Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00067 007036 13412905 na godz. na dobę w sumie
Mniejszość rosyjska w życiu społeczno-politycznym Estonii po 1991 roku - ebook/pdf
Mniejszość rosyjska w życiu społeczno-politycznym Estonii po 1991 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 286
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-009-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia dotyczy mniejszości rosyjskiej w Estonii po 1991 roku. Autorka podjęła się analizy tego zagadnienia w odniesieniu nie tylko do transformacji systemowej i polityki wewnętrznej Estonii, lecz także szeroko rozumianych stosunków międzynarodowych. Przedstawiła specyfikę skupisk, liczebność, strukturę społeczną, uwarunkowania prawne i kierunki działalności narodowej ludności rosyjskiej zamieszkującej na terenie Estonii. Ponadto zaprezentowała badaną diasporę w stosunkach państwa osiedlenia oraz państwa macierzystego. Z zebranych danych można wywnioskować, iż rosyjska mniejszość narodowa w Estonii ma destabilizujący wpływ na konsolidację społeczeństwa estońskiego. Utrata pozycji społecznej oraz przynależność do grupy mniejszościowej sprawiły, iż Rosjanom w Estonii, a także na terenie pozostałych republik bałtyckich, dość trudno było się odnaleźć w nowej, niekorzystnej dla nich sytuacji. Państwo estońskie, mimo wielu podejmowanych działań, nie realizuje jednak konsekwentnie polityki etnicznej, co powoduje dalsze konflikty o charakterze narodowościowym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agata Włodarska-Frykowska – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Instytut Studiów Politologicznych 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3 RECENZENT Henryk Chałupczak REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/AlexanderMils © Copyright by Agata Włodarska-Frykowska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08361.17.0.M Ark. wyd. 18,3; ark. druk. 17,875 ISBN 978-83-8142-008-2 e-ISBN 978-83-8142-009-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Za wsparcie i wyrozumiałość Moim Rodzicom i Markowi książkę dedykuję SPIS TREŚCI WSTĘP Rozdział 1 ETNICZNOŚĆ I MNIEJSZOŚCI NARODOWE W PERSPEKTYWIE BADAWCZEJ 1.1. Etniczność 1.2. Tożsamość narodowa 1.3. Mniejszości narodowe 1.4. Polityka etniczna 1.5. Etnopolityka Rozdział 2 MNIEJSZOŚĆ ROSYJSKA W OKRESIE TRANZYCJI I TRANSFORMACJI ESTONII 2.1. Liczba oraz rozmieszczenie 2.2. Struktura demograficzna 2.3. Małżeństwa mieszane 2.4. Uwarunkowania historyczne 2.5. Specyfika tranzycji i transformacji systemowej Estonii Rozdział 3 STATUS PRAWNY MNIEJSZOŚCI ROSYJSKIEJ W ESTONII 3.1. Status w ramach ONZ 3.2. Status w ramach Rady Europy 3.3. Status w ramach OBWE 3.4. Status w ramach prawa krajowego 9 19 20 21 23 37 40 45 46 59 61 62 72 81 82 91 97 111 7 Rozdział 4 MNIEJSZOŚĆ ROSYJSKA W ŻYCIU POLITYCZNYM ESTONII 4.1. Uwarunkowania 4.2. Rosyjskie elity polityczne 4.3. Rosyjskie partie polityczne w Estonii 4.4. Mniejszość rosyjska w procesie decyzyjnym Rozdział 5 MNIEJSZOŚĆ ROSYJSKA W ŻYCIU SPOŁECZNYM ESTONII 5.1. Uwarunkowania 5.2. Proces integracji społecznej 5.3. Edukacja mniejszości rosyjskiej 5.4. Media rosyjskie w Estonii 5.5. Religia i religijność Rosjan Rozdział 6 MNIEJSZOŚĆ ROSYJSKA W PERSPEKTYWIE RELACJI ESTONIA – FEDERACJA ROSYJSKA – UNIA EUROPEJSKA 6.1. Uwarunkowania 6.2. Mniejszość rosyjska w stosunkach estońsko-rosyjskich 6.3. Mniejszość rosyjska wobec procesu integracji europejskiej 6.4. Estońskie problemy integracyjne 6.5. Mniejszość rosyjska a europeizacja Estonii Zakończenie Russian Minority in Social and Political Life of Estonia after 1991 (Summer) Bibliografia Spis tabel i rysunków 123 124 136 142 152 163 164 168 178 187 195 199 200 208 225 239 244 251 257 259 285 8 Spis treści WSTĘP W wyniku wydarzeń o charakterze wewnętrznym oraz międzynarodowym, w 1991 r., po ponad 50 latach przynależności do struktur ZSRR na mapie Europy ponownie pojawiły się trzy niepodległe państwa – Estonia, Litwa i Łotwa. Zmiany o charakterze geopolitycznym były możliwe dzięki zapo- czątkowaniu przez M. Gorbaczowa przebudowy i nowego myślenia, nieroze- rwalnie wiążących się z ewolucją systemu oraz jawnością działań. Zdaniem L. Kołakowskiego, M. Gorbaczow chciał ,,udoskonalić system, by był zdolny do współzawodnictwa”. W praktyce rozpoczął się proces rozpadu struktur związkowych1. Każdy kraj zainicjował wprowadzanie reform o charakterze politycznym, społecznym i gospodarczym, których realizacja przebiegała równolegle z procesami odrodzenia państw oraz ich tranzycji i transfor- macji systemowej2. Kraje obrały nowy kurs w procesie odbudowy struktur demokratycznego państwa prawa i zerwania z sowiecką przeszłością. Litwa zastosowała określaną w literaturze przedmiotu strategię dalekiego skoku, według której przewidywano przygotowanie i uchwalenie nowej ustawy za- sadniczej oraz rozwiązanie kwestii obywatelstwa litewskiego według opcji zerowej, czyli przyznanie obywatelstwa litewskiego stałym mieszkańcom. Na Łotwie Rada Najwyższa zdecydowała o wdrożeniu strategii krok po kro- ku, czyli stopniowego wprowadzania zmian ze względu na znaczącą liczbę 1 1 kwietnia 1985 r. M. Gorbaczow zainicjował projekt pieriestrojki. Szerzej: A. Stępień- -Kuczyńska, Rosja: ku Europie, [w:] Cultura et polititica. Studia i rozprawy dedykowane Profesorowi Jerzemu Kmiecińskiemu, red. A. Stępień-Kuczyńska, M. Olędzki, Łódź 2006, s. 291–292. J. Zieliński, Instytucjonalizacja przemian ustrojowych na Litwie, Łotwie i Estonii, War- szawa 2004, s. 9. 2 9 ludności pochodzenia rosyjskiego, a także ukraińskiego i białoruskiego za- mieszkującej na terenie powstałej republiki3. Estonia, podobnie jak Łotwa, na początku drogi odbudowy struktur autono- micznych zmagała się z problemem zróżnicowanej struktury narodowościowej ludności. Na początku lat 90. XX w. Estończycy stanowili 61,5 mieszkańców kraju, a Rosjanie 30,3 4. Taka sytuacja narodowościowa wymusiła ewolucyjne wprowadzanie reform określanych jako strategia oczekiwania5. Problematyka związana z mniejszościami narodowymi stała się podłożem wielu kontrowersji w niepodległych republikach bałtyckich. Współczesne przemiany globalizacyjne utrwalają nowe procesy, które wpły- wają na unifikację świata, który z jednej strony zmierza do stworzenia globalnej społeczności, z drugiej zaś widoczne są działania o charakterze separatystycz- nym. Egzemplifikację takich przemian stanowi Estonia, kraj, w którym dążenia do podtrzymania struktur tożsamości narodowej oraz stworzenia odrębnych układów życia społecznego, politycznego i ekonomicznego wśród grup mniej- szości narodowych, szczególnie Rosjan, są bardzo widoczne. Zmiana tranzy- cyjna, a następnie proces transformacji systemowej i związane z nią wysokie koszty społeczne spotęgowały w Estonii nastroje separatystyczne wśród mniej- szości narodowych, powodując jednocześnie narastanie problemu narodowo- ści i obywatelskości. Estonia jest najmniejszym krajem spośród republik bałtyckich zarówno ze względu na zajmowane terytorium, jak i liczbę ludności6. Łącznie z 1500 wy- spami kraj zajmuje powierzchnię 45 200 km² i zamieszkały jest przez ponad 120 mniejszości narodowych. Największą grupę mniejszościową stanowią Ro- sjanie. W 1989 r. zarejestrowano jedynie 22 narodowe wspólnoty kulturowe, których kluczowym zadaniem było podtrzymywanie kultury, tradycji i języka. Obecnie zarejestrowanych jest ponad 300 wspólnot kulturowych7. Zróżnico- wana struktura narodowościowa jest przyczyną braku integracji społecznej, 3 W 1989 r. Rosjanie na Łotwie stanowili 34 ludności (905  500 osób), Łotysze 52 (1 387 800), Białorusini 4,5 (119 700), Ukraińcy 3,5 (92 100). Dane za: Nacyonalnyj sostaw nasielenija SSSR. Pieriepis nasielenija 1989, Moskwa 1991, s. 124–125. 4 Struktura narodowościowa ludności Estonii nie pozwalała na płynne wprowadzanie zmian o charakterze demokratycznym. W 1989 r. Estonia liczyła 1 565 700 mieszkań- ców: 963 300 Estończyków (61,5 ), 474 800 Rosjan (30,3 ), a pozostałe grupy na- rodowościowe zamieszkujące kraj to Ukraińcy 3,1 (48 300 osób), Białorusini 1,8 (27 700), a także Finowie, Łotysze. Dane za: ibidem, s. 140–141. 5 Szerzej: Systemy polityczne Europy Środkowej i Wschodniej, red. W. Sokół, M. Żmigrodz- ki, Lublin 2005. J. Lewandowski, Estonia, Warszawa 2001, s. 7. 6 7 Ethnic minorities in Estonia, Kultuuriministerium Estonian Ministry of Culture, http:// www.kul.ee/index.php?path=0x1377x1496x1608 (dostęp 20.01.2012). 10 Wstęp a osiągnięcie konsensusu z Rosjanami zamieszkującymi na terenie Republiki jest bardzo trudne. Po odzyskaniu niepodległości przez Estonię w roku 1991 sytuacja Rosjan mieszkających na tym terenie uległa zmianie. Prozachodni kurs polityki zagranicznej obrany przez nowo powstałe państwo spowodował głęboki kryzys w relacjach z Moskwą, którego nasilenie spotęgowało członko- stwo Estonii w organizacjach o charakterze międzynarodowym, Unii Europej- skiej czy NATO. Mimo akceptacji przez rząd estoński wielu ustaw i programów integracyjnych, których nadrzędnym celem było zintegrowanie mieszkańców kraju, a tym samym poprawa statusu mniejszości narodowych mieszkających na terenie Republiki, konflikty na tle etnicznym wciąż są obecne wśród estoń- skiego społeczeństwa. Na dychotomię społeczną dodatkowo wpływają napięte relacje na linii Tallin – Moskwa. Rosja nieprzerwanie ciąży w kierunku posia- dania jak największych wpływów zarówno ekonomicznych, jak i politycznych na tym obszarze. Celem Kremla jest zatem inicjowanie napięć społecznych, które osłabiają wszelkie procesy integracyjne oraz wpływają na destabilizację regionu8. Ograniczenie i łamanie praw mniejszości narodowych, brak posza- nowania praw człowieka oraz utrudnianie procesu naturalizacji Rosjan miesz- kających w Estonii to oskarżenia, jakie Rosja głosi na arenie międzynarodowej. Celem naukowym podjętych badań jest poddanie analizie politologicz- nej sytuacji mniejszości rosyjskiej w Estonii po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. do roku 2010 w warunkach wielu zmian zachodzących w ustroju państwa z uwzględnieniem wymiaru politycznego, społecznego, ekonomicz- nego, religijnego oraz kulturowo-językowego. Autorka podjęła próbę egzegezy problematyki estońskiej w kontekście rosyjskiej mniejszości narodowej, odwo- łując się do szerokiego zakresu źródeł o charakterze pierwotnym. Nadrzędnym celem publikacji jest przedstawienie implikacji wynikających z aktywności ro- syjskiej mniejszości narodowej dla państwa estońskiego oraz jego relacji z Ro- sją, ojczyzną historyczną, omawianej grupy. W ramach realizacji podjętych badań podjęta została także próba bilansu statusu prawnego rosyjskiej mniej- szości narodowej w Estonii w świetle aktów prawnych zarówno krajowych, jak i międzynarodowych. Szczególne miejsce w przedstawionej analizie zajęła rosyjska mniejszość narodowa w życiu społecznym i politycznym Estonii. Ba- dania objęły sferę praw obywatelskich, stanu demokracji etnicznej w Estonii, rosyjskich elit i partii politycznych uczestniczących w życiu politycznym kraju, a także partycypacji grup mniejszościowych w procesie decyzyjnym. Ważne dla podjętych rozważań były kwestie przyznawania obywatelstwa mieszkań- com, a następnie rezydentom Estonii. Pogłębionej refleksji naukowej Autor- ka poddała zagadnienia związanie z procesem integracji społecznej, której 8 Szerzej: A. Bryc, Cele polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Toruń 2005, s. 214–216. 11 Wstęp prawidłowy przebieg wydaje się być kluczowy dla normalnego budowania, a następnie umacniania społeczeństwa obywatelskiego w Estonii. W ramach programowania i realizacji podjętych badań analizie poddane zostały także estońskie programy integracyjne, system edukacyjny oraz media z uwzględ- nieniem popularności i dostępności dla rosyjskiej mniejszości narodowej. Rozważania przedstawione zostały na tle wielu innych problemów, które po odzyskaniu niepodległości powstały w Estonii. Przeprowadzona analiza jest próbą zbilansowania polityki etnicznej Estonii, przedstawia sytuację państwa w okresie tranzycji i transformacji systemowej do współczesności. Przedmio- tem badań były także relacje Estonii z Unią Europejską i Federacją Rosyjską. Aby zrealizować wskazane cele, w monografii weryfikacji poddane zostały tezy badawcze. Główną supozycją jest destabilizujący wpływ rosyjskiej mniejszo- ści narodowej na konsolidację społeczeństwa Estonii, wynikający przede wszyst- kim z liczebności omawianej grupy. W pracy przyjęta została także hipoteza, iż większość Rosjan zamieszkujących terytorium estońskie nie akceptuje nowej sytuacji społeczno-politycznej. Utrata dawnej pozycji oraz fakt przynależności do grupy mniejszościowej mają szerokie reperkusje dla funkcjonowania państwa estońskiego. Kolejną tezą badawczą opracowania jest twierdzenie, że mniejszość rosyjska w Estonii jest grupą dość monolityczną, a tym samym łatwiej podatną na wpływy określonych elit politycznych oraz organizacji o charakterze społecznym i politycznym. Spektrum aktywności rosyjskiej mniejszości narodowej w Estonii jest dość szerokie. Należy jednak wskazać, iż nie jest jednolite na terenie całego kraju. Różnorodność zależy przede wszystkim od liczebności Rosjan na danym obszarze oraz jego położenia geograficznego. W publikacji sformułowano tak- że tezę, iż polityka etniczna państwa estońskiego, mimo wielu podejmowanych prób, nie jest na tyle skuteczna, aby zintensyfikować działania w zakresie integra- cji społecznej. Mniejszość rosyjska w Estonii stanowi zatem odrębną grupę spo- łeczną, czego bezpośrednią konsekwencją jest brak właściwej polityki etnicznej, co w konsekwencji staje się źródłem konfliktu społecznego. Nie można pominąć kwestii członkowstwa Estonii w strukturach Unii Europejskiej oraz analizy poli- tyki estońskiej w stosunku do rosyjskiej mniejszości narodowej i jej zgodności ze standardami europejskimi. Monografia jest próbą stworzenia spójnej analizy rzeczywistości estońskiej, w której etniczność9 odgrywa bardzo ważną rolę zarówno w ujęciu społecz- nym, politycznym, jak i ekonomicznym. W publikacji przyjęto, że praktyczne 9 Termin „etniczność” został po raz pierwszy wprowadzony do siatki pojęciowej politologii i socjologii przez amerykańskiego badacza D. Riesmana w 1953 r. Wówczas etniczność oznaczała warunek przynależności do danej wspólnoty etnicznej oraz dumę etniczną. Od początku XIX w. w literaturze przedmiotu rozwinęły się cztery nurty badań nad etniczno- ścią: primordializm, instrumentalizm, konstruktywizm i funkcjonalizm. 12 Wstęp ujęcie etnopolityki współtworzą trzy zależne od siebie czynniki: etniczność, organizmy etnopolityczne oraz procesy etnopolityczne. Aby zweryfikować hipotezę badawczą, w publikacji zastosowano następu- jące metody badawcze. Kluczowe dla tematu były metody systemowa i porów- nawcza, zastosowano także metodę decyzyjną, historyczną oraz analizę doku- mentów. Metoda systemowa pozwala na ujęcie i potraktowanie mniejszości rosyjskiej w Estonii jako elementu systemu, który pod wpływem różnorodnych bodźców zewnętrznych oraz wewnętrznych ulega przekształceniom. Metoda ta umożliwiła zbadanie systemu jako całości składającej się z elementów wza- jemnie od siebie zależnych, ponadto ukazanie warunków, w jakich wskazana całość funkcjonuje, oraz poszukiwanie źródeł przekształceń systemu, w jego zdolności do samosterowania i oddziaływania na otoczenie10. Metoda porównawcza pozwala na porównanie dwóch różnych systemów lub układów, a także ich części. Elementy te niekoniecznie muszą mieć wymiar polityczny. Bezpośrednim celem prowadzenia badań komparatystycznych jest wskazanie cech podobnych lub odróżniających instytucji oraz zachodzących procesów politycznych. Znaczenie badań porównawczych dla nauk o polityce jest istotne. Dostarczają one bowiem materiałów niezbędnych do podejmowania optymalnych decyzji politycznych, co dalej odgrywają znaczącą rolę w kształto- waniu politycznej świadomości obywateli. Podstawowa trudność, która ujawnia się przy zastosowaniu metody komparatystycznej, polega na właściwym dobo- rze przedmiotu porównywanych zjawisk. Metoda zakłada bowiem konfrontację dwóch lub większą ilość zjawisk lub obiektów lub ich części. Wynik badania po- winien zatem ustalać zakres danego podobieństwa lub różnic11. Zadaniem poli- tologii jest formowanie twierdzeń dotyczących życia politycznego społeczeństw. Prawdziwość tych twierdzeń może być weryfikowana na podstawie prowadzo- nych porównań12. W kontekście problematyki rosyjskiej mniejszości narodowej w Estonii metoda ta jest szczególnie cenna, ponieważ pozwala na porównanie funkcjonowania dwóch grup narodowościowych, estońskiej i rosyjskiej. Kompa- ratystyka może być prowadzona na dowolnych obszarach funkcjonowania po- szczególnych grup, politycznym, społecznym czy ekonomicznym. Celem zbadania przedstawianego zagadnienia zastosowane zostały także metoda decyzyjna, ujęcie historyczne oraz analiza instytucjonalno-prawna, która stanowi istotne uzupełnienie metodologiczne. Analiza instytucjonal- no-prawna polega na rozpatrywaniu aktów normatywnych tworzonych przez funkcjonujące instytucje państwowe i organy organizacji międzynarodowych. 10 M. Chmaj, M. Żmigrodzki, Wprowadzenie do teorii polityki, Lublin 2001, s. 45–46. 11 Ibidem, s. 46–47. 12 Teorie i metody w naukach politycznych, red. D. Marsh, G. Stoker, Kraków 2006, s. 255. 13 Wstęp Wskazywanie korelacji przyczynowo-skutkowych między poszczególnymi wydarzeniami z przeszłości Estonii a kształtowaniem się sytuacji obecnej kraju możliwe jest dzięki zastosowaniu metody historycznej. Metoda ta pozwalana na poszukiwanie i badanie genezy zjawisk politycznych. A. Chodubski wska- zał, iż efekty metody historycznej należy interpretować w następujący sposób: „Badania historyczne zjawisk politycznych służą politologii jako substrat hipo- tez. Historia dostarcza politologii materiału do szerokich generalizacji”13. Analiza rzeczywistości politycznej oraz jej wpływ na decyzje różnych ośrod- ków, które wywołują zmiany w systemie, przeprowadzona została przy wyko- rzystaniu metody decyzyjnej. Metoda decyzyjna cechuje się zmiennością w za- leżności od przyjętej siatki pojęć. Spektrum zastosowania metody zawarte jest w określonych elementach. Są to przede wszystkim ośrodek decyzyjny, proces decyzyjny, decyzja polityczna oraz implementacja polityczna. Metoda decy- zyjna nie tylko pozwala na odformalizowanie badań, co stanowi jej zdecydo- waną zaletę, daje także możliwość badania mechanizmów życia politycznego w zwiększonym zakresie niż pozostałe metody. Z drugiej strony przedstawiona metoda nie jest wolna od wad. Przede wszystkim zbyt wiele uwagi w procesie badania poświęcane jest na aspekty związane z techniką podejmowania decy- zji. Co więcej, wiele czynników determinujących procesy decyzyjne, z różnych względów, pozostaje niedostępnych w procesie analizy. Współczesne zmiany o charakterze globalnym prowadzą do coraz to now- szych procesów ujednolicających świat. Szczególne miejsce wśród tych prze- mian zajmują społeczeństwa podzielone etniczne. Poniższa analiza jest próbą nakreślenia pozycji Rosjan w Estonii, kraju który w wyniku przemian społecz- no-politycznych na początku lat 90. stanął w obliczu nowego problemu, ja- kim była zróżnicowana struktura społeczna. Problematyka republik bałtyckich wciąż pozostaje tematem niszowym w polskiej literaturze naukowej, a zwłasz- cza politologicznej. Nie ma jak dotąd publikacji, która podejmowałaby jed- nocześnie aspekt przemian na tle politycznym, gospodarczym i społecznym, z uwzględnieniem problematyki mniejszości narodowych zamieszkujących na tym obszarze. W zakresie badań powadzonych nad mniejszościami narodo- wymi należy podkreślić dorobek Walerego Baluka14 i Henryka Chałupczaka15. 13 A.J. Chodubski, Wstęp do badań politologicznych, Gdańsk 2006, s. 127. 14 W. Baluk, Koncepcje polityki narodowościowej Ukrainy. Tradycje i współczesność, Wro- cław 2002; Wybrane problemy badań wschodnich, red. W. Baluk, Wrocław 2007; W. Ba- luk, Asymetria w stosunkach Federacji Rosyjskiej z państwami obszaru WNP, [w:] Rosja w okresie prezydentury Władimira Putina, red. A. Stępień-Kuczyńska, S. Bieleń, Łódź, Warszawa, Toruń 2008; Transformacja systemów politycznych państw obszaru byłego Związku Radzieckiego, red. R. Herbut, W. Baluk, Wrocław 2010. 15 H. Chałupczak, II Rzeczpospolita a mniejszość polska w Niemczech, Lublin 1991; idem, Rzeczpospolita a mniejszość polska w Niemczech, Poznań 1992; idem, Szkolnictwo polskie 14 Wstęp Autorzy w swoich publikacjach koncentrują się na kwestiach związanych pro- blematyką narodowościową. Publikacje Andrzeja Wierzbickiego należą rów- nież do grona szczególnie ważnych dla autorki oraz omawianego problemu. Autor ten w swoich badaniach koncentruje się na kwestiach etnopolityki, ze szczególnym uwzględnieniem obszaru przestrzeni poradzieckiej16. Temat re- publik bałtyckich z uwzględnieniem płaszczyzny politycznej oraz funkcjonu- jących w krajach instytucji omawia szeroko w swoich publikacjach Jacek Zie- liński, koncentrując się przede wszystkim na rekonstrukcji i funkcjonowaniu instytucji ustrojowych w Estonii, na Litwie i Łotwie. W swoich publikacjach autor przeprowadza analizy konstytucyjnych podstaw państwa prawa, systemu partyjnego, systemu wyborczego, systemu ochrony prawnej i gwarancji praw człowieka, a także struktury władzy wykonawczej, ustawodawczej, sądowni- czej i lokalnej17. Aspekty zawarte w publikacji znalazły dotychczas jedynie częściowe naświe- tlenie w literaturze przedmiotu. Autorzy poddają analizie wybrane aspekty doty- czące mniejszości rosyjskiej w Estonii. Na gruncie literatury polskiej należy wy- mienić prace: Piotra Eberharda, Między Rosją a Niemcami (Warszawa 1995) oraz Sytuacja narodowościowa współczesnej Estonii (Warszawa 1998), Jacka Lewandow- skiego, Estonia (Warszawa 2001) oraz Historia Estonii (Wrocław 2002), Jarosława Sozańskiego, Prawa mniejszości narodowych w niepodległej Litwie, Łotwie i Estonii (Warszawa 1998), a także Marcina Kosienkowskiego, Strategia adaptacyjna Federa- cji Rosyjskiej wobec państw bałtyckich (Toruń 2006). Na gruncie literatury estońskiej nie ma opracowania, które odwołuje się zarówno do kwestii mniejszościowych, w Niemczech 1919–1939, Lublin 1996; idem, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998; idem, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 2000; idem, Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce 1990–1995, Lublin 1996; Europa Środkowo- -Wschodnia w procesie transformacji i integracji. Wymiar społeczny, red. H. Chałupczak, M. Pietraś, E. Pogorzała, Zamość 2013; Ethnic Policy in Contemporary East Central Eu- ropean Countries, eds H. Chałupczak, R. Zenderowski, W. Baluk, Lublin 2015; Polity- ka etniczna współczesnych państw Europy Środkowo-Wschodniej, red. H. Chałupczak, R. Zenderowski, W. Baluk, Lublin 2015; Polityka etniczna: teorie, koncepcje, wyzwania, red. H. Chałupczak, R. Zenderowski, E. Pogorzała, T. Browarek, Lublin 2015. 16 A. Wierzbicki, Rosja, etniczność i polityka, Warszawa 2011; idem, Etnopolityka w Azji Centralnej. Między wspólnotą etniczną a obywatelską, Warszawa 2008; idem, Demokracja gospodarcza i dialog społeczny. Prawo pracy, [w:] Społeczeństwo i polityka, red. K.A. Woj- taszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2002; idem, Polityka społeczna i kwestie społeczne, [w:] ibidem; A. Wierzbicki, Etniczność w radzieckim procesie państwo- i narodotwór- czym, Wielichowo 2013. 17 J. Zieliński, Instytucjonalizacja przemian ustrojowych na Litwie, Łotwie i w Estonii, War- szawa 2004; idem, Systemy konstytucyjne Łotwy, Estonii i Litwy, Warszawa 2000; idem, Parlament Łotwy, Warszawa 1997. 15 Wstęp jak i szerokiego spektrum aspektów związanych z budowaniem i umacnianiem procesów demokratycznych w Estonii, podkreślając kompatybilność wskaza- nych treści. A. Verschik prowadzi szerokie badania w zakresie estońskiej polityki językowej, publikując swoje prace przede wszystkim w języku estońskim, a także angielskim: Mixed copying in blogs: evidence from Estonian-Russian language contacts, „Journal of Language Contact” 2016, no 9(1), s. 186−209; Keelt ei peaks raami suruma. Maaleht, Tallinn 2016; Convergence in Estonia’s Russian: Directional vs. static. vs. separative verb, „International Journal of Bilingualism” 2006, no 8(4), s. 383–404. Na uwagę zasługują także publikacje przygotowane przez Anastassję Zabrodską, prowadzącą badania w ramach polityki narodowościowej i językowej Estonii: What is my country to me? Identity construction by Russian-speakers in the Baltic countries. „Sociolinguistic Studies”, no 9; Ethnicity, Language and Culture in a Post-Soviet Multi-Ethnic City. Abstracts: Sociolinguistics Symposium 19. Language and the City. Berlin, August 21–24, 2012, eds M. Hüning, U. Reich, Berlin 2012, s. 16−121. W literaturze zagranicznej należy wskazać artykuły P. Van Elsuwage’a oraz prace: Toivo U. Rauna, Estonia and the Estonians (Standford University, Hoover Press 2001); The Russian Second Generation in Tallinn and Kohtla-Jarve: The TIES study in Estonia, eds R. Vetik, J. Helemäe (Amsterdam University Press 2011) oraz Ethnopolitics in the New Europe, eds J.T. Ishiyama, M. Breuning (London 1998). Prace poświęcone stricte problematyce estońskiej to przede wszystkim publikacje autorstwa Raivo Vetika, Ethnic Conflict and Accommodation in Post-Communist Estonia, „Journal of Peace Research” 1993, no 30(3), s. 271–280. W pracy wykorzystane zostały oficjalne dokumenty, ustawy, raporty orga- nizacji międzynarodowych, raporty estońskie i rosyjskie, programy integra- cyjne, umowy oraz inne analizy o charakterze prawnym, społecznym i eko- nomicznym, które autorka uzyskała głównie w czasie wyjazdów studyjnych i stażu, na Uniwersytecie w Tallinie w lutym 2010 r., oraz w kwietniu 2010 r. na Państwowym Uniwersytecie w Tule. Dokumenty i analizy stanowią przede wszystkim o przyjętych rozwiązaniach w kwestii przyznawania obywatelstwa Estonii, zawierają szczegółowe opisy i harmonogramy wdrażania programów integracyjnych, są potwierdzeniem aktywnej partycypacji rosyjskiej mniejszo- ści narodowej w życiu społecznym i politycznym Estonii. Publikacja jest innowacyjną analizą mniejszości rosyjskiej w Estonii po 1991 r. uwzględniającą płaszczyznę polityczno-społeczną. Przeprowadzone przez Autorkę badania są próbą odpowiedzi na deficyt w ramach rozważań w zakresie republik bałtyckich z uwzględnieniem czynnika narodowościo- wego ze szczególnym wskazaniem na Estonię. W rozdziale pierwszym pracy podjęte zostały rozważania dotyczące zagadnień teoretycznych i definicyj- nych, pozwalających na sklasyfikowanie rosyjskiej mniejszości narodowej w Estonii. 16 Wstęp W rozdziale drugim publikacji poddane analizie zostały kwestie związane z specyfiką mniejszości rosyjskiej w Estonii. Szczegółowo przedstawione zo- stały czynniki determinujące rozmieszczenie przestrzenne ludności rosyjskiej, a także zagadnienia związane z ogólną charakterystyką danej grupy społecznej. Szczególne znaczenie dla zintensyfikowania wagi problemu miały wydarzenia historyczne, które stały się ogniwem dalszego rozwoju mniejszości rosyjskiej na tych terenach oraz wpływające bezpośrednio na kwestię statusu mniejszości narodowych przemiany demokratyzacyjne. W rozdziale trzecim skupiono swoją uwagę na analizie aktów prawa we- wnętrznego oraz międzynarodowego w kwestii praw i wolności przysługu- jących grupom mniejszościowym w Estonii. Poszczególne dokumenty orga- nizacji międzynarodowych przedstawiają szerokie spektrum praw i wolności przysługujących grupom mniejszościowym. Co więcej, estońskie prawo kra- jowe reguluje status mniejszości narodowych w kraju na szczeblu konstytucyj- nym oraz ustawowym, z uwzględnieniem tak ważnej z punktu widzenia przed- stawicieli mniejszości narodowych kwestii przyznawania obywatelstwa kraju. Rozdział czwarty pracy jest analizą życia politycznego Estonii z uwzględnie- niem pozycji i praw wyborczych przyznanych przedstawicielom mniejszości narodowych w kraju. Szczególne miejsce zajmuje kwestia demokracji etnicz- nej, która w Estonii z uwagi na znaczącą liczbę ludności naturalizowanej od- grywa szczególną rolę. W rozdziale piątym rozpatrywane są kwestie z zakresu płaszczyzny spo- łecznej. W kontekście mniejszości narodowych kwestie związane z procesami integracji wewnątrzspołecznej oraz edukacji dzieci i młodzieży pochodzącej z innych niż estońskie grup narodowych są szczególnie ważne dla prawidłowo funkcjonującego społeczeństwa demokratycznego. Należy jednak podkreślić, iż szczególnie znacząca dla grup mniejszościowych jest możliwość podtrzymy- wania i kultywowania rodzimej tradycji i kultury narodowej. Dostęp do rosyj- skojęzycznych środków masowego przekazu jest zatem kluczowy dla Rosjan zamieszkujących na terenie Estonii. Rozdział szósty jest analizą wpływu czynników zewnętrznych na Estonię. Członkostwo w Unii Europejskiej zmieniło estońską rzeczywistość polityczną, go- spodarczą i społeczną. Okres przedakcesyjny był czasem dużych zamian w zakre- sie praw mniejszości narodowych w kraju. Proces europeizacji zdecydowanie po- prawił sytuację tej mniejszości narodowej, jednocześnie otwierając przed Estonią nowe perspektywy. Z drugiej strony stosunki z Rosją nie są estońskiemu rządowi obojętne. Budowanie pozytywnych relacji państwowych jedynie z państwami Unii Europejskiej i ignorowanie Rosji nie jest odpowiednią taktyką, mając tak olbrzy- miego i wpływowego sąsiada. Choć w relacjach między Rosją i Estonią wiele było kryzysów, Estonia wierzy, że normalizacja stosunków jest możliwa. 17 Wstęp ROZDZIAŁ 1 ETNICZNOŚĆ I MNIEJSZOŚCI NARODOWE W PERSPEKTYWIE BADAWCZEJ 1.1. Etniczność Etniczność, rozpatrywana według założeń prymordializmu, jest wrodzoną ce- chą człowieka kształtującą jego tożsamość. Płaszczyzną odniesienia jest wów- czas społeczeństwo lub przyroda. Takie ujęcie etniczności pozwala przyjąć, że jest ona podstawową, niezmienną i bezwarunkową cechą określającą toż- samość jednostki. Ujęcie instrumentalne traktuje etniczność jako narzędzie wykorzystywane w procesie pozyskiwania zasobów ekonomicznych i walce o władzę. Dana zbiorowość mobilizuje się w określonych warunkach. Poszcze- gólni członkowie danej grupy mają do wyboru wiele płaszczyzn określających ich tożsamość, takich jak rodzina, klasa społeczna, wyznawana religia, płeć czy grupa etniczna. Konstruktywizm zakłada, że etniczność jest wytworem inte- lektualnym, świadomie stworzonym przez naukowców, pisarzy czy polityków. Wówczas to świadomość kształtuje wyobrażenie danego człowieka o przyna- leżności do danej grupy etnicznej Podejście funkcjonalne zakłada, iż etnicz- ność jest procesem przejściowym, który ograniczony jest kryterium czaso- wym. Funkcjonalizm zakłada istotną rolę kultury jako jednego z przekaźników kanonu norm i wartości1. W politologii etniczność może być ujawniana w wielu kontekstach. Należy jednak wyróżnić dwie podstawowe interpretacje, które wskazują na etniczność rozumianą jako przedmiot i przedmiot polityki2. Etniczność w ujęciu podmio- towym interpretowana jest jako grupa etniczna o sformalizowanej strukturze. Ujęcie podmiotowe uzupełnione jest przez dodatkowe konteksty, tj. chronolo- gia czy geografia3. Co ważne, należy podkreślić upolitycznienie samego terminu etniczności. Zjawisko to jest szczególnie charakterystyczne dla kontynentu europejskiego i trwa od czasów średniowiecznych. Jak wskazuje J. Rothschild, etniczność ,,nie była politycznym problemem w starożytnych i średniowiecznych imperiach”4. 1 A. Wierzbicki, Etnopolityka w Azji Centralnej. Między wspólnotą etniczną a obywatelską, Warszawa 2008, s. 45. 2 E. Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991, passim. Szerzej: H. Chałupczak, Pa- radygmat badawczy polityki etnicznej jako polityki etnicznej państwa, [w:] Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce i w Europie, red. A. Sakson, Toruń 2014, s. 24–25. 3 H. Chałupczak, Paradygmat badawczy polityki…, s. 23–25. 4 J. Rothschild, Ethnopilitics: A Conceptual Framework, New York 1981, s. 41, za R. Zende- rowski, H. Chałupczak, W. Baluk, Polityka etniczna: próba teoretycznej konceptualizacji, 20 1.2. Tożsamość narodowa Rozwój techniki i postępujące procesy modernizacji sprzyjały postępujące- mu unarodowieniu państw, a tym samym pojawiło się ciążenie w kierunku zmarginalizowania czy wręcz wyeliminowania różnorodności etnicznej dzięki podejmowanym działaniom o charakterze politycznym. W powstających pań- stwach narodowych pojawił się czynnik dyskryminacji innych grup etnicznych czy kulturowych5. Cechy polityzacji etniczności wskazuje J. Rothschild, jeden z pionierów zaj- mujących się tym zjawiskiem. Po pierwsze, wskazanie danej wspólnocie et- nicznej działania polityki w celu umacniania tradycji, kultury i wartości danej grupy, po drugie, aktywizacja i pobudzenie ciekawości w kierunku zaintereso- wania własną grupą etniczną, po trzecie, etniczna mobilizacja. Finalnym ak- centem jest kwestia nadzoru i wpływu na zachowanie polityczne wskazanej grupy etnicznej6. Zjawiskiem odwrotnym do przedstawionego jest etnicyzacja polityczności. Znaczenia tego pojęcia można upatrywać w zjawisku reetnizacji. Termin ten należy rozumieć jako dekonstrukcję określonych, często utrwalonych form współczesnego państwa o charakterze narodowym. Każdy proces zmiany czy też dekonstrukcji może przybierać różnorodne formy. Jedną z nich może być nakaz, uznany przez przepisy prawne, akceptacji odrębności etnicznej. Innym przejawem działania może być głoszenie postulatów wzywających do autono- mii zarówno w sferze kultury, jak i polityki. Przełom nowego stulecia pokazał, iż procesy zmierzające ku rozdrobnieniu czy też fragmentaryzacji na poziomie państwowym i etnicznym stają się coraz bardziej dynamiczne. Z pewnością jest to zjawisko odwrotne do trendu obecnego w wieku XX, scalenia czy też spojenia etnicznego7. 1.2. Tożsamość narodowa Nierozerwalnie z etnicznością związana jest tożsamość narodowa, która w ob- liczu postępujących procesów globalizacji oraz powstawiania państw wielo- narodowych wymaga szczególnej ochrony i uwagi. Termin „tożsamość” jest bardzo mocno zakorzeniony w psychologii czy też psychoanalizie, skąd został zapożyczony początkowo przez socjologów, a następnie przez politologów8. [w:] Polityka etniczna współczesnych państw Europy Środowo-Wschodniej, red. H. Cha- łupczak, R. Zenderowski, W. Baluk, Lublin 2015, s. 23–24. J. Rothschild, Ethnopilitics…, s. 5–6. 5 R. Zenderowski, H. Chałupczak, W. Baluk, Polityka etniczna…, s. 23–24. 6 7 R. Zenderowski, H. Chałupczak, W. Baluk, Polityka etniczna…, s. 24–25. 8 Z. Bokszański, Tożsamość, interakcja, grupa, Łódź 1989, passim. 21 Tożsamość narodowa interpretowana jest jako forma tożsamości zbiorowej czy też grupowej. Kwestią nadrzędną jest przynależność danych jednostek do grupy społecznej. Ważne jest, iż tożsamość grupy nie może być postrzegana przez pryzmat poszczególnych jednostek. Zbiorowość nie jest jednym organi- zmem, tylko grupą, w której każdy ma swoje indywidualne cechy, dlatego też jako twór nigdy nie będzie jednorodny. J. Kukułka wyróżnił trzy podstawowe elementy tożsamości narodowo-pań- stwowej. Pierwszym komponentem jest tożsamość etniczno-narodowa, która powstaje w wyniku zjednoczenia członków danej społeczności dzięki więzom o charakterze historycznym czy językowym. Drugim jest tożsamość kreowa- na poprzez uczestnictwo w danej grupie lub systemie politycznym. Cechą cha- rakterystyczną tego rodzaju tożsamości jest emocjonalny związek lub poczucie uczuciowej przynależności do danej zbiorowości. Tożsamość, której podstawę stanowi doświadczenie i emocjonalny związek jedności z danym miejscem, jest trzecim komponentem wskazanym przez J. Kukułkę. Taki rodzaj emocjonalnego związku nosi nazwę geopietyzmu lub topofilii9. Obszary kulturowe i historyczne są czynnikami, które w największy sposób wywierają wpływ na kształtowanie tożsamości. Tożsamość narodowa jest zatem wytworem długotrwałego procesu narodowotwórczego, ulega ciągłym zmianom i przekształceniom, ponieważ do- pasowywana jest do nowych warunków zmieniającego się świata. Kolejne pokolenia podejmują próby zmiany i dostosowania się do nowych realiów bytu. Nasilenie zmian i wzmocnienie poczucia tożsamości narodowej następuje w momentach trudnych dla danej wspólnoty narodowej10. W ten sposób intensyfikowała się również tożsamość narodowa Rosjan zamieszku- jących ziemie estońskie. Polityka państwa estońskiego, szczególnie na począt- ku lat 90., nie miała na celu pomocy i integracji Rosjan w struktury państwa. Przeciwnie, przybierała formy dalece odbiegające od próby konsensualnego łagodzenia sporów wewnątrzspołecznych i niwelowania powstających barier. Takie działania doprowadziły do większego wyalienowania Rosjan z estoń- skiego społeczeństwa. Tożsamość narodowa pozwoliła im na odróżnienie się od innych grup narodowościowych zamieszkujących na terytorium Estonii11. 9 J. Kukułka, Powstanie i istota tożsamości narodowej pod koniec XX w., [w:] Nowa toż- samość Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych, red. S. Bieleń, M. Góralski, Warszawa 1999, s. 11–12. Szerzej: Y.F. Tuan, Topofilia: A Study of Environmental Percep- tion, Attitudes and Values, New York 1974. 10 A. Wierzbicki, Rosja, etniczność i polityka, Warszawa 2011, s. 56–57. 11 W przeszłości tożsamość narodowa społeczeństw często była ograniczona do tożsamo- ści jednej, dominującej grupy, najczęściej klasy panującej. Stałe wartości i nie zmie- niające się poglądy były fundamentem tożsamości narodowej. Współczesne państwa, w których dominuje dynamika, rozwój, pluralizm polityczny i mobilność społeczna, 22 1. Etniczność i mniejszości narodowe w perspektywie badawczej 1.3. Mniejszości narodowe Ważnym komponentem tożsamości narodowej są organizmy etnopolitycz- ne. Są to różnorodne formy funkcjonowania życia społecznego i polityczne- go w danym państwie. Obejmują także szereg norm prawnych i politycznych, a także powstałych w wyniku wieloletniej tradycji i doświadczeń instytucji o charakterze etniczno-społecznym. Reprezentacja przedstawicieli wspólnot etnicznych oraz ich partycypacja w strukturach władzy objęta jest przez wciąż zmieniające się procesy etnopolityczne. Ponadto obejmują one także szeroko rozumiane kwestie językowe, procesy narodowotwórcze oraz działalność orga- nizacji etnicznych o charakterze społeczno-politycznym. Organizmy etnopoli- tyczne wpływają na podtrzymanie wymiaru wartości i kultury danego narodu. 1.3. Mniejszości narodowe „Mniejszość narodowa” jako pojęcie nie zostało jeszcze jednolicie sklasyfiko- wane. Na gruncie prawa międzynarodowego nie wytworzono jednej, legalnie funkcjonującej definicji tego terminu. Ujęcie określenia mniejszości narodowej na gruncie prawnym jest zatem bardzo nieostre i wielopłaszczyznowe. Pierw- sze regulacje prawne dotyczące mniejszości pojawiły się po I wojnie świato- wej i były ściśle związane z ustaleniami Traktatu Wersalskiego z 28 czerwca 1919 r.12 Kwestie ochrony i praw mniejszości narodowych wielokrotnie oma- wiane były także na posiedzeniach ONZ, Rady Europy, a także KBWE. Spośród wielu dokumentów stanowiących o statusie i prawach mniejszości narodowych Powszechna Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela jest podstawowym ak- tem prawnym odnoszącym się do tych kwestii. Mimo to nie zawiera jednolitej i spójnej definicji mniejszości narodowych, która mogłaby stanowić wykładnię na gruncie prawa13. W dokumentach o charakterze międzynarodowym obok określenia „mniejszość narodowa” używana jest także terminologia mniejszo- ści etnicznych, religijnych i językowych14. Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 18 grudnia 1992 r. przyjęło deklarację o prawach osób należących do mniej- szości narodowych, etnicznych, religijnych i językowych. Dokument odnosi się do wszystkich wymienionych rodzajów grup mniejszościowych łącznie lub w zdecydowanie większym stopniu zmagają się z określeniem i podtrzymaniem własnej tożsamości. Szerzej: S. Sulowski, Nowa tożsamość i nowa polityka zagraniczna Niemiec: między tradycją państwa narodowego a imperatywem integracji, [w:] Nowa tożsamość... 12 W. Michowicz, Polska wobec traktatu i procedury mniejszościowej w latach 1920–1934, ,,Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” 1960, ser. I, z. 15. 13 B. Mikołajczyk, Mniejszości w prawie międzynarodowym, Katowice 1996, s. 34–35. 14 Takie określenia grup mniejszościowych zostały zawarte w art. 27 Międzynarodowe- go Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, dokument przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 19 grudnia 1968 r. w Nowym Jorku. 23 wykorzystywane są określenia „mniejszości narodowe i etniczne”. Wymienne używanie tych dwóch nazw prowadzi jednak do niejasności interpretacji za- gadnienia. Pojęcia „mniejszość etniczna” i „mniejszość narodowa” nie są bo- wiem jednoznaczne i nie mogą być używane wymiennie przy określeniu tej samej grupy mniejszościowej. Termin „mniejszość etniczna” jest pojęciem szerszym niż „mniejszość narodowa”15. W dokumentach i aktach prawa międzynarodowego stosowane jest po- wszechnie określenie „mniejszość etniczna” lub „pochodzenie etniczne”, jed- nak w wielu umowach o charakterze dwustronnym lub wielostronnym uży- wane jest określenie „mniejszość narodowa” lub „pochodzenie narodowe”. Takie rozgraniczenie nie może być jednak przyjęte za powszechnie obowią- zującą regułę. UNESCO w swojej konwencji dotyczącej zwalczania dyskrymi- nacji w oświacie używa określenia mniejszości narodowych. Konwencja Praw Dziecka stanowi o poszanowaniu praw dzieci bez względu na ich pochodzenie narodowe czy etniczne. Należy zatem rozgraniczyć, że mniejszość narodowa zamieszkuje teren obcego państwa, utożsamiając się jednocześnie i utrzymując więzi ze swoim krajem macierzystym. Mniejszość etniczna, za rozważaniami Marka Waldenberga, jest mniejszą pod względem liczebnym grupą danego społeczeństwa, jednak w odróżnieniu od mniejszości narodowej, podobnie jak większość społeczeństwa utożsamia się z zamieszkiwanym terytorium, traktu- jąc je jako własne16. Silne utrwalenie pojęcia mniejszości narodowej charakte- rystyczne dla kontynentu europejskiego ma bezpośredni związek ze szczególną sytuacją, która w wyniku wielu przemian historycznych zaistniała w Europie. Częste zmiany granic państwowych oraz związane z tym przemieszczenia licz- nych grup narodowych wpłynęły bezpośrednio na silniejsze utrwalenie tego pojęcia, które w pełni oddaje zarówno stan faktyczny, jak i prawny tych grup. Warto zatem odnotować, iż w europejskich aktach prawnych, tj. Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r.17 czy dokumentach opracowanych przez Radę Europy, powszechnie używane są pojęcia „mniejszość narodowa” i „pochodzenie narodowe”18. W ustawodawstwie państw europejskich po II wojnie światowej terminy „mniejszość narodowa” i „mniejszość etniczna” powszechnie używane są obok 15 B. Mikołajczyk, Mniejszości…, s. 15. 16 M. Waldenberg, Narody zależne i mniejszości narodowe w Europie Środkowej i Wschod- niej: dzieje konfliktów i idei, Warszawa 2000, s. 26. 17 Art. 14 dokumentu stanowi o zakazie dyskryminacji, odwołując się jednocześnie, iż po- chodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do grupy mniejszościowej nie może być powodem dyskryminacji jednostki. 18 S. Pawlak, Ochrona mniejszości narodowych w Europie, Warszawa 2001, s. 71–72. 24 1. Etniczność i mniejszości narodowe w perspektywie badawczej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mniejszość rosyjska w życiu społeczno-politycznym Estonii po 1991 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: