Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00073 008452 10743526 na godz. na dobę w sumie
Mity polityczne i stereotypy w pamięci zbiorowej społeczeństwa - ebook/pdf
Mity polityczne i stereotypy w pamięci zbiorowej społeczeństwa - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 366
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9631-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże >> polityka
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).
Prezentowany zbiór rozważań traktujących o pamięci zbiorowej, jej mityzacjach jest kontynuacją poszukiwań inspirowanych od wielu już lat, a prowadzonych aktualnie przez Katedrę Teorii Polityki i Myśli Politycznej Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych UŁ. Formuła tej monografii odbiega dość wyraźnie od uprzednich publikacji, w których dokonywano przede wszystkim prób kategoryzacji mitów i wyobrażeń zbiorowych w celu tworzenia ram porozumienia w kwestii sposobu ujęcia i wyjaśniania tych niezwykle istotnych, a pomijanych w pracach politologów i historyków, problemów dotyczących szeroko pojmowanej polityki pamięci zbiorowej oraz tożsamości kulturowej. Z kontrowersyjnymi przejawami, dotyczącymi tych kwestii spotykamy się niemal codziennie. Ramy tworzące formułę tej monografii mogą sprzyjać wzrostowi zainteresowania zagadnieniami zdecydowanie szerszymi, poczynając od prób rozpoznawania istoty pamięci zbiorowej - jako integralnej części wyobrażeń zbiorowych. Inicjatywa wydania niniejszej pracy zbiorowej wzbudziła znaczne zainteresowanie, zwłaszcza środowiska politologicznego. Toteż spośród kilkudziesięciu propozycji redaktorzy tomu zdecydowali się wybrać te publikacje, które są adekwatne względem tematyki odnotowanej w tytule monografii. Autorzy poszczególnych wypowiedzi są bliscy przyjętemu sposobowi wyjaśnienia, uwzględniającemu nomologiczne podejście badawcze oraz interdyscyplinarną opcję poznawczą. Mają oni jednocześnie nadzieję, że dzięki takiemu podejściu można zrozumieć i wyjaśnić wiele niuansów kognitywnych w kontekście podjętej problematyki. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Eugeniusz Ponczek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Teorii Polityki i Myśli Politycznej, Zakład Teorii Polityki i Państwa 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 Andrzej Sepkowski, Magdalena Rekść – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Teorii Polityki i Myśli Politycznej Zakład Metodologii Nauk o Polityce, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 RECENZENT Jacek Wojnicki REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Praca powstała w Katedrze Teorii Polityki i Myśli Politycznej na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06879.15.0.K Ark. wyd. 23,0; ark. druk. 22,875 ISBN 978-83-7969-630-7 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-631-4 (wersja online) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wstęp ............................................................................................................................................ 7 I. Mityzacja pamięci zbiorowej a kultura polityczna Eugeniusz Ponczek – Myśl polityczna – kultura polityczna – polityka pamięci (w kontekście imponderabiliów polskich .................................................................................................... 13 Jerzy Bartkowski – Lokalne podania historyczne jako wyraz aktywności mitotwórczej .......... 31 Magdalena Rekść – Mit wielkiej historii i jego rola w kształtowaniu tożsamości narodowej ....... 63 Michał M. Kobierecki – Ewolucja upolitycznienia i mityzacji nowoczesnego sportu. Od pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich do igrzysk w Berlinie 1936 roku ........ 85 Paweł Dzieciński – Mit piątej kolumny i jego oddziaływanie na pamięć zbiorową ................... 109 Artur K. Modliński – Mityzowanie w procesie tworzenia współczesnej marki i jej relacji z konsumentami ................................................................................................................... 125 Przemysław Gasztold-Seń – Spory o pamięć. Władza, opozycja i polityka historyczna w ostat - niej dekadzie PRL ................................................................................................................ 139 Wojciech Lieder – Mity i rzeczywistość szwedzkiego modelu państwa dobrobytu ................... 159 Anna Kobierecka – Mit państwa dobrobytu jako katalizator współczesnej imigracji do Szwecji ................................................................................................................................. 173 Izabella Penier – Rewizje historii w postkolonialnej literaturze karaibskiej. Ideologiczne i kulturotwórcze funkcje matrylinearnych mitów ................................................................ 193 Paweł Wiszniuk – Ludzie z zewnątrz. Mit obcego w Japonii ..................................................... 211 II. Kulturowe uwarunkowania polityzacji przestrzeni publicznej Andrzej Sepkowski – Imperialne marzenia. Ameryka w wyobrażeniach zbiorowych ............... 233 Wojciech Stankiewicz – Powstawanie funkcjonowanie stereotypów oraz uprzedzeń w relacjach międzyludzkich ................................................................................................. 249 6 Sanja Miletić – Stereotypy między narodami byłej Jugosławii a uobecnianie się dowcipów etnicznych ............................................................................................................................ 271 Wojciech Szczepański – Dwa bratanki. Stosunki polsko-węgierskie w drugiej połowie lat 30. XX w. – czas potwierdzania pozytywnego stereotypu .............................................. 285 Bartosz Rydliński – „Seattle/N30” – mit założycielski ruchu alterglobalistycznego ................. 299 Jarosław Owsiański – Antysemityzm wielkopolskiego futbolu ................................................. 309 Aleksandra M. Różalska – Wizerunek mniejszości muzułmańskiej w polskiej prasie na przykła- dzie budowy Ośrodka Kultury Muzułmańskiej w Warszawie ............................................. 317 Konrad Hennig – Wzorce organizacji życia społecznego zawarte w koncepcjach pedagogicz- nych romanitas, christianitas i czasów nowożytnych ......................................................... 331 Dominik Lubiński – Ideologie w polityce. Wizja życia politycznego w nauczaniu Josepha Ratzingera – Benedykta XVI ............................................................................................... 351 Spis treści WSTĘP Prezentowany zbiór rozważań traktujących o pamięci zbiorowej, jej mityza- cjach jest kontynuacją poszukiwań inspirowanych od wielu już lat, a prowadzo- nych aktualnie przez Katedrę Teorii Polityki i Myśli Politycznej Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych UŁ. Formuła tej monografii zbiorowej noszącej tytuł Mity polityczne i stereotypy w pamięci zbiorowej społeczeństwa odbiega dość wyraźnie od uprzednich publikacji, w których dokonywano przede wszystkim prób kategoryzacji mitów i wyobrażeń zbiorowych dla tworzenia ram porozumienia w kwestii sposobu ujęcia i wyjaśniania tych niezwykle istotnych, a pomijanych w pracach politologów i historyków, problemów dotyczących sze- roko pojmowanej polityki pamięci zbiorowej oraz tożsamości kulturowej. Z kon- trowersyjnymi przejawami, dotyczącymi tych kwestii, spotykamy się niemalże codziennie. Ramy, jakie stworzono, jeśli chodzi o formułę tej monografii zbio- rowej, mogą sprzyjać wzrostowi zainteresowania zagadnieniami zdecydowanie szerszymi, poczynając od prób rozpoznawania istoty pamięci zbiorowej – jako integralnej części wyobrażeń zbiorowych. Inicjatywa wydania niniejszej pracy zbiorowej wzbudziła znaczne zainteresowanie, zwłaszcza środowiska politolo- gicznego. Toteż spośród kilkudziesięciu propozycji, redaktorzy tomu zdecydo- wali się wybrać te publikacje, które są adekwatne względem tematyki odnoto- wanej w tytule monografii zbiorowej. Autorzy poszczególnych wypowiedzi są w większym bądź mniejszym stopniu bliscy przyjętemu sposobowi wyjaśnienia, uwzględniającemu nomologiczne podejście badawcze oraz interdyscyplinarną opcję poznawczą. Mają oni jednocześnie nadzieję, że dzięki takiemu podejściu można zrozumieć i wyjaśnić wiele niuansów kognitywnych w kontekście podjętej problematyki. Część pierwsza monografii jest poświęcona mityzacji pamięci zbiorowej. Sama pamięć zbiorowa zbyt często bywa traktowana jak pojemna metafora, co pozwala na zbyt swobodne interpretacje polityki historycznej i zbyt daleko idące jej wykorzystywanie dla bieżących celów politycznych, co nie jest nazbyt trud- ne, jeśli uwzględnimy niezadawalający stan wiedzy historycznej Polaków. Au- torzy tekstów w tej części pracy koncentrują się na relacjach między myśleniem politycznym i polityką pamięci oraz kulturą polityczną, proponując sytuowanie owych kwestii w innych wymiarach eksplanacyjnych i hierarchiach ważności 8 w imię lepszego wykorzystania w wymiarze poznawczym tego, co określamy mianem „polityki pamięci”, a co jest realizowane w sposób mniej czy bardziej uznawany przez różne podmioty polityczne nie tylko w Polsce. Mając na uwadze spory o imponderabilia, jakich zauważa się sporo w dyskursie politycznym doty- czącym pamięci zbiorowej, autorzy proponują swoisty konsens oparty na w miarę racjonalnych przesłankach, czyli podporządkowanie owego dyskursu kilku niena- ruszalnym regułom, w tym imperatywowi poszukiwania tego, co jest najbliższe prawdy historycznej, aczkolwiek wiadomo, że nie jest to łatwe, jednakże niezbęd- ne dla oparcia spoistości społecznej o stałe komponenty świadomości społecznej, którą charakteryzuje określone „zakorzenienie” historyczne. W przekonaniu wielu autorów „polityki historyczne” są uznawane za swoiste „ugory”, których rachityczne próby uprawy przez rodzimych „władców symboli” rodzą „chude plony”, a niekiedy wręcz niszczą kapitał społeczny, tworząc wyraź- ne i głębokie podziały na tle rozumienia przeszłości oraz jej interpretacji. Mówie- nie o koherencji świadomości społecznej w sytuacji wielu rozumień przeszłości może być poniekąd uznane za swego rodzaju nadużycie, które przekłada się na zanik kultury zaufania i inne składowe kapitału kulturowego jako spoiwa tkanki społecznej. O takich właśnie problemach mówią autorzy części pierwszej, poszu- kując odpowiedzi na elementarne pytania o sposoby rozumienia oraz wyjaśniania nie tylko mityzowanych faktów, ale zwłaszcza zjawisk i procesów historycznych, co nie zawsze uświadamiają sobie elity, ale także – a może przede wszystkim – zwykli odbiorcy, dla których pamięć wspólnej przeszłości jest tak samo niezbęd- na, jak pamięć indywidualna, co do czego wątpliwości mieć nie można. Potrzeba pamięci determinuje rozumienie przyszłości, a jak mówi francuskie przysłowie, „po to aby dalej skoczyć, trzeba się dalej cofnąć”. Owo rozumienie przeszłości to szereg ujęć mityzacyjnych, których nie da się uniknąć. Chodzi ponadto o mity – czyli uproszczenia umożliwiające subiektywne przyswojenie elementów prze- szłości – mogące tworzyć koherentną całość wyobrażeń dotyczących przeszłości, które niekiedy są uwiarygadniane nie tylko przez autorytety, ale uporczywą i kon- sekwentną rytualizację bez względu na przyjęte polityczne barwy. O społecznych konsekwencjach mityzacji mówi kilku autorów niemających wątpliwości co do tego, że takie uproszczenia przekładają się na zachowania wiel- kich grup społecznych i mają wpływ na „wielką” politykę, jak chociażby tak czę- sto przywoływany mit piątej kolumny, oparty na archetypie „obcego”. Autorzy tej części monografii prezentują swoje punkty widzenia, poczynając od teoretyka po- lityki koncentrującego się na myśleniu politycznym i jego osobliwościach, a koń- cząc na micie obcego w Japonii, co także jest swoistym znakiem poruszania się w podobnej, mityzowanej przestrzeni osobliwości w sferze tożsamości zbiorowej. Część druga monografii jest już poświęcona kulturowym uwarunkowaniom polityzacji przestrzeni publicznej. Oznacza to koncentrację uwagi autorów na wy- obrażeniach zbiorowych, ich konstytuowaniu, rytualizacji i rewitalizacji dla dobra zbiorowego. Dla autorów tej części monografii wyobrażenia zbiorowe to wspól- Wstęp 9 nie dzielone przekonania, poglądy, systemy wartości, aczkolwiek zdają sobie oni sprawę z tego, iż mówią o metaforach mających niezwykły wpływ na zbiorowe emocje, których etiologia wymaga zrozumienia w interesie zarówno rządzonych, jak i rządzących. Można to odnieść do stereotypów i heterostereotypów, które da się moderować w sposób i przemyślany i korzystny społecznie. Tymczasem są one generowane przez mitemy (czyli części składowe mitów) pojawiające się spontanicznie, toteż w tego rodzaju sytuacji niemoc władców symboli może prze- kładać się na zjawiska społecznie szkodliwe. Selekcjonując materiały publikacyjne do niniejszego tomu, jego redaktorzy starali się wybierać teksty mieszczące się w proponowanej formule. Byli oni świa- domi tego, że pozostają jeszcze ogromne pola badawcze dla teoretyków mających na uwadze użyteczność takich rozpoznań. Należy być świadomym tego, że kon- takty między teoretykami a praktykami polityki wydają się być niedostateczne. Wydaje się jednak, że podobne próby publikacyjne poświęcone polityce pamięci, tworzeniu i rytualizacji wyobrażeń zbiorowych mogą kiedyś zaowocować, jeśli zważymy na ogrom niekonsekwencji wielu praktyków, które przekładają się na zużywanie i pogłębiającą się nieudolność rządzenia. Stąd też za wskazane należy uznać przekonanie co do zasadności kontynuowania tego rodzaju inicjatyw publi- kacyjnych w podobnej formie. Wstęp I. MITYZACJA PAMIĘCI ZBIOROWEJ A KULTURA POLITYCZNA Eugeniusz Ponczek* MYŚL POLITYCZNA – KULTURA POLITYCZNA – POLITYKA PAMIĘCI (W KONTEKŚCIE IMPONDERABILIÓW POLSKICH) 1. Osobliwości myślenia politycznego i kultury politycznej a możliwości implementacyjne polityki historycznej Sformułowanie myśl polityczna nie jest jednoznacznie definiowane. Rozpa- truje się ją w sposób wąski, albo też z uwzględnieniem szerszej wykładni, bądź w ujęciu metaforycznym. W myśli politycznej zawarte jest implicite dążenie do preferowania określonych interesów: ogólnych lub partykularnych. Myśl poli- tyczna bywa więc uwzględniana w mniejszym lub większym zakresie w trakcie podejmowania decyzji politycznych i ich implementacji1. Niemniej jednak działa- nia polityczne są praktycznym odzwierciedleniem, choć nie zawsze w pełni ade- kwatnym, myśli politycznej2. Myślenie polityczne ludzi jest możliwe ze względu na ich mniejszą lub większą zdolność do aksjologiczno-normatywnej refleksji dotyczącej zmienności realiów politycznych. Okazuje się, że myśl polityczna „obejmuje nie tylko re- fleksję o teraźniejszości rzeczywistości politycznej, ale integruje, z jednej strony, refleksję historyczną o przeszłej rzeczywistości, a z drugiej zaś – refleksję pro- spektywną o rzeczywistości przyszłej, niezależnie od tego, czy i jak jest to na jej * Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Teo- rii Polityki i Myśli Politycznej, Zakład Teorii Polityki i Państwa, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43. 1 Por. S. Ciesielski, Myśl polityczna i tradycja, „Przegląd Humanistyczny” 1980, nr 2, s. 1–2; Kultura – aksjologia – polityka. Wzajemne sprzężenia, red. K. Krzysztofek, Toruń 1995, s. 79–89; R. Wapiński, Historia polskiej myśli politycznej XIX i XX wieku, Gdańsk 1997, s. 8. 2 R. Majchrowski, Wstęp, [w:] Główne nurty współczesnej polskiej myśli politycznej, Kraków 1996, s. 11, 14. 14 obszarze artykułowane”3. Nie oznacza to bynajmniej, że naukowe odtwarzanie myśli politycznej może dokonywać się „przez pryzmat”, uznawanego aktualnie czy też doraźnie przez jej badacza, systemu wartości4. Badacza zajmującego się odtwarzaniem myśli politycznej powinno charakteryzować optymalnie neutralne i jednocześnie empatyczne podejście wobec różnych opcji aksjologiczno-ideolo- gicznych. Sprzyjałoby to odtworzeniu w wymiarze synchroniczno-diachronicz- nym wielu typowych czy osobliwych sposobów i stylów myślenia politycznego. Optymalnie szeroko ujmowana myśl polityczna wykracza poza ewentual- ność utożsamiania jej wyłącznie z ideologią, doktryną i wykładnią takiej lub innej koncepcji programowo-politycznej5. Z myślą polityczną kojarzone bywają dość często: światopogląd, mit, utopia oraz symbol uobecniające się w sferze polityki6. Powiada się – co jest nader znamienne – że „myśliciele, którzy snuli swoje rozwa- żania w całkowitym oderwaniu od rzeczywistości politycznej, na ogół produko- wali utopie, natomiast ci, którzy całkowicie poświęcili się refleksji nad bieżącymi wydarzeniami, byli raczej publicystami lub ekspertami”. Powinien być świadomy tego badacz takiej lub innej myśli politycznej, która bywa włączana zazwyczaj do aprobowanej tradycji przez określoną zbiorowość społeczną. Natomiast od- mienną myśl polityczną, z punktu widzenia zwolenników afirmowanej teleologii politycznej, wyklucza się często ze spuścizny kulturowej7. Myśl polityczna bywa odzwierciedlana w świadomości społecznej wielu zbiorowości ludzkich, dla których nie są obojętne odniesienia ideologiczno-pro- gramowe. Oznacza to, że może ona uzyskać odzwierciedlenie w aksjologicznie determinowanej opinii publicznej. Znamienne jest z jednej strony to, że w epoce współczesnej postulaty i hasła ideologiczne odgrywają ważną rolę w sferze de- cyzji i działań politycznych, a także w komunikowaniu politycznym8. Z drugiej strony jednak należy być świadomym tego, że oddziaływanie społeczne myśli politycznej bywa ograniczane, a nawet może być deprecjonowane przez nachalny, a nierzadko „agresywny” marketing polityczny czy też „czarny” PR. W związku 3 A. F. Grabski, Z zagadnień metodologicznych badania myśli politycznej, „Edukacja Poli- tyczna” 1983, t. 2, s. 53, 57; por. A. Czarnota, Problemy syntezy polskiej myśli politycznej – roz- ważania wstępne, [w:] Państwo w polskiej myśli politycznej, red. W. Wrzesiński, t. VIII, Wrocław 1988, s. 274. 4 R. Wapiński, Badania nad dziejami polskiej myśli politycznej schyłku XIX i XX wieku, „Prze- gląd Humanistyczny” 1987, nr 9, s. 51–52, passim. 5 R. Tokarczyk, Uwagi o przedmiocie współczesnej myśli politycznej, „Studia Nauk Politycz- nych” 1986, nr 2, s. 9; por. idem, Komparatystyka w myśli politycznej, „Studia Nauk Politycznych” 1982, nr 5–6, s. 90–100. 6 B. Pasierb, Wstęp, [w:] Współczesna polska myśl polityczna. Wybrane ośrodki, koncepcje, system wartości, red. B. Pasierb, K. A. Paszkiewicz, Wrocław 1996, s. 6–8, 11. 7 M. Król, Historia myśli politycznej od Machiavellego po czasy współczesne, Gdańsk 1998, s. 6, 8, 17. 8 R. Skarzyński, Podstawowe typy myśli politycznej, „Studia Nauk Politycznych” [nowa edy- cja] 2004, nr 1, s. 98, 101, 112, 116–118. Eugeniusz Ponczek 15 z tym może się pojawić „niebezpieczeństwo traktowania tez propagandowych jako wyrazu głębszych poglądów”9. Przyczyniać się to może w określonych oko- licznościach do deformacji oglądu myśli politycznej, gdy chodzi o nieuwzględ- nianie możliwości jej dogłębnej i przy tym empatycznej eksplantacji aksjologicz- nej. Chodzi o to, aby politolog mógł „koncentrować swą uwagę na ideach, które uznaje za polityczne”10. Mogą być one formułowane w sposób metaforyczny11, a ostatnio niejako postpolityczny12. Uobecnianie się w mniejszym bądź większym stopniu charakterystycznych stylów myślenia politycznego, mianowicie: retrogresywnego, progresywnego, retrogresywno-progresywnego i cyklicznego sprzyja preferowaniu różnych war- tości społeczno-kulturowych, rozpatrywanych w sposób sprawczy13, a także za- chowań politycznych, określających kształt i specyfikę kultury politycznej i moż- liwości jej uobecniania się w przestrzeni politycznej14. I tak też osoby zafascynowane retrogresywnym stylem myślenia politycz- nego, a zwłaszcza zwolennicy oraz sympatycy opcji konserwatywnej, nacjonali- stycznej i w niemałym stopniu chrześcijańsko-społecznej, kultywujący w więk- szym lub mniejszym stopniu przeszłość, bywają przeważnie zwolennikami tradycyjnej kultury politycznej, mniej otwartej na recepcje wpływów zewnętrz- nych, w której dominują odniesienia polityczne do spuścizny dziejowej. Preferuje się tu przede wszystkim porządek prawny, szacunek wobec religii, hierarchizm i gradualizm społeczny oraz trwałe, a więc sprawdzone w wymiarze historycznym wzory zachowań politycznych. Pamięć o przeszłości, jako komponent zwłaszcza retrogresywnej myśli politycznej, może w znaczącym zakresie pobudzać do po- dejmowania określonych decyzji w sferach polityki wewnętrznej i zagranicznej. Nierzadko bywa tak, że reprezentanci różnych wykładni myślenia retrogresyw- nego, optujący za tradycyjną kulturą polityczną, a może nawet do pewnego stop- nia zaściankową (a więc niezbyt otwartą na różnorakie oddziaływania), w trakcie prowadzenia bardziej lub mniej wieloaspektowej polityki dość chętnie posługują się argumentem czerpanym z zakresu wiedzy o dalszej oraz – co jest oczywiste 9 A. Friszke, Przedmowa, [w:] Myśl polityczna na wygnaniu. Publicyści i politycy polskiej emigracji powojennej, red. A. Friszke, Warszawa 1995, s. 6. 10 R. Skarzyński, Historia myśli politycznej w ujęciu politologicznym. Zarys koncepcji, „Stu- dia Polityczne” 1992, nr 1, s. 105–118. 11 Por. P. Łukomski, Metaforyczna struktura pojęcia działania politycznego, [w:] Metafory polityki, red. B. Kaczmarek, t. 4, Warszawa 2013, s. 25–33. 12 A. Laska, Polityka jako postpolityka, [w:] Metafory polityki, red. B. Kaczmarek, t. 4, War- szawa 2013, s. 134–147. 13 Por. E. Ponczek, Polska myśl polityczna: ciągłość tradycji a koherencja aksjologiczna, [w:] Między otwartą a domkniętą myślą polityczną. Szkice o najnowszej refleksji politycznej, red. R. Bäcker, J. Marszałek-Kawa, Toruń 2006, s. 38–49. 14 Zob. idem, Zmienność dziejowa polskiej kultury politycznej a wyzwania współczesności, [w:] Księga życia i twórczości. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Romanowi A. Tokar- czykowi, red. Z. Władek i in., t. IV, Filozofia, Lublin 2014, s. 337–360. Myśl polityczna – kultura polityczna – polityka pamięci 16 – bliższej przeszłości. Oznacza to, że pragną oni mniej lub bardziej wprost reali- zować jakąś politykę historyczną, nie zawsze będąc tego świadomi. Zdarza się, że na ich usługach niejako mogą być zawodowi historycy, popularyzatorzy wiedzy o przeszłości i dyspozycyjni publicyści, a także odpowiednie instytucje, jak cho- ciażby: archiwa, muzea, a także mass media. Do uprawiania polityki historycznej wykorzystuje się święta religijne oraz narodowe i państwowe, a zatem różne uro- czystości patriotyczne, religijne i polityczno-ideologiczne. Natomiast zwolennicy myślenia prospektywnego, a zwłaszcza liberałowie, socjaldemokraci i przy tym różni socjaliści oraz zwolennicy populistycznego egalitaryzmu, opowiadają się przeważnie za zsekularyzowaną kulturą polityczną. Preferują jej otwartość na zewnętrzne oddziaływania rozmaitych „izmów”, nie- zależnie od ich proweniencji. Osoby i grupy społeczne, utożsamiające się z tym stylem myślenia politycznego, mogą niekiedy wyrażać skłonność do uważania historii za swego rodzaju „kulę u nogi”. Decydenci aprobujący ową opcję my- ślenia politycznego nie zawsze uwzględniają odniesienia do przeszłości, a jeśli już – czynią to przeważnie nader selektywnie i incydentalnie. Wyrażają tendencję do lekceważenia polityki historycznej i nierzadko do uznawania jej za coś, co jest swego rodzaju tendencją anachroniczną. Okazuje się, że zwolennicy myśle- nia prospektywnego opowiadający się za względnie otwartą kulturą polityczną, preferujący nierzadko polityczną poprawność często przeciwstawiają się polityce historycznej, której realizatorzy posługują się argumentami czerpanymi z prze- szłości. Dyskontują oni często w wymiarze decyzyjno-implementacyjnym swoje możliwości wpływu w środkach masowej komunikacji, korzystając zazwyczaj z usług dyspozycyjnych celebrytów medialnych15. Z kolei admiratorzy retrogresywno-progresywnego modelu myślenia po- litycznego, idealizujący w znaczącym stopniu zamierzchłą przeszłość, a także negatywnie oceniający względnie dawną i niedawną przeszłość oraz teraźniej- szość – bywają przekonani o doniosłości w przyszłości postępu nawiązującego do pozytywnej strony bardzo dawnej, często mitycznej „wspaniałej przeszłości”. Wyrażają w związku z tym przeświadczenie, że w przyszłości zaistnieje coś, co okaże się bliskie „złotemu wiekowi” szczęśliwości ogółu społeczności ludzkich. Ów sposób myślenia może poniekąd sprzyjać kształtowaniu się demokratycznej uczestniczącej kultury politycznej. Może to jednak także pobudzać do kształto- wania – w imię lepszej przyszłości – optymalnie pozytywnej pamięci zbiorowej, z której można by czerpać odpowiednie argumenty historyczne w polityce reali- zowanej wobec przeszłości16. 15 Idem, Możliwości i ograniczenia teoretycznej refleksji politycznej w sytuacji uobecniania się postpolitki i celebrytyzacji medialnej, [w:] Aspekty metodologiczne oraz teoretyczne w subdyscy- plinach politologii, red. Ł. Młyńczyk, B. Nitschke, Toruń 2013, s. 338–352. 16 Zob. N. Frei, Polityka wobec przeszłości. Początki Republiki Federalnej i przeszłość nazi- stowska, Warszawa 1999, s. 11. Eugeniusz Ponczek 17 Z kolei ci, którzy aprobują sposób myślenia w kategoriach cykliczności, za nader istotną uznają sentencję nihil novi sub sole, wyrażając przy tym przeświad- czenie, że „historia powtarza się” (czy też „historia kołem się toczy”). Uwzględ- niają to, co jest specyficzne, o ile uwzględni się następstwo w czasie, czyli to, co powoduje pojawianie się kolejnych faz rozwoju społecznego, a zatem tendencji do powtarzalności albo zmienności w sferze myślenia politycznego w wymiarze czasoprzestrzennym. Mogą także aprobować w znacznym stopniu tradycyjną kul- turę polityczną oraz wykazywać otwartość na jej zmiany ewolucyjne. Doceniają przy tym w niemałym stopniu rolę pamięci o przeszłości, a także dostrzegają rolę sprawczą nadziei zbiorowych w kwestii kreowania lepszej przyszłości. Stąd też uznawana może być doniosłość sprawcza polityki pamięci dla kształtowania oby- watelskiej tożsamości zbiorowej. W związku z powyższym należy być świadomym tego, że odniesienia ak- sjologiczne w sferze kultury politycznej są zmienne w wymiarze czasowym i przestrzennym oraz relatywne, jeśli chodzi o skalę adekwatności względem określonych stylów myślenia politycznego, reprezentatywnych zwłaszcza dla elit politycznych poszczególnych zbiorowości społecznych. Nie można zapominać przy tym, że niebagatelną rolę w kształtowaniu oblicza kultury politycznej i histo- rycznej odgrywa element kognitywny, określający strukturę i dynamikę myślenia politycznego. Za rzecz oczywistą należy zatem uznać fakt, że kultura historyczna oraz kultura prawna, jako integralne komponenty kultury politycznej, wyznaczają kształt tożsamości zbiorowej, w ramach której można dostrzec takie lub inne re- miniscencje dotyczące przeszłości, które są uaktualniane, wskutek czego określa- ją wymiar aksjologiczno-teleologiczny sfery myślenia politycznego. Okazuje się zatem, że myśl polityczna i kultura polityczna są wzajemnie komplementarne, determinując w znaczącym stopniu możliwości oddziaływa- nia elity władzy przejawiające w sprawczości decyzyjno-implementacyjnej przywództwa politycznego. Wyznaczany jest kierunek i środki umożliwiające prowadzenie polityki zagranicznej, której realizatorzy nie unikają posługiwania się odpowiednio dobranymi argumentami historycznymi: prawdziwymi oraz fałszywymi, a nierzadko podlegającymi mityzacji17. Wszystko to świadczy o tym, 17 Mityzacja jest procesem uzyskiwania przez mniej lub bardziej prawdziwy przekaz o prze- szłości bądź opinię o niej atrybutów mitu stających się trwałym elementem pamięci zbiorowej. O ile dochodzi do kształtowania się podobnych czy też zbieżnych mitów i – z kolei – gdy zaczynają one stawać się względem siebie komplementarne, rozpoczyna się wówczas proces mitologizacji prze- szłości. Zbiór w miarę koherentnych mitów staje się mitologią, np. narodową, klasowo-warstwową czy też religijną bądź państwową. Innymi słowy, mityzacja jest wstępną fazą procesu mitologizacji. Nieco inaczej ujmuje mityzację Andrzej Sepkowski. Patrz idem np.: Mity w wyjaśnianiu naukowym, [w:] Teoretyczne i metodologiczne wyzwania badań politologicznych w Polsce, red. A. Antoszew- ski, A. Dumała, B. Kraus-Mozer, Lublin 2009, s. 85–100; Człowiek w przestrzeni mitycznej, [w:] Mity historyczno-polityczne – wyobrażenia zbiorowe – polityka historyczna. Studia i materiały, red. E. Ponczek, A. Sepkowski, t. I, Toruń 2010, s. 25. Myśl polityczna – kultura polityczna – polityka pamięci 18 że na użytek celów wewnątrzpaństwowych bywa realizowana odpowiednia po- lityka pamięci oraz prowadzona polityka historyczna w wymiarze stosunków międzynarodowych18. W określonych sytuacjach (w mniejszym lub większym stopniu), ze wzglę- dów propagandowych czy też marketingowo-politycznych, rządzący skłonni są odwoływać się do dziedzictwa dziejowego, traktowanego ze względu na po- dejście pragmatyczne przeważnie selektywnie oraz subiektywnie. Oznacza to, że różne podmioty polityczne – w dążeniu do zdobycia władzy, jej utrzymania i partycypacji w niej – czynią odniesienia do przeszłości i tym samym wyrażają skłonność do posługiwania się bardziej lub mniej prawdziwą, a nierzadko sfalsy- fikowaną wiedzą historyczną. Preferowana jest również określona opcja myślenia politycznego, wykorzystywana mniej lub bardziej do prowadzenia jakiejś polityki historycznej, oczywiście z uwzględnieniem – determinowanego aksjologicznie i teleologicznie – partykularnego interesu politycznego. Niezależnie od aprobaty określonej opcji w zakresie myślenia politycznego: prawicowego lub lewicowego, odpowiednio dobierane mogą być użyteczne ar- gumenty z dawniejszej lub niedawnej przeszłości, co przejawia się przeważnie w nader wyrazistej skłonności do manipulowania nimi ze względu na kierowanie się określonym interesem, a zatem przyjęcia – jako niezbywalnych – określonych celów politycznych. Dojść może wówczas do preferowania w sposób mniej lub bardziej wyrazisty ekspansjonizmu geopolitycznego i mocarstwowości na szero- ką skalę. 2. Kontynuacja bądź dyskontynuacja polskiej myśli politycznej a możliwości kreowania pamięci zbiorowej Zdarza się, że w pewnych sytuacjach dziejowych jakiegoś społeczeństwa może nastąpić zahamowanie czy też nawet przerwa w dziejach suwerennej myśli politycznej, spowodowana wielorakimi okolicznościami. Bywa to przede wszyst- kim następstwem ustanowienia niedemokratycznego systemu politycznego: auto- rytarnego czy totalitarnego. Za znamienny przykład można tu uznać okoliczności geopolityczno-ustrojowe oddziałujące destruktywnie na polską myśl polityczną w końcu II wojny światowej i kilka lat po jej zakończeniu. Cechą polskiej myśli politycznej w latach apogeum jej rozwoju, a więc w końcu tego militarnego kon- fliktu światowego, była multinurtowość ideologiczna oraz zróżnicowana stylisty- ka poetyki wyrazu w zakresie emanacji poglądów o wieloźródłowych inspiracjach 18 E. Ponczek, Polityka historyczna – od refleksji politycznej do racji stanu (Ogląd z perspek- tywy polskiej), „Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne” 2011, t. 28, s. 167–191; idem, Polity- ka wobec pamięci versus polityka historyczna: aspekty semantyczny, aksjologiczny i merytoryczny w narracji polskiej, „Przegląd Politologiczny” 2013, nr 2, s. 7–22. Eugeniusz Ponczek 19 doktrynalno-programowych. Okazało się zatem, że w połowie 1945 r. powstały ogromne trudności w sferze artykulacji polskiej myśli politycznej, co zapocząt- kowało proces zahamowania jej suwerennego rozwoju na obszarze powojennej Polski, której narzucone zostały z zewnątrz nowe granice oraz system polityczny i ekonomiczno-społeczny oparty na modelu komunizmu sowieckiego19. Wiele środowisk opiniotwórczych i kreatywnych w zakresie emanacji myśli politycznej zostało nieodwołalnie osłabionych, a nawet unicestwionych fizycz- nie, głównie ze środowiska inteligencji polskiej w okresie okupacji hitlerowskiej i sowieckiej, a także wskutek śmierci młodych Polaków poległych w powstaniu warszawskim, a po zakończeniu wojny w następstwie eksterminacji tej warstwy wzorotwórczej w myśl propagandowego sloganu „Armia Krajowa to zapluty ka- rzeł reakcji”. W znacznej mierze doszło do emigracji pokaźnej liczby osób za- liczanych do elity społecznej. Niemniej jednak w powojennej Polsce, wskutek totalnego nacisku politycznego, niektóre osoby zaliczane do elity intelektualnej zostały zmuszone do przyjęcia w mniejszym bądź większym stopniu postawy konformistycznej20, a nawet podatne na oddziaływanie syndromu „zniewolonego umysłu”21. W ówczesnej sytuacji tą społecznością, która mogła wypowiedzieć się w sposób względnie suwerenny, było wielu duchownych Kościoła katolickiego, uznanych wkrótce przez decydentów komunistycznych za poważnego przeciwni- ka, którego należało konsekwentnie zwalczać22. Wszystko to nader wyraźnie osłabiło możliwości konceptualne polskiej my- śli politycznej w okresie kilku dziesięcioleci trwania PRL. Doszło do znacznego wyeliminowania opozycyjnych ośrodków przywództwa politycznego oraz środo- wisk kreatywno-konceptualnych, które mogły mieć coś ważnego do powiedze- nia, a zatem wyrażać niezależne poglądy polityczne. Trwanie i aktywność tych środowisk komuniści uznali za dysfunkcjonalne względem ustroju „demokracji ludowej” oraz „realnego socjalizmu”. Sprzyjało to głoszeniu względnie ujedno- liconej propagandy historyczno-politycznej, zgodnej z założeniami materializmu historycznego, związanej z wprowadzeniem systemu politycznego opartego na wzorach sowieckich. Postępujące wówczas zjawisko „równania w dół” i w wyniku tego selekcji negatywnej oraz dominacja zdeformowanego egalitaryzmu oddziaływały nega- tywnie na zbiorową pamięć historyczną społeczeństwa polskiego o roli spraw- czej jego dziedzictwa kulturowego. Ograniczało to znacząco kreatywne dążenia w zakresie możliwości rozwoju myśli politycznej, uznawane za dysfunkcjonalne 19 Por. B. Bankowicz, A. Dudek, J. Majchrowski, Główne nurty współczesnej polskiej myśli politycznej, Kraków 1996, s. 7–17, passim. 20 Zob. np. J. Trznadel, Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami, Lublin 1990, passim; por. A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu, Warszawa 2006, passim. 21 Por. C. Miłosz, Zniewolony umysł, Kraków 1989, passim; M. Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944–1981, Londyn 1989, passim. 22 Zob. J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, passim. Myśl polityczna – kultura polityczna – polityka pamięci
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mity polityczne i stereotypy w pamięci zbiorowej społeczeństwa
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: