Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00329 006591 18482175 na godz. na dobę w sumie
Motywacyjne mechanizmy efektu dezinformacji - ebook/pdf
Motywacyjne mechanizmy efektu dezinformacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 231
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8733-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki społeczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dr Malwina Szpitalak napisała bardzo ważną i wartościową książkę. Problematyka w niej podjęta jest nieoczywista, a uzyskane przez Autorkę wyniki i zaproponowane przez nią interpretacje stanowią istotny wkład w rozwój wiedzy dotyczącej sytuacyjnych i indywidualnych uwarunkowań wielkości efektu dezinformacji. Książka dotyczy istotnej dla psychologii sądowej tematyki motywacyjnych uwarunkowań efektu dezinformacji i zeznań świadków. Jednym z jej podstawowych celów jest sprawdzenie, czy motywy Ja wpływają na wielkość efektu dezinformacji. (…)

W książce zaprezentowano rzetelny przegląd literatury przedmiotu związanej z efektem dezinformacji, konstruktem Ja, regulacyjną rolą Ja, samooceną, dysonansem poznawczym, czy też zniekształceniami pamięciowymi związanymi z mechanizmami autoregulacyjnymi. Zaprezentowano również wyniki aż siedmiu badań o charakterze eksperymentalnym oraz ich metaanalizę. Trzy pierwsze eksperymenty związane są z wpływem negatywnej, zagrażającej samoocenie, informacji na podatność na dezinformację. Ich wyniki okazały się niespójne, jednak w metaanalizie wskazujące na to, że wskutek zagrożenia Ja osoby badane mogą być bardziej podatne na dezinformację. Kolejne cztery eksperymenty wiążą się z prezentowaniem przez Autorkę opracowanej przez nią procedury wzmocnionej autoafirmacji – jej wyznaczników oraz mechanizmów. (…)

Zdecydowanym walorem książki jest zaprojektowana przez Autorkę innowacyjna, i kilkukrotnie w ramach badań prezentowanych w niniejszej książce replikowana, metoda uodparniania na dezinformację, czyli procedura wzmocnionej autoafirmacji. Metoda ta polega na połączeniu dokonywanego przez uczestników aktu autoafirmacji z podaniem im pozytywnej informacji zwrotnej odnośnie funkcjonowania ich pamięci. Następstwem takiej manipulacji jest uodpornienie badanych na dezinformację, co Autorka określiła jako efekt wzmocnionej autoafirmacji (EWA). (…)

Książka ta bez wątpienia może stanowić wartościowe źródło informacji na temat efektu dezinformacji, jak również problematyki dysonansu poznawczego czy regulacyjnej roli Ja w kontekście zniekształceń pamięciowych. Stanowi również przykład przejrzystego interpretowania dużej liczby wyników empirycznych.
Z recenzji dr hab.  Romualda Polczyka 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Publikacja fi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Instytutu Psychologii oraz środków na Działalność Statutową Wydziału Filozofi cznego RECENZENT dr hab. Romuald Polczyk PROJEKT OKŁADKI Jadwiga Burek © Copyright by Malwina Szpitalak Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2012 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszech- niany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy. ISBN 978-83-233-3343-2, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8733-6 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-631-18-81, tel./fax 12-631-18-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Dla Rodziców Spis treści Cel i przedmiot badań .............................................................................................. 13 Rozdział 1. Efekt dezinformacji – defi nicja, wyznaczniki oraz mechanizmy leżące u jego podłoża ................................................................................................... 1.1. Defi nicja i eksperymentalne operacjonalizacje efektu dezinformacji .............. 1.2. Wyznaczniki wielkości efektu dezinformacji ................................................... 1.3. Mechanizmy efektu dezinformacji ................................................................... 1.3.1. Mechanizmy pamięciowe........................................................................ 1.3.2. Mechanizmy pozapamięciowe ................................................................ 1.4. Umiejscowienie efektu dezinformacji wśród zniekształceń w funkcjonowaniu pamięci .............................................................................................................. Rozdział 2. Ja jako podstawowy konstrukt związany z aktywnością jednostki ...... 2.1. Defi nicje i ujęcia Ja ........................................................................................... 2.1.1. Ja w ujęciu poznawczym ......................................................................... 2.1.1.1. Ja jako schemat .......................................................................... 2.1.1.2. Ja jako struktura pamięci ........................................................... 2.1.1.3. Ja jako (samo)wiedza ................................................................. 2.1.2. Ja w ujęciu społecznym ........................................................................... 2.1.3. Ja w ujęciu motywacyjnym ..................................................................... 2.2. Klasyfi kacje i struktura Ja ................................................................................. 2.3. Funkcje Ja oraz mechanizmy wpływu Ja na zachowanie ................................. 2.4. Zaangażowane Ja i jego wpływ na przetwarzanie informacji .......................... 2.4.1. Defi nicje zaangażowania Ja .................................................................... 2.4.2. Wpływ zaangażowania Ja na procesy poznawcze .................................. Rozdział 3. Regulacyjna rola Ja – motywy autoregulacyjne ................................... 3.1. Defi nicje i teorie autoregulacji .......................................................................... 3.2. Dobry, spójny, znający siebie, lepszy – główne motywy autoregulacji i ich charakterystyka ................................................................................................... 3.2.1. Dobre Ja – charakterystyka motywu autowaloryzacji ............................ 3.2.1.1. Istota motywu autowaloryzacji .................................................. 3.2.1.2. Sposoby realizacji motywu autowaloryzacji ............................. 3.2.1.3. Motyw autowaloryzacji a samoocena ........................................ 3.2.1.4. Funkcje i adaptacyjność motywu autowaloryzacji .................... 3.2.2. Spójne Ja – charakterystyka motywu autoweryfi kacji ............................ 3.2.2.1. Istota motywu autoweryfi kacji ................................................... 3.2.2.2. Sposoby realizowania motywu autoweryfi kacji ........................ 3.2.2.3. Funkcje i adaptacyjność motywu autoweryfi kacji ..................... 15 15 18 19 20 26 31 33 33 34 34 35 35 36 37 38 38 39 40 41 45 45 48 49 49 50 51 52 53 53 54 55 8 3.2.3. Ja znające siebie – charakterystyka motywu samopoznania ................... 3.2.4. Lepsze Ja – charakterystyka motywu samonaprawy .............................. 3.3. Dobre Ja czy spójne Ja? Konfl ikt poznawczo-afektywny ................................. Rozdział 4. Samoocena ............................................................................................ 4.1. Defi nicja samooceny ......................................................................................... 4.2. Struktura samooceny ......................................................................................... 4.2.1. Wysokość samooceny ............................................................................. 4.2.2. Stabilność samooceny ............................................................................. 4.2.3. Adekwatność samooceny ........................................................................ 4.3. Samoocena jawna i utajona ............................................................................... 4.4. Samoocena a motywy Ja ................................................................................... 4.5. Samoocena a akceptacja informacji zwrotnej ................................................... 4.6. Koncepcja Romina W. Tafarodiego i Williama B. Swanna (1995, 2001) ........ Rozdział 5. Dysonans poznawczy ............................................................................ 5.1. Teoria dysonansu poznawczego – ujęcie klasyczne Leona Festingera (1957/2007) 5.2. Krytyka klasycznej teorii dysonansu poznawczego ......................................... 5.3. Wybrane modyfi kacje teorii dysonansu poznawczego ..................................... 5.3.1. Modyfi kacja Elliota Aronsona (1968) – teoria zgodności z Ja ............... 5.3.2. Modyfi kacja Claude’a Steele’a (1988) – teoria autoafi rmacji ................ 5.3.3. Modyfi kacja Eddiego Harmona-Jonesa (1999) – model dysonansu poznawczego oparty na aktywności ........................................................ 5.3.4. Modyfi kacja Jeffa Stone’a i Joela Coopera (2001) – model dysonansu poznawczego oparty na standardach Ja .................................................. 5.4. Sposoby redukowania dysonansu poznawczego .............................................. 5.5. Dysonans poznawczy a samoocena .................................................................. Rozdział 6. Zniekształcenia pamięciowe uwarunkowane mechanizmami autoregulacyjnymi .............................................................................................. 6.1. Etapy procesu pamięciowego a zniekształcenia pamięciowe uwarunkowane mechanizmami Ja .............................................................................................. 6.2. Empiryczne poparcie dla związków między Ja a zniekształceniami pamięciowymi ................................................................................................... 6.3. Ja a efekt dezinformacji .................................................................................... 56 57 58 61 61 63 64 68 68 69 70 71 72 75 77 78 80 80 82 85 88 89 90 93 94 95 98 99 Rozdział 7. Hipotezy badawcze ............................................................................... 7.1. Negatywna informacja zwrotna ........................................................................ 99 7.2. Umiejscowienie negatywnej informacji zwrotnej ............................................ 100 7.3. Pozytywna informacja zwrotna ......................................................................... 101 7.4. Zaangażowanie ................................................................................................. 102 7.5. Autoafi rmacja .................................................................................................... 102 7.6. Samoocena ........................................................................................................ 103 7.7. Efekt wzmocnionej autoafi rmacji ..................................................................... 103 9 Rozdział 8. Eksperyment I ....................................................................................... 105 8.1. Metoda .............................................................................................................. 106 8.1.1. Osoby badane .......................................................................................... 106 8.1.2. Materiały ................................................................................................. 106 8.1.3. Procedura................................................................................................. 106 8.2. Strategia opisu wyników ................................................................................... 108 8.3. Opis wyników ................................................................................................... 109 8.3.1. Weryfi kacja hipotez badawczych ............................................................ 109 8.3.2. Analizy eksploracyjne ............................................................................. 111 8.4. Dyskusja wyników ............................................................................................ 114 8.4.1. Dyskusja dotycząca części weryfi kacyjnej ............................................. 114 8.4.2. Dyskusja dotycząca części eksploracyjnej .............................................. 117 Rozdział 9. Eksperyment II ...................................................................................... 119 9.1. Metoda .............................................................................................................. 120 9.1.1. Osoby badane .......................................................................................... 120 9.1.2. Materiały i procedura .............................................................................. 120 9.2. Opis wyników ................................................................................................... 121 9.2.1. Analizy dotyczące skali samooceny użytej w eksperymentach II i III ... 121 9.2.2. Weryfi kacja hipotez badawczych ............................................................ 122 9.2.3. Analizy eksploracyjne ............................................................................. 125 9.3. Dyskusja wyników ............................................................................................ 128 9.3.1. Dyskusja dotycząca części weryfi kacyjnej ............................................. 128 9.3.2. Dyskusja dotycząca części eksploracyjnej .............................................. 133 Rozdział 10. Eksperyment III .................................................................................. 135 10.1. Metoda ............................................................................................................ 136 10.1.1. Osoby badane ...................................................................................... 136 10.1.2. Materiały i procedura .......................................................................... 136 10.2. Opis wyników ................................................................................................. 137 10.2.1. Weryfi kacja hipotez badawczych ........................................................ 137 10.2.2. Analizy eksploracyjne ......................................................................... 140 10.3. Dyskusja wyników .......................................................................................... 144 10.3.1. Dyskusja dotycząca części weryfi kacyjnej ......................................... 144 10.3.2. Dyskusja dotycząca części eksploracyjnej ......................................... 148 Rozdział 11. Eksperyment IV .................................................................................. 151 11.1. Metoda ............................................................................................................ 152 11.1.1. Osoby badane ...................................................................................... 152 11.1.2. Materiały i procedura .......................................................................... 152 11.2. Opis wyników 11.2.1. Weryfi kacja hipotez badawczych ........................................................ 152 11.2.2. Analizy eksploracyjne ......................................................................... 154 11.3. Dyskusja wyników .......................................................................................... 156 11.3.1. Dyskusja dotycząca części weryfi kacyjnej ......................................... 156 11.3.2. Dyskusja dotycząca części eksploracyjnej .......................................... 157 10 Rozdział 12. Eksperyment V ................................................................................... 159 12.1. Metoda ............................................................................................................ 161 12.1.1. Osoby badane ...................................................................................... 161 12.1.2. Materiały ............................................................................................. 162 12.1.3. Procedura ............................................................................................ 162 12.2. Opis wyników ................................................................................................. 163 12.2.1. Weryfi kacja hipotez badawczych ........................................................ 163 12.2.2. Analizy eksploracyjne ......................................................................... 168 12.3. Dyskusja wyników .......................................................................................... 171 12.3.1. Dyskusja dotycząca części weryfi kacyjnej ......................................... 171 12.3.2. Dyskusja dotycząca części eksploracyjnej ......................................... 173 Rozdział 13. Eksperyment VI .................................................................................. 175 13.1. Metoda ............................................................................................................ 176 13.1.1. Osoby badane ...................................................................................... 176 13.1.2. Materiały i procedura .......................................................................... 176 13.2. Opis wyników ................................................................................................. 177 13.2.1. Weryfi kacja hipotez badawczych ........................................................ 177 13.2.2. Analizy eksploracyjne ......................................................................... 180 13.3. Dyskusja wyników .......................................................................................... 181 13.3.1. Dyskusja dotycząca części weryfi kacyjnej ......................................... 181 13.3.2. Dyskusja dotycząca części eksploracyjnej ......................................... 183 Rozdział 14. Eksperyment VII ................................................................................. 185 14.1. Metoda ............................................................................................................ 186 14.1.1. Osoby badane ...................................................................................... 186 14.1.2. Materiały i procedura .......................................................................... 186 14.2. Opis wyników ................................................................................................. 186 14.3. Dyskusja wyników .......................................................................................... 188 Rozdział 15. Metaanalizy ......................................................................................... 191 Rozdział 16. Dyskusja końcowa .............................................................................. 195 16.1. Omówienie najważniejszych wyników ........................................................... 195 16.2. Słabości przeprowadzonych badań ................................................................. 198 16.3. Propozycja kolejnych badań ........................................................................... 199 Literatura cytowana ................................................................................................. 201 „Istotna rola, jaką Ja odgrywa w kodowaniu i wydobywaniu informacji, w połączeniu z tendencją do widzenia samego siebie w pozytywnym świet- le, tworzy podatny grunt do zniekształceń pamięci”. Daniel L. Schacter (2001/2003, s. 232) Podziękowania Serdecznie dziękuję dr. hab. Romualdowi Polczykowi za serdeczność, cierpliwość, poświęcony mi czas i ogromną pomoc. Cel i przedmiot badań1 W niniejszej pracy, najogólniej mówiąc, prezentowane są wyniki badań związanych z problematyką uwarunkowań jakości zeznań świadków naocznych, a dokładniej mówiąc, z efektem dezinformacji. Termin ten oznacza zniekształcenia zeznań spo- wodowane tym, że pomiędzy oglądaniem przez świadka pewnego zdarzenia i zezna- waniem na jego temat docierały do niego błędne informacje na temat tego zdarzenia (dokładniejszą defi nicję przedstawiono w rozdziale 1). Przeprowadzono liczne badania dotyczące tego efektu, jego mechanizmów i uwa- runkowań (por. Polczyk, 2007; Wright i Loftus, 1998), lukę jednak stanowią anali- zy związku podatności na dezinformację ze strukturą Ja. Tymczasem zagadnienie to może być ważne, ponieważ dokładność zeznań świadka z pewnością nie zależy wyłącznie od jakości jego pamięci. Zachowanie w sytuacji zeznawania jest wypad- kową działania (w tym interakcji) czynników zarówno o charakterze poznawczym (np. przetwarzanie informacji, odpamiętywanie), społecznym (np. interakcja z prze- słuchującym, autoprezentacja świadka), jak i motywacyjnym (np. dążenie do składa- nia zeznań w określony sposób, chęć współpracy z organem prawnym). W szczególności na jakość zeznań i uleganie dezinformacji wpływ może mieć dążenie do ochrony Ja. Na podstawie wielu badań i analiz wiadomo jest, że Ja od- grywa istotną rolę w procesach pamięciowych (Bartlett, 1932/1995; Kihlstrom, Beer i Klein, 2003; Rogers, Kuiper i Kirker, 1977; Schulman, 1974; Styśko, 2005). Udo- wodniono np. (Markus, 1977), że osobiste znaczenie nadawane przez podmiot odbie- ranym informacjom wpływa na sposób ich przetwarzania i zapamiętywania. Daniel L. Schacter (2001/2003) z kolei mówi o „egocentrycznych” zniekształceniach proce- sów pamięciowych, czyli tych uwarunkowanych strukturą i dynamiką Ja jednostki. Zniekształcenia zeznań świadków mogą zatem wynikać w dużym stopniu z od- noszenia odebranych i zakodowanych w trakcie zdarzenia informacji do własnego Ja. Osoby zeznające często wystawione są na odbiór informacji zagrażających ich samoocenie. Może to nastąpić w momencie samego zdarzenia, które będzie przed- miotem zeznań, w związku z czym już na etapie kodowania informacji może dojść do zniekształceń służących utrzymaniu stabilnego obrazu własnej osoby. Podobne zjawisko może także zachodzić w fazie przechowywania i wydobywania informa- cji z pamięci. Ogólnie zatem mówiąc, struktura Ja, angażując system poznawczy w szereg procesów autoregulacyjnych, jest potencjalnym „generatorem” zniekształ- ceń pamięciowych (por. np. Conway i Ross, 1984), chociaż może też facylitować 1 Praca przygotowana została w ramach realizacji grantu promotorskiego nr N N106 052637 z fun- duszy Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. 14 procesy pamięciowe, np. w przypadku informacji odnoszonych do Ja, niemających zagrażającego charakteru (por. Bellezza, 1984). Biorąc pod uwagę potencjalne znaczenie, jakie procesy związane z Ja, w szcze- gólności z jego ochroną, mogą mieć dla jakości zeznań świadków, oraz fakt szczup- łości czy raczej wręcz nieistnienia badań tego dotyczących w literaturze przedmio- tu, niniejsze opracowanie postanowiono poświęcić tym zagadnieniom. Wykonane eksperymenty dotyczyły wpływu czynników związanych z Ja na uleganie dezinfor- macji. Dokładniej mówiąc, sprawdzano wpływ pozytywnej i negatywnej informa- cji zwrotnej dotyczącej funkcjonowania Ja, zaangażowania w sprawę, autoafi rmacji oraz samooceny. Bardzo istotną częścią wykonanych badań była próba skonstruo- wania metody uodparniania na dezinformację. Eksperymenty tego dotyczące można potraktować jako badania aplikacyjne, a pozostałe – jako badania podstawowe, które mogą dostarczyć nowych informacji na temat wyznaczników i mechanizmów efektu dezinformacji. Najistotniejsze cele niniejszej książki można streścić w następujących punktach: 1) zreplikowanie efektu dezinformacji; 2) zbadanie wpływu tendencji do obrony Ja przed zagrażającą informacją na po- datność na dezinformację; 3) sprawdzenie, czy umożliwienie dokonania autoafi rmacji wpływa na podatność na dezinformację (w tym w połączeniu z negatywną i pozytywną informacją zwrotną); 4) sprawdzenie, czy podanie pozytywnej informacji zwrotnej dotyczącej funk- cjonowania pamięci podmiotu uodporni go na dezinformację; 5) podjęcie próby opracowania metody uodparniania na dezinformację, polega- jącej na połączeniu autoafi rmacji oraz pozytywnej informacji zwrotnej. Książka uporządkowana jest w następujący sposób: najpierw streszczony został istniejący stan wiedzy na temat efektu dezinformacji (rozdział 1). Następnie przed- stawiono rozważania na temat struktury Ja jako podstawowego nadrzędnego pojęcia stanowiącego zaplecze teoretyczne dla wykonanych badań (rozdział 2). W rozdziale 3 przedstawiono motywy autoregulacyjne, spośród których dwa (motyw autowaloryza- cji i autoweryfi kacji) były analizowane w wykonanych eksperymentach. Rozdział 4 dotyczy samooceny, ponieważ w wykonanych eksperymentach manipulacje obliczo- ne na jej zagrożenie stanowiły środek do wzbudzenia motywów autoregulacyjnych. Samoocena pełni też ważną rolę w założeniach teoretycznych przeprowadzonych badań. Rozdział 5 z kolei dotyczy zjawiska dysonansu poznawczego, ponieważ poję- cie to stanowi zasadniczy element postawionych hipotez (założono, że przywracanie zagrożonej samooceny związane jest z tendencją do redukcji dysonansu poznawcze- go) oraz mechanizm, za pomocą którego indukowano stan zagrożenia Ja. Wreszcie rozdział 6 zawiera streszczenie badań i analiz teoretycznych dotyczących zniekształ- ceń pamięciowych związanych z motywami autoregulacyjnymi, w tym streszczenie (bardzo nielicznych) badań wiążących motywację z efektem dezinformacji. Kolejne rozdziały (7–14) zawierają prezentację hipotez i siedmiu eksperymentów własnych. W rozdziale 15 zaprezentowano wyniki metaanaliz, a w kolejnym – wnioski końco- we oraz przedstawiono propozycję dalszych badań. Rozdział 1 EFEKT DEZINFORMACJI – DEFINICJA, WYZNACZNIKI ORAZ MECHANIZMY LEŻĄCE U JEGO PODŁOŻA 1.1. Defi nicja i eksperymentalne operacjonalizacje efektu dezinformacji Efekt dezinformacji defi niowany jest jako zjawisko polegające na włączaniu przez naocznego świadka określonego zdarzenia do relacji o tymże zdarzeniu informa- cji pochodzących ze źródeł innych niż to zdarzenie (Polczyk, 2007). Informacje te mogą dotrzeć do świadka zarówno przed (Eakin, Schreiber i Sergent-Marshall, 2003; Lindsay i Johnson, 1989a; por. Abeles i Morton, 1999), jak i po zaistnieniu zdarzenia (np. Belli, 1989; Loftus, Miller i Burns, 1978). Mogą one być niezgodne z informa- cjami oryginalnymi1 bądź też w materiale oryginalnym nieobecne (Pezdek i Roe, 1997). Najczęstsze sposoby podawania dezinformacji to: wkomponowanie jej treści w pytania dotyczące zdarzenia, opis zdarzenia, jak również przekaz od innej osoby (Wright, Self i Justice, 2000). Wystąpieniu efektu dezinformacji może sprzyjać brak detekcji rozbieżności pomiędzy informacją oryginalną a zmyloną (Tousignant, Hall i Loftus, 1986) bądź – w przypadku detekcji rozbieżności – nieufność wobec włas- nej pamięci (np. Blank, 1998) lub odbieranie nadawcy dezinformacji jako autorytetu (Smith i Ellsworth, 1987; por. Polczyk, 2007 – problem świadomości rozbieżności pomiędzy informacją oryginalną i dezinformacją). Większość badań nad efektem dezinformacji oparta jest na trzyetapowym para- dygmacie, polegającym na prezentacji materiału oryginalnego, materiału następcze- go oraz końcowego testu pamięci materiału oryginalnego (por. Pezdek, 1977; Loftus 1 Pod pojęciem „informacja oryginalna” lub „materiał oryginalny” rozumie się informacje uznane za odpowiednik, którego podmiot może być świadkiem. Jest to pewnego rodzaju punkt odniesienia, względem którego wprowadzana jest dezinformacja. Termin ten w języku angielskim przybiera różne brzmienie: original material (MacLeod i Sauders, 2006), original event (Echterhoff, Groll i Hirst, 2007), original source (Campbell, Edwards, Horswill i Helman, 2007), information-to--be-remembered (Campbell, Edwards, Horswill i Helman, 2007). To ostatnie określenie nie przyjęło się w literaturze i w tej pracy również jego tłumaczenie nie będzie używane. Nawet jeśli Campbell i jej współpracownicy stosują je w kontekście wyłącznie operacyjnym, termin ten nie wydaje się stosowny, ponieważ sugeru- je, że osoby badane są proszone o zapamiętanie określonych treści (materiału oryginalnego), czego się w badaniach nad efektem dezinformacji – ze względu na dbałość o trafność ekologiczną – raczej nie robi. 16 i in., 1978). Warto zauważyć, że wyniki uzyskiwane przy zastosowaniu takiego sche- matu postępowania eksperymentalnego mogą być interpretowane w kategoriach me- chanizmów interferencji retroaktywnej (por. np. Chandler, 1989). Badania dotyczące efektu dezinformacji prowadzono na różnych populacjach wiekowych, w tym w szczególności na dzieciach (Ceci i Bruck, 1993; Ceci, Bruck i Battin, 2000; por. Szpitalak, 2011 – przegląd), a także osobach w wieku senioral- nym (Minakowska, Gąbarczyk i Polczyk, 2005; Polczyk, Wesołowska, Gąbarczyk, Minakowska, Supska i Bomba, 2004). Oprócz procedury trzyetapowej można wskazać na istnienie procedur dwuetapo- wych, w których dezinformacja jest zawarta w pytaniach testu końcowego. Najlep- szym przykładem jest Skala Sugestialności Gudjonssona (1984; polska adaptacja: Polczyk, 2000), w której osoby badane wysłuchują krótkiej historyjki, a następnie odpowiadają na serię dotyczących jej pytań, z których część wprowadza w błąd. Na przykład jedno z pytań brzmi: „Czy napastnicy byli wysocy czy niscy?”, podczas gdy w historyjce nie było mowy o wzroście napastników. Pytanie sugeruje natomiast, że byli oni albo wysocy, albo niscy2. Modyfi kacje procedury trzyetapowej dotyczyły przede wszystkim formy testu końcowego. Najważniejsze z nich to: – test klasyczny (Loftus i in., 1978): test końcowy ma tu formę wymuszonego wyboru pomiędzy alternatywą oryginalną i alternatywą zgodną z dezinformacją. Na przykład jeśli w materiale oryginalnym widoczny był pistolet, a z materiału następ- czego wynikało, iż był to karabin, to w teście końcowym badani muszą wybrać po- między pistoletem a karabinem; – test zmodyfi kowany (McCloskey i Zaragoza, 1985a): polega na wymuszo- nym wyborze między alternatywą zgodną z materiałem oryginalnym oraz alterna- tywą nową, nieprezentowaną wcześniej. Na przykład jeśli w materiale oryginal- nym widoczny był pistolet, a z materiału następczego wynikało, iż był to karabin, to w teście końcowym badani wybierają między pistoletem a nożem. Znaczenie tej – drobnej pozornie, a w rzeczywistości doniosłej – modyfi kacji, zostanie omó- wione poniżej; – pytania otwarte (Zaragoza, McCloskey i Jamis, 1987), dotyczące materiału oryginalnego; – procedura Tak/Nie (Belli, 1989; Tversky i Tuchin, 1989): badani odpowiadają, czy widzieli w materiale oryginalnym, czy też nie widzieli, dany szczegół orygi- nalny, szczegół związany z dezinformacją oraz szczegół nowy. Pytani są np., czy w materiale oryginalnym (np. fi lmie) był widoczny pistolet („tak” albo „nie”), czy na tym samym fi lmie widoczny był karabin („tak” albo „nie”) oraz czy widoczny był nóż („tak” albo „nie”). – monitorowanie źródła informacji (Lindsay i Johnson, 1989a; Lindsay, 1990; Lindsay i Johnson, 1991; Neuschatz, Payne, Lampinen i Toglia, 2001; Zaragoza i Lane, 1994): tutaj badani są pytani nie tyle o treść materiału oryginalnego, co o źródło infor- 2 Skala Gudjonssona obejmuje jeszcze drugi element: negatywną informację zwrotną o jakości odpowiedzi, po której zadaje się wszystkie pytania jeszcze raz, tym razem rejestrując każdą zmianę odpo- wiedzi. Mierzy to skłonność do modyfi kowania zeznań pod wpływem negatywnej informacji zwrotnej. 17 macji. Na przykład w materiale oryginalnym nie widać, by którakolwiek z osób w nim przedstawionych była uzbrojona, jednak z materiału następczego wynika, że ktoś był uzbrojony w pistolet. Test końcowy polega na tym, że w odniesieniu do różnych ite- mów, w tym także do krytycznych, w tym przypadku pistoletu, badani wybierają jed- ną z czterech możliwości: (1) widziałem/-łam to na fi lmie; (2) czytałem/-łam o tym (w materiale następczym); (3) zarówno widziałem/-łam to, jak i o tym czytałem/-łam; oraz (4) nie widziałem/-łam tego i nie czytałem/-łam o tym. Przegląd wielu innych form testu końcowego można znaleźć w pracy Romualda Polczyka (2007, rozdz. 2). Oprócz form testu końcowego, modyfi kacje podstawowe- go trzyetapowego paradygmatu polegały też na badaniu różnych form i modalności prezentacji wszystkich trzech etapów. Informacja oryginalna w większości eksperymentów prezentowana była wizu- alnie, m.in. w postaci slajdów (np. Loftus i in., 1978), fi lmu (np. Cohen i Harnick, 1980; Takarangi, Parker i Garry, 2006) lub zainscenizowanego zdarzenia (np. Marin, Holmes, Guth i Kovac, 1979). Sporadycznie informację oryginalną prezentowano w postaci tekstu (np. Hertel, Cosden i Johnson, 1980). Dezinformacja przedstawiana była najczęściej w postaci pytań (np. Loftus i in. 1978) lub tekstu – czytanego (np. Frost, Ingraham i Wilson, 2002; Zaragoza i Lane, 1994) bądź słuchanego (np. Vornik, Sharman, i Garry, 2003). Istnieją także ekspe- rymenty, w których prezentowano ją w postaci fi lmu (Itsukushima, Nishi, Maruy- ama i Takahashi, 2006). W innych doniesieniach dezinformacja wprowadzana była z udziałem pomocników eksperymentatora w warunkach naturalnych (Gabbert, Me- mon, Allan i Wright, 2004; Kassin i Kiechel, 1996; Loftus i Banaji, 1989; Wright i in., 2000). Test końcowy przybierał w większości badań formę pisemną (np. Takarangi i in., 2006), rzadziej wizualną (np. Duncan, Whitney i Kunen, 1982). W grupie kontrolnej zamiast dezinformacji eksponowana bywała informacja zgodna z materiałem ory- ginalnym (np. Loftus i in., 1978), neutralna (np. Assefi i Garry, 2003) bądź żadna (np. Loftus i Banaji, 1989). Istnieją również czteroetapowe procedury badania efektu dezinformacji, wpro- wadzone przez Hartmuta Blanka (1998) i udoskonalone przez Romualda Polczyka (2007). W eksperymentach Polczyka (2007) po teście pamięci uczestnicy zostali po- informowani, że pomiędzy materiałem oryginalnym a materiałem następczym mogły się pojawić niezgodności, w związku z czym proszeni są – w stosunku do każde- go pytania z testu pamięci – o określenie, czy informacja, o którą pytano, zawarta była: 1) wyłącznie w materiale oryginalnym, 2) wyłącznie w materiale następczym, 3) w obu materiałach, 4) ani w materiale oryginalnym, ani w następczym. Dodat- kowo – w przypadku wskazania źródła informacji – osoby badane były proszone o napisanie, jeżeli pamiętają, czy odpowiedź na dane pytanie wynika z materiału oryginalnego i/lub następczego. Procedury takie pozwalają wykryć, które osoby spośród odpowiadających w eta- pie trzecim zgodnie z dezinformacją rozporządzały jednak poprawną pamięcią za- równo w stosunku do materiału oryginalnego, jak i następczego. Osoby te uległy dezinformacji, pomimo poprawnego funkcjonowania pamięci; tym samym można 18 wnioskować, że mechanizmy ulegania dezinformacji były w przypadku takich osób niepamięciowe. Zarówno Blank (1998), jak i Polczyk (2007) stwierdzili, że osoby świadome rozbieżności, lecz uległe wobec dezinformacji istnieją, a w niektórych wa- runkach eksperymentalnych stanowią aż do 100 osób ulegających dezinformacji (por. Polczyk, 2007). Ze względu na liczne zalety procedur czteroetapowych (pozwa- lają one na wszystko, co jest możliwe w procedurach trzyetapowych, a dodatkowo dają wgląd w świadomość rozbieżności) zostały one też użyte w jednym z ekspery- mentów przedstawionych w niniejszej publikacji. 1.2. Wyznaczniki wielkości efektu dezinformacji Polczyk (2007) proponuje podział wyznaczników efektu dezinformacji na czynniki indywidualne i czynniki proceduralne. Do najważniejszych zmiennych o charakte- rze cech indywidualnych ujemnie powiązanych z uleganiem dezinformacji zaliczyć można inteligencję ogólną (np. Gudjonsson, Clare i Rutter, 1994) i pamięć (np. Ged- die, Fradin i Beer, 2000). Dodatnio natomiast z podatnością na dezinformację kore- lują nieśmiałość, brak asertywności, brak pewności siebie i impulsywność (Clarke- -Stewart, Malloy i Allhusen, 2004), zakłócenia w prawidłowych czynnościach płatów czołowych (Lee, 2004; Roediger III i Geraci, 2007) oraz, przynajmniej w niektórych badaniach, absorpcja (skłonność do przeżywania stanów zaangażowania uwagi), dy- socjacja (np. Eisen i Carlson, 1998), a także zdolności wyobrażeniowe (np. Schooler i Loftus, 1993). U-kształtnie z podatnością na efekt dezinformacji wiąże się wiek – osoby w średnim wieku są mniej podatne niż dzieci i osoby w wieku senioralnym (Minakowska i in., 2005; por. Karpel, Hoyer i Toglia, 2001 – analizy porównujące młode i starsze osoby dorosłe). Spośród dodatnich wyznaczników efektu dezinformacji, wykrytych za pomocą ma- nipulacji eksperymentalnych, wymienić można: długi odstęp czasu między informa- cją oryginalną i dezinformacją, połączony z krótkim odstępem między dezinformacją i testem końcowym (Loftus i in., 1978), autorytet jako nadawcę treści zawierających dezinformację (np. Smith i Ellsworth, 1987) czy powtarzanie dezinformacji (Zara- goza i Mitchell, 1996). Ujemnymi wyznacznikami wielkości efektu dezinformacji okazały się natomiast np.: powtarzanie informacji oryginalnej (Connolly i Lindsay, 2001; Pezdek i Roe, 1995), wyrazistość informacji oryginalnej (Loftus, 1979), ostrze- ganie o dezinformacji (Greene, Flynn i Loftus, 1982) czy rozgrzanie poznawcze po- przedzające fazę odbioru dezinformacji (Szpitalak i Polczyk, 2011a). Warto też wspomnieć o badaniach, w których badanych ostrzegano o możliwo- ści istnienia rozbieżności między materiałem oryginalnym a następczym, ponieważ w jednym z eksperymentów prezentowanych w tej książce użyto takiej właśnie mani- pulacji. Badania te, chociaż dotyczą jednego z proceduralnych wyznaczników wiel- kości efektu dezinformacji, wiążą się z kwestią bardzo istotną z punktu widzenia stosowanej psychologii zeznań świadków, mianowicie z redukowaniem podatności na dezinformację. 19 Rozpatrując efektywność ostrzeżenia rozumianą jako zmniejszenie podatności na dezinformację, należy zwrócić uwagę na fakt, że nie we wszystkich badaniach sku- teczność ostrzeżenia jest satysfakcjonująca. Istnieją doniesienia wskazujące na jego nieefektywność (np. Neuschatz i in., 2001), w innych wykazywano efekt istotny staty- stycznie, jednak bardzo słaby (np. Anastasi, Rhodes i Burns, 2000), w jeszcze innych z kolei stwierdzano bardzo silny efekt ostrzeżenia (Blank, 1998; Chambers i Zara- goza, 2001). Efektywniejsze jest często ostrzeżenie poprzedzające odbiór dezinfor- macji niż ostrzeżenie następujące po jej zaprezentowaniu uczestnikom (np. Greene i in., 1982). W eksperymentach uwzględniających manipulację ostrzeżeniem kluczowym elementem procedury stał się przede wszystkim moment podania ostrzeżenia (np. Chambers i Zaragoza, 2001; Echterhoff, Hirst i Hussy, 2005; Greene i in., 1982; Szpitalak i Polczyk, w recenzji). Wyróżniono np. ostrzeżenie prospektywne (prospec- tive warning), czyli takie, które poprzedzało próbę wprowadzenia badanych w błąd, oraz retrospektywne (retrospective warning), czyli takie, które podawano już po ma- nipulacji dezinformacją (Echterhoff i in., 2005). Manipulowanie momentem podania ostrzeżenia pozwalało wnioskować o mechanizmach modyfi kowania podatności na dezinformację (por. Greene i in., 1982 – postulowane mechanizmy w zależności od fazy badania, przed którą podano ostrzeżenie). Warto zauważyć, że ostrzeżenie pro- spektywne nie spełnia kryterium trafności ekologicznej, toteż w literaturze pojawiły się postulaty, by zaniechać jego stosowania na korzyść ostrzeżenia retrospektywne- go (Echterhoff i in., 2005). Trudno bowiem przed zdarzeniem lub odbiorem przez świadka potencjalnie mylących informacji ostrzegać go o niezgodnościach między tym, co sam widział lub słyszał (lub zobaczy i usłyszy), a tym, co na ten temat prze- czyta lub usłyszy skądinąd. 1.3. Mechanizmy efektu dezinformacji O ile istnienie samego efektu dezinformacji nie bywa podważane (Polczyk, 2007) – istnieją nawet zakończone sukcesem badania empiryczne ukierunkowane na próbę lokalizacji struktur mózgowych aktywizowanych w przypadku ulegania dezinforma- cji (Hitti, 2005; Okado i Stark, 2005) – mechanizmy leżące u jego podłoża stanowią przedmiot licznych kontrowersji (np. Abeles i Morton, 1999; Echterhoff i in., 2005; Mazzoni i Vannucci, 2007; Wright i Loftus, 1998). Istnieje też szereg klasyfi kacji tych mechanizmów (np. Ayers i Reder, 1998; Belli, 1989). Polczyk (2007) zaproponował ogólny podział mechanizmów efektu dezinfor- macji na pamięciowe i niepamięciowe. Mechanizmy pamięciowe wiążą się z ja- kimkolwiek defi cytem w funkcjonowaniu pamięci (kodowaniu, przechowywaniu, wydobywaniu3), manifestującym się poprzez błędy popełniane w raporcie pamię- 3 W polskojęzycznej literaturze przedmiotu brakuje jednolitości w kwestii nazewnictwa trze- ciej z faz procesu pamięciowego. W książce Johna R. Andersona (1995/1998) w tłumaczeniu Ewy Czerniawskiej określona jest ona jako „wydobywanie” i podzielona na odtwarzanie oraz rozpoznawanie. Podobnego zdania jest Maria Jagodzińska (2008), która termin „odtwarzanie” stosuje zamiennie z termi-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Motywacyjne mechanizmy efektu dezinformacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: