne w Europie w XIX wie- ku, „Polska XIX wieku. Państwo, Społeczeństwo, Kultura”, red. Z. Kieniewicz, War- szawa 1992; i d e m, Polskie zabiegi dyplomatyczne między powstaniem listopado- wym a styczniowym (koniec 1831–1860), [w:] Historia dyplomacji polskiej, t. III, red. L. Bazylow, Warszawa 1982, s. 231–432; i d e m, Towarzystwo Demokratyczne Polskie w latach 1832–1846, Toruń 1966; i d e m, Wiosna Ludów w Europie, Warszawa 1991; Z. J a g o d z i ń s k i, Anglia wobec sprawy polskiej w  okresie Wiosny Ludów 1848–1849, Warszawa 1997; K. M a r c h l e w i c z, Z dziejów dyplomacji poznańskie- go Komitetu Narodowego: londyńska misja Stanisława Egberta Koźmiana w 1848 roku, „Kronika Miasta Poznania” 2008, nr 1, s. 129–142; H. W e r e s z y c k i, O sprawę polską w latach 1854 i 1855, „Kwartalnik Historyczny” 1927, z. 1, s. 51–77; i d e m, Anglia a Polska w latach 1860–1865, Lwów 1934; J. Z d r a d a, Sprawa polska w  okresie powstania styczniowego, [w:] Powstanie styczniowe 1863–1864. Wrzenie. Bój. Europa. Wizje, red. S. Kalembka, Warszawa 1990, s. 446–505; ks. J. B a d e n i, Polacy w  Anglii, Kraków 1890; K. C h ł ę d o w s k i, Dwie wizyty w  Anglii (Szkice i wrażenia), Warszawa 1899; E. N a g a n o w s k i, Anglia wszechmożna, Lwów 1891; W. J a s i a k i e w i c z, Polska działalność propagandowa w Wielkiej Brytanii w dobie powstania styczniowego w świetle korespondencji, pamiętników, publicystyki i prasy, 18 Wprowadzenie czająca przybiera formę rozbudowanego i nawarstwionego systemu symbo- licznego. Ta głęboka struktura mitu była społeczeństwu dana poprzez poje- dyncze teksty kultury, które składały się na wyobrażenie społeczne. Podobnie strona oznaczana nie tylko symbolizuje kraj, mieszkańców, kulturę materialną, społeczną czy duchową, ale staje się symbolem poza nią samą i przybiera formy takich pojęć abstrakcyjnych, jak np. postęp, wolność, mądrość, sprawiedliwość, demokracja itp. Tak rozumiane wyobrażenie społeczne nazwane jest tu mitem, czyli pewną dynamiczną formą, która była tworzona w kulturze polskiej przez okres rozbiorów, a do czego przyczyniły się wyżej wymienione źródła wiedzy, które jednocześnie były wytworem tegoż wyobrażenia społecznego. Definicja ta jest zbliżona do rozumienia mitu przez Rolanda Barthesa i w tej tradycji się osadza13. Dlatego też, teksty kultury, które poddano analizie treści, zostały podzielone na odrębne kategorie. Wzięto pod uwagę bezpośrednie informacje o kraju i państwie oraz o imperium. Podział ten, aczkolwiek mało precyzyjny, uwzględnia również kulturę materialną, społeczną i duchową. Toruń 2001; i d e m, Kilka uwag o  stanie badań nad relacjami polsko-brytyjskimi w  okresie powstania styczniowego, „Acta Universitatis Nocolai Copernici. English Studies” 2001, nr 10, s. 3–15; i d e m, „Woefullest of Nations” or „European America”. British travel accounts of Poland 1863, Bydgoszcz 2010; H. W e r e s z y c k i, Agencja Dyplomatyczna Rządu Narodowego w  Londynie, [w:] Polska działalność dyplomatyczna, t. II, red. A. Lewak, Warszawa 1963, s. 3–138; i d e m, Austria a posta- nie styczniowe, Lwów 1930; i d e m, Great Britain and the Polish Question in 1863, „En- glish Historical Review”, January 1935, Vol, 50, s. 78–108; H.  W e r e s z y c k i, J. Z d r a d a, Polska działalność dyplomatyczna (1860–1900), [w:] Historia dyploma- cji..., s.  433–627; M. G i b i ń s k a, „The Patriot’s Virtue and the Poet’s Song”. Polish Themes in English Poetry of the Nineteenth Century, „Polish Anglosaxon Studies”, Vol. 3–4, The Papers of the Conference of Polish Themes in English and Polish Literature, Kato- wice, June 12–14 1989, red. W. Lipoński, Poznań 1992, s. 21–42; E. C z e k a l s k i, Cza- rodziejskie skrzypce, Warszawa 1958; S e w e r [Ignacy Maciejowski], Szkice z Anglii, Lwów 1883; K. C h ł ę d o w s k i, Sztuka współczesna i  jej kierunki, Lwów 1873; A. P o t o c k i, Portret i krajobraz angielski, Warszawa–Lwów 1906; E. N a g a n o w - s k i, Z dziejów Irlandii, Poznań 1898; i d e m, Żona weterana, Lwów 1892; A. W e i - c h e r t, An Annotated...; E. Z. B o n i e c c y, Polskie spotkania na Wyspach Brytyj- skich, Warszawa 1972; T. P i s z c z y k o w s k i, Anglia a Polska 1914–1939 w świetle dokumentów brytyjskich, Londyn 1975 (okres I wojny światowej); J. Z ł o t k i e w i c z- -K ł ę b u k o w s k a, Polonofilska działalność Laurence Almy Tademy w czasie I wojny światowej, „Annales UMCS” 1999–2000, Sec. F., Vol. 54/55, s. 103–114; e a d e m, Sta- nowisko prasy brytyjskiej wobec sprawy polskiej w czasie I wojny światowej, Lublin 2003. 13 R. B a r t h e s, Metodologie, Warszawa 2008. 19 Wprowadzenie Jest on o tyle przydatny, że umożliwia porządkowanie treści doniesień prasowych i artykułów, dając ogólny obraz postrzegania każdej z nich w pra- sie polskiej w ujęciu chronologicznym. Pozwalało to – na poziomie opisu tych doniesień – ukazać ich pojawianie się oraz stopień uszczegółowienia zagadnień, odzwierciedlający z jednej strony stopień zainteresowania nimi przez redaktorów i zarazem polskie społeczeństwo, z drugiej zaś – rosnącą wiedzę tychże na tematy związane z Wielką Brytanią. Dlatego też otwie- ra ten podział brytyjska kultura materialna jako wizualna egzemplifikacja dokonań tego kraju i jego mieszkańców w świadomości polskich zaintereso- wań krajem i ludźmi. W myśl definicji antropologicznej, kultura materialna oznacza te wszyst- kie wytwory i działania człowieka, które należą już do sfery kultury, czyli nie są związane tylko z funkcjonowaniem człowieka jako żywego organizmu, lecz służą wyłącznie lub głównie umożliwianiu i podtrzymywaniu material- nego jego istnienia jako organizmu i gatunku14. Termin kultura materialna w antropologii budzi słuszne zastrzeżenia, gdyż jako nauka społeczna, an- tropologia nie może ujmować tej sfery kultury w sposób immanentny, bez wnikania w jej filozoficzną i społeczną istotę. Każdy bowiem wytwór mate- rialny służący dowolnemu celowi, zanim został wytworzony, musiał poja- wić się jako zamysł czy wyobrażenie w umyśle człowieka, a żadna idea nie funkcjonuje poza społeczeństwem, jeśli nie przejawia się w jakiejś rzeczy, znaku czy zachowaniu. Badania nad kulturą materialną w etnologii, antro- pologii kultury i socjologii doczekały się bogatego dorobku15. Podejmowano nawet próbę zastąpienia terminu kultura materialna przez termin kultura techniczna lub techniczno-użytkowa. Łączy się on jednak z traktowaniem kultury jako całości, zgodnie z przekonaniem, że istota kultury nie pozwala na ostre rozgraniczenie jej dziedzin i że wyodrębniane dziedziny kultury 14 Z. S t a s z c z a k , Kultura materialna, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa–Poznań 1987, s. 198. 15 M.in.: K. M o s z y ń s k i, Kultura ludowa Słowian, t. 1: Kultura materialna, t. 2: Kultura duchowa (cz. 1, 2), Kraków 1929–1939; i d e m, Człowiek. Wstęp do etnogra- fii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958; J. S. B y s t r o ń, Etnografia Polski, War- szawa 1947; A. K ł o s k o w s k a, Kultura masowa. Krytyka i  obrona, Warszawa 1964; e a d e m, Społeczne ramy kultury. Monografia socjologiczna, Warszawa 1972; J. S z c z e p a ń s k i, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970; J. K m i t a, Kul- tura i poznanie, Warszawa 1985. 20 Wprowadzenie nie występują w postaci czystej i razem tworzą zwartą całość16. Podział na kulturę materialną, społeczną i duchową jest zatem sztuczny, ale dogodny z powodów praktycznych i przydatny do klasyfikacji zjawisk kultury. W ni- niejszej pracy podział na trzy sfery kultury służy jako podstawa klasyfikacji do wyodrębnienia głównych wątków pojawiających się w prasie polskiej na temat Wielkiej Brytanii i jej mieszkańców. W zakresie tej kategorii wyodrębniono zagadnienia, które pojawiały się na łamach tygodników, tworząc swoisty obraz każdego z nich. Dlatego też wyodrębniono w niej dziedzictwo kulturowe, rolnictwo, ogrodnictwo, ho- dowlę, przemysł i wynalazki oraz poradnictwo w tym zakresie, górnictwo, handel i transport i komunikację. Kultura społeczna, która jest również pojęciem teoretycznym i ułatwiają- cym porządkowanie treści zawartych w wybranych tygodnikach, jest równie niejednoznaczna, co pojęcie „kultura materialna”. Oznacza ona wyodręb- nioną w klasyfikacjach kultury osobną klasę zjawisk kulturowych jako ka- tegorię swoiście społeczną, np. rodzinną, lokalną, obyczajową, obrzędową i towarzyską. Charakteryzuje się tym, że podmiotem i przedmiotem kul- turalnie określonych działań są sami ludzie, że jej wpływ odnosi się w tym wypadku nie do żadnych substancji lub wartości, lecz do stosunków, ról, układów ludzi w ich wzajemnych powiązaniach17. Na temat wyodrębniania tej kategorii toczą się nieustanne spory teoretyczne, wynikające z niejednoli- tości stanowisk w samej terminologii odnoszącej się do tej kategorii kultury, a więc „kultury społecznej” według Kazimierza Moszyńskiego i Kazimierza Dobrowolskiego, „ustroju społecznego” według Stanisława Poniatowskiego czy „porządku społecznego” według Roberta Morrisona MacIvera. Paweł Rybicki wyróżnił trzy przeciwstawne założenia ontologiczne dotyczą- ce kultury społecznej. Po pierwsze, zakłada on, że istnieje społeczeństwo jako byt właściwy, czyli że wszelka działalność i twórczość kulturalna, która zacho- dzi w społeczeństwie, jest jego manifestacją. Po drugie, istnieją autonomiczne dziedziny kultury, które w swoich istotnych treściach nie są zależne od jakich- kolwiek postaci organizacji społecznej, np. społeczeństwo, jego skład, jego roz- wój czynią co najwyżej możliwym rozwój poszczególnych dziedzin kultury. Po trzecie, istnieje świat ludzki z jemu tylko właściwymi cechami, do których 16 Z. S t a s z c z a k , op. cit., s. 199. 17 A. K ł o s k o w s k a, Socjologia kultury, Warszawa 1981, s. 111. 21 Wprowadzenie należą: postać życia zbiorowego, którą nazywa się społeczeństwem, oraz wystę- pujące zarówno w życiu osobniczym, jak i zbiorowym dążenie ludzkie i różne sfery wartości, ku którym te dążenia są zwrócone, czyli to, co zwykle ujmuje się w pojęciu kultury18. To trzecie stanowisko jest współcześnie najczęściej re- prezentowane w naukach antropologicznych. Wyodrębnienie kultury społecz- nej jest jednak zabiegiem sztucznym wynikającym z potrzeb metodologicz- nych i klasyfikacyjnych. A zatem kultura społeczna w tym ujęciu obejmuje ten aspekt zjawisk społecznych, który wiąże się z tożsamością i odrębnością form kulturowych (języka, zwyczajów, wytworów materialnych), albo w nawiązaniu do nieprecyzyjnej, lecz użytecznej, tradycji. Należy zatem przyjąć, że kultura społeczna obejmuje te zjawiska kultury, które wymagają kontaktu lub współ- działania kilku osób tak, że nie mogą się koncentrować w świadomości i prze- życiach jednostki (kultura duchowa) ani nie są wytworami materialnymi (kul- tura materialna)19. Mówiąc o brytyjskiej kulturze społecznej w niniejszej pracy, przyjmujemy to trzecie znaczenie, twierdząc, że będą to wszystkie wytwory brytyjskiego życia społecznego uwarunkowane historycznie i kulturowo, ta- kie jak ustrój polityczny i społeczny, prawo jako organizacja życia zbiorowego, gospodarka i wszelkie organizacje i stowarzyszenia społeczne powołane przez samo społeczeństwo w celu zaspokojenia jego potrzeb. Dlatego też w obrębie kultury społecznej wyróżnione zostały takie ka- tegorie tematyczne doniesień prasowych, jak polityka i dyplomacja, prawo, organizacje społeczne i stowarzyszenia, problematyka kobiet jako odrębna kategoria nabierająca w omawianym okresie historycznym coraz większego znaczenia, ekonomia i edukacja. Warto podkreślić, że niektóre z tych kate- gorii są ze sobą ściśle związane, a wszystkie wzajemnie uwarunkowane, co znajdzie swoje odzwierciedlenie na poziomie opisu niniejszej pracy. Z kultu- ry społecznej wyodrębniono w postaci zespołu osobnych kategorii artykuły dotyczące bezpośrednio mieszkańców Wielkiej Brytanii. Trzecią, ostatnią kategorię stanowi kultura duchowa, która w antropo- logii jest traktowana jako element „fałszywej konwencji terminologicznej”, podobnie do kultury materialnej i  społecznej20. Oznacza ona wszystkie 18 P. R y b i c k i, Struktura społecznego świata. Studia z  teorii społecznej, Warszawa 19 Z. S t a s z c z a k , Kultura społeczna, [w:] Słownik etnologiczny..., s. 201–202. 20 Z. S t a s z c z a k , Kultura duchowa, [w:] Słownik etnologiczny..., s. 193–194. 1979, s. 64. 22 Wprowadzenie wytwory świadomości ludzkiej, które są na tyle zobiektywizowane społecz- nie, że stanowią kulturę, a nie wyraz indywidualnej psychiki, a dla zaist- nienia nie wymagają współdziałania grup ludzkich i nie znajdują wyrazu we wszystkich artefaktach, ale tylko w takich, których funkcja artystyczna lub kulturotwórcza wykracza poza funkcje użytkowe. Kazimierz Moszyński uznawał za kulturę duchową to wszystko, co nie wchodzi w zakres kultury materialnej i społecznej, a co jest bliższe psychicznemu życiu ludzkości21. Za kulturę duchową uznawał on tę część kultury, która odgrywa istotną rolę w życiu duchowym ludzi, czyli m.in. wiedzę, religię, wierzenia i sztukę itp. W społeczeństwach rozwiniętych lista tych kategorii znacznie się wydłuża, gdyż ich dorobek cywilizacyjny jest znacznie bogatszy od społeczności et- nicznych. Z tego powodu należy ją traktować poprzez konkretne komuni- katy, zachowania i wytwory artystyczne. Aby wykluczyć rozumienie kul- tury duchowej jako zjawisk transcendentnych i autotelicznych Antonina Kłoskowska proponowała używanie tegoż terminu w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, wychodząc z założeń o powszechnej, materialnej isto- cie zjawisk rzeczywistości22. W związku z tym w literaturze etnologicznej i antropologicznej określa się tę kategorię kultury za pomocą definicji wyli- czającej lub traktując ją jako „system znaczeń”23. Autorka ta wypowiada się o sferze duchowej jako o kulturze właściwej lub symbolicznej24. Dla potrzeb niniejszej pracy przyjęto właśnie jej propozycję, gdyż jest bardzo przydatna do porządkowania pozyskanego materiału. Uznaje się w niej bowiem te wy- twory działalności człowieka, których charakter jest umysłowy (mentalny), oddający angielskie pojęcie mental culture, zawierający w sobie wszystko to, co wchodzi do wąskiego pojęcia kultury w ujęciu socjologicznym jako okre- ślenie grupy socjologii szczegółowych (obyczaju, religii, prawa, wychowania, wiedzy, a zwłaszcza sztuki)25. W odniesieniu do treści kultury czy cywiliza- cji brytyjskiej, które były przedmiotem opisu i rozpowszechnienia w prasie polskiej okresu rozbiorów, przyjęto, że za kulturę duchową lub symbolicz- ną zostaną uznane te, które dotyczą sfery mentalności ludzkiej, zbiorowej 21 K. M o s z y ń s k i, Człowiek..., s. 19. 22 A. K ł o s k o w s k a, Socjologia kultury..., s. 112–113. 23 Z. S t a s z c z a k , Kultura duchowa..., s. 194. 24 A. K ł o s k o w s k a, Kultura masowa..., Warszawa 1964. 25 K. K w a ś n i e w s k i, Kultura, [w:] Słownik etnologiczny..., s. 191. 23 Wprowadzenie i indywidualnej i stały się inspiracją do tworzenia kulturowych artefaktów, a zatem: historia, religia, nauka, w tym filozofia, literaturoznawstwo i litera- tura (w jej rodzajowym rozróżnieniu epika, liryka i dramat wraz z teatrem), dziennikarstwo, sztuka i muzyka. Odrębną kategorię zagadnień poruszanych w prasie polskiej okresu roz- biorów stanowili mieszkańcy Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii; wśród nich wyodrębniono takie zagadnienia, jak narodowość, charakter narodowy, obyczaj i mentalność brytyjską oraz obyczaj, w którym wyodręb- niono osobne podkategorie takie jak podróżnictwo, modę i kuchnię brytyj- ską. Zwieńczenie tej części tematycznej stanowiły sylwetki wybitnych Bry- tyjczyków, zasłużonych dla kultury i cywilizacji nie tylko Wielkiej Brytanii, ale i Europy oraz świata. Ich sylwetki i biografie wzbogacały treściowo po- przednio omówione kategorie tematyczne, uzupełniając treści paradygmatu brytyjskości w kulturze polskiej. Na poziomie opisu paradygmatu brytyjskości w kulturze polskiej okre- su rozbiorów połączono jednak wiążące się ze sobą zagadnienia w bardziej ogólne kategorie paradygmatu, takie jak: kraj i państwo, imperium, naród i społeczeństwo oraz cywilizacja i sztuka brytyjska, które łączyły pewne za- gadnienia wyodrębnione w toku analizy treści tekstów, a teraz dają i dawały pełniejszy i bardziej spójny obraz Wielkiej Brytanii i jej mieszkańców jako wyobrażenia społecznego obecnego i  jednocześnie tworzonego w  Polsce w okresie rozbiorów przez literaturę i ówczesne mass media. Pojęciem istotnym w niniejszych rozważaniach jest również cywiliza- cja. Przez cywilizację rozumiemy tu sferę lub aspekt kultury w jej szero- kim rozumieniu, który obejmuje wiedzę i wyrafinowane zachowania oraz techniczne środki ich realizacji. Termin sztuka rozumiemy tu jako wszystkie te gałęzie kultury symbolicznej w jej wąskim socjologicznym rozumieniu. W tym znaczeniu cywilizacja jest obciążona zarówno konwencją wydzie- lenia jej sfery z kultury, jak i wszystkimi konwencjami leżącymi u podstaw samego terminu kultury (wydzielenia kultury z natury) ze względu na takie związane z nią zjawiska, jak działania masowe i unifornimiacja (standaryza- cja, normalizacja i schematyzacja)26. Problematyka badania paradygmatów obcych krajów i narodów w litera- turze i publicystyce polskiej była w Polsce podejmowana fragmentarycznie 26 K. K w a ś n i e w s k i, Cywilizacja, [w:] Słownik etnologiczny…, s. 58–59. 24 Wprowadzenie i wybiórczo. Pierwszymi, którzy podejmowali te zagadnienia, byli history- cy badający odbiór konkretnych historycznych wydarzeń mających miejsce w Wielkiej Brytanii lub jej dotyczących we współczesnej im polskiej pra- sie27 lub wykorzystując publicystykę i literaturę do budowania obrazu sto- sunków polsko-brytyjskich w wybranych okresach historycznych. W latach 60. pojawiło się obszerniejsze studium poświęcone kontaktom polskiej in- teligencji z Wielką Brytanią, jednakowoż faktograficznie niedoskonałe28. Historyczne studia nad stosunkami polsko-brytyjskimi pojawiły się jeszcze w wieku XIX w kraju i na emigracji, później powstawały podczas I wojny światowej, w dwudziestoleciu międzywojennym, podczas II wojny świato- wej i zaraz po niej, na emigracji, a od końca lat 50. i początku 60. – również w Polsce. Od tamtego okresu historyczne opracowania dotyczące stosunków polsko-brytyjskich sukcesywnie się pojawiają, uzupełniając kolejne okresy historyczne29. Historyczno-kulturowe studium tych relacji stworzył w roku 1978 Wojciech Lipoński30, już wówczas podkreślając niedostatek tego typu badań w Polsce i nazywając tę dziedzinę, za Wacławem Borowym, „historio- graficznie zaniedbaną”31. W ostatnim dziesięcioleciu ukazywać się zaczęły studia z pogranicza historii literatury i kultury dotyczące wpływu kultury angielskiej na kulturę polską w wybranych okresach historyczno-kulturo- wych i historyczno-literackich. Badania nad recepcją literatury brytyjskiej w Polsce mają swoją długą tradycję, sięgającą XVI w. Szersza i planowana recepcja tej literatury nastąpiła w okresie oświecenia (J. U. Niemcewicz, A.  K.  Czartoryski), a  właściwa recepcja w  wieku XIX (S. Goszczyński, K. Brodziński, K. Sienkiewicz, S. E. Koźmian), kontynuowana w okresie międzywojennym (A. Tretiak, W. Tarnawski, R. Dyboski, W. Hahn, S. Hel- sztyński) i sukcesywnie rozwijana do czasów współczesnych. W dziedzinie badań publicystyki i literatury w Polsce współczesne badania nad recepcją powieści angielskiej oraz nad wpływem wzorców angielskiej publicystyki na publicystykę polską doby oświecenia badała Zofia Sinko, a w dziedzinie 27 Z. L i b i s z o w s k a, Echa burżuazyjnej...; e a d e m, Opinia polska... 28 J. D ą b r o w s k i, Polacy w Anglii i o Anglii, Kraków 1962. 29 Pełny stan badań nad tym zagadnieniem znajduje się w rozdziale I niniejszej pracy. 30 W. L i p o ń s k i, Polska a Brytania... 31 W. B o r o w y, Anglo-polonica. Wiadomość o niedokończonej pracy i zniszczonych materiałach, Warszawa 1947, s. 3–4. 25 Wprowadzenie teatru, dramatu i recepcji literatury brytyjskiej w Polsce studia i tłumacze- nia prowadzili m.in.: szekspirolog, tłumacz, krytyk i historyk literatury, Jan Kott, a także Wacław Borowy, Wanda Krajewska, Janina Kulczycka-Saloni, Julian Krzyżanowski, Witold Ostrowski, Krystyna Kujawińska Courtney i Andrzej Wicher. Jednakże do chwili obecnej nie powstało całościowe stu- dium poświęcone recepcji Wielkiej Brytanii w historii literatury i publicy- styki polskiej. Za pierwszą tego typu próbę w stosunku do Austrii i to okre- su cesarsko-królewskiego można uznać monografię A. Woldana32, w której mit został zbadany wewnątrztekstowo. Badanie mitu Wielkiej Brytanii, jej wyobrażenia społecznego w literaturze i publicystyce polskiej jako faktów długiego trwania kulturowego musi wykraczać poza jeden tylko okres hi- storyczno-literacki, uznając teksty literackie i publicystyczne pojedynczego okresu za teksty jego kultury, na który przemożny wpływ miała tradycja kontaktów polsko-brytyjskich, wiedza o Wielkiej Brytanii, jej źródła i ich rodzaj, przemiany kulturowe zachodzące w przedmiocie zainteresowania, jak i w jego podmiocie – kulturze polskiej. Intertekstualność paradygmatu Wielkiej Brytanii nie została do chwili obecnej podjęta w odrębnym opra- cowaniu. Badania nad intertekstualnością wyobrażeń społecznych były i są podejmowane za granicą, w  Niemczech (P. L. Berger, Th. Luckmann)33, we Francji (M. Halbwachs, B. Baczko)34 i  w  Stanach Zjednoczonych (S. Greenblatt)35. Podjęcie tego zagadnienia w niniejszej pracy ma na celu tę lukę uzupełnić. Metodologia niniejszej pracy polegała na zgromadzeniu materiału ba- dawczego w postaci gazet rękopiśmiennych, kalendarzy, a przede wszystkim wyboru tytułów prasowych do analizy treści. Gazety rękopiśmienne, czyli forma czasopism przepisywanych ręcznie i rozpowszechnianych wśród pol- skiej ludności piśmiennej do końca wieku XVIII, a donoszących o wyda- rzeniach dziejących się w innych krajach europejskich i pozaeuropejskich, pochodziły z Biblioteki PAN w Kórniku, a kalendarze ze zbiorów kórnickich i  zbiorów Biblioteki Województwa Mazowieckiego przy ul. Koszykowej 32 A. W o l d a n, op. cit. 33 P. B e r g e r, T. L u c k m a n n, Społeczne tworzenie rzeczywistości, przeł. J. Niżnik, Warszawa 1983. 34 M. H a l b w a c h s, Społeczne ramy pamięci , Warszawa 1969; B. B a c z k o, op. cit . 35 S. G r e e n b l a t t, Poetyka kulturowa , Kraków 2006. 26 Wprowadzenie 26/28 w Warszawie. Ponieważ w pracy niniejszej definiuje się kulturę w spo- sób szeroki, antropologiczny, starano się dobrać tytuły prasowe obejmujące okres porozbiorowy (1772–1918) i zawierające treści z jak najszerszych dzie- dzin życia dotyczących Wielkiej Brytanii. Do badania wybrano tygodniki i miesięczniki, gdyż założono, że znajdą się w nich całe artykuły poświęcone Wielkiej Brytanii, jej mieszkańcom i jej kulturze. Korzystano w tej analizie z zasobów bibliotek cyfrowych, głównie Biblioteki Uniwersytetu Warszaw- skiego, Uniwersytetu Łódzkiego i Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej. Dla- tego też dobór tytułów, oprócz kategorii tematycznej był zdeterminowany faktem świadomej chęci nakreślenia jak najszerszego obrazu kultury bry- tyjskiej. Ich charakter i profil miał odzwierciedlić zatem różne aspekty życia społecznego i kultury brytyjskiej. Preferowano przy tym czasopisma ilustro- wane, zakładając, że ich oddziaływanie wizualne rozpowszechnić mogło również elementy brytyjskiej kultury w sposób poglądowy (np. panoramy miast i miejsca historycznie znaczące, schematy konstrukcji maszyn i wyna- lazków, ilustracje wydarzeń politycznych, społecznych i kulturalnych, por- trety wybitnych Brytyjczyków, reprodukcje dzieł sztuki, karykatury, sceny obyczajowe itp.). Następnie dokonano analizy syntagmatycznej treści gazet, wyodrębnia- jąc poszczególne ich kategorie, w układzie chronologicznym, aby wykazać rozwój wiedzy na temat tego kraju i proces kształtowania się zbiorowego wyobrażenia społecznego. Oprócz generalnej wiedzy o kraju, wyodrębniono kategorię kultury materialnej, społecznej i duchowej oraz artykuły dotyczące wybitnych przedstawicieli narodu brytyjskiego. Teksty artykułów i wzmia- nek wskazywały na istnienie w  mentalności zbiorowej pewnych stałych wyobrażeń dotyczących brytyjskości i były one powtarzane niezależnie od przedmiotu, jakiego dotyczył artykuł, i niezależnie od okresu, z którego po- chodził. Dalej dokonano analizy paradygmatycznej treści, konstruując mo- del postrzegania Wielkiej Brytanii, jej mieszkańców i różnych aspektów jej kultury w podziale na materialną, społeczną i duchową. Starano się zrekon- struować model odnoszenia się do brytyjskości jako kategorii kulturowej, bu- dowany przez okres rozbiorów, a możliwy w takim kształcie tuż przed odzy- skaniem niepodległości. Model ten może stanowić źródło mówiące o stanie wiedzy społeczeństwa polskiego na temat kultury brytyjskiej i jego zbiorowe- go wyobrażenia na jej temat. Skonstruowano również pewien zespół inter- tekstualnych mitów pojawiających się w różnych kontekstach tematycznych. 27 Wprowadzenie Jako trzeci wymiar mitu jako tekstu kultury – ukazano jego stronę pragma- tyczną, to znaczy elementy brytyjskości obecne w różnych wymiarach kultu- ry polskiej, brytyjskości, która sama w sobie była źródłem wiedzy o Wielkiej Brytanii, jej mieszkańcach i o kulturze. Wzięto przy tym pod uwagę obrazy kraju i ludzi obecne w literaturze polskiej, które uznano za realizacje i ema- nacje ukształtowanego mitu jako wyobrażenia społecznego. Metodologia powyższa odzwierciedliła się w układzie pracy, którą po- dzielono na trzy główne rozdziały, w których kolejno omówiono rodzaje i charakter źródeł wiedzy o Wielkiej Brytanii i scharakteryzowano materiał źródłowy, w następnym – w wyniku dokonanej analizy syntagmatycznej materiałów prasowych i kategoryzacji ich treści skonstruowano paradygmat brytyjskości w różnych aspektach kultury polskiej i wygenerowano zespół mitów obecnych w świadomości zbiorowej i pojawiających się niezależnie od kontekstu. W ostatnim trzecim rozdziale ukazano obecność tematyki brytyj- skiej w kulturze polskiej w jej szerokim rozumieniu i różnych jej aspektach. Zdając sobie sprawę z niewyczerpania tematu, a ukazania zagadnienia na pewnych wybranych przykładach, starano się ukazać pewną propozycję ba- dania wyobrażeń społecznych dotyczących Wielkiej Brytanii, jej mieszkań- ców i kultury, ich konstruowania w długim stosunkowo okresie rozbiorów oraz funkcjonowania w kulturze polskiej. Wyniki analizy syntagmatycznej treści doniesień prasowych autorka ma nadzieję wydać w odrębnej książce w formie antologii, ze względu na znaczną objętość tego materiału. Na zakończenie pragnę serdecznie podziękować osobom, których życz- liwość i pomoc umożliwiły powstanie tej pracy. Największe i najgorętsze podziękowania składam Pani Prof. dr hab. Krystynie Kujawińskiej Court- ney, której życzliwość, opieka i przyjaźń umacniały mnie w chwilach wahań i rozterek. Dziękuję gorąco Pani mgr Beacie Gradowskiej, „aniołowi stróżo- wi” w sprawach formalnych i administracyjnych związanych z pracą i pro- jektami badawczymi, które służyły powstaniu pracy oraz całemu Zespołowi Katedry Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej za wspieranie mnie w tym procesie. Osobne podziękowania kieruję do Przyjaciół, tych którzy pomagali mi w zdobywaniu materiałów, jak i tych, którzy mądrymi pytaniami kierowali moje dywagacje myślowe na właściwe tory. Niniejsza praca powstała w wyniku badań prowadzonych w ramach in- dywidualnego projektu badawczego autorki NN 103 142939 – „Mit Wielkiej Brytanii w kulturze polskiej okresu rozbiorów”. 28 ROZDZIAŁ 1 ŹRÓDŁA WIEDZY O WIELKIEJ BRYTANII W OKRESIE ROZBIORÓW 1. Wstęp Na ukształtowanie się mitu Wielkiej Brytanii jako społecznego wyobrażenia w okresie rozbiorów wpłynęła przede wszystkim wiedza o tym kraju suk- cesywnie wzbogacana dzięki tradycji kontaktów polsko-brytyjskich w prze- szłości o różnorodnym charakterze i dzięki rosnącej znajomości języka an- gielskiego wśród społeczeństwa polskiego, jako narzędzia poznania kraju, jego mieszkańców i jego kultury. Wzbogacanie wiedzy o Wielkiej Brytanii wśród społeczeństwa polskiego następowało również dzięki bezpośrednim i  pośrednim źródłom wiedzy. Bezpośrednie kontakty Polaków z  krajem i ludźmi były najbardziej elitarnym źródłem wiedzy, gdyż dotyczyły pew- nych określonych środowisk polskich, głównie arystokratycznych i  osób z nimi związanych lub pracujących dla nich. Podkreślić należy, że wyjazdy do Wielkiej Brytanii były kosztowne i jeśli nie wiązały się z konkretnymi celami, takimi jak gospodarcze, edukacyjne, były przedsiębrane jedynie w celach poznawczych, jako źródła wiedzy bezpośredniej nie miały zbyt sze- rokiego oddziaływania. Większe oddziaływanie miały pobyty Brytyjczyków w Polsce, gdyż dawały możliwość chociażby obserwacji zachowań obyczaju brytyjskiego i ich naśladowania. O wiele większe możliwości poznania za- równo bezpośredniego, jak i pośredniego Wielkiej Brytanii, ludzi i kultury dawała znajomość języka angielskiego. Początkowo reprezentowana była przez wąskie grono ludzi, również związanych z anglofilskimi środowiska- mi polskiej arystokracji, jednakże grono to sukcesywnie się powiększało, również dzięki programowemu nauczaniu tego języka w coraz bardziej in- stytucjonalny sposób. Największe znaczenie w poznaniu kraju, ludzi i kultury odgrywały jed- nak źródła pośrednie w postaci obecności książki angielskiej w Polsce, po- wstawaniu książek poświęconych Wielkiej Brytanii, ale autorstwa polskich autorów. Ich oddziaływanie było jednak znacznie mniejsze aniżeli np. wy- tworów kultury popularnej, takich jak gazety rękopiśmienne i kalendarze. Największe jednak pośrednie źródło poznania stanowiła prasa polska, silnie rozwijająca się w od końca XVIII w. i przez cały wiek XIX. Ona stanowi- ła najbardziej egalitarne źródło wiedzy. Teksty prasowe na temat Wielkiej 31 Rozdział I. Źródła wiedzy o Wielkiej Brytanii w okresie rozbiorów Brytanii pojawiające się w okresie rozbiorów są tekstami kultury, świadczą- cymi o mentalności ówczesnego społeczeństwa, zainteresowaniach i wyob- rażeniach społecznych dotyczących tego kraju. 2. Tradycja kontaktów polsko-brytyjskich Kontakty polsko-brytyjskie mają ponad dziesięć wieków tradycji i pojawiły się już w wieku X, kiedy to kupcy angielscy penetrowali ujście Wisły w celu nawiązania kontaktów handlowych. Całość tych stosunków próbował scha- rakteryzować Jan Dąbrowski w swojej książce obejmującej najdawniejsze kontakty, aż do okresu po II wojnie światowej1. Do wieku XVI kontakty polsko-brytyjskie miały handlowy, ale także kulturowy i dynastyczny cha- rakter, ze względu na pokrewieństwo Mieszka I z Kanutem Wielkim i rolę, jaką odegrał Jan Łaski Młodszy w reformie kościoła anglikańskiego. Istotną rolę w nawiązaniu kontaktów politycznych odegrały podróże dyplomatycz- ne Polaków do Anglii oraz Anglików do Polski. W wieku XVI miała miejsce również recepcja Utopii Thomasa More’a. Z tego okresu pochodzi również pierwszy opis Wysp Brytyjskich (Anglii, Szkocji i Irlandii), pióra Marcina Bielskiego. Te pierwsze wieki kontaktów polsko-brytyjskich, do okresu Od- rodzenia i humanizmu posiadają swoją literaturę przedmiotu2. Wiek XVII 1 J. D ą b r o w s k i, Polacy w Anglii i o Anglii, Kraków 1962. 2 W. C h w a l e w i k, Szkice szekspirowskie, Warszawa 1983; i d e m, „The Legend of King Popiel”. Poland’s Homage to Shakespeare. Commemorating the Fourth Cen- tennary of His Birth 1564–1964, Ed. S. Helsztyński, Warszawa 1965; i d e m, Polska w „Hamlecie”, Wrocław 1956; B. M ę k a r s k a-K o z ł o w s k a, Polskie drogi do An- glii przez stulecia, Londyn 1971; J. T a z b i r, Szlaki kultury polskiej, Warszawa 1986; U. S z u m s k a, Anglia a Polska w epoce humanizmu i reformacji. Związki kultural- ne, Lwów 1938; J. S t a r n a w s k i, Marcin Bielski jako historyk i geograf Wysp Brytyj- skich, [w:] J. S t a r n a w s k i, Cult
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mit Wielkiej Brytanii w literackiej kulturze polskiej okresu rozbiorów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: