Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00299 005353 12767193 na godz. na dobę w sumie
Moda: model(ka) i czytelnicy. O ikonicznych reprezentacjach w kulturze - ebook/pdf
Moda: model(ka) i czytelnicy. O ikonicznych reprezentacjach w kulturze - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 336
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8156-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Tytuł monografii Moda: model(ka) i czytelnicy. O ikonicznych reprezentacjach w kulturze wskazuje na ścisłą relację pomiędzy modą jako fenomenem kulturowym a modelem jako kulturowym wzorcem poznawczym. Dzięki temu Czytelnik otrzymuje bogate, „gęste” opracowanie ukazujące swoisty splot wątków tworzonych w obrębie omawianego zagadnienia, a także może spojrzeć na modę jako „całościowe zjawisko społeczne” w rozumieniu M. Maussa, przekraczając tym samym wąską definicję kultury, w ramach której moda zazwyczaj jest określana. Monografia stanowi oryginalne ujęcie problemu, proponuje też ciekawą i zróżnicowaną perspektywę poznawczą. Z pewnością dużym atutem książki jest zestawienie tekstów autorów zagranicznych i polskich, co pozwala przy okazji na przekrojowy ogląd współczesnej humanistyki. Moda nie jest tu sprowadzona jedynie do roli manekina, to raczej – pozostając w kręgu tej metaforyki – swoisty wybieg, pozwalający zaprezentować kulturowe modele w aktualnym kontekście i uchwycić ich dynamikę.
Z recenzji dr. hab. Marka Pacukiewicza (UŚ)
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Moda: model(ka) i czytelnicy O ikonicznych reprezentacjach w kulturze fot. TOMASZ_WYSOCKI Z CYKLU: RETURN TO EDEN, #3 Model: Klaudia Townsend Projekt ubrań: Marta Hankus Wizaż: Ania Jagielska, Studio Cynamon www.wysockiphotography.com 5 1 0 2 ź d ó Ł pod redakcją: Mariusza Gołąba i Natalii Schiller Moda: model(ka) i czytelnicy O ikonicznych reprezentacjach w kulturze a Moda: model(ka) i czytelnicy O ikonicznych reprezentacjach w kulturze REDAKCJA: Mariusz Gołąb, Natalia Schiller Uniwersytet Łódzki Instytut Kultury Współczesnej Katedra: Teorii Literatury Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera w Łodzi Wydział Operatorski i Realizacji Tv Katedra: Fotografii Akademia Sztuk Pięknych im. Wł. Strzemińskiego w Łodzi RECENZENT: Marek Pacukiewicz Projekt graficzny, skład i łamanie: Bogusław BonusDeLuxe Jaworski Złożono krojem: Charter Projekt graficzny broszury Murality: Bogusław B. Jaworski na podstawie fot. Marty Filipek © copyright by Uniwersytet Łódzki – Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015 © copyright for this edition by Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT, Łódź 2015 © copyright for this edition by Akademia Sztuk Pięknych w Łodzi, Łódź 2015 ISBN Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego 978–83–8088–155–6 e-ISBN: 978–83–8088–156–3 ISBN Wydawnictwa Biblioteki PWSFTviT 978–83–65501–02–8 ISBN Akademii Sztuk Pięknych im. Wł. Strzemińskiego w Łodzi 978–83–65403–13–1 Wydanie I. W.07228.15.0.K Ark. druk. 21,0 Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90–131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Wydawnictwo Biblioteki Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej 90–323 Łódź, ul. Targowa 61/63 www.filmschool.lodz.pl ksiegarnia.filmschool.lodz.pl e-mail: wydawnictwo@filmschool.lodz.pl tel./fax (42) 634 58 70 Akademia Sztuk Pięknych im. Wł. Strzemińskiego w Łodzi 91–726 Łódź, ul. Wojska Polskiego 121 www.asp.lodz.pl Na okładce: fotografia Tomasza Wysockiego z cyklu: Return to Eden, #3 Na stronach tytułowych rozdziałów wykorzystano fotografie studentów i absolwentów Fotografii PWSFTviT w Łodzi Spis treści Mariusz Gołąb, Modne obrazy tekstów – Wstęp s. 7 — 13 R / I Moda I znak — czytanIe kultury Efrat Tseëlon Modele przejścia: o przeobrażeniach kuturowej roli modelki s. 16 — 25 Anna Gomóła Sieci wyobrażeniowe – pomiędzy kulturą i człowiekiem s. 26 — 33 Yuejin Liu Tradycja Zuotu Youshi w kulturze i życiu społecznym Chin s. 34 — 45 Jakub Dziewit Od „Powiększenia” M. Antonioniego do serwisu Maxmodels. Fotografia mody jako pole analizy narzędziowych uwarunkowań kultury s. 46 — 57 R / II FIgury, FantoMy, wIzerunkI Xifang Zhao Obecność i nieobecność statuy Konfucjusza na placu Niebiańskiego Spokoju s. 60 — 71 Dorota Sak Transformacja sylwetki damskiej w modzie okresu PRL na podstawie analizy materiału tekstowego i fotograficznego zawartego w kwartalniku „Moda” s. 72 — 83 s. 4 — 5 Marianna Michałowska Artystka jako modelka, modelka jako manekin – o jednej fotografii Claude Cahun s. 84 — 97 Katarzyna Witas Lalka w wielkim świecie mody s. 98 — 107 R / III Ciało jako narraCja Maxine Leeds Craig Tańczący prezydenci s. 110 — 119 Anna M. Zarychta Jak działają na nas rozwiane, długie włosy? Analiza wybranych okładek magazynów dla kobiet w świetle badań kulturowych i neuroestetyki s. 120 — 135 Martyna Nawrocka Moda i ciało jako elementy konstruowania tożsamości w perspektywie posthumanizmu s. 136 — 145 Aleksandra Ciejka Modne ciało na przestrzeni wieków. Kulturowa analiza figury modelki s. 146 — 159 Natalia Schiller Modelka jako post, modelka jako karnawał – o resakralizacji ciała w kulturze ponowoczesnej s. 160 — 173 Spis treści R / IV Przestrzeń eksPresji Susan B. Kaiser Miejsca mody a usytuowanie podmiotu s. 176 — 191 Adrianna Grudzińska-Pham Trzecia płeć mody s. 192 — 203 Urszula Konarska, Maria Pawlicka Anima czy Animus? Problem płci w cosplayu s. 204 — 223 Iwona Jastrzębska-Puzowska Hobo, boho, grunge – od antyestetyki i kontestacji do „targowiska próżności” s. 224 — 229 Natalia Rezmer-Mrówczyńska Ciało i widowisko. Od ekspresji nagości do trashion s. 230 — 243 Tomas Pabedinskas Moda jako wyraz tożsamości na scenie subkultury s. 244 — 253 R / V czytanIe obrazów Joanna Ślósarska Triksterowski strój Anny Phreedom Messenger s. 256 — 263 Weronika Witosław Semantyka kobiecego stroju w poezji polskiego baroku s. 264 — 273 Mariusz Gołąb Kobiety, narracja i rzeczy naturalne czy rzecz natury? s. 274 — 301 Shoutong Zhu Nośnik, styl, media: historyczna interpretacja kulturowych norm dramatu s. 302 — 315 Mariusz Bartosiak Dynamika praktyk mody jako performansów kulturowych s. 316 — 325 Indeks nazwIsk s. 327 — 335 Modne obrazy tekstów – Wstęp Pojęcie mody, które łączy rozważania książki, wyznaczają rejestry tekstu i obrazu, reprezentując dwa typy dopełniających się doświadczeń kulturowych. Moda otwiera pole interpretacji, a równocześnie jest przez oba terminy określana. Samo pojęcie „mody” w znaczeniu sztuki ubioru wydaje się samowystarczalne. Pozbawione dodatkowych określeń doprecyzowujących jego zakres znaczy właśnie tyle, co styl ubioru, o ile nie staje się „modą na coś”. Prace zgromadzone w obecnym tomie pozwalają przyjrzeć się wieloznaczności tego zjawiska, uwikłanego w inne, by nie powiedzieć – wszelkie, aspekty kultury, od ludzkiej cielesności przez sztukę wytwarzania obrazów po literaturę i społeczne aspekty przestrzeni publicznej jako widowiska. Te uniwersalne aspiracje znalazły odzwierciedlenie w teorii Rolanda Barthesa, który porównał modę do sys- temu języka, wyróżniając jej znakowe signifiant i signifié, a więc do medium zdolnego opisywać świat i kształtować kulturowe znaczenia1. Moda, należąc do kultury masowej, stała się dogodnym i inspirującym pretekstem, by ujawnić podobieństwa między sło- wem i obrazem2. Sama, jak dowodzą tego współczesne pokazy mody, chce być literacką i wyreżyserowaną teatralną opowieścią. Moda działa w warunkach lektury i interpretacji czytelników/widzów. Z tych wstępnych założeń wynikają dalsze konsekwencje semantyki Mody, wskazując na jej modalność i wszechobecność (może być na każdą okazję i odpowiadać każdemu miej- scu, por. S. B. Kaiser). Jedną z nich jest funkcja odbiorcy uczestniczącego w procesie tworzenia. Problem ten znalazł wyraz w artykułach poświęconych performatyw- nym aspektom mody i kształtowanym przez nie relacjom między podmiotowym wizerunkiem a przestrzenią publiczną (M. Bartosiak, M. L. Craig, U. Konarska i M. Pawlicka, T. Pabedinskas, N. Rezmer-Mrówczyńska). Kolejny aspekt to „popularność” mody jako czynnika organizującego warunki interpretacji zjawisk życia publicznego. Ten zakres pojęcia zbliża Modę do zagadnień opisywanych w ramach badań kulturowych i zwrotu ikonicznego. Moda jest w tym znaczeniu zjawiskiem znakowej świadomości kulturowej, posiadającym własną retorykę, której charakterystyczne działanie przejawia się w łączeniu wizualnych i słownych aspektów przekazu. Moda jako tekst i widowisko posiada własnego czytelnika-widza. Domaga się jednak także obecności aktora-boha- tera. Morfologiczna gra sugerowana przez tytuł książki nasuwa pytania o wzajemne relacje między „modelem” i „modelką”. O ile pojęcie modelu wydaje się bardziej ogólne i powszechnie obowiązujące np. jako standard lektury oraz ideologicznej interpretacji 1 R. Barthes, System mody, przeł. M. Falski, Kraków 2005. 2 O relacjach między obrazowym medium mody a poziomem językowej syntagmy por. ibidem. s. 6 — 7 świata (por. X. Zhao i inni), o tyle „modelka” w tym zestawieniu przyjmuje formę elementu zmiennego, poddawanego deformacji i przemieszczeniom semantycznym w zależności od oczekiwań i tendecji kultury oraz... modeli mody (A. Ciejka, W. Witosław, D. Sak, A. Grudzińska). Moda od początków XX wieku poszukuje inspiracji pośród różnych dziedzin kultury, w tym muzyki, malarstwa, literatury czy architektury, będąc komentarzem tradycji oraz aktualnych tendencji życia społecznego (I. Jastrzębska-Puzowska, N. Rezmer, M. Pawlicka i U. Konarska oraz inni). Modelce zaczyna się przypisywać bardziej odpowiedzialne artystycznie funkcje, traktując ją jako reprezentantkę okre- ślonej formuły kulturowej. Modelka staje się „modelem” kulturowym, który ma zostać przyporządkowany określonym okolicznościom performatywnym. A to sprawia, że odzyskana tożsamość i uwolnienie zawodu modelki z XIX-wiecznej ambiwalencji ponownie przyjmuje postać artystycznej i kulturowej instrumentalizacji (E. Tseëlon). Modelka dzisiaj to także symboliczne ujęcie cielesnych ekstensji związanych z eksperymentami posthumanizmu, których z jednej strony skrajnym, a z drugiej „tradycyjnym” pomysłem są próby zastąpienia jej obecności przy pomocy lalek czy robotów (K. Witas, M. Nawrocka). Zamiana ról w erze widowiska, które odsuwa w przeszłość erę nośnika, o czym pisze Shoutong Zhu, jest niebezpieczna, ponieważ sami jako aktorzy zaczynamy uczestniczyć w produkcji obrazów, co już wcześniej podkreślała Susan Sontag, widząc w tym procesie konsumpcyjne funkcje rozwiniętych społeczeństw3. Jeśli tak, to dla kogo w takim razie te obrazy są przeznaczone? Tu po raz kolejny powraca wynalazek fotografii, a jej związek z kulturą mediów tłumaczy nadprodukcję obrazów (J. Dziewit). Dla Rolanda Barthesa było to medium, które nie pozwala oddzielić od siebie znaczonego od znaczącego, kładąc nacisk na chwilę oraz intensywność przeżycia4. W podobnym kierunku zmierzają też rozważania Anny M. Zarychty, która zwraca uwagę na zawie- szenie różnicy między image a picture dla fotografii. To charakterystyka metafory, której działanie podkreśla w swoim artykule Susan B. Kaiser. W metaforycznych problemach związanych z wyodrębnieniem znaczącego widać podobieństwa do „fotoliteratury” François Soulages’a, dla którego trzecią drogą współczesnej fotografii jest interakcyjne połączenie obrazu i tekstu w jedną całość artystyczną5. Posthumanizm jako „doskonalenie ludzkiego ciała” (M. Nawrocka). Z takiej definicji wyłania się obraz ciała, którym można sterować. Umocniona zostaje tym samym opozycja między podmiotowo rozumianą cielesnością Leib a wyodrębnianym i dostrzeganym pośród przedmiotów materialnych Körper – obrazowym signifiant ludzkiej tożsamości. Jak twierdzi Gerd Haeffner, obecność obu pojęć jest zawsze 3 Por. S. Sontag, Świat obrazów, [w:] O fotografii, przeł. S. Magala, Kraków 2009, s. 161–191. 4 Por. R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Warszawa 2008. 5 Por. F. Soulages, Estetyka fotografii, przeł. B. Mytych-Forajter, W. Forajter, Kraków 2012. współzależna, a pojęcie Leib zawsze skryte w Körper6. Trudno z tego powodu mówić o absolutnym kartezjańskim dystansie do własnego materialnego ciała (Körper) jako sprawnie działającej maszyny. Przeszkodą na tej drodze jest chociażby samo doświad- czenie cierpienia7. Zmianą, jaką niósłby ze sobą posthumanizm byłoby ujawnienie tej różnicy, skrytej w metaforycznej zależności przez tradycję humanizmu. Ciało tak rozu- miane byłoby obecnie jedną ze zmiennych form tożsamości. Widać tu podobieństwo do wizerunku fotograficznego Claude Cahun, na który wskazuje Marianna Micha- łowska. Bezpośrednia ingerencja wobec ciała ma działać tak, jak zabiegi artystyczne fotografii czy szerzej, sztuki. Ciało zaczyna więc być w tej perspektywie postrzegane jako kolejny element zapośredniczenia, kształtując społecznie przyjętą współcześnie za sprawą mody strategię wymiany wizerunków. Sytuacji tej wymiany i kreowania własnej(-ych) tożsamości, którą na przykła- dzie Cahun obserwuje Michałowska, odpowiada kulturowa tendencja opisana przez Sontag. W ślad za jej uwagami o produkcji obrazów pojawia się jednak obawa utraty zdolności świadomego rozpoznawania funkcji percepcyjnego doświadczenia i zaufa- nia do naszych zmysłów. Powraca tym samym ponownie i niezauważenie sytuacja kartezjańskego dualizmu poddana krytyce przez ponowoczesność. Oddalamy się od źródeł estetyki jako nauki o zmysłach, o potrzebie mentalnego wytwarzania obra- zów: tworzenia sztuki, a jednocześnie odpowiedzialności za percepcyjną „machinę” naszego ciała (M. Gołąb). Konflikt ten uświadamia także, jak wyodrębniony przez kulturę fikcjonalny świat wytworów wyobraźni jest bliski naszemu fizykalnemu dośwadczaniu świata przez ciało. Kulturowa nisza sztuki pozostawała dotąd nieza- grożona, obie – sztuka i ciało współegzystowały oddzielone, udzielając sobie źródła inspiracji, czego przykładem pozostaje przestrzeń mody. Wspomniane wyżej niebezpieczeństwa ujawniają się w procesie niszczenia sieci wyobrażeniowych, obserwowanym z antropologicznej perspektywy przez Annę Gomółę. Problem nieograniczonego przyrostu wizerunków fotografii śledzi we wspomnianym już artykule Dziewit, dla którego punktem wyjścia oraz inspira- cją, podobnie jak dla Julia Cortazara, stała się fotografia (opowiadanie Babie lato i adaptacja filmowa Powiększenie M. Antonioniego). Podobny problem pojęciowego wymieszania obrazu i oderwanych od niego pojęć o wyraźnej kulturowej tradycji obserwuje na przykładzie figury modelki także Natalia Schiller. W tym samym tonie utrzymany jest historyczny przegląd różnych aspektów tego pojęcia przedstawiony przez Efrat Tseëlon. W artykułach Tseëlon i Schiller widać stopniowy proces two- rzenia odcieleśnionego konstruktu kultury, efektu socjologicznie uwarunkowanego porządania, kultu piękna określonego już jednak coraz wyraźniej przez mechanizm W. Szymona OP, Kraków 2006, s. 110–115. 6 Por. G. Haeffner, Dwustronność ciała, [w:] idem, Wprowadzenie do antropologii filozoficznej, przeł. 7 Por. ibidem. s. 8 — 9 urynkowienia medialnych informacji i kształtowanych przez nie ikonicznych wzorów, grających na tęsknocie za odległym pojęciowym ideałem potwierdzonym w obrazie. Obserwowanym tu tendencjom odpowiada pogląd Hansa Beltinga na temat iko- noklastycznego oderwania pojęcia od przedmiotu, które dokonało się w renesansie8. Teraz jednak ta zmiana jest wygodnym narzędziem przemysłu obrazów, który niezaspokojone pragnienie źródłowego sensu wizerunku zamienia w nadproduk- cję obrazów, pozbawionych możliwości ucieleśnienia. Ciało człowieka było dla tego pragnienia najbliższym antropologicznie sensotwórczym układem obrazów. Na tym podstawowym doświadczeniu opiera się proces wytwarzania pojęć w for- mie językowych katachrez. Przyjmując uwagi Haeffnera, można prześledzić relacje między potrzebą sen- sorycznego zaangażowania a wyzwaniami współczesności, między cierpieniem a kulturową podstawą zmian obrazowych. Cierpienie w tej sytuacji to stan doznawany przez człowieka wobec modelu, a modelki wobec bycia modelem dla estetycznych uzurpacji społeczeństwa. Posthumanizm w jego technicznej perspektywie zaczął się już wcześniej, tzn. nie od hybrydalności podmiotu (android), ale od chwili sztucz- nego zamrożenia ideału estetycznego w roli modelki (por. artykuły zgromadzone w tomie). Tak rozumiana doskonałość ujawniałaby podobieństwa do linearnego spo- sobu myślenia, które Rudolf Arnheim przeciwstawia myśleniu wzrokowemu9. Jego zdaniem linearność ma wtórny charakter wobec myślenia wzrokowego. Linearność jest cechą języka, który utwierdza w kulturze wybrany model organizacji obrazo- wej. Powstająca w ten sposób struktura pojęciowa ma zawsze charakter redukcyjny. Oparte na niej schematy myślenia są uboższe i kreacyjnie „jałowe” wobec myślenia wzrokowego, które daje możliwość tworzenia bogatszych struktur stereoskopowych10. Dokonując tego rozróżnienia, Arnheim wskazuje tym samym na uprzednią wobec myślenia językowego (linearnego) funkcję myślenia wzrokowego oraz jego wartość jako pierwotnego pola kombinacji semantycznych. Teoria ta pozwala rozumieć obrazy jako wytwory podstawowych zdolności sensorycznych człowieka, których ślad pozo- staje jednak w selektywnych strukturach języka, uprzywilejowanych przez kulturę. Podobne znaczenie mają też uwagi Zarychty poświęcone neurosemiotycznej inter- pretacji obrazów. W obrazach języka ujawniają się zatem ślady pierwotnych operacji kreacyjnych w postaci wybranych struktur doświadczenia utrwalonego przez kulturę. Wizerunek modelki nie byłby w tej sytuacji niczym innym jak jednym z utwierdzonych w kulturze modeli myślenia językowego, w którym uprzywilejowany został pewien typ linearnej struktury. Powstała ona w drodze selekcji elementów uprzedniego i szerszego pola kreacyjnego opartego na doświadczeniu wzrokowym. 8 Por. H. Belting, Obraz i kult, Historia obrazu przed epoką sztuki, przeł. T. Zatorski, Gdańsk 2010. 9 Por. R. Arnheim, Myślenie wzrokowe, przeł. M. Chojnacki, Gdańsk 2011. 10 Por. ibidem, s. 267–273. Właściwy kierunek posthumanizmu wiązałby się zatem nie tyle z hybrydalnością czy mechanicznym udoskonaleniem ciała, co z otwarciem na nowe struktury obra- zowe, nie opisane w modelu zakodowanym przez artystyczną tradycję renesansu. W tym rozumieniu posługujemy się jedynie grupą kategorii estetycznych ukształto- wanych w pewnej epoce, utrwalonych następnie w linearnych strukturach języka, które wymownie zużyły się w konfrontacji z naszym współczesnym doświadczeniem sensorycznym. Dodatkowym uzupełnieniem opisu Arnheima są przytoczone uwagi Beltinga o wpływie ikonoklastycznych tendencji, które pojawiły się w renesansie wraz z ruchami reformacji11. Renesans to także czas kształtowania nowych modeli języka, opartych na odmianach narodowych i różnych rejestrach lokalnych wobec panującego ośrodka kultury – wyzwolenie odmian dyskursywnych ostatecznie oka- zało się po wiekach utrwaleniem jednego modelu odziedziczonego po tym okresie, związanego z wpływem „tego” humanizmu. Przykład ten pokazuje, jaki wpływ mogą mieć estetyczne tendencje, uznane za neutralną dziedzinę sztuki, na sposoby „niees- tetycznego” myślenia o świecie. Co za tym idzie, jak myślenie wzrokowe potwierdza swoje uprzednie działanie nie tylko wobec sztuki, ale także organizuje linearne struktury myślenia językowego. Jego przykładem mogą być przemiany literatury wpisane w antropologiczny układ zależności między pierwotną oralnością Waltera Onga i wtórną oralnością Erica A. Havelocka. Obecnie jednak należałoby uzupełnić model tych przemian, wskazując dodatkowo na ich źródła w postaci „pierwotnej wizualności”12. Jej następstwem są formuły oralne, wskazując na moment, w którym to, co żywiołowo obrazowe łączy się z linearnością języka (opowieści) i poświadczone zostaje w metaforach, społecznej potrzebie unaoczniającej obecności retorów wraz ze szczególnym przykładem w postaci ekfraz Filostrata. Strój tworzy relacje między tożsamością a przestrzenią obrazową, tzn. obrazy ustanawiają przestrzeń, wydobywają różne dziedziny kultury jako konteksty akty- wizowane przez podmiot i są z nim powiązane, pełniąc funkcję komentarza wobec tożsamości podmiotu. W tekście Joanny Ślósarskiej te powiązania są tym bardziej wymowne, bo odsyłają do trzech przestrzeni: wirtualnej rzeczywistości obrazów oraz rzeczywistości, o której integralność walczy bohaterka, a także trzeciej, sym- bolicznej sfery, która ujawnia się za sprawą kulturowych aluzji związanych z jej postacią. Podejmowane przez bohaterkę Hala Duncana próby uwolnienia świata od mistyfikacji oparte zostały na antropologicznej kompozycji cech mitycznych. Jej porządkujące działania wobec obrazów wpisane zostały przez autora w układ nar- racyjnej kompozycji jako podstawa interpretacyjna tekstu. Kto wie, czy podobnie 11 Por. Belting, Obraz i kult…, op.cit. 12 Na temat teorii W. Onga i E. A. Havelocka por.: W. Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przekład i wstęp J. Japola, Lublin 1992; E. A. Havelock, Muza uczy się pisać. Rozważa- nia o oralności i piśmienności w kulturze Zachodu, przekład i wstęp P. Majewski, Warszawa 2006. s. 10 — 11 s. 10 — 11 zgromadzone w obecnym tomie rozważania o różnorodnym zestawie odwo- łań kulturowych nie mogłyby stać się punktem wyjścia do opisu ujawnianych współcześnie w grze mody, przestrzeni i tożsamości, „modnych” i kulturowo produk- tywnych światów, powiązanych ukrytą siecią podobieństw opartych na wspólnej logice obrazów (?). Powraca pomysł Northropa Frye’a, by fikcjonalne opowieści pod- dać typologii poprzez ocenę zwiazanych z nimi obrazowo-narracyjnych rekwizytów; od faktów najprostszych, jakimi są modne i płynne zjawiska symbolicznych strategii antropologii codzienności Michela de Certeau, a kończąc na posthumanistycznych, cyfrowych ekstensjach. W obecnej chwili mamy jednak do czynienia z projektem rozcią- gniętym także na to, co chcielibyśmy nazwać realnym13. Zadanie to o tyle niebezpieczne, że stajemy w sytuacji Anny Freedom Messenger czy Actona, Currera i Ellisa Bellów, podejmując heroiczną pracę o przywrócenie pierwotnej jedności obrazu i znaczenia w deiktycznym geście pewności, że wskazane przez nas „To” jest fundamentem uznanym przez podmiot za podstawę jego egzystencji. Zadanie o tyle trudne, że nasze obecne doświadczenie wiąże się z wchłonięciem do tej postulowanej typologii także granicy między obrazem a rzeczywistością. Pojawia się wobec tego pytanie, w jakiej formie zacho- waliśmy doświadczenie poprzedniej, przyrodniczej tradycji XIX wieku (?). Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że w tej sytuacji ustanowiony parergon ramy obrazu zawłaszcza także sytuację obserwatora, usuwając granicę między phantasma a rzeczywistością, ponieważ należymy, jak twierdzi Shoutong Zhu, do kultury „widowiska widzów”. Zaprezenotwane w tomie prace nie dają gotowych odpowiedzi, zderzają jednak pojęciowe tradycje i ich obrazy, próbując na jednym biegunie przedstawić trwałość sieci wyobrażeniowych i związane z nimi antropologiczne źródła kultury, a na dru- gim posthumanistyczne zagubienie między źródłową funkcją ciała, które samo miało przywracać pewność i godność wyobrażenia, a „pracą obrazów” uruchomioną w pono- woczesności. Doświadczenie współczesności dostarcza uzasadnionych podstaw dla tej aluzji, przywołującej Pracę snu Zygmunta Freuda, którego dzieło było obok „prac” Ferdynanda de Saussure’a jedną z głównych inspiracji formujących w XX wieku proces odkrywania własnej tożsamości nowoczesnej humanistyki. Po jednej stronie mamy więc obrazowe Tu a po drugiej tekstowe Shu (por. Y. Liu) europejskej świadomości XX i początku XXI wieku, które połączone w jedno pojęcie Tushu stają się księgą. Mariusz Gołąb 13 Por. H. Foster, Powrót realnego. Awangarda u schyłku XX wieku, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków 2010. Książka jest zbiorem prac zaprezentowanych na konferencji pod tym samym tytułem, zorganizowanej w dniach 22–24.10.2014 przez Katedrę Teorii Literatury Insty- tutu Kultury Współczesnej Uniwersytetu Łódzkiego przy udziale ASP im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi oraz Szkoły Filmowej w Łodzi. Miejscem obrad i wydarzeń towarzyszących konferencji było MS2 oraz łódzka Manufaktura. Organizatorzy składają serdeczne podziękowania za pomoc w przygoto- waniu konferencji oraz wydarzeń towarzyszących: Miastu Łódź Firmom: Biliński Textile Print Kawiarnia Awangarda Nordyński. Autoryzowany Koncesjoner Peugeot Olejnik S. C. Ptak S.A oraz Ptak Fashion City Studio Kolor Panu Jerzemu Czubakowi Partnerom: Archiwum Państwowemu w Łodzi Charlie Outside Come On Institute Fashion Philosophy Fashion Week Poland Manufakturze Muzeum Fabryki MS2 Polskiemu Towarzystwu Inicjatyw Twórczych Skupowi Kultury Właścicielowi pałacu Kerna Współorganizatorom: Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi s. 12 — 13 R / I Moda i znak — czytanie kultury 14—57 fot. TOMASZ_WYSOCKI RETURN TO EDEN#1 Model: Klaudia Townsend Projekt ubrań: Marta Hankus Wizaż: Ania Jagielska, Studio Cynamon www.wysockiphotography.com s. 14 — 15 Efrat Tseëlon* 16—25 Modele przejścia: o przeobrażeniach kuturowej roli modelki Wydział Teorii Mody Uniwersytet Leeds / Wielka Brytania *Redaktor naczelna „Critical Studies in Fashion Beauty” Modelka stanowi decydujące ogniwo w mechanizmie przemysłu mody. Stworzona przez modę i na jej potrzeby uosabia wszystkie sprzeczności branży wiecznie rozdartej między komercją a twórczością, będąc jednocześnie zaangażo- waną w pełnoetatową produkcję obrazów. Historyczne, ekonomiczne i socjologiczne analizy postaci modelki rozpatrują przedmiot badania jako gotowy element maszynerii systemu mody lub, szerzej, systemu konsumpcji1. Kwestionując takie podejście, w niniejszym artykule postaram się nakreślić kilka tropów, które sięgają do głębszego znaczenia modelki we współczesnej kulturze. Modelka jest figurą, która łączy kilka kulturowych dyskursów. Wyróżniam trzy stadia jej rozwoju: 1. Stadium lalki; 2. Stadium marionetki; 3. Stadium muzy. Zacznę od scharakteryzowania stadiów rozwoju idei modelki. Stadium Okres Okres rozwoju feminizmu Oś władzy Lalka XIX wiek Walka o emancypację – faza aktywizmu Marionetka XIX wiek – lata 80. XX wieku Powojenna negocjacja władzy Kontrnatarcie: redefinicja kobiecości i druga fala feminizmu Muza Od lat 90. XX wieku do dziś Kapitalizm przesuwa horyzont konsumnckiej niepewności. Postfeminizm Od zniewolenia do pierwszych swobód Powojenne odwrócenie ról i następujące po nim wyzwolenie umysłu: zdobywanie świadomości Iluzja wyboru Oś ucisk – swoboda Ucisk Oś statusu Tradycyjny system klasowy Emancypacja Merytokracja: pochód kultury przedsiębiorców Dobrowolna uległość Kultura celebrytów zastępuje arystokrację 1 Por. J. Entwistle, The Aesthetic Economy: The Production of Value in the Field of Fashion Modeling, „Journal of Consumer Culture” 2002 nr 2(3), s. 317–339; J. Entwistle, The Aesthetic Economy of Fashion: Markets and Value in Clothing and Modelling, Oxford 2009; J. Entwistle, A. Mears, Gender on Display: Performativity in Fashion Modelling, „Cultural Sociology” 2013 vol. 7, nr 3, s. 320–335, C. Evans, The Mechanical Smile: Modernism and the First Fashion Shows in France and Amercia, Yale 2013, E. Wissinger, Modeling Consumption: Fashion modeling work in contemporary society, „Journal of Consumer Culture” nr 9 (2), 2007, s. 273–296. s. 16 — 17 R / IModa i znak — czytanie kultury Stadium lalki Modelkom przypisywana jest pasywna rola obiektu. W XIX wieku ich funkcję pełniły bezimienne ekspedientki, które zgadzały się pozować do zdjęć wykorzystywanych następnie przez ilustratorów magazynów o modzie, a ze względu na przekonanie, że zarabiały ciałem, ich dodatkowe zajęcie było postrzegane jako rodzaj hańbiącej profesji. W toku ewolucji, od pierwszego do trzeciego stadium rozwoju, modelka prze- szła drogę od pozbawionego twarzy przedmiotu do unikalnego podmiotu, od niskiego statusu do statusu gwiazdy, od bycia elementem detalicznego handlu i marketingu do kreowania wizerunku marki, od tego, co „rzeczywiste” do tego, co w sferze pra- gnień. Modeling – dawniej zajęcie anonimowe, zakulisowe i poniekąd uwłaczające, dziś świeci jasnym blaskiem kultury celebrytów (z supermodelką rozpoznawaną powszechnie poprzez jej imię!). Stadium marionetki Pochód kultury konsumenckiej sprawia, że kobiety w coraz większym stopniu defi- niowane są przez wygląd zewnętrzny i to on staje się ich główną walutą. Za umowną wartość urody odpowiada mechanizm związany z władzą społeczną. Taka myśl sformułowana została przez Murraya Milnera w jego książce Freaks, Geeks, and Cool Kids [Dziwaki, kujony i fajne dzieciaki] – uznanej publikacji, której autor wykorzy- stuje analogię między przemysłem modowym a indyjskim systemem kastowym2. Jak przekonuje Milner, przeciętny amerykański nastolatek podlega systemowi klaso- wemu, wytwarzanemu przez młodzież szkół średnich jako jedyne dostępne im źródło władzy. Nie mając kontroli nad żadnymi innymi aspektami swojego życia, nie mają też władzy ekonomicznej, by podejmować samodzielne decyzje, mogą jednak kontrolo- wać wrażenie, jakie wywierają na innych poprzez swój styl ubierania i towarzystwo, 2 M. Milner, Freaks, Geeks, and Cool Kids: American Teenagers. Schools and the Culture of Con- sumption, Nowy Jork 2004. Moda: model(ka) i czytelnicyO ikonicznych reprezentacjach w kulturzeM / w którym się obracają. Wypracowują to wrażenie, wzorując się na osobach o wysokim statusie społecznym. Konkluzja Milnera jest podobna do tej, którą sto lat wcześniej opisał Simmel w swoim artykule Fashion (1904)3. Badacz ten zauważył, że moda jest jedynym przejawem władzy dostępnym kobietom. Dlatego wyemancypowana kobieta współczesności, która w dobrym, a być może także złym sensie, imituje cechy cha- rakterystyczne, osobowość i zachowanie płci męskiej, demonstruje szczególnie silnie swój obojętny stosunek do mody. W pewnym sensie moda i wygląd rekompensują kobietom ich niski status w klasie opartej na pozycji zawodowej4. Kolejnym tropem, który może tłumaczyć przypisywanie wyglądowi modelek tak duże znaczenie, jest analiza zjawiska modelingu w kategoriach niepełnosprawności przeprowadzona przez Roberta McRuera5. Stworzone przez niego pojęcie „przymu- sowej pełnosprawności” sugeruje, że ludzie definiują swój status osobistej wartości poprzez porównywanie się z pozornie pozbawionymi wad osobami, które, choć dalece nierealistyczne, w jakiś sposób stały się ogólnie akceptowaną normą. Według teorii przymusowej pełnosprawności, jednostkę nie w pełni sprawną porównuje się do peł- nosprawnej, podobnie jak nieidealne tożsamości (czyli większości ludzi) porównuje się do uzyskiwanej bez wysiłku perfekcji tożsamości idealnych. W sytuacji, kiedy perfekcja staje się normatywnym przymusem, iluzją staje się pojęcie wyboru. W swoim entuzjastycznie przyjętym przez krytykę filmie dokumen- talnym „Still killing us softly 4” z 2010 roku Jean Kilbourne stwierdziła, że kobiety od wczesnego wieku uczą się poświęcać ogromne ilości czasu, energii i pieniędzy, by osiągnąć idealny wygląd oraz, że powinny odczuwać wstyd i winę, kiedy im się to nie uda6. A porażka jest nieunikniona, ponieważ wspomniany ideał oparty jest na całkowitej nieskazitelności. Z kolei najważniejszym aspektem tej nieskazitelno- ści jest fakt, że nie może ona nigdy zostać osiągnięta, ponieważ w rzeczywistości nikt, także sama autorka filmu, tak nie wygląda. Supermodelka Cindy Crawford powiedziała kiedyś: „Chciałabym wyglądać jak Cindy Crawford”. Jednak nie wygląda, to niemożliwe. Chwiejność koncepcji pełnowartościowego czy też idealnego ciała uchwycił w swojej autorskiej teorii stygmatu Erving Goffman7. Zgodnie z tą ideą, nikt nie jest wolny od ryzyka potencjalnej stygmatyzacji (powodem może być niepełnosprawność, starzenie się, niesława itp.). 3 G. Simmel, Fashion, „International Quarterley” 10, s. 130–155. 4 Por. Ibidem, s. 145. 5 R. McRuer, Compulsory Able-Bodiedness and Queer/Disabled Existence, [w:] Critical Theory: A Re- ader for Literary and Cultural Studies, R. D. Parker (red.), Oxford 2012. 6 J. Kilbourne, Still killing us softly 4, Media Education Foundation DVD-Rom, Northampton MA 2010. 7 E. Goffman, Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Londyn 1963, pol. wyd. Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, przeł. A. Dzierżyńska, J. Tokarska-Bakir, Gdańsk 2005. s. 18 — 19 R / IModa i znak — czytanie kultury Stadium muzy W tym stadium modelka przekształciła się w nieosiągalny ideał. Zaszedł proces podobny do tego, który napędza kulturę konsumpcyjną, polegający na wytwarzaniu niezadowo- lenia ze stanu obecnego, a tym samym motywacji do niekończących się zmian na lepsze. Ta wieczna pogoń jest możliwa dzięki grze na uczuciach strachu przed nieadekwatnością i odrzuceniem. Ideał uosabiający reprezentację muzy nie jest nawet kopią samej modelki. To aspiracyjny obraz marzeń i pragnień8. Każde z trzech stadiów rozwoju modelki może być postrzegane przez pryzmat trzech procesów dialektycznych, które przyczyniły się do umacniającej się pozycji przemysłu urody i mody. Pierwszy z nich to rosnąca emancypacja kobiet w kwestiach władzy społecznej, równości oraz praw, która rozpoczęła się w okresie drugiej wojny światowej, kiedy to wskutek powszechnej mobilizacji znaczący odsetek kobiet zasilił szeregi cywilnej siły roboczej. Walczący na froncie mężczyźni zostali zastąpieni przez kobiety w fabrykach i biurach9. Drugi proces to stopniowe poddawanie społeczeństwa zasadzie konsumpcji: narodziny zjawiska permanentnego niezadowolenia i niepewności powstających w wyniku „planowanego wychodzenia z użycia”10. W tym procesie natura kapitalizmu konsumenckiego idzie ramię w ramię z naturą mody, opartej na szybkich zmianach. Taka sytuacja stwarza pozór wolności wyboru, regulowany przez takie czynniki pośredniczące, jak nacisk grupy rówieśniczej albo interesy korporacyjne ukryte pod maską kampanii społecznej (przykładem może być kampania reklamowa Dove pod hasłem „Prawdziwe piękno”). Trzeci proces: odpowiedzią na demokratyzację i globalizację konsumpcji jest produkcja różnorodnych mechanizmów mających na celu wytworzenie różnic statuso- wych między ludźmi. Jednym z nich jest zjawisko „bycia glamour”, które zajęło miejsce dawnych elit królewskich. Inny mechanizm opiera się na wykorzystaniu, w charakterze znaczącej siły, sieci społecznościowych i blogów. W ostatnim dziesięcioleciu media społecznościowe i blogi modowe stały się powszechnym i niezwykle skutecznym sposobem dotarcia do szerokiego audytorium bez potrzeby pośrednictwa przemysłu wydawniczego. Jesienne wydanie magazynu „W” z 2014 roku portretuje supermodelki jako „The New Royals” [Nową Elitę Królewską]. Z kolei magazyn „Vogue” z tego samego okresu określa je jako „The Instagirls” [Dziewczyny z Instagrama], które przyciągają odbiorców zdjęciami zamieszczanymi na Instagramie i publikacjami na Twitterze. 8 Por. H. Koda, Y. Kohle, The Model as Muse: Embodying Fashion, Yale 2009. 9 Por. C. Goldin, The role of World War II in the rise of Women’s Employment, „American Economic Review” 2006, s. 741–756. 10 Por. S. Strasser, Satisfaction Guaranteed: The Making of the American Mass Market, Nowy Jork 1995; J. W. Rutheford, Selling Mrs. Consumer: Christine Frederick the Rise of Household Efficiency, Ateny, Londyn 2003. Moda: model(ka) i czytelnicyO ikonicznych reprezentacjach w kulturzeM / 11 12 Modele różnorodności W ostatnich latach nasila się tendencja, by przełamać prymat wysokiej, szczupłej, białej modelki, która od lat dominuje na światowych pokazach mody. Trend ten przejawia się głównie w próbach wprowadzenia na wybiegi modelek o pełniejszej figurze, tzw. zwyczajnych kobiet, a także modelek dojrzałych, niepełnosprawnych itp. Podstawą tych wysiłków jest zwykle inicjatywa jednej z instytucji charytatywnych lub grupy aktywistów społecznych (np. akcja pod hasłem „All Walks Beyond the Catwalk” [Wszyscy chodzą poza wybiegiem] – organizowane przez działającą na rzecz ofiar poparzeń fundację Katie Piper pokazy mody, w których udział biorą modelki z niedoskonałościami), a niekiedy także samego przemysłu mody lub związanych z nią mediów (coraz bardziej znacząca obecność w kampaniach reklamowych modelek plus size, której przykładem może być choćby udział Sophie Dahl w kampanii per- fum Opium z 2000 roku, oraz ich marginalna obecność na wybiegach)13. Za kamień milowy rodzącego się trendu modelek o pełniejszej figurze uznaje się okładkę „Sports Illustrated” z lutego 2015 roku14. Warto tu wspomnieć także kilka wypowiedzi ze strony znaczących redaktorów czasopism modowych, w tym Alexandry Shulman z brytyjskiego „Vogue”, która w 2009 roku wypowiedziała wojnę rozmiarowi zero, a także redaktor włoskiego „Vogue” Franci Sozzani, która dołączyła do tego ruchu i opowiedziała się za wprowadzeniem na wybiegi ikon mody o nieco pełniejszych kształtach15. Kolejnym źródłem zmian jest prawodawstwo (np. w 2011 roku władze Izraela wprowadziły przepis zakazujący poddawania zdjęć obróbce w Photoshopie, ską (The New Royals). 11 Jesienne wydanie (2014) magazynu „W” przedstawiające supermodelki jako Nową Elitę Królew- 12 Por. Ibidem. 13 Por. http://www.allwalks.org; http://www.elle.com/fashion/news/a15557/plus-size-models-on- 14 Por. http://www.businessinsider.com/ashley-graham-sports-illustrated-ad-model-2015–2, [data 15 Por. http://www.vogue.it/en/vogue-curvy, [data dostępu: 20.10.2015]. s. 20 — 21 -the-runway/, [data dostępu: 20.10.2015]. dostępu: 20.10.2015]. R / IModa i znak — czytanie kultury
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Moda: model(ka) i czytelnicy. O ikonicznych reprezentacjach w kulturze
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: