Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00051 008378 15046354 na godz. na dobę w sumie
Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji - ebook/pdf
Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 123
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7850-195-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

 

Wartości wyznaczają horyzont rozwoju człowieka. (…) Młody człowiek otwiera się na wartości, zwykle w specyficzny tylko dla siebie sposób. Bywa, że deterministyczne nastawia się na ideał, pragnie być najlepszy, podziwiany, ważny. Sposób bycia i wyrażania siebie jest zatem odpowiedzią na tę potrzebę i daje również obraz tego, co jest dla niego prymarne, a więc wartościowe. Z tego też powodu, mając na uwadze istotne funkcje wartości, w wymiarze zarówno subiektywnym, jak i obiektywnym, podjęto próbę ustalenia, na czym koncentruje się młodzież licealna.  (…) w perspektywie problematyki podjętej w tej książce ważne było również poznanie, w jakim zakresie młodzież doświadcza lub doświadczała samotności i jak sobie z nią radzi. Nie bez powodu dociekano również zainteresowań i pasji młodzieży, które wypełniają jej wolny czas, a ponadto stanowią podstawę i przestrzeń rozwoju, autoafirmacji i samourzeczywistnienia.

 

[…] Przedmiot badań stanowiły zatem trzy kategorie: wartości, samotność i pasje.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

© Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2012 Recenzent: dr hab. Joanna Maria Garbula Redakcja wydawnicza: Joanna Kosturek Korekta: Aleksandra Bylica Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz Fotografi a wykorzystana na okładce: © lendy16 | Shutterstock.com Opracowanie typografi czne: Alicja Kuźma Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Śląski w Katowicach ISBN 978-83-7850-195-4 ISBN 978-83-7850-120-6 tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220, www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 Wydanie I, Kraków 2012 M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 SPIS TREŚCI Wstęp (Magdalena Kleszcz, Małgorzata Łączyk) ................................................... 7 Magdalena Kleszcz Rozdział I. Eksplikacja zagadnień związanych z kategorią wartości .................. 9 Problematyka wartości w naukach społecznych ............................................ 9 Funkcjonowanie pojęcia wartości w ujęciu fi lozofi cznym ........................ 11 Pojęcie wartości w socjologii ........................................................................ 13 Psychologiczne rozumienie wartości .......................................................... 15 Pedagogika wobec wartości .......................................................................... 20 Wartościowanie jako proces ............................................................................... 25 Postawy młodzieży wobec wartości na tle współczesnych badań .............. 28 Dorastanie a kryzys w wartościowaniu ............................................................ 36 Małgorzata Łączyk Rozdział II. Samotność w ujęciu interdyscyplinarnym ......................................... 45 O fenomenie samotności w fi lozofi i ................................................................. 45 Psychologia i pedagogika o samotności i osamotnieniu na tle osobowościowym i socjokulturowym ................................................... 50 Rodzaje samotności jako przyczynek ustalenia wykładni rozumienia jej istoty ............................................................................................. 54 Rodzaje i typy samotności ............................................................................ 54 Samotność jako konsekwencja defi cytu w sferze potrzeb ............................ 57 Koincydencja samotności z twórczością jako naczelną kategorią wartościowego życia ............................................................................................ 63 M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 � SPIS TREŚCI Magdalena Kleszcz, Małgorzata Łączyk Rozdział III. Metodologia badań własnych .............................................................. 67 Założenia teoretyczne i metodologiczne badań ............................................. 67 Przedmiot i cele badań naukowych .................................................................. 69 Problemy badawcze .............................................................................................. 69 Metoda i technika prowadzenia badań ............................................................ 70 Opis narzędzi badawczych wykorzystanych w badaniach własnych ......... 71 Polska adaptacja Value Survey Miltona Rokeacha autorstwa Piotra Brzozowskiego ................................................................ 71 Kwestionariusz do Badania Kryzysu w Wartościowaniu autorstwa Piotra Olesia ................................................................................. 72 Procedura badań i charakterystyka badanych ................................................ 73 Magdalena Kleszcz, Małgorzata Łączyk Rozdział IV. Wartości, pasje i doświadczenie samotności młodzieży na podstawie analizy wypowiedzi badanych ........................................................... 75 Licealiści w recepcji własnej – prezentacja samoopisu badanych .............. 76 Wartości deklarowane przez licealistów podczas wywiadów ..................... 80 Zróżnicowanie preferencji wartości wśród badanych na podstawie skali Miltona Rokeacha ................................................................................. 83 Kryzys w wartościowaniu na podstawie Kwestionariusza do Badania Kryzysu w Wartościowaniu Piotra Olesia .............................. 90 Pasje badanej młodzieży ..................................................................................... 93 Pasje młodzieży jako wartość i wykładnia wartości ...................................... 98 Obecność innych i ich znaczenie ...................................................................... 104 Samotność jako element doświadczenia życiowego badanych ................... 106 Podsumowanie i wnioski końcowe (Magdalena Kleszcz, Małgorzata Łączyk) ...................................................................................................... 115 Bibliografi a ..................................................................................................................... 121 Aneks ............................................................................................................................... 127 M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 WSTĘP W wielu naukowych opracowaniach pojawiają się dziś opinie, które wyrażają niepokój o współczesną młodzież. Kumulują się diagnozy, z których dowiadu- jemy się, jak wiele jest czynników wyzwalających agresję czy przemoc. Obecnie dostrzega się rzeczywiście wiele uwarunkowań takiego stanu rzeczy. Tłem dla rozstrzygnięć w tym zakresie niejednokrotnie czyni się procesy globalizacyjne, w które wpisuje się zasada gloryfi kacji sukcesu, doskonałości i wręcz multipo- tencjalności. Młodzi ludzie przyjmują te procesy naturalnie, ale wydaje się też, że wprawieni w  cywilizacyjne wirowanie nie dostrzegają niebezpieczeństw, zagrożeń, odgradzają się od wartości. Właśnie kryzys wartości komplikuje sy- tuację człowieka, który zatraca wewnętrzne wektory postępowania. Wartości wyznaczają horyzont rozwoju człowieka. Można uznać, że mają one charakter autoformacyjny, gdyż na nich często nadbudowywane są cechy, właściwości i zachowania, które określają sposób życia i wyznaczają jego jakość. Młody człowiek otwiera się na wartości, zwykle w specyfi czny tylko dla siebie sposób. Bywa, że deterministycznie nastawia się na ideał, pragnie być naj- lepszy, podziwiany, ważny. Sposób bycia i wyrażania siebie jest zatem odpo- wiedzią na tę potrzebę i daje również obraz tego, co jest dla niego prymarne, a więc wartościowe. Z tego też powodu, mając na uwadze istotne funkcje war- tości, w wymiarze zarówno subiektywnym, jak i obiektywnym, podjęto próbę ustalenia, na czym koncentruje się młodzież licealna. Na tym etapie rozwoju każda jednostka musi nie tylko samodzielnie rozwiązać specyfi czny konfl ikt pojawiający się w wyniku naturalnego dualizmu w sferze postaw, przekonań czy potrzeb, lecz także świadomie i odpowiedzialnie wkroczyć w pełnowymia- rową przestrzeń społeczną, znacząc ją swoją osobą, a jednocześnie włączając się w nią jako element wspólnoty. Bywa, że próby te nie zawsze kończą się powodzeniem, a jednostka naraża się na niezrozumienie, poczucie alienacji, samotność. Właśnie w tym okresie osamotnienie może być najbardziej do- kuczliwe i bolesne. Trwając wciąż – stanowi czynnik ryzyka. Dlatego w per- spektywie problematyki podjętej w tej książce ważne było również poznanie, w jakim zakresie młodzież doświadcza lub doświadczyła samotności i jak sobie z nią radzi. Nie bez powodu dociekano również zainteresowań i pasji młodzie- M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 � WSTĘP ży, które wypełniają jej wolny czas, a ponadto stanowią podstawę i przestrzeń rozwoju, autoafi rmacji i samourzeczywistniania. Przedmiot badań stanowiły zatem trzy kategorie: wartości, samotność i pa- sje. Wcześniej powstało tło teoretyczne, na które składają się dwa rozdziały. W pierwszym omówiono stanowiska naukowe dotyczące wartości, przedstawia- jąc ich ujęcie w  naukach społecznych, a  ponadto zestawiono dotychczasowe wyniki badań na temat preferowanych wartości. Ich synteza koncentruje się przede wszystkim na ukazaniu przemian, jakim podlegała hierarchia wartości uznawanych przez młodzież: począwszy od lat 60. XX wieku, a skończywszy na pierwszej dekadzie XXI wieku. Ze względu na podjęcie się diagnozy w zakresie doświadczanego przez młodzież kryzysu wartościowania przedstawiono rów- nież koncepcje wyjaśniające jego mechanizmy. W kolejnym rozdziale skoncentrowano się na problematyce samotności. Z uwagi na fakt, że jest to zjawisko nurtujące przedstawicieli różnych dyscy- plin, również w tym przypadku ukazano sposób jego defi niowania i rozumie- nia przez fi lozofi ę, psychologię i pedagogikę. Starano się również przedstawić kontekst samotności w jej relacji do potrzeb człowieka, a także rozważyć, kiedy uchodzi ona za wartość, a kiedy staje się antywartością. W rozdziale trzecim znalazły się założenia metodologiczne własnych badań. Omówiono w nim przedmiot badań, określono ich cele oraz problematykę badawczą. Rozdział czwarty obejmuje prezentację materiału empirycznego zgroma- dzonego na podstawie przeprowadzanych wywiadów. Materiał ten poddano analizie jakościowej, ale starano się również uchwycić pewne zależności, podo- bieństwa i różnice w sposobie rozumienia wyabstrahowanych kategor ii. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Magdalena Kleszcz ROZDZIAŁ I EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI Problematyka warto�ci w naukach społecznych Wartości, ze względu na swoją wagę i znaczenie dla życia i funkcjonowania jednostek oraz społeczeństw, stanowią jeden z najistotniejszych problemów podejmowanych na gruncie wielu dyscyplin naukowych, w tym: fi lozofi i, etyki, teologii, socjologii, pedagogiki i psychologiii, a także w antropologii kulturowej, historii, w naukach politycznych, w badanich literackich. Jak pisze Mariola Chojnowska, pojęcie wartości, pomimo że obecnie tak często używane i wywołujące wiele kontrowersji, w naukach społecznych uzna- je się za termin nieostry. Oznacza to, że nie istnieje żaden zwyczaj językowy ani powszechnie przyjęta konwencja terminologiczna, które przesądzałyby np. o  przynależności pewnych przedmiotów do zakresu tego słowa. Można zatem uznać, że termin „wartość” używany bez dodatkowych objaśnień nie wskazuje na żadne przedmioty1. Na trudności związane z rozumieniem pojęcia wartości wskazuje Włady- sław Tatarkiewicz, pisząc […] zdefi niowanie wartości jest trudne, jeżeli w ogóle możliwe. To, co wygląda na defi nicję wartości, jest raczej zastąpieniem wyrazu przez inny wyraz mniej więcej to samo znaczący albo jest jego omówieniem2. Spowodowane jest to wielością ujęć problematyki wartości. 1 M. Chojnowska, System wartości moralnych, „Edukacja i Dialog” 2001, nr 9–10. 2 W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć: sztuka, piękno, forma, twórczość, odtwórczość, przeżycie estetyczne, PWN, Warszawa 1976, s. 61. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz Zdają sobie z tego sprawę przedstawiciele tych nauk, w których to pojęcie jest bardzo ważne, nie mówiąc już o aksjologii, gdzie wartość jest podsta- wową kategorią. Stąd też, ze względu na problematyczny charakter przyjęcia klasycznej defi nicji tego terminu, tzn. defi nicji analitycznej, uczeni posługują się defi nicjami syntetycznymi, czyli projektującymi, ukazującymi, czym war- tość jest lub powinna być w danej nauce, zdaniem poszczególnych jej repre- zentantów3. Według Marii Misztal pojęcie wartości ma interdyscyplinarny charakter, który – zakreślając obszar związanej z nim problematyki – decyduje jedno- cześnie o potrzebie sformułowania i posługiwania się defi nicją uwzględniającą wszystkie aspekty tego pojęcia. Autorka zaproponowała trzy rodzaje defi nicji wartości, traktując je kolejno jako zjawisko: – psychologiczne – w którym wartości stanowią przedmiot dążeń i orientacji jednostki oraz są elementem systemu jej przekonań o charakterze norma- tywnym; – socjologiczne – gdzie wartość oznacza przekonania jednostek lub grup społecznych, określające godne pożądania cechy poszczególnych grup spo- łecznych lub społeczeństwa jako całości; – o charakterze kulturowym – wartość to przekonanie na temat norm uwa- żanych za godne pożądania dla danego społeczeństwa. W zależności od dziedziny, problem wartości może przyjmować specyfi czny charakter: – w fi lozofi i przypisuje się go do obszarów etyki i estetyki; – socjologia zajmuje się wartościami zbiorowymi oraz ich rolą w systemie społecznym; jednostki; – ekonomia przedstawia wartość na zasadzie jej racji z dobrem; – w  centrum zainteresowania psychologii znajduje się hierarchia wartości – aksjopedagogika natomiast opiera się nie tylko na wiedzy o człowieku, lecz także na wiedzy o jego wartościach, szczególnie wartościach moralnych4. Sformułowanie wszechstronnej defi nicji wartości może być trudne. Krzysz- tof J. Brozi proponuje zatem, aby eksperci (psychologowie, socjologowie, pe- dagodzy i inni znawcy kultury) zajmujący się zagadnieniem wartości stosowali takie defi nicje, jakie są im w danym badaniu potrzebne, oceną trafności tych defi nicji będzie zaś moc wyjaśniająca, ujawniająca się w  konkretnej sytuacji badawczej5. 3 J. Sztumski, B. Sztumska, Człowiek w świecie wartości, PAN – Gnome, Katowice 2002, s. 13–16. 4 M. Misztal, Problematyka wartości w socjologii, PWN, Warszawa 1980, s. 66. 5 K.J. Brozi, Antropologia wartości. Kategoria standardu kulturowego w badaniach nad wartoś- ciami, Wyd. UMCS, Lublin 1994, s. 311. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� Funkcjonowanie pojęcia wartości w ujęciu fi lozofi cznym Filozofowie interesowali się tematyką związaną z  wartościowaniem i  inter- pretowaniem wartości od starożytności, używając terminów: agathon, bonum (w średniowieczu), a także w pewnych znaczeniach „cnota” czy „powinność”, jak również nazywając konkretne wartości, takie jak prawda, dobro, piękno. Sam termin „wartość” upowszechnił w fi lozofi i pod koniec XIX wieku Friedrich Nietzsche, głosząc hasło „przewartościowania wszystkich wartości”6. Filozofi a wartości zaczęła się wyraźnie kształtować jako specjalna dyscypli- na dopiero pod koniec XIX wieku. Co prawda fi lozofowie dyskutowali o war- tościach od zarania dziejów, robili to jednak z punktu widzenia idei wartości uniwersalnych: prawdy, dobra i piękna. Rozważania te nawiązywały do tradycji epistemologii, etyki, estetyki i pośrednio ontologii7. Zasadnicza płaszczyzna dyskusji epistemologicznej wiązała się z polemiką dwóch nurtów pojmowania wartości: nurtem kognitywistycznym i akognity- wistycznym. Kognitywiści dopuszczają możliwość poznania wartości na dro- dze badania i  empirycznego doświadczania. Stanowisko akognitywistyczne pojmuje wartości w  znaczeniu emotywistycznym, traktując je jako tożsame z ludzkimi odczuciami, i przeczy możliwościom ich weryfi kacji. W perspek- tywie ontologicznej za istotne uważa się rozstrzygnięcie charakteru istnienia wartości jako obiektywistycznego (gdzie wartości umieszczone są w porząd- ku zjawisk i przedmiotów oraz bytów idealnych) bądź jako relatywistycznego (źródłem wartości może być praktyczny rozum ludzki, nie zaś doświadczenie empiryczne)8. Niewątpliwie priorytetowym problemem teorii wartości, czyli aksjologii, jest kwestia, czy wartości istnieją obiektywnie (niezależnie od operacji podmio- towych), czy też dzięki pewnym zachowaniom podmiotu (poznawczym, emo- cjonalnym, wolitywnym). Czy to, co decyduje o wartości rzeczy, zależne jest od odpowiednich czynników obiektywnych, czy może od podmiotu przypisujące- mu rzeczy określoną wartość? Stanowiska te można sprowadzić do obiektywi- stycznych lub subiektywistycznych. Subiektywiści uważają, że to ludzie tworzą wartości (sfera podmiotowa), zatem mogą istnieć wartości negatywne. Warto- ści wiążą się także z samym procesem wartościowania, z emocjonalną reakcją na coś. Realizacja wartości jest utożsamiana z  dążeniem do akceptowanego bądź pożądanego celu, a samo zachowanie jest przejawem wartościowania9. 6 P. Oleś, Wartościowanie a osobowość. Psychologiczne badania empiryczne, Red. Wyd. KUL, Lublin 1989, s. 7. 7 J. Pieter, Oceny i wartości, Śląsk, Katowice 1973, s. 23. 8 T. Kluz, Psychospołeczne uwarunkowania wyborów wartości przez młodzież, Akapit, Łódź 9 Por. P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit.; W. Stróżewski, Istnienie i wartość, Znak, Kraków 1981. 2007, s. 33. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz Jednym ze stanowisk subiektywistycznych sięgających starożytności jest podejście przyjmowane przez szkołę epikurejską, z Epikurem na czele. Uważał on, że źródłem szczęścia nie jest życie samo w sobie, lecz jakaś suma wartości. Istotne są wartości duchowe, a ich źródłami są pamięć (źródło wspomnień, przeżyć oraz doznań) i wyobraźnia (dzięki niej możemy oczekiwać przyjem- ności i szczęścia) człowieka. W czasach nowożytnych idea wartości w ujęciu subiektywistycznym widoczna jest w poglądach m.in. Davida Hume’a, Johna Stuarda Milla, Th omasa Hobbesa czy Immanueala Kanta (umiarkowany aksjo- logiczny subiektywizm)10. Obiektywiści, których stanowisko sięga starożytności i poglądów Platona oraz Arystotelesa, sądzą, że wartości istnieją jako „szeroko rozumiane jakości rzeczy bądź idee”11. Nie są one zależne od podmiotu, który ma możliwość ich poznania i odkrywania. W tej koncepcji coś jest wartością i z tego względu po- winno być lub jest cenione, wywołuje zainteresowanie i pożądanie. Tutaj war- tości negatywne są niedopuszczalne. Możliwe są natomiast antywartości lub brak wartości. Piotr Oleś podkreśla, że w ramach stanowiska obiektywistycz- nego możliwe jest także rozwiązanie zwane idealizmem aksjologicznym, gdzie wartości tworzą autonomiczny świat, odmienny od świata rzeczy, wzorowany na idei Dobra u Platona12. Za prawdziwych prekursorów nowożytnej fi lozofi i wartości uważani są, zdaniem S. Kowalczyka, najwybitniejsi zwolennicy subiektywistycznej koncep- cji wartości: Rudolf H. Lotze, Friedrich Nietzsche i Franz Brentano. R.H. Lotze, oprócz tego, że wprowadził do fi lozofi i wartości pojęcie „war- tość”, podjął także próbę określenia tego terminu jako fi lozofi cznego. W swojej koncepcji wartości odróżnił wartości przedmiotu od jego istnienia i  właści- wości. Twierdził także, że wartości nie istnieją realnie, lecz mają znaczenie. Mogą one istnieć tylko w  odniesieniu do człowieka, który tworzy wartości, a nie poznaje je. Poglądy F. Nietzschego dotyczące wartości bliskie były kon- cepcjom Protagorasa, który uznawał wyższość wartości nad wszelkimi innymi pojęciami. Miarą i źródłem wartości był dla F. Nietzschego sam człowiek i jego wola. U F. Brentano nosicielami wartości są akty emocjonalne – uczucia, które stanowią drogę do poznania wartości. Realny świat nie zawiera sam w sobie wartości, ponieważ są one tworzone i ocenianie za pomocą uczuć13. P. Oleś wskazuje na podział fi lozofi cznych teorii wartości na normatywne i metanormatywne. Te pierwsze unikają sądów wartościujących, koncentrując się głównie na zagadnieniach epistemologicznych i  lingwistycznych. Teorie 10 A. Molesztak, A. Tchorzewski, W. Wołoszyn, W kręgu wartości moralnych nauczyciela, WSP TWP, Warszawa 1996. 11 P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit., s. 10. 12 Ibidem. 13 A. Błasiak, Młodzież – świat wartości, Ignatianum, WAM, Kraków 2002, s. 44. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� normatywne zawierają sądy wartościujące, ponieważ określają, co jest wartoś- cią, a co nią nie jest, podają propozycje hierarchii wartości, defi niują wartość naczelną oraz wskazują, co powinno stanowić cel dążeń ludzkich14. Nie sposób nie przedstawić tu jeszcze jednej z najbardziej znanych teorii wartości – koncepcji Maxa Schelera. Rozróżnia on wartości: – osoby i jej czynów oraz wartości rzeczy, zdarzeń i stanów; – same w sobie (absolutne) i pochodne od nich – konsekutywne. Ze względu na odmienność treści M. Scheler wyróżnia: – to, co przyjemne i nieprzyjemne; – wartości – uczucia witalne; – wartości duchowe; – wartości tego, co święte15. Według M. Schelera wartości istnieją obiektywnie, jednak ich poznanie odbywa się na podstawie i przy wykorzystaniu uczuć, a nie rozumu, jest bezpo- średnie i niezależne od doświadczenia, intuicyjnie sięga istoty wartości. W za- leżności od przedmiotu (którym jest jednostka, „osoba”) albo „rzeczy” wartości nabierają cech specjalnych16. M. Scheler rozumiał wartości obiektywnie – jako właściwości rzeczywiste- go świata, tkwiące w osobach, rzeczach i sytuacjach, poznawalne intuicyjnie, a priori w aktach emocji, dzięki czemu mamy do nich bezpośredni dostęp17. Zestawienie wartości w hierarchię jest możliwe dzięki temu, że jedne uzna- wane są za niższe względem innych. Wartości wyższe są wieczne, niepodzielne, jednoczące ludzi. Zdaniem M. Schelera w uporządkowanym systemie wartości jest miejsce dla Absolutu – stanowiącego byt wartości18. Pojęcie wartości w socjologii Na nieco więcej uwagi zasługują socjologiczne ujęcia wartości, ponieważ psy- cholodzy i pedagodzy często posługują się nimi, prowadząc na ich bazie własne badania i rozważania. 14 P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit., s. 8. 15 T. Wilk, Edukacja, wartości i style życia reprezentowane przez współczesną młodzież w Polsce w odmiennych regionach gospodarczych, Impuls, Kraków 2003, s. 36. 16 E. Wysocka, Młodzież a religia. Społeczny wymiar religijności młodzieży, Wyd. UŚ, Katowice 2000, s. 36. 17 M. Scheler, Der Formalismus In der Ethik Und die materiale Wertethik. Neuer Versuch der Grundlegung eines ethischen Personalismus, Francke Verlag, Bern 1954, s. 104, 122. 18 U. Dudziak, Postawy wobec wychowania seksualnego a hierarchia wartości nauczycieli, Wyd. KUL, Lublin 2009, s. 73. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz Defi nicje pojęcia wartości można podzielić na te, które traktują wartości jako przedmioty, oraz te, które utożsamiają je z przekonaniami. Pierwsze domi- nują w fi lozofi i, drugie w socjologii. W wersji obiektywistycznej wartości można ujmować jako byty autono- miczne, przyjmując, że w  samej istocie przedmiotów czy idei tkwi atrybut wartościowości, niezależny od wartościujących podmiotów. Przypisywanie przedmiotom cech wartościowości można również uzależnić od świadomości podmiotu19. Ten typ defi nicji reprezentuje popularna w  socjologii defi nicja Clyde’a Kluckhohna, który pisze: […] wartość jest wyraźną lub dającą się wywnioskować koncepcją tego, co godne pożądania, znamienną dla jednostki lub charakterystyczną dla grupy wpływającą na wybór sposobów, środków i celów działania20. Charakterystyczne dla tej defi nicji jest postrzeganie wartości jako mających po- nadjednostkową ważność, jako społecznie aprobowanych preferencji czegoś, czego nie tylko się pożąda, lecz co uważa się także za godne pożądania. E. Janczur podkreśla jednak, że socjologiczne badania wartości nie powin- ny wychodzić od teorii wartości traktujących je jako byty absolutne, niezależne od jednostki oraz społeczeństwa i kultury, w ramach których żyje21. Również koncepcje subiektywistyczne, ujmujące wartości jako specyfi czne składniki świadomości, systemu przekonań jednostki, nie są przydatne, po- nieważ socjologia nie bada wewnętrznych przeżyć, stanów psychicznych czy wyobrażeń jako takich, lecz ich uwarunkowania społeczne mające zobiektywi- zowany, zewnętrzny charakter. Zatem w badaniach empirycznych najbardziej przydatne są defi nicje traktujące wartości jako specyfi czne własności przed- miotu. Właśnie w ten sposób ujmuje problem wartości Florian Znaniecki, ma- jący niemałe zasługi we wprowadzeniu pojęcia wartości do przedmiotu nauk społecznych. Przeciwstawiał się on koncepcjom zarówno skrajnie subiektywi- stycznym, jak i obiektywistycznym. Wartość stanowi tutaj zjawisko kojarzące przedmiot ze stanem psychicznym podmiotu22. Z polskiej literatury socjologicznej na szczególną uwagę zasługuje rozróż- nienie S. Ossowskiego na wartości odczuwane i uznawane. Wartości odczuwa- ne są związane z pozytywnymi bądź negatywnymi doznaniami emocjonalnymi, leżą u podłoża subiektywnych ocen wartościujących oraz pełnią funkcję dyna- mizującą w motywacji. Natomiast wartości uznawane są natury poznawczej, 19 E. Janczur, Wartości jako wyznaczniki sensu życia [w:] F. Adamski (red.), Wartości – społeczeń- stwo – wychowanie. Studia z pedagogiki społecznej, UJ, Kraków 1995. 20 P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit., s. 71. 21 E. Janczur, Wartości…, op. cit. 22 Ibidem, s. 36. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� traktuje się je jako przekonania wyrażające ocenę i przyjmuje niezależnie od doznań subiektywnych, lecz z uwagi na fakt, że są cenione przez innych. War- tości uznawane są jakby wyższe od odczuwanych ze względu na swoją ogólno- społeczną akceptację. Źródłem wartości odczuwalnych jest subiektywna ocena przedmiotu, natomiast źródłem wartości uznawanych są grupy społeczne, nadające pewnym obiektom wartości bez względu na stopień ich atrakcyjności. Między obu rodzajami wartości może dochodzić do konfl iktu, ponieważ to, co jest uznane, nie zawsze jest odczuwane, i odwrotnie23. Jan Szczepański uznaje wartość za […] dowolny przedmiot materialny lub idealny, ideę lub instytucję, przedmiot rzeczywisty lub wyimaginowany, w stosunku do którego jednostki lub zbioro- wości przyjmują postawę szacunku, przypisując mu ważną rolę w swoim życiu, a dążenie do jego osiągnięcia odczuwają jako przymus24. Choć za podmiot wartości uważa się człowieka, to wartości są czymś pozapod- miotowym, zewnętrznym, interioryzowanym przez jednostkę. Źródła wartości umiejscawia się w  czynnikach pozapodmiotowych, ponieważ dopiero wtedy można twierdzić, że wartości są wyznacznikiem postępowania, kierują wybo- rami, ustosunkowaniami wobec świata, innych ludzi i siebie samego. Psychologiczne rozumienie wartości Dla psychologów problematyka wartości ściśle wiąże się z problematyką oso- bowości, uznaje się, że wartości wyznaczają relacje ja – świat. Gdy mówią oni o wartościach, mają na myśli sam proces wartościowania, urzeczywistnianie wartości, a także przypisywanie osobom, rzeczom i zdarzeniom poziomu inte- gracji z wartościami25. W ramach psychologii opisywano wartości w różnorodny sposób. Rozu- miano je z jednej strony jako stany umysłowe, które w ogóle nie istnieją, z dru- giej zaś jako fi lozofi czne preferencje zróżnicowanych sposobów życia lub też jako orientacje o charakterze wartościującym. Wartości mogą być rozpatrywa- ne także w kontekście określonego typu osobowości albo jako indywidualne bądź grupowe idee, które dostarczają standardów i kryteriów zachowań lub też są analizowane jako obiekt pożądania26. 23 P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit., s. 18. 24 J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, PWN, Warszawa 1963, s. 97–98. 25 P. Oleś, Wprowadzenie do psychologii osobowości, Scholar, Warszawa 2003; K. Ostrowska, W poszukiwaniu wartości, Rubikon, Kraków 2004; S. Siek, Wybrane metody badania osobo- wości, ATK, Warszawa 1983. 26 M. Czerniawska, Inteligencja a  system wartości. Studium psychologiczne, Trans Humana, Białystok 1995, s. 9. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz M. Misztal postrzega wartości jako przedmioty, które zaspokajają potrzeby jednostki. Wartość dostrzega się w zdolności przedmiotu do zaspokojenia po- trzeb, które mogą powstać w zetknięciu z tym przedmiotem27. Z kolei Piotr Brzozowski, poddając analizie znaczenie terminu „wartość”, tywna i zmienna cecha przedmiotów, zdarzeń i stanów; podkreśla następujące kategorie tego pojęcia: – wartość subiektywna, rozumiana jako czasowa użyteczność, czyli subiek- – wartość podmiotowa, związana z charakterystyką człowieka, jego celami – wartość przedmiotowa, względnie trwała, mająca stałą reprezentację w struk- i sposobami osiągania celów; turach poznawczych, cecha charakterystyczna dla przedmiotu postawy28. Wymienione powyżej sposoby defi niowania i ujmowania wartości w kate- gorie wskazują, że można je rozpatrywać w różnorodny sposób, a tym samym koncentrować się na różnych aspektach. M. Czerniawska zwraca uwagę, że aktualne podejścia psychologów uwzględniają zarówno aspekt emocjonalny związany z przeżywaniem wartości, jak i poznawczo-behawioralny przejawia- jący się w organizacji wiedzy, zgodnie z którą ocenia się rzeczywistość, w po- dejmowaniu decyzji i wyborze możliwych sposobów zachowania29. Takie podejście do defi nicji wartości jest charakterystyczne dla wielu teo- retyków, m.in. dla M. Rokeacha, który jest twórcą jednej z najpopularniejszych w świecie nauk humanistycznych teorii wartości, natomiast stworzona przez niego metoda diagnozy systemu wartości (Value Survey) była w ostatnich la- tach jednym z najczęściej używanych narzędzi do pomiaru osobowościowych i społecznych wartości30. P. Brzozowski uważa, że u  podstaw teorii M. Rokeacha leży założenie dotyczące natury człowieka dążącego do uporządkowania świata idei, ludzi i autorytetów w pewne harmonijne relacje. W takim ujęciu wartość jest ogól- nym kryterium wyznaczającym preferencje, dzięki któremu podmiot może się ustosunkować do rzeczywistości. Osoba „posiadająca wartości” jest zdolna do ilustrowania ich w formułowanych sądach, do identyfi kacji ich zakresu, podo- bieństwa i różnic. Wartości są rozumiane jako poznawcze reprezentacje we- wnętrznych potrzeb. Kierują autoprezentacją, sądami o sobie i innych, porów- nywaniem się pod względem kompetencji, ale również moralności. Chociaż wartość charakteryzowana jest jako przekonanie, które jest centralne i odporne na modyfi kację, ma ona, oprócz komponentu poznawczego, komponent emo- 27 M. Misztal, Problematyka wartości w socjologii, PWN, Warszawa 1980, s. 35–41. 28 P. Brzozowski, Skala wartości – polska wersja testu Miltona Rokeacha [w:] R.Ł. Drwal (red.), Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej, UMCS, Lublin 1987, s. 56–71. 29 M. Czerniawska, Inteligencja…, op. cit., s. 10. 30 Por. ibidem, s. 20–22. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� cjonalny i behawioralny. Można więc uznać, że wartości, jako idee abstrakcyjne, łączą pojęcia, uczucia i są skojarzone z działaniem31. Tworząc skalę wartości, M. Rokeach przyjął założenia, że: ogólna liczba wartości, które człowiek posiada, jest stosunkowo mała; wszyscy ludzie mają w różnym stopniu te same wartości; wartości są zorganizowane w system; war- tości ludzkie mogą się wywodzić z kultury, społeczeństwa i jego instytucji oraz z osobowości człowieka; wartości i ich konsekwencje manifestują się w wielu zjawiskach, które są dostępne do badania przez nauki społeczne32. M. Rokeach wyróżnia dwa rodzaje wartości: takie, które określają jednost- kowo i społecznie pożądane sposoby zachowania (instrumentalne), oraz takie, które określają końcowe stany egzystencji, są wartościami – aksjomatami ma- jącymi wpływ na wybór celów strategicznych w życiu jednostki (ostateczne)33. Do wartości ostatecznych M. Rokeach zalicza: – bezpieczeństwo narodowe, – bezpieczeństwo rodziny, – dojrzałą miłość, – dostatnie życie, – mądrość, – poczucie dokonania (wniesienie trwałego wkładu), – poczucie własnej godności, – pokój na świecie, – prawdziwą przyjaźń, – przyjemność (miłe uczucia, brak nadmiernego pośpiechu), – równowagę wewnętrzną, – równość (braterstwo, jednakowe szanse dla wszystkich), – szczęście, – świat piękna, – uznanie społeczne, – wolność, – zbawienie, – życie pełne wrażeń. Wartości instrumentalne to takie cechy, jak: – ambitny, – czysty, – intelektualista, – kochający, – logiczny, 31 P. Brzozowski, Polska wersja testu wartości Rokeacha i jej teoretyczne podstawy, „Przegląd Psy- chologiczny” 1986, nr 2, s. 83. 32 P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit., s. 31. 33 M. Czerniawska, Inteligencja…, op. cit., s. 21. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz – niezależny, – obdarzony wyobraźnią, – odpowiedzialny, – odważny, – opanowany, – o szerokich horyzontach, – pogodny, – pomocny, – posłuszny, – uczciwy, – uprzejmy, – uzdolniony, – wybaczający34. Autor Value Survey zakłada, że wartości instrumentalne są liczniejsze niż wartości ostateczne, ale zarówno jedne, jak i drugie mają związki o charakterze funkcjonalnym i poznawczym. Ponadto M. Rokeach sugeruje, że ogólna licz- ba wartości cenionych przez ludzi jest relatywnie mała, a wszystkim ludziom i wszędzie znane są te same wartości. Tak więc różnice między ludźmi polegają nie na uznawaniu istnienia odmiennych wartości, lecz na zróżnicowaniu pozio- mu ich akceptacji. Różny stopień akceptacji wartości pociąga za sobą koniecz- ność ujęcia ich w pewne systemy, rozumiane jako […] trwała organizacja przekonań dotyczących preferowanych sposobów postę- powania lub ostatecznych celów egzystencji35. Oprócz posegregowania wartości na ostateczne i instrumentalne M. Rokeach dokonał ich dalszego podziału: – spośród wartości ostatecznych wyróżnił: intrapersonalne, czyli osobowe (koncentrujące się na jednostce, tj. zbawienie, ekscytujące życie, harmo- nia wewnętrzna) i interpersonalne (koncentrujące się na społeczeństwie, tj. pokój na świecie, równość, braterstwo); – spośród wartości instrumentalnych – moralne (dotyczące stosunków inter- personalnych tj. uczciwość, odpowiedzialność) i kompetencyjne (mające charakter bardziej osobisty niż społeczny), tj. pomysłowość, logiczne my- ślenie, twórcza wyobraźnia, zdolności, ambicja36. W  przyjętym przez M. Rokeacha podejściu zakłada się występowanie wartości u wszystkich ludzi, tyle że w różnym stopniu. Autor zwraca również uwagę na szczególną formę istnienia wartości, utrzymując, że dopiero warto- ści zinternalizowane są głównym kryterium dążeń, działania, postaw wobec 34 M. Czerniawska, Inteligencja…, op. cit., s. 21. 35 Ibidem. 36 P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit., s. 40. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� przedmiotów bądź sytuacji. W wyniku przystosowania (internalizacji) system wartości zaczyna funkcjonować na zasadzie „bytu niezależnego”, wartości się autonomizują, nabierają stałości i działają na inne poziomy przekonań oraz wa- runkują zachowanie. Wartości w koncepcji M. Rokeacha to przekonania o cha- rakterze perskryptywnym lub proskryptywnym. Na ich podstawie człowiek jest w stanie określić swoje preferencje odnośnie do pożądanych lub niepożądanych środków, sposobów lub celów postępowania. Preferencje te są uzależnione od kultury, społeczeństwa i instytucji, a ponadto są wynikiem rozwoju jednostki uwarunkowanym różnicami indywidualnymi. Przeprowadzono liczne badania w celu wykrycia czynników odpowiedzialnych za treściowy obraz systemów wartości. Wiele z nich uwzględniało różnice w systemach wartości wynikające z wpływu odmiennych kultur. M. Rokeach wskazywał, że różnice w kulturach i cywilizacjach nie są rezultatem braku pewnych wartości w konkretnym przy- padku, lecz wynikają z ich odmiennego usytuowania względem siebie37. Problematyka wartości coraz częściej pojawia się również w rozważaniach klinicznych. Twierdzi się, że od wartości, ich hierarchizacji oraz wzajemnych relacji – zgodności bądź niezgodności, spójności lub jej braku zależy funk- cjonowanie jednostki (dobre albo złe), a więc i zdrowie psychiczne. Badacze wiążący zagadnienia zdrowia psychicznego z problematyką wartości zwracają uwagę na fakt, że system wartości może się zmieniać pod wpływem różnych oddziaływań (jednym z nich może być psychoterapia). M. Rokeach stwierdza, że już samo uświadomienie człowiekowi antynomii między wartościami bądź konfl iktu w systemach wartości – postawy (czego można dokonać w procesie psychoterapii) prowadzi do stosunkowo łatwych korekt, a co za tym idzie, do zmiany zachowań38. Psychologiczną interpretację wartości przedstawia także Czesław Matu- sewicz. Ze względu na sposób przeżywania wartości wyróżnia on dwa nurty interpretacyjne: emotywistyczne i racjonalistyczne. Według pierwszego z nich warunkiem przypisania jakiemuś obiektowi wartości jest wystąpienie uczucia, wartość jest więc wyrazem subiektywnych przeżyć. Interpretacja racjonali- styczna zaś to pogląd uznający wartość za wynik rozeznania intelektualnego ukazującego stan rzeczy, który można aprobować lub odrzucić – tym samym proces myślenia jest niezbędny do wartościowania. Autor wskazuje także różne źródła wartości: 1. Interpretacje naturalistyczne – które doszukują się źródeł wartości w  podmiocie. Wartość jest stanem rzeczy umożliwiającym stały proces samoregulacji biopsychicznej organizmu. Stan ten można interpretować 37 P. Brzozowski, Skala Wartości (SW). Polska adaptacja Value Survey Miltona Rokeacha, [s.n.], Warszawa 1996, s. 3–5. 38 J. Kościuch, Hierarchie wartości w nerwicach i psychopatii oraz ich zmiany pod wpływem psychoterapii, Wyd. ATK, Warszawa 1984. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz jako naturalny, przysługujący obiektywnie organizmowi, zgodnie z teorią homeostazy. 2. Nurt naturalistyczno-humanistyczny – przypisuje znaczenie wartości na podstawie całokształtu doświadczeń ludzkich – zmysłowych oraz em- patycznych. Wynika z tego, że wartości można się nauczyć, a to, jakiego rodzaju one będą, zależy od środowiska, w którym żyjemy. 3. Interpretacja społeczno-humanistyczna – uznaje wartości za idee nad- przyrodzone, elementy kultury lub systemu społecznego. Wartości przy- sługują przedmiotom i ideom, a nie podmiotowi, można je uznać za pewien będący częścią tradycji stały czynnik, który ewoluuje wraz z cywilizacją39. Wartości spełniają także szereg różnych funkcji. Są one kryterium wyboru dą- żeń ogólnospołecznych, standardem integracji jednostki ze społeczeństwem, a utrwalone w kulturze danego narodu – wyznaczają specyfi kę tego procesu. Określają też w dużej mierze wybór indywidualnej drogi życia członków dane- go społeczeństwa, a także różnicują społeczną sferę osobowości ludzkiej40. Jak podkreśla Zofi a Ratajczak, świat, w którym żyje człowiek, można rozpa- trywać nie tylko ze względu na wartości, jakie w nim dostrzegamy, lecz również na możliwość ich osiągnięcia. W związku z tym w psychologii rozróżnia się war- tości autoteliczne i instrumentalne. Instrumentalne – defi niowane są jako środki służące jednostkom i grupom do osiągana dalszych celów, autoteliczne nato- miast – jako cele same w sobie, uznawane bez odniesienia do innych wartości41. Z punktu widzenia psychologii świat wartościowy to taki świat, który za- spokajając istniejące potrzeby człowieka, jego dążenia i aspiracje, zapewnia mu warunki wszechstronnego i ukierunkowanego rozwoju. Wszechstronny rozwój człowieka to proces zmian zachodzących w jego psychice, prowadzący do pod- noszenia się jakości życia we wszystkich jego aspektach oraz jednakowych pro- porcjach. Polega on na nieustannym tworzeniu nowych możliwości, czyli szans42. Pedagogika wobec wartości W naukach społecznych, w tym także w pedagogice, pojęcie „wartości” wiąże się przede wszystkim z zachowaniem ludzi, z ich postawami i motywacjami działania. Pedagogika to praktyczna nauka o wychowaniu, a wychowanie jest jednym z rodzajów celowej działalności ludzkiej43. 39 C. Matusewicz, Psychologia wartości, PWN, Poznań 1975. 40 Ibidem. 41 Z. Ratajczak, Wprowadzenie człowieka w świat wartości. Szanse rozwoju i źródło frustracji [w:] K. Olbrycht (red.), Edukacja aksjologiczna, t. 1: Wymiary, kierunki, uwarunkowania, Wyd. UŚ, Katowice 1994. 42 K. Obuchowski, Adaptacja twórcza, Książka i Wiedza, Warszawa 1985. 43 K. Konarzewski, Pedagogika celów czy pedagogika wartości?, „Kwartalnik Pedagogiczny” 1988, nr 2. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� Systemy wartości są podstawą procesów wychowania, dlatego nie sposób mówić o wychowaniu człowieka bez sformułowania celu wychowania. Cele zaś wychowania i nauczania wprowadzają nas w problematykę wartości i łączą się z wymiarem aksjologicznym procesu wychowania i nauczania44. Nauki pedagogiczne, zajmując się celami wychowania, a także sposobami realizacji tych celów w sposób naturalny odwołują się do zagadnień związa- nych z wartościami i wartościowaniem45. Jednakże dyskusje o wychowaniu od- noszonym do wartości mają w pedagogice najczęściej charakter sporów o pod- stawy fi lozofi czne bądź o  trafność określonych technik edukacyjnych. Od- biegając od rozważań nawiązujących do fi lozofi i, należy się zastanowić, co stanowi istotę wartości w pedagogice i co pedagogika wnosi w refl eksję nad wychowaniem do wartości. W rozważaniach aksjologicznych należy więc po- znać rolę wartości w całości bytu, istnienia i działania człowieka46. Coraz częściej podkreśla się konieczność nadania wszelkim działaniom pedagogicznym wymiaru aksjologicznego. Wartości nie sposób bowiem oddzielić od świata i człowieka – świata real- nego i człowieka konkretnego, a edukację od wartości samoistnych i niesamo- istnych. Wartości są po prostu życiem, jego esencją, jego prawdą, pierwiastkiem wiecznym, energią doskonalenia i energią doskonalącą. Jakżeż można je pominąć w edukacji? Przestrzeń edukacyjna jest zawsze przestrzenią aksjologiczną47. Jak słusznie zauważa Stanisław Palka, pierwszoplanowe znaczenie dla edu- kacji i nauk o niej mają wartości poznawcze, takie jak odkrywczość, prawdzi- wość, podmiotowość uczestników edukacji, wolność, odpowiedzialność, dialog, zaangażowanie. Należy do nich zaliczyć także twórczość, która uważana jest powszechnie za jeden z decydujących determinantów rozwoju człowieka. Z twórczością wiążą się także wartości, takie jak: – wyobraźnia, – inicjatywa, – oryginalność, – krytycyzm, – niezależność, – ciekawość poznawcza – wiara w siebie48. 44 M. Nowak, Znaczenie wartości w procesie wychowania [w:] K. Popielski (red.), Człowiek – war- tości – sens, Wyd. KUL, Lublin 1996. 45 Ibidem. 46 K. Olbrycht, Prawda, dobro i piękno w wychowaniu człowieka jako osoby, Wyd. UŚ, Katowice 2002. 47 W. Pasterniak, Przestrzeń edukacyjna, Wyd. WSP, Zielona Góra 1995, s. 25. 48 S. Palka, Wartości poznawcze we współczesnej pedagogice teoretycznie i praktycznie zorientowa- nej [w:] S. Palka, M. Nowak (red.), Pedagogika ogólna. Problemy aksjologiczne, Red. Wyd. KUL, Lublin 1997. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz Terminowi „wartość” pedagodzy nadają różnorodne znaczenia. Określenia „pe- dagogika wartości” po raz pierwszy użył Otton Willman. W swoich wykładach u schyłku XIX wieku zwracał uwagę na pojęcie dóbr49. Krystyna Ostrowska zwraca uwagę na ogromną rolę wartości w  życiu i edukacji każdego człowieka. Myślenie o wartościach i życie zgodnie z nimi to szczególny atrybut człowieka i swojego rodzaju signum temporis. Ostatecznie człowiek sam decyduje o tym, co dla niego jest cenne, ważne i pożądane, co stanowi o niepowtarzalnym charakterze jego egzystencji50. Na decydującą rolę wartości w edukacji szkolnej i naukach o niej wskazuje także Kazimierz Denek, przyrównując je do drogowskazów stanowiących nie- zbędną pomoc w odpowiedzi na pytania „dokąd” i „którędy” podążać w życiu51. Bliskie poglądom autora jest także podejście C. Matusewicza, który do- konał podziału wartości na dyrektywne i porównawcze. Wartości dyrektywne odgrywają rolę drogowskazów w określaniu celów i dążeń jednostki, wśród których znajdują się cele bliskie i dalekie. Wartości określające cele dalekie mo- tywują człowieka do wyborów życiowych związanych z jego postępowaniem i stylem życia, natomiast wartości określające cele bliskie autor defi niuje jako wartości utylitarne, związane z gromadzeniem dóbr służących jednostce. War- tości porównawcze wiążą się z oceną, która może dotyczyć realizacji wartości dyrektywnych, rzeczy z punktu widzenia ich funkcjonalności itp., nie wywierają wpływu na cele i dążenia jednostki, pojawiają się wówczas, gdy ma ona sprecy- zowany plan działania52. Na uwagę zasługuje także stanowisko Katarzyny Olbrycht, która określa edukację do świadomego wybierania wartości i określenia ich hierarchii jako podstawę tworzenia własnej fi lozofi i życiowej. Edukacja aksjologiczna może zdaniem autorki oznaczać edukację, która przede wszystkim: – służy wprowadzaniu w szeroko pojętą problematykę aksjologiczną; – zmierza do kształtowania postaw wobec wartości przez: kształcenie potrzeb i umiejętności ich odkrywania, poznania, określania, aktywnego ustosunko- wania się do nich; – jest prowadzona na podstawie konkretnego doboru wartości oraz zoriento- wana na określone wartości – a w konsekwencji – postawy; – jest ukierunkowana na realizację programów odzwierciedlających określo- ną hierarchię wartości53. 49 T. Wilk, Edukacja…, op. cit., s. 33. 50 K. Ostrowska, Wartości w naszym życiu, „Wychowawca” 2004, nr 5 (137). 51 K. Denek, Wartości i ich znaczenie w edukacji szkolnej i naukach o niej, „Ruch Pedagogiczny” 52 C. Matusewicz, Psychologia…, op. cit. 53 K. Olbrycht (red.), Edukacja aksjologiczna, t. 1: Wymiary, kierunki, uwarunkowania, Wyd. UŚ, 1993, nr 5–6. Katowice 1994, s. 72. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� Podobne założenia przyświecają również Zbigniewowi Kwiecińskiemu, który uważa, że doświadczanie wartości dokonuje się w wyniku szeroko pojętej edu- kacji, będącej ogółem wpływów zorientowanych na jednostki i grupy ludzkie. Wpływy te sprzyjają takiemu ich rozwojowi, aby świadomie stały się twórczymi członkami wspólnoty społecznej, narodowej, kulturowej i wreszcie globalnej oraz aby stały się zdolne do samorealizacji, stworzenia trwałej tożsamości i  zachowania odrębności. Tym samym szczególnego znaczenia w  procesach edukacyjnych nabierają takie ich składowe, jak: globalizacja; etatyzacja; na- cjonalizacja; kolektywizacja (socjalizacja wtórna); polityzacja, biurokratyzacja i profesjonalizacja, a także socjalizacja (uspołecznienie pierwotne); inkultura- cja i personalizacja; wychowanie i jurysdyfi kacja; kształcenie i humanizacja czy wreszcie hominizacja54. W kontekście powyższego jakże słuszne i uzasadnione jest stwierdzenie K. Denka: […] nie da się sensownie traktować edukacji poza systemem wartości, gdyż eduka- cja odwołuje się do wartości ogólnoludzkich, uniwersalnych, humanistycznych55. Z kolei Maria Tyszkowa uważa, że wartości pozostają w istotnej relacji do potrzeb (biologicznych, społeczno-kulturowych, psychologicznych) człowieka związanych z jego życiem, aktywnością i rozwojem w środowisku ludzi oraz ze stanem i sposobem uświadamiania i zaspokajania tych potrzeb w danych wa- runkach społeczno-kulturowych. W związku z tym autorka wyróżnia wartości odnoszące się do różnych kategorii potrzeb wynikających z: – życia (zdrowie, długowieczność, styl życia, poziom życia); – aktywności (podmiotowość, anatomia jednostki, partycypacja społeczna); – rozwoju (ekspansja osobowości, poczucie własnej wartości, samodosko- Natomiast biorąc pod uwagę genezę i sposób istnienia wartości, ta sama nalenie). autorka mówi o wartościach psychicznych i kulturowych56. Istotne dla rozważań nad wartościami w kategoriach pedagogicznych jest także stanowisko Janusza Homplewicza, który pisze, że […] wartością jest wszystko to, co dla człowieka przedstawia się jako cenne, w co chce angażować swe wysiłki i wolę. To dążenie ku wartościom kształtuje człowie- ka, jest też w stanie przesądzać o jego wewnętrznym rozwoju, o jego przeżyciach, działaniach i całej postawie życiowej57. 54 Z. Kwieciński, Dziesięciościan edukacji (składniki i aspekty – potrzeba całościowego ujęcia) [w:] T. Jaworska, R. Leppert (red.), Wprowadzenie do pedagogiki. Wybór tekstów, Impuls, Kraków 2001, s. 31–33. 55 K. Denek, Wartości…, op. cit., s. 22. 56 M. Tyszkowa, Zdolności, osobowość i działalność uczniów, PWN, Warszawa 1990. 57 J. Homplewicz, Etyka pedagogiczna, Wyd. WSP, Rzeszów 1996, s. 7. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz Ciekawe i  bliskie Januszowi Homplewiczowi ujęcie aksjologii pedagogicznej reprezentuje Mieczysław Łobocki, który przez „wartość” rozumie to wszystko, co uchodzi za cenne i ważne oraz godne pożądania dla jednostki i dla społe- czeństwa. Można zatem uznać, że wartość łączy się z pozytywnymi odczuciami i stanowi jednocześnie cel ludzkich dążeń. Zdaniem autora, ludzie utożsamiają często wartości z samym dobrem, czyli uznają je za dobro samoistne, dlatego też są one traktowane jako coś, o co warto zabiegać, czego warto pragnąć, o ile nie zagraża to istnieniu na świecie ładu moralnego58. Krzysztof Konarzewski rozpatruje zagadnienie wartości z  jeszcze innej perspektywy. Autor uważa, że bliskie pojęciu „wartość” jest pojęcie „cel” – re- lacje pomiędzy tymi terminami w ramach pedagogiki mogą się różnie układać, co ma znaczenie dla charakteru całej dyscypliny. Jednocześnie K. Konarzewski podkreśla, że analiza wartości w piśmiennictwie pedagogicznym jest podpo- rządkowana stanowieniu celów wychowania59. W pedagogice wartości ana- liza wartości form praktyki wychowania jest nadrzędna nad stanowieniem celów60. Konkludując, warto przytoczyć słowa Raportu w sprawie obecności aksjo- logii i systemów wartości w procesie edukacyjnym, w którym czytamy: […] wartości występują w edukacji jako obiekty badań interdyscyplinarnych oraz jako system normatywny, który określa zarówno kształt teorii edukacyjnej, jak i konkretne działania nauczycielskie. […] – niezbędna jest perspektywa aksjologiczna edukacji, odrzucenie stanowisk abso- lutystycznych i subiektywistycznych oraz przyjęcie relacyjnej koncepcji wartości jako najwłaściwszej, […] – należy zatem z ostrożnością podchodzić do możliwości kreowania i przyjęcia powszechnie akceptowanej hierarchii wartości61. Ukazana propozycja podziału defi nicji pojęcia „wartośći” choć nie jest wy- czerpująca, to jednak daje możliwość pewnego ich uporządkowania na płasz- czyźnie bardziej ogólnej, a nie tylko w perspektywie jednej dyscypliny nauko- wej. Pozwala również na lepsze zrozumienie obfi tości analizowanego terminu i – co za tym idzie – na poszerzenie wiedzy o wartościach. Jest to także próba pośredniej odpowiedzi na pytanie o to, czym jest wartość. s. 369. 58 M. Łobocki, O wartościach w wychowaniu, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 1993, nr 9, 59 K. Konarzewski, Pedagogika…, op. cit. 60 Por. ibidem; A. Błasiak, Młodzież…, op. cit. 61 C. Banach i zesp. (oprac.), Raport w sprawie obecności aksjologii systemów wartości w proce- sie edukacyjnym [w:] W. Szewczuk (red.), Świat wartości i wychowanie, Fundacja Innowacja, Warszawa 1996, s. 372–373. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� Warto�ciowanie jako proces Świat, w którym przyszło nam żyć, opiera się na wartościach. Jak pisze Wła- dysław Stróżewski: W życiu codziennym, w naszym zachowaniu się i w naszej wielorakiej dzia- łalności, nader często, choć może czasem nawet bezwiednie odwołujemy się do wartości. Uznajemy rzeczy jedne i odrzucamy inne, dlatego że posiadają taką a nie inną wartość. […] Podejmujemy, w imię określonych wartości, takie czy inne decyzje życiowe. […] Dążymy do odkrywania i stwarzania wartości nowych62. Tworzenie się w okresie dorastania pierwszych czynnych postaw życiowych oraz związanych z tym hierarchii wartości, rozwój moralny, dojrzewanie i jednocześnie budowanie poczucia tożsamości społecznej, a także wykształcanie światopoglą- du – to zadania rozwojowe głęboko związane ze sferą oddziaływań społecznych i kulturowych. Decydującą rolę dla jednostki odgrywają tu niewątpliwie procesy nabywania i wytwarzania się określonych sposobów rozumienia i interpretacji zachowań społecznych. Ważne jest zatem pytanie nie tylko o rodzaj, ale także o  siłę związku pomiędzy oddziaływaniami o  charakterze psychospołecznym, a procesami formowania się hierarchii wartości i sposobami postrzegania świata społecznego przez młodzież w okresie adolescencji63. W obszarze psychologii (szczególnie psychologii humanistycznej) oraz pe- dagogiki poświęca się wiele uwagi wartościom ludzkim i procesowi wartościo- wania, dlatego też prowadzone w niniejszej pracy rozważania warto uzupełnić takimi pojęciami, jak: – system wartości – rozumiany jako zbiór wartości oraz określony typ po- – hierarchia wartości – w zbiorze wartości występują relacje nadrzędności Wspomnieć należy także o pojęciu orientacji wartościującej, które stosowane jest zamiennie z terminami orientacja na wartości i orientacja ku wartościom64. wiązań między nimi, i podrzędności. Według Marka Ziółkowskiego orientacje są pewnymi zgeneralizowanymi tendencjami do spostrzegania otaczającej rzeczywistości, odczuwania jej i rea- gowania na nią. Zawierają określone przekonania, które mogą być uświadomio- ne bądź pozostawać na progu świadomości. Ich podstawowymi elementami składowymi są wartości, wiedza o rzeczywistości, ocena stanu rzeczy i dyspo- zycje zachowań wobec określonych obiektów społecznych65. 62 W. Stróżewski, Filozofi a wartości, „Znak” 1965, nr 4, s. 399. 63 T. Kluz, Psychospołeczne…, op. cit., s. 63. 64 T. Wilk, Edukacja…, op. cit., s. 39. 65 M. Ziółkowski, Orientacje indywidualne a system społeczny [w:] J. Reykowski, K. Skarżyńska, M. Ziółkowski (red.), Orientacje społeczne jako element mentalności, Nakom, Poznań 1990. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 �� Magdalena Kleszcz Orientacje wartościujące powstają pod wpływem wyobrażeń człowieka o głównych celach życia i podstawowych środkach wykorzystanych do ich osiąg- nięcia. Wpływają one także na tworzenie tych wyobrażeń. Teresa Wilk przywołuje za J.M. Poprawą twierdzenie, że ich znaczenie ujawnia się szczególnie w sytuacjach wyboru, w których stanowią one o zasadach wartościowania i kryteriach wyboru alternatyw66. Orientacja wartościująca nie jest pojęciem konkurencyjnym wobec war- tości. Różnica między nimi polega na innej metodologii, zgodnie z którą staje się ona narzędziem badania wartości ukazującym ich wzajemne powiązania67. Psychologowie, rozróżniając pojęcie orientacji wartościujących od poję- cia hierarchii wartości, zwracają uwagę na fakt, że w orientacji wartościują- cej dochodzi do: – uwypuklenia i interpretacji wartości naczelnej; – specyfi cznej organizacji kompleksu wartości koherentnych wobec wartości naczelnej; – podkreślenia wybitnych cech wartości. Co istotne, w orientacji wartościującej powinno się zawsze uwzględnić do- świadczenie społeczne jednostki68. W bogatej literaturze przedmiotu odnajdziemy wielość zróżnicowanych ujęć teoretycznych dotyczących wartościowania, a także wielość podejść badawczych. Autorem wszechstronnego studium nad wartościami i wartościowaniem jest przywołany wyżej C. Matusewicz, który defi niuje wartościowanie jako przedkła- danie jednego obiektu nad inny, czyli wybór wartości określonego typu69. P. Oleś rozumie przez wartościowanie „zespół procesów kognitywno- -afektywno-motywacyjnych związanych z przeżywaniem wartości”70. Jest to złożony proces, który przejawia się w formie emocjonalnej, praktycznej (przez podejmowanie czynności celowych) i werbalnej (formułowanie opinii i ocen). Tworzące się wymiary wartości zostają w sieci wartości uporządkowane hie- rarchicznie pod względem ważności, tworzą system wartości osoby71. Wartości, które człowiek wybiera, ceni i realizuje, pozostają w istotnym związku z rozwojem osobowości oraz ze zdrowiem psychicznym jednostki. Uznawane i  akceptowane wartości modyfi kują spostrzeganie i  zapamięty- wanie, a także wyznaczają kryteria ocen i wyboru. System wartości wpływa zarówno na aktualne zachowanie jednostki, jak i jej ustosunkowanie do przy- szłości i formułowanie osobistych celów. Zgodnie z założeniami psychologii 66 T. Wilk, Edukacja…, op. cit., s. 42. 67 S. Jałowiecki, Struktura systemu wartości. Studium zróżnicowań międzygeneracyjnych, PWN, Warszawa – Wrocław 1978. 68 C. Matusewicz, Psychologia…, op. cit., s. 52. 69 Ibidem, s. 53. 70 P. Oleś, Wartościowanie…, op. cit., s. 54 71 Ibidem, s. 54–57. M. Kleszcz , M. Łączyk, Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-195-4, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I. EKSPLIKACJA ZAGADNIEŃ ZWIĄZANYCH Z KATEGORIĄ WARTOŚCI �� humanistycznej wartości oznaczają to, co człowiek uważa za dobre, ocenia pozytywnie, do czego pragnie dążyć, co wyraża w powinnościach, lub też to, co po prostu wybiera. Wartościowanie obejmuje wszystkie procesy związane z przeżywaniem wartości, sprzyjające samoaktualizacji: procesy poznawcze, afektywne i motywacyjne. Według P. Olesia na wartościowanie składają się: – wolny wybór, – spośród alternatywnych możliwości, – po rozważeniu konsekwencji każdej z nich, – pozytywnie oceniany przez wybierającego, – akceptowany przez innych ludzi, – zgodne z wyborem działanie (realizacja wartości), – utrwalenie się wzorca postępowania72. Internalizacja wartości następuje dzięki ich intelektualnemu zrozumieniu i akceptacji, wytworzeniu się pozytywnego stosunku emocjonalnego, wreszcie – podejmowaniu samodzielnych wyborów i idących za nimi działań na rzecz re- alizacji tych wartości. Zrozumienie i intelektualna akceptacja muszą się opie- rać na pracy nad świadomością, na rzetelnym poznaniu rozumowym. Dzia- łania uczące wyborów powinny w warstwie wychowawczej ćwiczyć zarówno czynność wybierania (wychowanie pośrednie), jak i zachowania uznane za pożądane, godne i wymagające utrwalenia (wychowanie bezpośrednie)73. Według M. Rokeacha podstawową właściwością całego
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Młodzież licealna wobec wartości, samotności i pasji
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: