Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00139 005742 20930681 na godz. na dobę w sumie
Model oczekiwanych strat kredytowych w sprawozdawczości finansowej. Koncepcja i zastosowanie - ebook/pdf
Model oczekiwanych strat kredytowych w sprawozdawczości finansowej. Koncepcja i zastosowanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 118
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-119-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej 9 „Instrumenty finansowe” wprowadził nowy model określania odpisów aktualizujących wartość aktywów oraz ujmowania rezerw na gwarancje finansowe i zobowiązania do udzielenia pożyczek, znany jako model oczekiwanych strat kredytowych (model ECL). Nowe rozwiązanie uwzględnia nie tylko wystąpienie niewykonania zobowiązania i zidentyfikowane straty kredytowe, lecz także oczekiwania jednostki dotyczące przyszłych strat tego rodzaju oraz zmiany sytuacji finansowej kontrahentów i wpływających na nią czynników makroekonomicznych. W publikacji omówiono m.in. koncepcyjne założenia modelu oczekiwanej straty kredytowej, jej zgodności z koncepcją ryzyka w tej dziedzinie oraz zastosowania do różnych pozycji i transakcji. Przedstawiono również wyniki badań dotyczące wpływu modelu ECL na spółki notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie w 2018 roku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maciej Frendzel – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Rachunkowości 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENT Stanisław Hońko REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Izabela Baran SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/SergeyNivens © Copyright by Maciej Frendzel, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08391.17.0.M Ark. wyd. 6,7; ark. druk. 7,375 ISBN 978-83-8220-118-5 e-ISBN 978-83-8220-119-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie Rozdział 1 Koncepcyjne przesłanki ustalania odpisów aktualizujących i tworzenia rezerw w rachunkowości w kontekście ryzyka kredytowego 1.1. Pomiar wartości w rachunkowości 1.2. Ryzyko i jego uznanie w sprawozdawczości finansowej 1.3. Ryzyko kredytowe 1.3.1. Ryzyko kredytowe w rachunkowości 1.3.2. Pozycje obciążone ryzykiem kredytowym 1.3.3. Odzwierciedlenie ryzyka kredytowego w sprawozdaniu finansowym – aspekt koncepcyjny Rozdział 2 Model oczekiwanych strat kredytowych – kontekst teoretyczny 2.1. Model oczekiwanych strat kredytowych a model strat poniesionych 2.2. Założenia i oczekiwania jednostki jako podstawa modelu oczekiwanych strat kredytowych (model ECL) 2.3. Przedmiotowy zakres modelu 2.3.1. Model oczekiwanych strat kredytowych dla ujętych aktywów finansowych 2.3.2. Model oczekiwanych strat kredytowych dla zobowiązań i zobowiązań warunkowych 2.3.3. Model oczekiwanych strat kredytowych w odniesieniu do zobowiązań do udzielenia pożyczek 2.4. Wartość oczekiwana jako podstawa ustalania odpisów na oczekiwane straty kredytowe 7 9 9 15 20 22 29 31 35 36 39 41 45 46 48 50 6 Spis treści Rozdział 3 Ustalanie odpisów na oczekiwane straty kredytowe zgodnie z międzynarodowymi regulacjami rachunkowości 3.1. Zasady ustalania odpisów aktualizujących 3.2. Niewykonanie zobowiązania 3.3. Identyfikacja znacznego wzrostu ryzyka kredytowego 3.4. Prawdopodobieństwo niewykonania zobowiązania (PD) 3.5. Strata kredytowa 3.5.1. Ekspozycja narażona na ryzyko kredytowe 3.5.2. Kwoty możliwe do odzyskania 3.5.3. Dyskontowanie w procesie szacowania straty kredytowej 3.6. Zakres czasowy modelu ECL Rozdział 4 Ujęcie oczekiwanych strat kredytowych 4.1. Aktywa finansowe wyceniane w zamortyzowanym koszcie oraz zbliżone pozycje 4.2. Aktywa dłużne wyceniane w wartości godziwej przez inne całkowite dochody 4.3. Gwarancje finansowe 4.4. Zobowiązania do udzielenia pożyczki Rozdział 5 Wpływ modelu oczekiwanych strat kredytowych na sprawozdania finansowe spółek giełdowych notowanych na GPW w Warszawie Zakończenie Bibliografia Spis tabel Spis schematów 53 53 58 61 70 74 75 81 84 86 91 91 92 95 96 99 107 111 115 117 Wprowadzenie Zasady ujmowania pozycji i transakcji oraz ich wycena dla potrzeb rachunkowości mogą być analizowane w różnym kontekście i z różnej perspektywy. Szczególnym obszarem w  tym zakresie są zasady ujmowania i  ustalania odpisów aktualizują- cych aktywów oraz zasady ujmowania i ustalania rezerw, które są zróżnicowane dla różnych zasobów, transakcji i zdarzeń w świetle różnych regulacji. Ujęcie odpisów i rezerw może się wiązać z różnymi celami rachunkowości, w tym sprawozdawczo- ści finansowej, i leżącymi u ich podstaw przesłankami, np. utrzymaniem ładu go- spodarczo-ekonomicznego, wsparciem efektywnej alokacji kapitału w gospodarce, ochroną określonych interesariuszy lub grup społecznych itp. Ponadto mogą istnieć różne perspektywy ich uwzględniania, np. przyjęcie perspektywy jednostki spra- wozdawczej (jej kierownictwa), jej właścicieli, wierzycieli, uczestników rynku itp. Problematyka wyceny w rachunkowości była podejmowana przez wielu pol- skich i zagranicznych autorów w różnym kontekście (zob. np. Hendriksen i van Breda, 2002; Barth, 2006; Hitz, 2007; Nobes, 2001; Riahi-Belkaoui, 2004; Ronen, 2008; Whittington, 2008; Walińska, 2009; Gos, 2011; Gmytrasiewicz, 2009; Gie- rusz, 2009; Hońko, 2013; Karmańska, 2007; 2009; Sawicki, 2009). Niniejsze opra- cowanie podejmuje kwestie ustalania odpisów aktualizujących i  rezerw w  od- niesieniu do modelu oczekiwanych strat kredytowych, który jest stosowany od 1 stycznia 2018 r. przez podmioty sporządzające sprawozdania finansowe na pod- stawie Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej w związ- ku z wejściem w życie MSSF 9 „Instrumenty finansowe”. Model oczekiwanych strat kredytowych wiąże się ściśle z uwzględnieniem w sprawozdaniu finansowym ryzyka kredytowego związanego z  instrumentami finansowymi i  wprowadza do wyceny element oczekiwań kierownictwa jednostki co do kształtowania się w przyszłości sytuacji makroekonomicznej oraz finansowej kontrahentów. Na moment złożenia niniejszej publikacji nie są dostępne wyniki badań doty- czących wpływu zastosowania MSSF 9 na sytuację finansową oraz wyniki finanso- we jednostek prowadzących działalność gospodarczą w Polsce w kontekście modelu oczekiwanych  strat kredytowych. Autorzy podejmujący problematykę instrumen- tów finansowych sygnalizują istotność przyjęcia MSSF 9 dla podmiotów stosujących 8 Wprowadzenie Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF) (Czajor, 2011; Rówińska, 2015)1. Na świecie pojawiają się przede wszystkim analizy dotyczące wpły- wu MSSF 9 na system rachunkowości banków i ich sprawozdania finansowe w wybra- nych krajach oraz szacowania określonych parametrów związanych z tym modelem (np. Halilbegovic, Šaković, Arapovic-Omerbegovic i Celebic, 2019; Vanek i Hampel, 2017; Gomaa, Kanagaretnam, Mestelman i Shehata, 2019). Podejmowane przez au- torów rozważania nie odnoszą się bezpośrednio do koncepcyjnej analizy rozwiązań MSSF 9 w zakresie ustalania odpisów. Na tej podstawie zidentyfikowano istniejącą lukę badawczą, co dało podstawę do postawienia następujących pytań badawczych: 1. Czy i w jakim zakresie rozwiązania MSSF 9 odnoszące się do modelu oczeki- wanych strat kredytowych są spójne z pojęciem ryzyka kredytowego? 2. Czy model oczekiwanych strat kredytowych w zakresie ustalania i ujmowa- nia odpisów aktualizujących jest spójny dla różnych pozycji i transakcji, któ- rych dotyczy? 3. Czy zastosowanie modelu oczekiwanych strat kredytowych wpłynęło zna- cząco na obraz jednostek sprawozdawczych na moment pierwszego zasto- sowania MSSF 9? By odpowiedzieć na powyższe pytania, przeprowadzono studia literaturowe, krytyczną analizę regulacji MSSF 9 w zakresie modelu strat oczekiwanych oraz badanie empiryczne bazujące na sprawozdaniach spółek giełdowych. Celem ni- niejszego opracowania jest prezentacja przeprowadzonych analiz oraz wyników przeprowadzonego badania empirycznego. W kontekście badania empirycznego postawiono dwie hipotezy badawcze: H1. Zastosowanie modelu oczekiwanych strat kredytowych wpłynęło znacząco na sytuację finansową większości banków notowanych na Giełdzie Papierów War- tościowych w Warszawie (GPW) w Warszawie. H2. Zastosowanie modelu oczekiwanych strat kredytowych miało ograniczony wpływ na podmioty niefinansowe notowane na GPW w Warszawie. W celu realizacji postawionych zadań książkę podzielono na pięć rozdziałów. W rozdziale pierwszym zaprezentowano koncepcyjne przesłanki ustalania odpi- sów aktualizujących i tworzenia rezerw w rachunkowości w kontekście ryzyka kre- dytowego. Rozdział drugi prezentuje koncepcyjne przesłanki zastosowania modelu oczekiwanych strat kredytowych. W rozdziale trzecim krytycznej analizie podda- no parametry stosowane przy szacowaniu oczekiwanych strat kredytowych, ze szczególnym uwzględnieniem spójności metodologicznej ich ustalania. Rozdział czwarty omawia zasady ujęcia odpisów aktualizujących i rezerw na oczekiwane straty kredytowe w sprawozdaniu finansowym. W rozdziale piątym przedstawiono wyniki badań empirycznych oraz zweryfikowano hipotezy badawcze. 1 Na moment przekazania niniejszej publikacji do druku dostępne są wyniki badania próbko- wego przeprowadzonego przez P. Czajora (2020), które w znacznym stopniu potwierdzają wy- niki badania pełnego przedstawionego w rozdziale piątym. Rozdział 1 Koncepcyjne przesłanki ustalania odpisów aktualizujących i tworzenia rezerw w rachunkowości w kontekście ryzyka kredytowego 1.1. Pomiar wartości w rachunkowości Pomiar w szerokim rozumieniu to kwantyfikacja polegająca na porównaniu pew- nej własności obiektu z numeryczną skalą1 (Jarugowa, 1990, s. 15). W zależno- ści od przyjętej skali, przedmiotu pomiaru (obiektu) oraz własności podlegającej ocenie pomiar może przybierać różną formę. Pomiar jest jednym z fundamen- tów rachunkowości, na co wskazuje wielu teoretyków tej dziedziny w przyjmo- wanych definicjach (Szychta, 1996, s. 21–23). Spośród różnorodnych form po- miaru (w jednostkach względnych lub bezwzględnych, w jednostkach fizycznych i teoretycznych itp.) w rachunkowości szczególne znaczenie ma pomiar wartości wyrażonej w jednostkach pieniężnych, czyli wycena. O znaczeniu wyceny w ra- chunkowości może świadczyć wyróżnienie paradygmatu wyceny przez Richarda Mattessicha, który wskazał, że głównym zadaniem rachunkowości jest dokonywa- nie wyceny (Mattessich, 1985, s. 678, za: Szychta, 2008). Wycena zasobów, zobowiązań i zobligowań jednostki (w tym wobec właścicie- li), a także ich zmian oraz przypisanie wartości do określonych pozycji, zdarzeń i transakcji od dziesięcioleci stanowiły obszar zainteresowania zarówno prakty- ków, jak i teoretyków rachunkowości. Dyskusje i rozważania wzrastają na sile m.in. w kontekście kryzysów finansowych (kryzys lat trzydziestych ubiegłego wieku, kryzys 2007–20102, kryzys, który może być skutkiem wystąpienia COVID-19), powstawania nowych rodzajów zasobów, zobligowań i  transakcji (np. instru- menty finansowe, instrumenty pochodne, wartości niematerialne, kryptowaluty, 1 Istnieją różne skale numeryczne (liczbowe), które w różny sposób mogą odwzorowywać właści- wości obiektów lub stanów, np. skala nominalna, porządkowa, przedziałowa czy ilorazowa. 2 Zob. np. Andre, Cazavan-Jeny, Dick, Richard i Walton, 2009. 10 rozliczanie przejęć przedsiębiorstw itp.), rozwoju rynków finansowych i kanałów przepływu informacji, jak i poszukiwania miar wartości alternatywnych wobec kosztu historycznego, których źródłem może być rynek (np. wartości rynkowe, wartości godziwe) bądź założenia i oczekiwania jednostek gospodarczych. W  kontekście sprawozdawczości finansowej wycena to proces zmierzający do ustalenia kwot pieniężnych, w jakich pozycje uwidocznione w sprawozdaniu finansowym (przede wszystkim w bilansie i rachunku zysków i strat) mają być początkowo ujęte i następnie w nim wykazane. Dla potrzeb sprawozdawczości finansowej przedmiotem analizy może być wycena na moment początkowego ujęcia (czasem określana jako wycena początkowa lub wstępna), wycena w trak- cie okresu sprawozdawczego (po początkowym ujęciu – określana czasem wyce- ną bieżącą i odnoszącą się zazwyczaj do ustalania wartości i ich zmian w trakcie okresu sprawozdawczego, czego przejawem może być np. amortyzacja) oraz wy- cena na dzień sprawozdawczy (określana jako wycena bilansowa). Od strony koncepcyjnej analiza i zastosowanie określonych parametrów wyce- ny wiążą się z różnymi wymiarami kształtującymi system rachunkowości w danym otoczeniu jednostki sprawozdawczej oraz w niej samej. Wśród różnych czynników wpływających na wycenę szczególne znaczenie może mieć rola, jaką odgrywa lub jaką ma odgrywać rachunkowość (sama lub poprzez sprawozdawczość finansową) w społeczeństwie i gospodarce3, historyczne uwarunkowania jej rozwoju, kształt systemu gospodarczo-społecznego, podmiot stosujący rachunkowość, cele spra- wozdawczości finansowej (kiedy, komu i dla jakich potrzeb ma dostarczać informa- cji), podejście kierownictwa do odzwierciedlenia sytuacji podmiotu itp. Przykła- dowo inne cele rachunkowości (i przez to wyceny) mogą pojawić się w przypadku założenia, że rachunkowość ma się przyczyniać do ochrony wierzycieli lub konty- nuacji działalności przedsiębiorstw, a inne, gdy rachunkowość ma być zestawem rozwiązań umożliwiających dostarczenie obiektywnych informacji finansowych określonym użytkownikom tejże informacji. W pierwszym ujęciu nacisk w wycenie może być położony na uwzględnienie konserwatywnych, czy wręcz negatywnych scenariuszy. Wycena przy przyjęciu pesymistycznych założeń może sprowadzać się m.in. do ograniczenia w zakresie ujmowania przychodów/dochodów, ustalania wy- sokich odpisów aktualizujących czy tworzenia rezerw na wszystkie zidentyfikowane czynniki ryzyka, w wyniku czego jednostka gospodarcza będzie wykazywać niższe zyski i przez to ograniczy możliwości ich dystrybucji4. 3 Na temat różnych celów i roli rachunkowości w kontekście podejścia bilansowego i wyniko- wego zob. Frendzel, 2011a. 4 Innym sposobem ograniczania „wypływu” środków z podmiotów (np. w formie dystrybucji zysków) mogą być definicyjne lub regulacyjne ograniczenia w ujmowaniu przeszacowań ak- tywów i zobowiązań (w tym z wyceny), np. uznanie w wyniku finansowym jedynie zysków z transakcji zrealizowanych, a nie naliczonych księgowo na dzień sprawozdawczy, uznawa- nie wyłącznie zysków z transakcji z zewnętrznymi podmiotami (np. brak możliwości uznania zysku na transakcji wniesienia aportu do podmiotu zależnego), a w skrajnych przypadkach Model oczekiwanych strat kredytowych w sprawozdawczości finansowej... Koncepcyjne przesłanki ustalania odpisów aktualizujących… 11 Z kolei przyjęcie innej roli rachunkowości (lub samej sprawozdawczości finan- sowej) w systemie społeczno-ekonomicznym może wymagać innych zasad wyceny. Przykładowo ukierunkowanie sprawozdawczości finansowej na wzmocnienie efek- tywności alokacji zasobów w gospodarce z wykorzystaniem mechanizmów rynko- wych stawia na pierwszym miejscu potrzeby informacyjne dostawców kapitału, któ- rzy kierując się informacją finansową, podejmują decyzje ekonomiczne w zakresie zamknięcia, utrzymania czy rozwijania dotychczasowych inwestycji lub rozpoczęcia nowych, wymiany lub utrzymania kadry zarządzającej itp. Uwypuklenie roli infor- macji finansowej w bieżącym podejmowaniu decyzji ekonomicznych daje podstawę do wykorzystania parametrów wyceny odzwierciedlających bieżącą sytuację jednost- ki (np. aktualne wartości rynkowe) lub ukierunkowanych na przyszłość, a nie na dane historyczne, które mogą być nieaktualne i nieprzydatne dla interesariuszy. W kontekście pomiaru wartości istotnym kryterium wyboru miar wartości dla poszczególnych etapów wyceny (wyceny początkowej, bieżącej i bilansowej) może być cel wyceny oraz jej perspektywa. Przykładowo możliwa jest wycena pozycji lub zdarzeń przy założeniu oczekiwań kierownictwa jednostki (a  więc danego podmiotu sprawozdawczego reprezentowanego przez kierownictwo), wycena z perspektywy rynku (wykorzystanie wartości rynkowych), wycena z perspekty- wy wierzycieli (jaki majątek pozostałby w  przypadku problemów finansowych jednostki na zaspokojenie ich potrzeb i jakie są możliwości generowania przepły- wów w przyszłości) czy właścicieli jednostki sprawozdawczej (jakie zyski ekono- miczne generuje jednostka oraz jakie są szanse i zagrożenia dla wzrostu zysków i wartości podmiotu sprawozdawczego). W zależności od tego, czego ma dotyczyć informacja finansowa (np. bieżącej sytuacji finansowej jednostki bądź wygene- rowanych przez nią wyników), możliwe jest podejście wynikowe lub bilansowe5. Przyłożenie różnych wag do celów sprawozdawczości finansowej oraz roli po- szczególnych sprawozdań finansowych w  odzwierciedlaniu sytuacji finansowej podmiotu stanowi istotny punkt odniesienia co do wyboru i przyjęcia odpowied- niej (jednej lub kilku) koncepcji wyceny. Problem ten uwidacznia się częściowo na przykładzie Polski, gdzie można zidentyfikować różne rozwiązania w zakre- sie wyceny dla potrzeb przygotowania informacji finansowej, które są stosowa- ne w zależności od wielkości i rodzajów podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Najprostsze rozwiązanie to brak odrębnej sprawozdawczości fi- nansowej i możliwość wykorzystania regulacji podatkowych. Podejście to mogą stosować m.in. osoby fizyczne, spółki cywilne i osobowe osób fizycznych, które nie przekraczają ustawowego6 kryterium przychodów. Rozwiązanie to cechuje uznawanie zysków tylko w momencie zrealizowania (zapłaty) określonych pozycji (np. uzna- wanie zysków z tytułu odsetek w momencie ich zapłaty). 5 Szerzej zob. Frendzel, 2011a. 6 Ustawa o rachunkowości w art. 2 wskazuje, jakie podmioty podlegają jej regulacjom. Oprócz spółek handlowych (i innych jednostek organizacyjnych i prawnych) zapisom ustawy podle- gają również osoby fizyczne, spółki cywilne osób fizycznych, spółki cywilne osób fizycznych 12 się wykorzystaniem miar wartości przewidzianych w regulacjach podatkowych, bazujących głównie na koszcie historycznym, zasadzie memoriału powiązanej z  określonymi dokumentami księgowymi7 i  częściowo zasadzie kasowej (np. w odniesieniu do odsetek). Drugą grupę podmiotów gospodarczych stanowią te, które podlegają wytycz- nym ustawy o  rachunkowości i  w  związku z  tym podlegają obowiązkowi spra- wozdawczości finansowej i stosowania polityki rachunkowości w celu rzetelnego i jasnego przedstawienia sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyniku finansowe- go (koncepcja true and fair view zawarta w art. 4 ust. 1 ustawy o rachunkowości). Ustawa nie definiuje odbiorców informacji finansowej prezentowanej w sprawo - zdaniach finansowych, koncentrując się na ogólnych i szczególnych zasadach, jaki- mi powinny się kierować podmioty sprawozdawcze. Rozwiązania ustawowe różni- cują podmioty i w zależności od klasyfikacji8 wprowadzają zarówno uproszczenia (m.in. w zakresie wyceny), jak i pewne obostrzenia. Przykładem może być zakaz wykorzystania do wyceny aktywów i pasywów wartości godziwej przez jednostki mikro (art. 28a ustawy o rachunkowości) czy możliwość odstąpienia przez jednost- ki mikro i jednostki małe od zastosowania zasady ostrożności9 „przy wycenie po- szczególnych składników aktywów i pasywów w zakresie tworzenia odpisów aktu- alizujących wartość aktywów oraz rezerw na znane jednostce ryzyko, grożące straty oraz skutki innych zdarzeń” (art. 7 ust. 2b) z wyłączeniami wskazanymi w art. 7 ust. 2c. W wyniku tego zastosowanie ustawy o rachunkowości nie gwarantuje, że dwa identyczne podmioty będą stosować te same zasady wyceny. Z kolei określone grupy podmiotów (np. banki, zakłady ubezpieczeń, towarzystwa funduszy inwesty- cyjnych itp.) mają często specjalne zasady wyceny i sprawozdawczości finansowej określone w aktach wykonawczych do ustawy o rachunkowości. Trzecią grupę jednostek sprawozdawczych stanowią podmioty stosujące Mię- dzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej. Należą do niej zarówno i przedsiębiorstwa w spadku, spółki jawne osób fizycznych, spółki partnerskie oraz przedsię- biorstwa w spadku, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosły co najmniej równowartość w walucie pol- skiej 2 000 000 euro. Pełne dane dotyczące przywoływanych w publikacji aktów prawnych są umieszczone w zestawieniu na końcu tomu. 7 Regulacje podatkowe wykorzystują zasadę memoriału (ujęcie transakcji w momencie jej zaj- ścia, nie zaś w momencie jej płatności), jest ona jednak często powiązana z istnieniem okre- ślonych dokumentów księgowych (np. jednostka nie może ująć kosztu do momentu otrzyma- nia dokumentu potwierdzającego transakcję). 8 Dla potrzeb zastosowania regulacji ustawowych można zidentyfikować jednostki mikro, jed- nostki małe i pozostałe podlegające wytycznym ustawy („normalne”). Co istotne, decyzję o zaliczeniu danego podmiotu sprawozdawczego do grona jednostek mikro lub małych po- dejmuje organ zatwierdzający (np. zgromadzenie wspólników w przypadku spółki z o.o. bądź sam przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą), a więc jeden z organów spółki bę- dący użytkownikiem sprawozdań finansowych. 9 Na temat koncepcji ostrożnej wyceny w rachunkowości zob. Hońko, 2008. Model oczekiwanych strat kredytowych w sprawozdawczości finansowej... Koncepcyjne przesłanki ustalania odpisów aktualizujących… 13 jednostki, które z  mocy regulacji prawnych10 obligatoryjnie stosują MSSF (np. banki i jednostki, których papiery wartościowe są notowane na rynku regulowa- nym jednego z krajów członkowskich UE, w skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych), jak i te, które skorzystały z możliwości stosowania MSSF (np. banki i jednostki, których papiery wartościowe są notowane na rynku regulowanym jed- nego z krajów członkowskich UE, w jednostkowych sprawozdaniach finansowych czy podmioty będące członkami grupy kapitałowej, gdzie jednostka dominująca może stosować MSSF). Regulacje międzynarodowe traktują rachunkowość i spra- wozdawczość finansową jako zobiektywizowany system informacyjny ukierunko- wany na potrzeby informacyjne dostawców kapitału. Informacje finansowe przy- gotowywane na podstawie MSSF w formie sprawozdań finansowych i informacji dodatkowej mają być przydatne w podejmowaniu decyzji ekonomicznych, po- winny zatem odzwierciedlać relacje, zasoby i zobligowania, biorąc pod uwagę ich istotę ekonomiczną. Standardy międzynarodowe przyjmują podejście bilansowe (koncepcję wartości)11 jako podstawę sprawozdawczości finansowej. Oznacza to, że punktem odniesienia przy przygotowaniu sprawozdania finansowego są akty- wa (bieżące zasoby ekonomiczne kontrolowane przez jednostkę w wyniku prze- szłych zdarzeń – Ramy koncepcyjne MSSF, 2018, par. 4.3) i zobowiązania (bieżące zobligowanie jednostki do przekazania zasobów ekonomicznych, istniejące jako rezultat przeszłych zdarzeń – Ramy koncepcyjne MSSF, 2018, par. 4.26). Z kolei kapitał własny jest definiowany jako rezydualny udział w aktywach po zaspoko- jeniu wszystkich zobowiązań (Ramy koncepcyjne MSSF, 2018, par. 4.63). Pozycje wynikowe, takie jak dochody (odpowiednio przychody i zyski) oraz koszty (odpo- wiednio straty) definiowane są jako elementy pochodne wobec definicji aktywów i zobowiązań – są one określane jako zmiany w aktywach lub zobowiązaniach jednostki inne niż wynikające z transakcji z posiadaczami instrumentów kapitało- wych (posiadaczami roszczeń do kapitału własnego) występującymi w roli takich posiadaczy. Konsekwencją takiego podejścia jest konieczność wyboru koncepcji wyceny, które będą się wpisywać w odzwierciedlenie ekonomicznej wartości akty- wów i zobowiązań jednostki sprawozdawczej oraz zapewniać dostarczenie przy- datnych informacji użytkownikom tejże informacji. Mimo przyjęcia określonego celu sprawozdawczości finansowej, określenia cech jakościowych informacji wpisujących się w realizację postawionego celu oraz koncepcji sprawozdawczości finansowej, MSSF wykorzystują szeroki wachlarz miar wartości do wyceny różnych pozycji bilansowych, a czasem pozabilanso- wych. Wiele z tych miar w swojej czystej postaci nie uwzględnia wszystkich zmian 10 Obowiązek sporządzania skonsolidowanego sprawozdania finansowego zgodnie z MSSF przez emitentów papierów wartościowych wynika z rozporządzenia (WE) nr 1606/2002 Par- lamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 lipca 2002 r. w sprawie stosowania międzynarodo- wych standardów rachunkowości (Dz.Urz. WE L 243 z 11.09.2002, s. 1; Dz.Urz. UE, Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 29 ze zm., s. 609). 11 Szerzej zob. Frendzel, 2011a. 14 zachodzących w jednostce i jej otoczeniu rynkowym, a także oczekiwań rynku lub jednostki co do generowania w przyszłości korzyści ekonomicznych. Kwestia ta ma szczególne znaczenie w związku z faktem, że zarówno aktywa, jak i zobowią- zania definiowane są w odniesieniu do zasobów ekonomicznych, które w MSSF (Ramy koncepcyjne, 2018, par. 4.4) określane są jako prawa (ang. right) mające potencjał do generowania korzyści ekonomicznych12. Wycena aktywów i zobowiązań w kontekście obowiązujących obecnie rozwią- zań rachunkowości MSSF wiąże się w koncepcyjnym ujęciu z pomiarem korzyści ekonomicznych – jednostka, wyceniając aktywa, wycenia bieżące zasoby ekono- miczne utożsamiające prawa mające potencjał generowania korzyści ekonomicz- nych (wyceniając zobowiązania, jednostka wycenia zobligowania do przekazania zasobów ekonomicznych). Wykorzystanie miar wartości, które nie uwzględniają bezpośrednio wszystkich korzyści ekonomicznych, ich zmian, ryzyka ich realizacji lub oczekiwanych zmian w przyszłości (np. kosztu historycznego13, amortyzowa- nego kosztu historycznego, historycznej wartości godziwej korygowanej o amor- tyzację14), powoduje, że w procedury określania wartości muszą być wprowadzone mechanizmy pozwalające na odzwierciedlenie niektórych ze wskazanych elemen- tów. Mechanizmami takimi są m.in. odpisy aktualizujące (określane czasem jako odpisy z tytułu utraty wartości) oraz rezerwy. Odpisy aktualizujące gwarantują, że jednostka nie wykazuje majątku (zasobów/aktywów) w wartościach wyższych niż możliwe do zrealizowania korzyści ekonomiczne. Z  kolei ustalenie rezerw pozwala na uwzględnienie zasobów ekonomicznych koniecznych do przekazania (obciążeń ekonomicznych), które powiązane są z określonymi korzyściami. Zarówno w przypadku miar wartości bazujących bezpośrednio na korzyściach ekonomicznych, jak i miar wartości korygowanych jedynie w określonych oko- licznościach do parametru odzwierciedlającego korzyści ekonomiczne (np. wyce- na w koszcie historycznym korygowanym do wartości odzyskiwalnej lub wartości możliwej do realizacji netto) istotnym problemem jest identyfikacja korzyści ekono- micznych15 i potencjału ich generowania. W związku z tym, że korzyści eko- nomiczne nie są wielkością fizyczną, lecz stanowią formę społeczno-ekonomicz- nego pojęcia, ich występowanie i pomiar obarczone są niepewnością i ryzykiem. 12 Miarami wartości, które uwzględniają bezpośrednio korzyści ekonomiczne, są m.in. wartość godziwa, wartość możliwa do realizacji netto, wartość użytkowa (ang. value-in-use) itp. 13 Na przykład wycena pozycji w odniesieniu do nakładów poniesionych na jej pozyskanie (wycena w koszcie historycznym) nie uwzględnia korzyści ekonomicznych oczekiwanych do zrealizowania z tego składnika – szerzej zob. np. Frendzel, 2011b, s. 104–115. 14 W tym amortyzację wszelkich różnic między wartością początkową a wartością w terminie wymagalności, skutkującą systematycznym podwyższaniem wartości. 15 Korzyści ekonomiczne mogą być identyfikowane w rozmaity sposób, np. przez wpływy ze sprzedaży lub potencjalnej sprzedaży danego składnika, wpływy ze sprzedaży produktów wytworzonych z wykorzystaniem danego składnika, możliwości otrzymania spłaty należ- ności wraz z odsetkami, możliwość wykorzystania składnika do uregulowania zobowiązań, możliwość ograniczenia potencjalnych zobligowań itp. Model oczekiwanych strat kredytowych w sprawozdawczości finansowej... Koncepcyjne przesłanki ustalania odpisów aktualizujących… 15 Niepewność oraz ryzyko związane z wyceną danej pozycji mogą być włączone w różnoraki sposób, przy czym do podstawowych rozwiązań należą: – włączenie ryzyka i niepewności poprzez procedury weryfikacji wartości po- zycji na określony moment (zazwyczaj dzień sprawozdawczy), np. ustalenia zasadności ujęcia odpisu/rezerwy i ich ewentualnego ujęcia; – włączenie ryzyka i niepewności poprzez uwzględnienie go w kalkulacji ko- rzyści (możliwych do zrealizowania lub koniecznych do poniesienia). 1.2. Ryzyko i jego uznanie w sprawozdawczości finansowej Niepewność co do bieżącej egzystencji i  przyszłości towarzyszy ludzkości naj- prawdopodobniej od momentu ukształtowania się samoświadomości. Działal- ność gospodarcza w bieżącej formie, uformowana przez wieki postępu cywiliza- cyjnego, mimo dostępu do szerokiej wiedzy i nowoczesnych technologii, cały czas staje przed problemem braku pewności dotyczącym przyszłego funkcjonowania i przyszłych stanów. Niepewność w biznesie może wynikać z różnych przesłanek, z których najważniejsze wydają się: brak wiedzy co do kształtowania się określo- nych zjawisk ekonomicznych, społecznych czy naturalnych w przyszłości, brak wiedzy o wszystkich możliwych lub potencjalnych skutkach bieżących decyzji, stanów i zdarzeń, brak dostępu do informacji (pełnych lub częściowych) doty- czących bieżącej i  przyszłej sytuacji, które umożliwiłyby podjęcie określonych działań, a także brak odpowiednich narzędzi reakcji na wszystkie możliwe sce- nariusze, które mogą wystąpić. Analizując różne możliwe warianty stanów lub zdarzeń w odniesieniu do określonej ich własności lub czynnika determinującego oraz dokonując ich pomiaru (w tym możliwości ich zaistnienia) na podstawie posiadanej wiedzy i doświadczeń w odniesieniu do przyjętej skali numerycznej lub jakościowej, dokonuje się pomiaru ryzyka. Ryzyko jest zatem miarą ocenia- jącą możliwość lub prawdopodobieństwo wystąpienia określonych stanów bądź zdarzeń, które nie są pewne16. Autorzy zajmujący się ryzykiem (zob. np. Jajuga, 2019, s. 17–20) wyróżniają dwa koncepcyjne podejścia do ryzyka. Pierwsze z nich wiąże się z wystąpieniem negatywnych stanów albo zdarzeń dla określonego podmiotu, którego ryzyko dotyczy. W takim ujęciu ryzyko wiąże się ze stanami lub zdarzeniami będącymi 16 W literaturze ekonomicznej można znaleźć wiele definicji ryzyka, co pokazuje, że pojęcie to nie jest w pełni jednoznaczne – zob. np. Jajuga, 2019, s. 17–20; Stefański, 2007, s. 11–18; Huterska, 2010, s. 11–15; Wójciak, 2007, s. 13. 16 obciążeniem dla jednostki, co w ujęciu finansowo-gospodarczym wiąże się z po- niesieniem straty (w tym strat alternatywnych) lub koniecznością podjęcia okre- ślonych działań dostosowujących. Drugim koncepcyjnym rozwiązaniem jest uznanie ryzyka za miarę możliwych stanów lub zdarzeń, bez jednoznacznego wiązania ich z negatywnymi następstwami dla jednostki. W tym ujęciu wystąpie- nie określonego stanu lub zdarzenia w przyszłości, dla którego oceniano możli- wość jego wystąpienia, może być zarówno niekorzystna, jak i korzystna (strata lub zysk). W tym ujęciu pojęcie ryzyka ma charakter zobiektywizowany (może mieć wpływ negatywny albo pozytywny). Należy podkreślić, że aby mówić o ryzyku dla danej jednostki, musi się pojawić potencjalny wpływ na ten podmiot w sposób pośredni lub bezpośredni. O wpływie bezpośrednim mówimy wtedy, gdy wystą- pienie określonych stanów albo zdarzeń będzie się przekładać bezpośrednio na tę jednostkę gospodarczą. Przykładowo zmiana kursu wymiany walut u podmio- tów wykazujących pozycje walutowe oznaczać będzie dla nich określone zyski lub straty. Z kolei wpływ pośredni zachodzi wtedy, gdy zmiana określonego czyn- nika (wystąpienie określonego zdarzenia lub stanu) spowoduje następstwa dla tego podmiotu w wyniku wpływu innych czynników uzależnionych od czynnika pierwotnego. Na przykład zmiana kursu wymiany waluty może spowodować pro- blemy finansowe kontrahentów jednostki, w wyniku czego mogą oni nie spłacić zobowiązań wobec niej (jednostka nie otrzyma zatem od nich należnych kwot), mimo że sama nie posiada pozycji i nie przeprowadza transakcji w walucie obcej. Ryzyko towarzyszące działalności gospodarczej może być analizowane w róż- ny sposób i z różnej perspektywy17. Generalnie ryzyko można dzielić na ryzyko systematyczne dotyczące wszystkich podmiotów w danym otoczeniu (np. na da- nym rynku) i ryzyko specyficzne, które jest charakterystyczne dla danej jednostki sprawozdawczej i nie dotyczy wszystkich (lub generalnie wszystkich) podmiotów gospodarczych. W zależności od rodzaju prowadzonej działalności, otoczenia ze- wnętrznego oraz wewnętrznych rozwiązań i uporządkowania jednostka gospo- darcza narażona jest na różne rodzaje ryzyka. Przykładowo podmioty prowadzą- ce działalność rolniczą narażone są na ryzyko związane z klimatem (w tym ze zmianami temperatur, opadami deszczu), chorobami roślin/zwierząt, ryzyko ro- tacji pracowników (w tym ryzyko utraty kluczowego pracownika – ang. bus factor risk), ryzyko błędów pracowników, ryzyko operacyjne związane z obsługą roślin/ zwierząt, ryzyko rynkowe związane z  cenami sprzedaży produktów rolniczych i cenami zakupu materiałów, energii i usług (np. pasz, nawozów, paliw czy energii elektrycznej), ryzyko związane z pożarem, ryzyko związane z uszkodzeniem lub zniszczeniem infrastruktury, ryzyko związane z podatkami, inflacją, ryzyko cyklu gospodarczego, ryzyko finansowe (np. ryzyko płynności przekładające się na ry- zyko kontynuacji działalności) oraz wiele innych rodzajów ryzyka. 17 Klasyfikacja ryzyka i jego rodzaje są szeroko dyskutowane w literaturze ekonomicznej – zob. np. K. Jajuga (2019, s. 26–40), W. Żółtowski (2017, s. 28–31). Model oczekiwanych strat kredytowych w sprawozdawczości finansowej...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Model oczekiwanych strat kredytowych w sprawozdawczości finansowej. Koncepcja i zastosowanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: