Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00543 010946 7499540 na godz. na dobę w sumie
Moccus. Dzik w wierzeniach starożytnych Celtów - ebook/pdf
Moccus. Dzik w wierzeniach starożytnych Celtów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 172
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2499-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook (-24%), audiobook).
Praca przedstawia problematykę dzika w wierzeniach Celtów w okresie od VI wieku p.n.e. do IV wieku n.e. Omówione zostały przejawy kultu dzika w Europie Środkowej, na Wyspach Brytyjskich i w Galacji w Azji Mniejszej. Na bazie zachowanego materiału źródłowego wskazano kulty i obrzędy, w których zwierzę to odgrywało kluczową rolę. Ślady kultu dzika odnaleziono na wszystkich terenach zajmowanych kiedyś przez plemiona celtyckie. Olbrzymie znaczenie tego zwierzęcia można zaobserwować, analizując sagi celtyckie, w których występują nadprzyrodzone dziki. Przebadany materiał jednoznacznie wskazuje, że dzik stanowi jedno z najważniejszych celtyckich świętych zwierząt, które czczono w starożytności.
Publikacja jest adresowana do osób zainteresowanych tematyką celtycką, a szczególnie kwestiami dotyczącymi wierzeń oraz symboliki, zarówno do naukowców badających wspomnianą problematykę, jak i do studentów chcących zapoznać się z niektórymi aspektami wierzeń plemion celtyckich.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

„[...] Wtedy Cú Chulainn uleg³ wielkiej deformacji, tak ¿e sta³ siê przera¿aj¹- cy, wielokszta³tny, dziwny i nie do po- znania. Ca³e jego cia³o zadr¿a³o jak drzewo w wartkim nurcie lub sitowie w strumieniu. Ka¿da koñczyna, ka¿dy staw, ka¿dy koniec i ka¿dy jego cz³onek od stóp do g³ów. Dokona³ szaleñczego wyczynu – kontorsji ze swoim cia³em wewn¹trz skóry. Jego stopy, golenie i kolana odwróci³y siê do ty³u. Jego piê- ty, ³ydki oraz zadek przesunê³y siê do przodu. Œciêgna jego ³ydek przesz³y na przód jego goleni, a ka¿dy du¿y okr¹g³y wêze³ by³ wielki jak piêœæ wojownika. Œciêgna jego g³owy naci¹gnê³y siê do jego karku i ka¿de wielkie, niezmie- rzone, rozleg³e, niedaj¹ce siê obliczyæ jak okr¹g³a kula, tak wielka jak g³owa miesiêcznego dziecka. Potem jego twarz sta³a siê czerwon¹ jam¹. Wessa³ jedno ze swoich oczu w g³¹b czaszki tak g³êboko, ¿e dziki ¿uraw z trudem siêgn¹³by go, by wyci¹gn¹æ z boku jego czaszki, tak by wróci³o na jego policzek. [...] Jego usta zosta³y przekrêcone prze- ra¿aj¹co […]”. (Táin, 2243–2278, t³umaczenie Agnieszka Bartnik) Cena 12 z³ (+ VAT) A g n i e s z k a B a r t n i k M O C C U S . Agnieszka Bartnik MOCCUS Dzik w wierzeniach staro¿ytnych Celtów i D z k w w Agnieszka Bartnik – doktor nauk hu- manistycznych, pracownik Zak³adu Historii Staro¿ytnej. Zajmuje siê te- matyk¹ celtyck¹. Jej zainteresowania naukowe oscyluj¹ wokó³ zagadnieñ zwi¹zanych z wierzeniami oraz rol¹ zwierz¹t w kultach celtyckich. Obecnie g³ównym tematem swoich badañ uczyni³a szeroko rozumiane mity i mi- tologiê celtyck¹, przede wszystkim oryginalne sagi i opowieœci celtyckie przedstawiaj¹ce historie ¿ycia bogów oraz najwiêkszych herosów Irlandii. Efektem najnowszych badañ Autorki jest artyku³ opublikowany w „Symbo- lae Philologorum Posnaniensium Grecae et Latinae” dotycz¹cy irlandz- kiego utworu Cath Catharda. i e r z e n i a c h s t a r o ¿ y t n y c h C e l t ó w ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-499-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Œl¹skiego Katowice 2012 MOCCUS Dzik w wierzeniach starożytnych Celtów NR 2953 Agnieszka Bartnik MOCCUS Dzik w wierzeniach starożytnych Celtów Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2012 Redaktor serii: Historia Sylwester Fertacz Recenzent Joanna Rostropowicz Spis treści | 7 Wstęp Koncepcja pracy Charakterystyka bazy źródłowej Stan badań 18 | 7 | | 12 ROZDZIAŁ I Dzik i jego symbolika w tradycji celtyckiej | 23 ROZDZIAŁ II Ewolucja wizerunku oraz funkcji Boga Dzika w wierzeniach Celtów Kult dzika jako ucieleśnienie sił przyrody Antropomorfizacja dzika 85 71 | | | 67 ROZDZIAŁ III Gallorzymski i brytorzymski Bóg Dzik | 95 ROZDZIAŁ IV Pochówki dzików oraz ich znaczenie | 107 Zakończenie | 123 | 133 Aneks Kult dzika i jego przejawy na ziemiach polskich Bóstwa i postacie mitologiczne Wykaz wybranych zabytków związanych z kultem dzika 138 133 | | | 142 5 Bibliografia Źródła Opracowania 149 149 | | | 151 | Summary 169 Zusammenfassung | 171 Wstęp Koncepcja pracy W kulturze Indoeuropejczyków, w tym Celtów, zwierzęta spełniały ważną funkcję. We wszystkich aspektach życia plemion celtyckich możemy zaobserwować znaczącą rolę zwierząt, przede wszystkim w wierzeniach. Wśród wielu uznawanych przez Celtów za święte należy wymienić m.in. jelenia, konia oraz dzika. Przedstawienia pierwszych dwóch zwierząt odgrywały istotną rolę w kultach i mitologii celtyckiej, ale wierzenia z nimi związane nie miały zasięgu ogólnoceltyckiego. Natomiast kult dzika miał zdecydowanie ogólnoceltycki charakter, odnotowano go w wierzeniach plemion należących do wszystkich trzech grup1. W wierzeniach oraz mitologii plemion celtyckich dzik był jednym z naj‑ częściej spotykanych zwierząt. Celtowie określali go słowem „moccus” – oznaczało ono zarówno dzika jako zwierzę, jak i czczonego przez nich Boga Dzika (Drioux, 1934: 15–17; Dottin, 1920: 272). Słowo określa‑ jące to zwierzę funkcjonowało na terenach zamieszkałych przez plemiona wszystkich trzech grup, drobne różnice w wymowie wynikały z odmienno‑ ści dialektów używanych przez poszczególne plemiona (Lambert, 2003; 1 W literaturze plemiona celtyckie są dzielone na trzy grupy według kryterium geo‑ graficznego. Plemiona zajmujące obszary na zachód od rzeki Ren określa się mianem grupy zachodniej; plemiona na wschód od rzeki Ren – grupą wschodnią; na grupę pół‑ nocną składają się plemiona, które zamieszkiwały obszar dzisiejszych Wysp Brytyjskich. 7 Delmarre, 2003; Quinn, 1983)2. Słowo „moccus” oznaczające dzika z czasem stało się określeniem Boga Dzika w jego antropomorficznej postaci, a w okresie gallorzymskim było używane jako przydomek Merku‑ rego, czczonego przez Celtów jako Merkurego Moccusa (CIL XIII 5676)3. Pierwszym, zasadniczym powodem podjęcia przeze mnie badań wokół tematu obecności symbolu dzika w kulturze i religii jest niezwykła wręcz odmienność proweniencji wierzeń oraz koncepcji związanych z tym zwie‑ rzęciem właśnie w przypadku Celtów. Drugą kwestią budzącą moje zain‑ teresowanie badawcze jest niezwykle bogata symbolika i rozległe kom‑ petencje dzika (wiążące go ze sferą zarówno lunarną, jak i solarną), nie tylko w wierzeniach plemion celtyckich, lecz także w religiach pozostałych ludów indoeuropejskich. Można także zaobserwować odrębności wynika‑ jące z płci omawianego zwierzęcia – lochy związane były z nieco innymi wierzeniami niż knury; podział ten szczególnie silnie zarysowywał się właśnie w przypadku plemion celtyckich. Zastanawiające, dlaczego wie‑ rzenia, mity i kulty związane z tym zwierzęciem nie wykazują analogii do wierzeń pozostałych ludów indoeuropejskich. Po trzecie, mimo tak zaskakujących różnic w sposobie funkcjonowania symbolu dzika w kulturach różnych ludów indoeuropejskich, różnic nie‑ występujących w odniesieniu do innych zwierząt uznawanych za święte i doznających czci u wszystkich wspominanych ludów, zagadnienie to nie doczekało się do tej pory badań oraz opracowania. Badania nad rolą dzika w plemionach należących do różnych grup celtyckich pozwalają zaobser‑ wować, jak jedno zwierzę może symbolizować bardzo odmienne wartości. Moim głównym celem było wykazanie różnic w symbolice dzika i jego roli w życiu plemion celtyckich oraz zwrócenie szczególnej uwagi na odręb‑ ności, czyniące wierzenia Celtów wyjątkowymi na tle systemu wierzeń pozostałych Indoeuropejczyków. Prezentowane w niniejszej pracy badania skoncentrowane wokół prob‑ lematyki dzika dotyczą okresu od VI wieku p.n.e. – kiedy to wzmianki na 2 Celtowie wyspiarscy używali formy Nom. Mucc; Gen. Mucce; na terenach Galii forma pochodziła od słowa Nom. Moch, a w Bretanii od moc’h. W Irlandii do dnia dzisiej‑ szego zachowało się w języku staroceltyckie określenie dzika muc. Stąd znane z inskryp‑ cji określenie moccus. 3 Stosowane skróty dotyczące opisu źródeł podaję na s. 149–151. 8 temat plemion celtyckich zaczęły pojawiać się w przekazach autorów anty‑ cznych, a w ich tekstach po raz pierwszy wystąpiła nazwa określająca intere‑ sujący nas lud jako Κελτοι – do IV wieku n.e. dla plemion kontynentalnych oraz V wieku n.e. dla mieszkańców Wysp Brytyjskich, czyli do czasów, gdy zamieszkujące tam plemiona celtyckie zaczęły przyjmować chrześcijaństwo (Chadwick, 1958; Rayan, 1999; Bamford, 1983: 66–78). Wyznaczenie dolnej cezury dla Europy kontynentalnej na IV wiek związane jest z począt‑ kiem silnego wpływu Imperium Rzymskiego na Celtów, którzy zamieszki‑ wali te tereny. Oddziaływanie to nasiliło się szczególnie po pokonaniu przez Rzym Celtów w Italii Północnej, a później podboju Galii przez Gajusza Juliusza Cezara i przekształceniu jej w prowincję rzymską. W związku z tym od I wieku p.n.e. plemiona celtyckie zamieszkujące te tereny ulegały wpły‑ wom rzymskim, w wyniku czego doszło do wytworzenia się kultury gallo‑ rzymskiej. Kultura celtycka nie podlegała już dynamicznym przemianom, nie powstawały też jej samodzielne elementy mogące uchodzić za celty‑ ckie. Znacznie późniejsza data końcowa zaproponowana dla terenu Brytanii jest związana z dużą odrębnością tych terenów oraz mniejszymi wpływami Rzymu. Wprawdzie Cezar, a potem Klaudiusz i kolejni władcy rzymscy organizowali wyprawy do Brytanii, jednak wpływy Imperium nigdy nie były tam tak silne jak na kontynencie. Bardzo prężnie i bez większych przeszkód rozwijała się też kultura celtycka w Irlandii. Na tych terenach powstały niepowtarzalne w swym charakterze źródła, w których odnaleźć można wiele cennych informacji dotyczących dzika, przede wszystkim jego symboliki w sferze wierzeń. Szczególnie ważne są spisane dopiero w śred‑ niowieczu, ale chronologicznie znacznie starsze przekazy ustne; dzięki nim mamy możliwość zapoznania się z mitologią oraz literacką tradycją Cel‑ tów. Takie źródła, w których ukazano życie plemion zamieszkujących na kontynencie, w większości zostały utracone, a elementy mitologii i tradycji Celtów z Europy kontynentalnej jesteśmy zmuszeni poznawać za pośredni‑ ctwem autorów greckich i rzymskich. Wspomniane mity powodują pewne zachwianie chronologicznej struktury pracy, jako że zostały spisane w póź‑ niejszym okresie. Jednakże – z czym zgadzają się badacze tej problematyki – stanowią zapis znacznie starszej tradycji ustnej, będącej odzwierciedle‑ niem życia społeczeństwa celtyckiego i jego wierzeń z początków naszej ery, w związku z czym należy zasygnalizować ich istnienie. 9 Terytorialnie zakres pracy obejmuje: Europę kontynentalną, gdzie znaj‑ dowała się kolebka kultury Celtów i skąd rozpoczęli swoje wędrówki, aby zajmować kolejne ziemie, m.in. Wyspy Brytyjskie, na których populacja celtycka utworzyła odrębną grupę, określaną jako północna, oraz Azję Mniejszą, w której najważniejsza była Galacja, zasiedlona przez kolonistów celtyckich już na początku III wieku p.n.e. Nie można również zapomnieć krótkiego wprawdzie, ale znaczącego pobytu Celtów w Tracji; prócz tego należy odnotować istnienie grup celtyckich, które zajęły tereny na wschód od Karpat, czyli ziemie Ukrainy i Mołdawii, skąd pochodzi wiele cennych znalezisk związanych z kultem dzika. Praca została podzielona na cztery rozdziały. W każdym z nich omówi‑ łam odrębne zagadnienie istotne dla zaprezentowania symboliki oraz roli dzika w wierzeniach Celtów. Rozdział pierwszy poświęciłam przedstawie‑ niu i przeanalizowaniu znaczenia symboliki dzika wśród plemion celty‑ ckich. Wspólne pochodzenie oraz bezpośrednie sąsiedztwo innych ludów indoeuropejskich mogło mieć wpływ na rolę symbolu dzika w wierzeniach Celtów. Analizując materiał badawczy dotyczący poszczególnych grup cel‑ tyckich, należy zastanowić się, czy pewne elementy wierzeń, niemające reprezentacji w wierzeniach wszystkich plemion, nie są wynikiem wpływu sąsiadów. Niektóre elementy dotyczące kultu dzika możemy zaobserwo‑ wać tylko wśród Celtów, mają one charakter unikalny i niepowtarzalny. Niezwykła dynamika obrzędów oraz następująca na przestrzeni wieków ewolucja wierzeń związanych z dzikiem skłoniły mnie do tego, by roz‑ dział drugi poświęcić przedstawieniu tego zwierzęcia jako obiektu kultu oraz omówieniu zmian zachodzących w jego wizerunku, a także przypi‑ sywanych mu przez wyznawców kompetencjach. Konieczne było rów‑ nież przedstawienie miejsc oraz sposobów oddawania dzikowi czci przez plemiona celtyckie. W rozdziale wyróżniłam dwa podrozdziały, odpo‑ wiadające poszczególnym fazom ewolucji wierzeń. W pierwszym z nich omówiłam najwcześniejszy etap wierzeń związanych z dzikiem, czczonym jako uosobienie sił przyrody; ta faza była charakterystyczna dla wszystkich trzech grup celtyckich. Drugi podrozdział przeznaczyłam na prezentację kolejnego etapu przemian, w którym następowała stopniowa antropo‑ morfizacja pierwotnego Boga Dzika. Na tym etapie, oprócz nowej postaci, przypisano dzikowi także szereg nowych kompetencji i funkcji. 10 Trzeci rozdział traktuje o ostatniej, najpóźniejszej fazie wierzeń. Wtedy to, pod wpływem kultów i mitologii rzymskiej, wykształciła się zupełnie nowa kultura określana jako gallorzymska (na kontynencie) lub bryto‑ rzymska (na Wyspach), łącząca elementy dawnej kultury celtyckiej z ele‑ mentami kultury rzymskiej. Omówienie ewolucji wizerunku oraz funkcji Boga Dzika jest konieczne ze względu na to, że w ramach poszczególnych grup celtyckich występowały znaczące różnice w tej kwestii. Znamienne jest, że w odniesieniu nie do wszystkich grup Celtów wierzenia te przeszły pełną ewolucję, której efektem było wytworzenie kultury i wierzeń gallo‑ rzymskich. Pewne odmienności możemy także zaobserwować w sposobie oddawania czci oraz wyborze miejsc, w których sprawowano kult dzika. Rozdział czwarty poświęciłam kwestii pochówków dzików oraz roli i znaczeniu tego obrzędu dla Celtów. Wspomniany zwyczaj był niezwy‑ kle popularny u Celtów wszystkich trzech grup, a także wśród pozosta‑ łych Indoeuropejczyków. Jednak istniały znaczne różnice w charakterze pochówków w poszczególnych plemionach. Dziki chowano osobno, jak i w grobach zwierzęco‑ludzkich. Problematyczna pozostaje także kwestia, czy różnice w rodzajach oraz miejscach pogrzebów wynikają z odmien‑ nych tradycji leżących u podstaw tych zwyczajów, czy też z czasem nastą‑ piła ewolucja wierzeń i owe zmiany są właśnie nimi spowodowane. Materiały uzupełniające do niniejszej pracy umieściłam w Aneksie. Zna‑ lazło się tam omówienie kultu dzika i jego ewentualnych przejawów na ziemiach polskich, które stanowiły teren peryferyjnego osadnictwa cel‑ tyckiego. W tym krótkim tekście podjęłam próbę wychwycenia wszyst‑ kich celtyckich elementów wierzeń i tradycji związanych z dzikiem, które możemy znaleźć na ziemiach polskich, oraz stwierdzenia, czy część z nich nie stanowi, jak proponują niektórzy badacze, późniejszego wytworu. W kolejnej części Aneksu umieściłam imiona bóstw i postaci mitologicz‑ nych, które przywołuję w pracy. Aneks także zawiera wykaz zabytków związanych z kultem dzika. 11 Charakterystyka bazy źródłowej Problem ujęty w temacie niniejszej pracy został omówiony na pod‑ stawie przekazów autorów antycznych, rodzimych tekstów celtyckich pochodzących z Wysp Brytyjskich, epigrafiki, mennictwa oraz znalezisk archeologicznych. Szczególną trudność w prowadzeniu badań stanowi brak rodzimych źródeł pisanych wytworzonych przez Celtów kontynen‑ talnych, w których omówione zostały kwestie dotyczące ich kultury czy wierzeń. Sytuacja taka rodzi konieczność oparcia analiz na przekazach greckich i rzymskich. Nie można też zapomnieć, że najstarsze z tych teks‑ tów w większej części są zachowane fragmentarycznie, co utrudnia pracę badawczą. Nieco innaczej prezentuje się kwestia rodzimych źródeł narracyjnych w Irlandii oraz Brytanii, gdzie doszło do wytworzenia literatury celtyckiej. Jednak ze względu na czas jej powstania oraz fakt, że została spisana przez mnichów, powinna być traktowana z dużą ostrożnością. Wynika to przede wszystkim z chronologii wspomnianych tekstów oraz wpływu, jaki trady‑ cja chrześcijańska wywarła na mity celtyckie. Długi czas funkcjonowania wspomnianych mitów sprawia, że aby zachować rzetelność badań, należy przeanalizować zawarte w nich informacje. Nie można także zapomnieć o trudnościach pojawiających się w trak‑ cie analizy źródeł archeologicznych. Wynika to poniekąd z faktu, że części znalezisk nie da się w sposób pewny i jednoznaczny powiązać z konkretną grupą etniczną. Utrudnia to proces badawczy, szczególnie w przypadku najwcześniejszych chronologicznie znalezisk, których nie można zwery‑ fikować za pomocą innych rodzajów źródeł. Należy również podkreślić charakter wykorzystywanych w pracy źródeł epigraficznych, które powstały przede wszystkim w okresie gallorzymskim. Ze względu na okres powstania w znacznym stopniu odzwierciedlają one wpływy rzymskie, szczególnie wyraźnie zaznaczające się w sferze wierzeń. Zatem przekazy inskrypcyjne także należy traktować z dużą ostrożnością, biorąc pod uwagę zmiany, jakie mogły w nich zajść pod wpływem wierzeń rzymskich. Jednak ze względu na popularność napisów wotywnych wśród ludności celtyckiej inskrypcje mogą stanowić cenne źródło, pozwalające 12 odnaleźć ślady czy pozostałości pierwotnych wierzeń celtyckich. Jest to niezwykle istotne dla wykazania, jak kształtował się i ewoluował kult zwią‑ zany z dzikiem pod wpływem różnorodnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Problemem w korzystaniu z poszczególnych źródeł jest ich fragmen‑ taryczność. Z tego powodu w konkretnych przypadkach, w odniesieniu do długich okresów czasu, nie udało się odnaleźć reprezentacji w żadnym z czterech wykorzystywanych w tych badaniach rodzajów źródeł. Stanowi to utrudnienie, szczególnie wtedy, gdy zasadniczym celem jest wychwyce‑ nie zmian zachodzących w postrzeganiu czy przedstawianiu dzika w kul‑ turze starożytnych Celtów. W związku z tym niektóre kwestie dotyczące dzika należy traktować jako hipotetyczne, pamiętając o niewystarczającym oparciu wniosków w źródłach. Niezwykle cenne wiadomości uzupełniające informacje znane z przeka‑ zów starszych autorów, a odnoszące się do rozmieszczenia i zwyczajów ple‑ mion celtyckich w Galii oraz Brytanii podaje Gajusz Juliusz Cezar w Com‑ mentarii de bello Gallico. Jest to źródło tym cenniejsze, że jego autor był naocznym świadkiem i uczestnikiem opisywanych przez siebie wydarzeń. Jednak fakt, że Gajusz Juliusz Cezar to przede wszystkim wódz i najeźdźca, spowodował, iż nie udało mu się, szczególnie w odniesieniu do opisywa‑ nych przez niego wierzeń celtyckich, zachować pełnego obiektywizmu. Szczególnie wyraźnie jest to widoczne we fragmentach tekstu poświęco‑ nych kulturze, życiu codziennemu oraz wierzeniom. Cezarowi nie udało się także uniknąć uproszczeń, np. nazywania bogów celtyckich imionami bóstw rzymskich, co nie odzwierciedla faktycznego układu panteonu ple‑ mion celtyckich zamieszkujących Galię. Jako jeden z pierwszych, autor ów wspomina o wierze Celtów w reinkarnację, co w połączeniu z cechami przypisywanymi dzikowi przez jego wyznawców jest niezwykle istotnym dla badań zagadnieniem. Ważne źródło stanowi także przekaz piszącego w I wieku p.n.e. Diodora Sycylijskiego pt. Βιβλιοθήκη. Autor ten, poruszając liczne kwestie zwią‑ zane z Celtami, wspomina m.in. o tzw. kęsie bohatera, który ściśle wiąże się z omawianą w tej pracy symboliką dzika w kulturze celtyckiej. Z tekstu Diodora dowiadujemy się również o używanych w czasie wojen celtyckich trąbach bojowych. Wskazanie tych instrumentów jest istotne dla opraco‑ 13 wywanego tematu ze względu na, potwierdzone znaleziskami, umieszcza‑ nie na końcu trąb wykutych z metalu łbów dzików. W tekście Diodora poja‑ wia się fragment poświęcony, zauważonej już przez Cezara, wierze Celtów w wędrówkę dusz i możliwość ich ponownego wcielenia się. Interesujący z mojego punktu widzenia jest datowany na 200 rok n.e. tekst Atenajosa noszący tytuł Δειπνοσοφισταί. Autor tego tekstu, podobnie jak Diodor Sycylijski, opisuje celtycki zwyczaj ofiarowania największym bohaterom szynki dzika. Waleriusz Maksymus w ogłoszonej w I wieku n.e. pracy Factorum et dictorum memorabilium libri nonem podał ciekawą, ze względu na badane zagadnienie, informację dotyczącą wiary Celtów w wędrówkę dusz. Wzmianki na temat Celtów, ich zwyczajów oraz wierzeń związa‑ nych z reinkarnacją znajdziemy także u Pomponiusza Meli. Ów piszący w I wieku n.e. geograf rzymski w swoim tekście De Chorographia libri tres zawarł m.in. niezwykle interesujące informacje o druidach. Wśród źródeł pisanych pozytywnie wyróżnia się praca Lukana Bellum Civile. Jako pierwszy podaje on imiona trzech, uznanych przez niego za najważniejsze, bóstw celtyckich: Esusa, Taranisa i Teutatesa. W kontek‑ ście omawianego w pracy tematu bóstwa te są istotne, ponieważ Celtowie wiązali je z dzikiem. Oprócz wspomnianej trójcy bóstw autor ten przeka‑ zuje ciekawe informacje na temat miejsc, w których plemiona celtyckie oddawały cześć swoim bogom. Omawia także kwestię związaną z wiarą Celtów w reinkarnację. Pomocna w moich badaniach była także praca Florusa Epitome de Tito Livio bellorum omnium annorum DCC libri duo, której autor podaje cie‑ kawą informację na temat rodzajów i sposobów składania ofiar przez Cel‑ tów. Wzmianka ta pozwala na określenie sposobów sprawowania kultów przez plemiona celtyckie. Z IV wieku n.e. pochodzi przekaz Ammiana Marcellina Rerum gesta‑ rum libri, zawierający ważne dla badanego zagadnienia informacje doty‑ czące składanych przez Celtów ofiar. Pomocniczą funkcję spełnia, sto‑ sunkowo rzadko przywoływany, tekst Heschiusza. Wprawdzie stanowi ów tekst jedynie „encyklopedyczny” zbiór haseł, jest jednak ważny, przede wszystkim dlatego, że gromadzi materiał pochodzący z wielu prac antycz‑ nych. 14 Na podstawie wspomnianych prac można określić zarys terenów zaj‑ mowanych przez Celtów. Prace te ukazują także przegląd podejmowanych przez plemiona celtyckie działań politycznych oraz ich tradycje, zwyczaje i obrzędy religijne. Analizując przekazy autorów antycznych, należy pamię‑ tać o dużej niechęci, którą żywili w stosunku do Celtów. W związku z tym odnoszące się do nich zapisy trzeba traktować z dużym krytycyzmem, pamiętając, że autorzy przekazywali informacje o wrogu. Odrębny rodzaj źródeł narracyjnych stanowią wspominane już kilka‑ krotnie mity i opowieści celtyckie. Do naszych czasów przetrwały w śred‑ niowiecznych manuskryptach, pochodzących przede wszystkim z Irlandii. Wprawdzie z powodu swego późnego pochodzenia nie mogą być podsta‑ wowymi źródłami dla prowadzonych badań, jednak ze względu na tema‑ tykę nie można o nich nie wspomnieć. Do najważniejszych należy walijski cykl mitologiczny noszący tytuł Mabinogion (1976, 1992, 1993)4. Składa się on z czterech tzw. gałęzi. Dla tematu omawianego w tej pracy istotny jest najstarszy z tekstów tego cyklu, opowiadający o staraniach Kulhwecha, który chciał poślubić Olwenę. Waż‑ nym elementem wspomnianego mitu było polowanie na potężnego dzika Twrch Trwytha. Uczeni dzielą zazwyczaj literaturę staroirlandzką na cztery podstawowe cykle: mitologiczny, ulsterski, feniański oraz historyczny, określany także jako królewski (Dillon, 1946; Carney, 1955; Gantz, 1981). Ze względu na tematykę pracy w kręgu naszego zainteresowania pozostaną pierwsze trzy spośród wymienionych5. Czwarty z nich nie powinien być brany pod 4 W przypadku sag celtyckich konieczne jest korzystanie z więcej niż jednego wyda‑ nia, ponieważ teksty te funkcjonują w kilku wersjach w zależności od rękopisu, w którym się zachowały. W tym przypadku tekst zachował się w dwóch walijskich manuskryptach: Llyfr Gwyn Rhydderch [Biała Księga z Rhydderch], datowanym na ok. 1350 rok, oraz Llyfr Coch Hergest [Czerwona Księga z Hergest], powstałym w latach 1382–1410 (zob. Charles‑ ‑Edwards, 1970: 263–298). 5 Większość wątków zawartych w pierwszych trzech cyklach wywodzi się z najdaw‑ niejszego, pogańskiego dziedzictwa kulturowego Celtów (Lipoński, 1995: 57). Z badań wynika także, iż wątki poszczególnych cykli wykazują istnienie trzech głównych warstw historyczno ‑kulturowych. Pierwszy z wymienionych, cykl mitologiczny, obejmuje naj‑ dawniejszą i najbardziej archaiczną literaturę. W jego skład wchodzą liczne dzieła, z któ‑ rych dla niniejszej pracy istotna jest Lebor Gabála Érenn [Leabhar Gabhála Éireann], 15 uwagę ze względu na fakt, że dotyczy głównie czasów chrześcijańskich. Ponadto jego bohaterami są w większości otoczone legendą postacie uzna‑ wane za historyczne, żyjące w VII–VIII wieku6. Do najcenniejszych źródeł epigraficznych należą inskrypcje zebrane w Corpus Inscriptionum Latinarum, zwłaszcza tom XIII poświęcony napi‑ som inskrypcyjnym z terenów Galii i Germanii. Pozwalają one wychwycić następującą powoli romanizację wierzeń celtyckich, także tych dotyczą‑ cych dzika i bóstw z nim związanych, które zostają połączone z bogami rzymskimi. Cenny jest również wybór inskrypcji zawarty w Inscriptiones Latinae Selectae, a przede wszystkim zamieszczony w nim materiał epigra‑ ficzny dotyczący terenów Galii i Brytanii. Pomocny jest tom VII Corpus Inscriptionum Latinarum prezentujący materiał epigraficzny z terenów Brytanii. Do zbadania kwestii bóstw związanych z dzikiem i pochodzących z terenów Brytanii przydatne są również inskrypcje opublikowane w The Roman Inscription of Britain. kompilacja pieśni dawnych filiów oraz licznych późniejszych uzupełnień. Chociaż treść utworu jest mocno pogmatwana, to jej uważne prześledzenie pokazuje, że może ona sta‑ nowić pewne odzwierciedlenie najstarszych dziejów Irlandii. Dodatkowo, ze względu na omawiany temat, niezwykle ważnym elementem jest występująca w utworze pieśń Ame‑ irgena. Poeta utożsamia w niej swoje istnienie z przejawami otaczającego go świata, mię‑ dzy innymi z dzikiem. Cykl ulsterski opowiada o bohaterskich czynach Conchobara mac Nessy i Wojowników Czerwonej Gałęzi. Żyli oni prawdopodobnie w czasach narodzin Chrystusa. Najbardziej znaną postacią cyklu jest Cú Chulainn. Za powstaniem cyklu w początkach naszej ery przemawiają opisane w nim obyczaje. Pomiędzy nimi a opi‑ sami zwyczajów plemion galijskich dokonanymi przez starożytnych historyków z kręgu kultury grecko‑rzymskiej istnieje wiele podobieństw. Podobne są opisy sposobu walki, uzbrojenia, obcinania głów przeciwnikom. Cykl feniański koncentruje się na osobie Fionna mac Cumhailla i jego towarzyszy, nazywanych „Fianna”. Chronologicznie nie powstał on dużo później od ulsterskiego, z tym że jego bohater żył naprawdę (MacKil‑ lop, 1985), a jego śmierć w 283 roku zintensyfikowała powstawanie podań. W opowieś‑ ciach tego cyklu pojawia się, niezwykle istotna dla tematu pracy, postać Diarmuida oraz wspomniany już dzik z Ben Gulben. Uzupełnieniem historii Diarmuida i dzika jest mit o jego ucieczce z narzeczoną o imieniu Fionna Grainne (Toruigheacht Dhiarmada…), zakończony starciem z dzikiem. 6 Do osób przedstawionych w cyklu królewskim należy m.in. zmarły w 624 roku król Leinsteru Ronan. Wydarzenia z nim związane zrelacjonowane są w opowieści Fin‑ gal Rónáin. 16 Istotną grupą źródeł do badań nad rolą dzika pozostaje szeroko rozu‑ miane mennictwo Celtów. W tego rodzaju materiale badawczym możemy wyróżnić bardzo dużą reprezentację typów i odmian monet pochodzących z różnych terenów znajdujących się pod panowaniem licznych plemion cel‑ tyckich. Na wspomnianych emisjach widnieją ikonograficzne wyobrażenia dzika przedstawianego w różnorodny sposób. Dzikowi towarzyszy zazwy‑ czaj bogata gama symboli, które wskazują na odmienne rodzaje wierzeń oraz kultów. Źródła numizmatyczne są szczególnie cenne ze względu na ich bezsprzecznie celtycką proweniencję. Wprawdzie wiadomo, że część typów monet była inspirowana stylistyką emisji greckich lub rzymskich, jednak Celtowie nie powielali tych wzorów. Można zauważyć pewne wzo‑ rowanie się na rozwiązaniach graficznych monet wspomnianych ludów, ale Celtowie zawierają w nich własną treść, związaną z ideologią propagowaną przez władców w danym okresie. Niezwykle ważnym rodzajem źródeł, pozwalającym na weryfikację innych materiałów, są związane z dzikami „znaleziska archeologiczne” z terenów zajmowanych przez Celtów. Ze względu na definicję tego typu źródeł (Maetzke, 1986: 246–302) będą to z jednej strony wszelkiego rodzaju wytwory celtyckie przedstawiające dzika, takie jak: figurki, naczy‑ nia, a z drugiej strony obiekty nieruchome, jak groby czy oppida. Pierw‑ szą grupę interesujących mnie ze względu na zakres tematyczny pracy znalezisk stanowią różnego typu figurki, rzeźby i płaskorzeźby z moty‑ wem dzika. Bogata ich reprezentacja pochodzi z terenów Brytanii. Drugą grupę znalezisk stanowią wszelkiego rodzaju płaskorzeźby, naczynia i sze‑ roko rozumiana ceramika, na której przedstawione zostały dziki lub sceny z nimi związane. Trzecią grupę źródeł archeologicznych stanowią groby oraz ich wyposażenie. Są to materiały dwojakiego rodzaju: czasami dziki chowano w osobnych grobach, a czasami szczątki tych zwierząt stanowiły część wyposażenia grobów ludzkich. Wśród omówionych źródeł najbardziej przydatne były inskrypcje oraz znaleziska archeologiczne. Znaczna ilość tego materiału badawczego pozwala na jego dokładną analizę. Nie ma także większego problemu z rozróżnieniem znalezisk pochodzących z okresu przed podbojem rzym‑ skim, dzięki czemu mamy możliwość badania „czysto” celtyckich wytwo‑ rów. Istotne uzupełnienie tych źródeł stanowiły przekazy autorów an‑ 17 tycznych, choć obarczone są niestety znacznym subiektywizmem. Cen‑ nym źródłem informacji o wierzeniach Celtów i ich stosunku do dzika są sagi celtyckie. W tym przypadku trzeba jednak brać pod uwagę czas ich powstania oraz wpływ mnichów, którzy je spisali. Stan badań Wśród opracowań poświęconych dzikowi dominują prace, w których omawia się badania oraz zabytki archeologiczne oparte na znaleziskach materialnych związanych z interesującym nas zwierzęciem. Ze względu na znaczenie dzika dla Celtów jest on wspominany w większości opra‑ cowań poruszających problematykę wierzeń oraz życia codziennego, ale informacje na jego temat mają charakter poboczny. Wprawdzie w histo‑ riografii zachodnioeuropejskiej można zauważyć tendencję sięgania do kwestii związanych z symboliką i ze znaczeniem poszczególnych zwierząt w życiu Celtów, brakuje jednak całościowego ujęcia tego tematu. W więk‑ szości prac, w których poruszono zagadnienie dzika w wierzeniach celty‑ ckich, pobieżnie omówiono pojedyncze kwestie dotyczące różnych zwie‑ rząt. Autorzy nie przebadali materiału źródłowego z terenów zajmowanych przez wszystkie trzy grupy celtyckie dla jednego wybranego zwierzęcia. Znaczna część opracowań, do których sięgałam w poszukiwaniu mate‑ riałów na temat dzika, dotyczy znalezisk archeologicznych, numizmatyki, religioznawstwa oraz wierzeń celtyckich. Przydatne, ze względu na oma‑ wiany w pracy temat, były także książki w ogólny sposób przedstawiające kwestie związane z Celtami. Do najciekawszych, a zarazem najwięcej wnoszących do badań nad dzi‑ kiem publikacji należą prace Jennifer Foster. W pierwszej z nich autorka w wyczerpujący sposób omawia znaleziska z terenów Wysp Brytyjskich – 22 brązowe figurki dzików (Foster, 1977a). Pracę tę doskonale uzupełnia druga publikacja Jennifer Foster (1986), poświęcona pojedynczemu zna‑ lezisku grobowemu z Lexden. Ciekawy jest także artykuł na temat brązowej figurki dzika odnalezionej w Guilden Morden (Foster, 1977b). Wspo‑ 18 mniane prace są cenne dla opracowania niniejszego tematu, ponieważ zbierają cały materiał dotyczący znalezisk figurek dzików funkcjonujących w kulturze Celtów grupy północnej, znany do końca lat sześćdziesiątych XX wieku. Wśród prac o znaleziskach i badaniach archeologicznych dotyczących figurek dzików wartościowy jest stosunkowo wczesny, bo dziewiętnasto‑ wieczny, artykuł Edwarda L. Barnwella (1871) poświęcony brązowemu posążkowi z Gear ‑Fawr. Wagę wspomnianego tekstu podnosi fakt, że został on opublikowany niedługo po odkryciu figurki, a więc jest pierwszą pub‑ likacją na temat tego znaleziska. Ciekawych informacji na temat znalezisk grobowych Celtów grupy północnej oraz wyposażenia grobów dostarczają artykuły Iana M.  Steada (1986), Williama Greenwella (1906) oraz Thomasa C. Lethbridge’a (1954). Stanowią one pierwsze publikacje wspomnia‑ nych znalezisk. Z nowszych prac o znaleziskach grobowych zawierających szczątki dzików do szczególnie ciekawych, ze względu na chronologię zna‑ lezisk, należą artykuły Angeli Boyle (2004: 481–485) oraz dra Jeremy’ego Hilla (2002). Wspomniane teksty zostały poświęcone wynikom badań archeologicznych, prowadzonych po roku 2000 w Wetwang Slack i Ferry‑ bridge. Ważną publikacją dotyczącą pochówków dzików na terenach Cel‑ tów grupy wschodniej jest ogłoszona stosunkowo dawno, bo w latach 1933– 1934, praca autorstwa Lajosa Mártona (1933–1934: 128–165). Ze względu na sceny mitologiczne przedstawione na płytach A oraz E kotła z Gundestrup znaczącą rolę w opracowaniu niniejszego tematu, zwłaszcza kwestii dotyczących Celtów grupy wschodniej, będą odgrywały prace i artykuły poświęcone właśnie temu znalezisku7. Podobny rodzaj zabytku oraz fakt, że na nim również uwieczniono dziki, spowodował, że w moich badaniach pomocna była także praca Olego Klindt ‑Jensena poświęcona kotłowi z Brá (Klindt ‑Jensen, 1953). Unikalny charakter zna‑ lezisk z terenów Półwyspu Iberyjskiego sprawił, że ważną rolę w powstawa‑ 7 Na temat kotła z Gundestrup zob. Drexel, 1915: 1–36; Arbman, 1948: 109–116; Bémont, 1979: 69–99; Klindt ‑Jensen, 1961; Olmstead, 1979; Bergquist, Taylor, 1983; Benner Larsen, 1985: 561–574; Bergquist, Taylor, 1987: 10–24; Hachmann, 1990: 568–903. 19 niu niniejszej pracy odegrały publikacje autorów hiszpańskich. Wśród nich bardzo pomocna była publikacja Joaquina Rodriguesa dos Santosa Júniora, w której zawarte zostały informacje na temat niezwykle ciekawego zna‑ leziska z Picote w Portugalii. Na podstawie jego analizy można zakładać, iż w tym miejscu znajdowało się sanktuarium poświęcone Bogu Dzikowi (Santos Júnior, 1963: 396–401). Istotne dla tematu niniejszej dysertacji były prace o granitowych posągach dzików, figurach charakterystycznych dla terenów Półwyspu Iberyjskiego. Spośród nieco starszych prac do naj‑ cenniejszych, ze względu na przedstawiany tutaj temat, należy publikacja Guadalupe Lópeza ‑Montegaudo (López Montegaudo, 1989), w której autor zestawił 280 granitowych posągów z terenów Półwyspu. Najnowszy stan badań został opublikowany w dwóch artykułach Jesúsa R. Alvareza‑ ‑Sanchisa (1993: 157–168; 2003: 346–379). Odrębny rodzaj opracowań w pewien sposób powiązanych z dzikiem stanowią artykuły i katalogi poświęcone mennictwu celtyckiemu. Zajmują one niezwykle ważne miejsce ze względu na bardzo liczną reprezentację monet przedstawiających wyobrażenie dzika. Dla grupy północnej jednym z  najlepszych katalogów jest praca Roberta D. Van Arsdella (1989), w  której autor zebrał monety celtyckie wszystkich typów pochodzące z terenu Wysp Brytyjskich i stworzył z nich logicznie ułożoną całość. Dru‑ gim z katalogów, o którym warto wspomnieć, jest praca Dereka F. Allena (1995) poświęcona monetom celtyckim. Stan badań w tej materii dosko‑ nale wzbogacają artykuły oraz szeroki wybór opracowań (Allen, 1980; Nash, 1987; Creighton, 2000). Problematykę uzupełnia bardzo bogata literatura poświęcona monetom emitowanym przez konkretne plemiona. W opisie mennictwa Celtów kontynentalnych – wśród monet tej grupy najwięcej jest egzemplarzy z dzikami – pomocne są katalogi: Günthera Dembskiego (1998) dla grupy wschodniej oraz stosunkowo stary, ale nadal aktualny l’Atlas de Monnaies Gauloises Henri de La Toura (2000). Interesująca i wciąż aktualna, mimo stosunkowo wczesnej daty wydania, jest praca Paula Jacobsthala (1944). Wspomnianą publikację z powo‑ dzeniem wykorzystuje się w licznych opracowaniach dotyczących kultury i sztuki celtyckiej. Doskonale uzupełniają ją późniejsze teksty przedstawia‑ jące i omawiające nowsze znaleziska (Aubert, 1966; Bain, 1973; Finlay, 1973; Lindgren, 1980; Megaw, Megaw, 1989; Laing, Laing, 1992). 20 Osobny rodzaj opracowań stanowią prace, w których zostały omówione kwestie dotyczące religii i religioznawstwa oraz wierzenia i mitologia celty‑ cka. Należy wspomnieć m.in. książki Georga Dumezila (1924; 1966) oraz Mircei Eliadego (1959; 1961; 1978). Wśród ciekawych publikacji z dzie‑ dziny religioznawstwa trzeba także wymienić prace Bronisława Malinow‑ skiego (1990) oraz Andrzeja Szyjewskiego (2001). Z nowszych publi‑ kacji na czoło wysuwają się prace: Mirandy Green (1989; 1992a; 1992b; 1992c), Hildy R. Ellis ‑Davidson (1988), Jeana Markale’a (1985) czy Anne Ross (1967; 1986a; 1986b). Wymienieni badacze skupiają się przede wszystkim na opisie wierzeń Celtów wyspiarskich i pomijają plemiona znane z kontynentu. Agnieszka Bartnik Moccus A boar in Celt beliefs Summary Celt tribes had a developed system of beliefs. Animals played an important role in Celt cults. A boar was one of the most important animals. Initially, it was worshipped as a manifestation of the forces of nature. Only later, did they begin to worship anthropo‑ morphic gods, a boar being one of their attributes. Celts admired strength, aggression, and fertility of this animal. For that reason they worshipped it as an attribute of a war god. The pictures of a boar were readily placed on weapons, among others, on swords and shields. The figures presenting a boar were a popular decoration of the helmets of Celt warriors. Celts worshipped a boar as a lunar animal. They also believed in its connections to the spirit world. The sagas and Celt stories include numerous supernatural and magic boars coming from the spirit world. The monuments of these animals were placed in necropolies probably to make them perform the function of a psychopomp. Some tribes worshipped a boar because of its connections with fertility cults and the so called annual cycle. The very animals accompanied many gods and goddesses, as well as played a role of sacrificial animals. The cases of boar burials similar to human burials are also known. Unquestionably, boars, irrespective of gender, were one of the most important animals in Celt beliefs and traditions. Agnieszka Bartnik Das Wildschwein im keltischen Volksglauben Moccus Zusammenfassung Keltische Stämme hatten ein ausgebautes Volksglaubenssystem. Eine wichtige Rolle spielten dabei Tiere, von denen eines der wichtigsten das Wildschwein war. Zunächst war der Eber als eine Verkörperung der Naturkräfte verehrt, dann wurden anthropomor‑ phische Gottheiten verehrt, deren Attribut auch Eber war. Die Kelten waren von Kraft, Aggression und Fruchtbarkeit des Tieres gefesselt, deshalb war der Eber von ihnen als ein Attribut der Kriegsgötter verehrt. Ebers Bilder wurden gern an der Waffe, u.a.: an Schwertern und Schutzschilden platziert und Ebers Figürchen dienten oft zur Verzierung der Helme von keltischen Kriegern. Die Kelten hatten das Wildschwein als ein Mondtier angebetet und glaubten an seine Verbindungen zum Jenseits. In keltischen Sagen und Geschichten erschienen zahlreiche übernatürliche, magische, aus dem Jenseits stammende Eber. Ihre Statuen wurden auf den Friedhöfen wahrscheinlich als Psychopompoi (Seelengeleiter) aufgestellt. Manche Stämme verehrten Wildschweine wegen deren Beziehungen zu Fruchtbar‑ keitskulten und zum sog. alljährlichen Zyklus. Diese Tiere begleiteten viele Götter und Göttinnen und dienten als Opfertiere. Es sind solche Fälle bekannt, dass Wildschweine ähnlich wie Menschen begraben wurden. Abgesehen vom Geschlecht gehörten Wildschweine zweifellos zu den wichtigsten Tie‑ ren im keltischen Volksglauben und Brauch. Na okładce brązowa figurka dzika z Neuvy-en-Sullias we Francji Rysunek na podstawie dokumentacji: Barbara Konopka Redaktor: Magdalena Starzyk Projektant okładki: Małgorzata Pleśniar Redaktor techniczny: Małgorzata Pleśniar Korektor: Mirosława Żłobińska Skład i łamanie: Bogusław Chruściński Copyright © 2012 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208 ‑6336 ISBN 978 ‑83 ‑226 ‑2033 ‑5 (wersja drukowana) ISBN 978‑83‑8012‑499‑8 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40 ‑007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e -mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 10,75. Ark. wyd. 9,5 Papier offset. kl. III, 90 g Cena 12 zł (+VAT) Druk i oprawa: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski, J. Zamiara ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław „[...] Wtedy Cú Chulainn uleg³ wielkiej deformacji, tak ¿e sta³ siê przera¿aj¹- cy, wielokszta³tny, dziwny i nie do po- znania. Ca³e jego cia³o zadr¿a³o jak drzewo w wartkim nurcie lub sitowie w strumieniu. Ka¿da koñczyna, ka¿dy staw, ka¿dy koniec i ka¿dy jego cz³onek od stóp do g³ów. Dokona³ szaleñczego wyczynu – kontorsji ze swoim cia³em wewn¹trz skóry. Jego stopy, golenie i kolana odwróci³y siê do ty³u. Jego piê- ty, ³ydki oraz zadek przesunê³y siê do przodu. Œciêgna jego ³ydek przesz³y na przód jego goleni, a ka¿dy du¿y okr¹g³y wêze³ by³ wielki jak piêœæ wojownika. Œciêgna jego g³owy naci¹gnê³y siê do jego karku i ka¿de wielkie, niezmie- rzone, rozleg³e, niedaj¹ce siê obliczyæ jak okr¹g³a kula, tak wielka jak g³owa miesiêcznego dziecka. Potem jego twarz sta³a siê czerwon¹ jam¹. Wessa³ jedno ze swoich oczu w g³¹b czaszki tak g³êboko, ¿e dziki ¿uraw z trudem siêgn¹³by go, by wyci¹gn¹æ z boku jego czaszki, tak by wróci³o na jego policzek. [...] Jego usta zosta³y przekrêcone prze- ra¿aj¹co […]”. (Táin, 2243–2278, t³umaczenie Agnieszka Bartnik) Cena 12 z³ (+ VAT) A g n i e s z k a B a r t n i k M O C C U S . Agnieszka Bartnik MOCCUS Dzik w wierzeniach staro¿ytnych Celtów i D z k w w Agnieszka Bartnik – doktor nauk hu- manistycznych, pracownik Zak³adu Historii Staro¿ytnej. Zajmuje siê te- matyk¹ celtyck¹. Jej zainteresowania naukowe oscyluj¹ wokó³ zagadnieñ zwi¹zanych z wierzeniami oraz rol¹ zwierz¹t w kultach celtyckich. Obecnie g³ównym tematem swoich badañ uczyni³a szeroko rozumiane mity i mi- tologiê celtyck¹, przede wszystkim oryginalne sagi i opowieœci celtyckie przedstawiaj¹ce historie ¿ycia bogów oraz najwiêkszych herosów Irlandii. Efektem najnowszych badañ Autorki jest artyku³ opublikowany w „Symbo- lae Philologorum Posnaniensium Grecae et Latinae” dotycz¹cy irlandz- kiego utworu Cath Catharda. i e r z e n i a c h s t a r o ¿ y t n y c h C e l t ó w ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-499-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Œl¹skiego Katowice 2012
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Moccus. Dzik w wierzeniach starożytnych Celtów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: