Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00065 006612 13598286 na godz. na dobę w sumie
Mózg. Nieoficjalny podręcznik - książka
Mózg. Nieoficjalny podręcznik - książka
Autor: Liczba stron: 240
Wydawca: Sensus Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-2008-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> psychologia duszy i umysłu
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Sekretne życie Twojego mózgu
-- czyli mroczna podróż w głąb galaretowatej masy komórek

Anatomia mózgu

Jeśli jesteś szczęśliwym posiadaczem mózgu, a do tego jest on jednym z Twoich ulubionych organów, przygotowaliśmy dla Ciebie książkę inną niż wszystkie. Skoro telewizor, mikrofalówka i lodówka, a ostatnio nawet niemowlęta dostarczane są ze szczegółową instrukcją obsługi, dlaczego nie posiada jej ta fascynująca masa komórek, bez której byłbyś... zwykłą roślinką? A jeśli używasz swojego mózgu niezgodnie z instrukcją? Albo nie wykorzystujesz jego całego potencjału? Byłaby to naprawdę niepowetowana strata.

Ta książka jest połączeniem przewodnika naukowego i bezcennego poradnika. Opiera się na najnowszych osiągnięciach neurobiologii, psychologii oraz wiedzy na temat żywienia. Nauczy Cię, jak się zregenerować podczas drzemki, ostrzeże, by nie ufać pamięci, oraz wytłumaczy, dlaczego nigdy nie będziesz szczęśliwszy niż jesteś, niezależnie od tego, jak dobrze Ci się powodzi. Dowiesz się, co powoduje, że myślisz, czujesz i działasz w określony sposób, a także skąd biorą się stany lęków i euforii. Z jej pomocą odkryjesz też, czym dla Twojego mózgu jest miłość.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Mózg. Nieoficjalny podrêcznik Autor: Matthew MacDonald T³umaczenie: Ma³gorzata Warmiñska-Biszczad ISBN: 978-83-246-2008-1 Tytu³ orygina³u: Your Brain: The Missing Manual Format: 158x235, stron: 240 Sekretne ¿ycie Twojego mózgu — czyli mroczna podró¿ w g³¹b galaretowatej masy komórek • Co Twój mózg próbuje przed Tob¹ ukryæ? • Dlaczego zniekszta³ca postrzegan¹ rzeczywistoœæ? • Jak mo¿esz nauczyæ siê w pe³ni wykorzystywaæ jego potencja³? • W jaki sposób powinieneœ dbaæ o mózg, by zachowaæ bystroœæ umys³u? Anatomia mózgu Jeœli jesteœ szczêœliwym posiadaczem mózgu, a do tego jest on jednym z Twoich ulubionych organów, przygotowaliœmy dla Ciebie ksi¹¿kê inn¹ ni¿ wszystkie. Skoro telewizor, mikrofalówka i lodówka, a ostatnio nawet niemowlêta dostarczane s¹ ze szczegó³ow¹ instrukcj¹ obs³ugi, dlaczego nie posiada jej ta fascynuj¹ca masa komórek, bez której by³byœ… zwyk³¹ roœlink¹? A jeœli u¿ywasz swojego mózgu niezgodnie z instrukcj¹? Albo nie wykorzystujesz jego ca³ego potencja³u? By³aby to naprawdê niepowetowana strata. Ta ksi¹¿ka jest po³¹czeniem przewodnika naukowego i bezcennego poradnika. Opiera siê na najnowszych osi¹gniêciach neurobiologii, psychologii oraz wiedzy na temat ¿ywienia. Nauczy Ciê, jak siê zregenerowaæ podczas drzemki, ostrze¿e, by nie ufaæ pamiêci, oraz wyt³umaczy, dlaczego nigdy nie bêdziesz szczêœliwszy ni¿ jesteœ, niezale¿nie od tego, jak dobrze Ci siê powodzi. Dowiesz siê, co powoduje, ¿e myœlisz, czujesz i dzia³asz w okreœlony sposób, a tak¿e sk¹d bior¹ siê stany lêków i euforii. Z jej pomoc¹ odkryjesz te¿, czym dla Twojego mózgu jest mi³oœæ. • Poznaj sekretne mechanizmy, które ¿¹dz¹ Twoimi zachciankami. • Odkryj b³êdy mózgu w postrzeganiu œwiata i zawrotne z³udzenia optyczne. • Naucz siê kilku sztuczek, którymi mo¿na zaskoczyæ goœci na imprezie. • Stosuj skuteczne metody walki z pogarszaj¹c¹ siê pamiêci¹ i zachowaj bystroœæ umys³u. • Zdemaskuj zagadki ludzkiego zachowania — zaburzenia psychiczne, mi³oœæ, stres, zazdroœæ. Spis treści Nieo(cid:30) cjalna czołówka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część I Rozgrzewka Rozdział 1 Wędrówka w głąb mózgu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 . 14 . 14 . 20 . 26 Pierwszy rzut oka na mózg . . . Mózg: wykopalisko archeologiczne . . Połączenia mózgowe . . . . . Sprawność umysłowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2 Pożywka dla mózgu: zdrowe odżywianie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 . 32 . 33 . 37 . 40 . . . Zużycie energii w mózgu . . . Paliwo dla mózgu . . . . . . Dieta przyjazna dla mózgu . Potajemne mechanizmy rządzące apetytem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 3 Sen: mózg w stanie spoczynku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 . 48 . 52 . 57 . 59 . 63 Twój zegar biologiczny . . . Dlaczego śpimy . . . Cykl snu . . . . . Faza snu REM . . . . . Analiza marzeń sennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis treści 3 Część II Zgłębianie tajemnic mózgu Rozdział 4 Percepcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 . 68 . 70 . 72 . 77 . 84 . 88 . 89 . 91 . . Drzwi percepcji. . . . . Złudzenia optyczne . Przebiegłe oko . . . . . Zniekształcenia i błędne oszacowania rozmiarów . . . . . Widzenie obiektów . . . . . Niezauważanie obiektów . . . . . Inne założenia zniekształcające percepcję . Złudzeniowy zawrót głowy w sieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 5 Pamięć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 . 94 . . 95 . . . 97 . 106 . 119 . . Zapamiętywanie zdarzeń z przeszłości . . . Pamięć krótkotrwała . . . Pamięć długotrwała . . . . . Techniki skuteczniejszego zapamiętywania . Skuteczna nauka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 6 Emocje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 . 122 . 126 . 130 . 134 . 137 Zrozumienie emocji . . . Przyjemność: system nagradzania . . . . Strach: unikanie śmierci . . . Stres . . . . W pogoni za szczęściem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 7 Rozum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 . 144 . 146 . 150 . 152 . 158 . 163 . 166 . . . . . Myślący mózg . . . . . . . Zdrowy rozsądek . . . . . . Analiza moralna . . . . . . Błędy statystyczne . . . . . . Krytyczne myślenie . . . Rozwiązywanie problemów . . . Narzędzia służące do kreatywnego myślenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Spis treści Rozdział 8 Twoja osobowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 . 174 . 177 . 179 . 187 Elementy składowe osobowości . Test na osobowość . . . . . . . Analiza Twojej osobowości . Dopasowanie osobowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część III Zrozumienie działania mózgu Rozdział 9 Wojna płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 . 192 . 198 . 206 Płeć mózgu . . . Czy naprawdę istnieją różnice między płciami? . Miłość i związki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 10 Rozwój mózgu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 . 214 . 216 . 221 . 225 . 228 . . Przed urodzeniem . . . . . Dzieciństwo . . . . . . . Wiek nastoletni . Starość . . . . . . . Natura kontra wychowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis treści 5 5 Pamięć Nieważne, czy chodzi o pierwszy pocałunek, czy o egzamin maturalny, wszystkie doświadczenia życiowe kończą się w tym samym miejscu − zabezpieczone w mózgu jako wspomnienia. I choć wszystkie wspo- mnienia wydają się na początku ostre i wyraziste, to po jakimś czasie okazuje się, że są miękkie jak kawałek surowego ciasta. Rzadko komu zdarza się rozgrzebywać i dokładnie analizować wspomnienia. Gdybyś tak zrobił, ujrzałbyś prawdopodobnie niewielką ilość wyrazistych obra- zów spowitych gęstą mgłą. Pomyśl o przełomowych momentach swojego życia takich jak pierwsze dni w nowej pracy, pierwsze tygodnie rodzicielstwa, miesięczny pobyt poza domem. Z pewnością potrafisz opisać ogólne uczucie, jakie im towarzyszyło, podczas gdy trudno byłoby Ci opisać każdy dzień ze szczegółami. Dodatkowo wszystko, co pamiętasz, będzie lekko zniekształcone przez Twoje obecne myśli, poglądy i stan emocjonalny (które mogą różnić się od mentalności, jaka towarzyszyła tamtym wydarzeniom). Inaczej mówiąc, wspomnienia nie przemijają, ale żyją swoim własnym życiem: ulegają degra- dacji, rozwijają się i przystosowują do zmieniających się czasów. Pamięć 93 Badania nad pamięcią to jedno z najważniejszych zadań neurobiologii i jed- nocześnie jedna z najciekawszych tajemnic mózgu. W tym rozdziale dowiesz się, w jaki sposób zapamiętujemy i zapominamy. Poznasz też różne rodzaje pamięci i nauczysz się, jak najefektywniej wykorzystać bardzo ograniczoną przestrzeń magazynową pamięci krótkotrwałej. Poznasz pewnego człowieka, który niczego nie mógł zapamiętać, i drugiego, który niczego nie potrafił zapomnieć. W końcu poznasz kilka praktycznych technik, które pomogą Ci zatrzymać ważne informacje w pamięci długotrwałej. Zapamiętywanie zdarzeń z przeszłości Wiele osób twierdzi, że pamięć to jakaś rzecz, coś na kształt spirali zbudowanej z mikroskopijnych rowków takiej jak ta, która służy do przechowywania muzyki na płytach CD. Jednak pamięć jest tak naprawdę procesem, który stale prze- kształca mózg za pomocą doświadczeń. Mózg nie ma żadnego ukrytego magnetofonu ani żadnego sekretnego magazynu. Wspomnienia nie są wiernie nagrywane, aby je można było potem w każdej chwili odtworzyć. Wspomnienia łączą się w mózgu w Twoimi myślami, opiniami, temperamentem i wszystkim tym, co sprawia, że Ty to Ty. Zanim zagłębisz się w tajemnice przechowywania wspomnień, musisz wiedzieć, że jest kilka rodzajów pamięci. Choć granice między nimi nie zawsze są wyraźne, to wygodnie jest podzielić pamięć na następujące kategorie: • Pamięć krótkotrwała, zwana również pamięcią operacyjną. Jest to bardzo ograniczony magazyn pamięci, który przechowuje informacje tylko przez kilka sekund lub minut. Szczegóły, które się w niej znajdują, pozostają tam tak długo, jak długo się na nich koncentrujesz. Czy kiedykolwiek zdarzyło Ci się pomyśleć: „O czym to ja myślałem?”. To właśnie wtedy pamięć krótko- trwała wyrzuciła ze swoich zasobów jakąś myśl. Pamięć deklaratywna, zwana również pamięcią długotrwałą. Jest to stały i prawie nieograniczony magazyn faktów i zdarzeń, które gromadzą się przez całe Twoje życie. Choć wygodnie jest mówić, że długotrwała pamięć deklaratywna stanowi jedną całość, można ją podzielić na kilka wyspe- cjalizowanych typów, do których należy zapamiętywanie określonych faktów, pojęć ogólnych i doświadczeń życiowych. Pamięć proceduralna. Dotyczy sposobu wykonywania różnych czynności (cid:22) zycznych. To właśnie dzięki niej uczysz się prowadzić samochód, wiązać buty i grać na mandolinie bez żadnego świadomego wysiłku. Pamięć proce- duralna jest trwała, prawie nie można jej zapomnieć i potra(cid:22) przetrwać pomimo spustoszenia, jakie sieje choroba Alzheimera. Nie ma sposobu na poprawienie pamięci proceduralnej, choć niektóre badania sugerują, że faza snu REM może ją wzmocnić (s. 61). • • 94 Rozdział 5 Żaden z wymienionych typów pamięci nie tłumaczy, w jaki sposób zapomi- namy. Innymi słowy, nie wiemy, co sprawia, że wspomnienia zawarte w pamięci długotrwałej odcumowują i odpływają w nicość. Obecna wiedza pozwala stwierdzić, że zapominamy znacznie mniej, niż nam się wydaje. Tak naprawdę tracimy tylko zdolność wyciągania starszych, rzadko odwiedzanych wspo- mnień. Możliwe jest również, że mózg wykorzystuje zupełnie inne techniki, aby zapamiętać wspomnienia długotrwałe na krótszy czas (na przykład na kilka godzin lub dni). Aby jednak ostatecznie odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy muszą dowiedzieć się więcej o procesach neurologicznych, dzięki którym mózg indeksuje i układa wspomnienia. Pomimo dużego postępu neurolodzy jeszcze długo nie będą potrafili odpowiedzieć na to pytanie. Pamięć krótkotrwała Pamięć krótkotrwała jest najbardziej ulotnym typem pamięci. Przechowuje tylko te informacje, o których aktywnie myślisz. Jeśli się na nich nie koncen- trujesz, zostaną wyrzucone w czasie krótszym niż minuta, ale jeśli je sobie powtarzasz w myślach, zostaną tam dłużej. To właśnie dzięki pamięci krót- kotrwałej nie zapomnisz w drodze do telefonu przelotnie uchwyconego numeru z reklamy jakiegoś rewolucyjnego przyrządu do ćwiczeń. Pamięć krótkotrwała jest bardzo ograniczona. Niektórzy twierdzą, że potrafi przechowywać zaledwie od pięciu do dziewięciu informacji, inni mówią, że tylko cztery, ale wszyscy zgadzają się co do tego, że z pewnością nie zapamięta całej listy zakupów. Nie ma też zgody wśród naukowców co do sposobu przecho- wywania pamięci krótkotrwałej w mózgu. Wiemy tylko, że jest ona związana z aktywnością elektryczną zachodzącą w neuronach w danej chwili, czyli ze schematem przekazu sygnałów, który odbija się rykoszetem po całym Twoim mózgu właśnie w tym momencie. To odróżnia pamięć krótkotrwałą od długo- trwałej, która powoduje nieodwracalne fizyczne zmiany w mózgu. Należy sobie zdać sprawę, że tych kilka informacji przechowywanych przez pamięć krótkotrwałą nie ma dostatecznie wysokiego poziomu zapamiętywania szczegółów. Ściślej mówiąc, pamięć krótkotrwała zawiera tylko pewne wska- zówki, które prowadzą do bardziej szczegółowych pojęć przechowywanych na stałe w mózgu. Na przykład jeśli myślisz o takich rzeczach jak kot, piec czy cukinia, tak naprawdę w Twojej pamięci krótkotrwałej nie pojawiają się pełne pojęciowe wyobra- żenia tych obiektów. Zamiast tego pamięć długotrwała tworzy trzy łącza. Na przykład pierwszy obiekt, czyli kot, prowadzi Cię do neuronów, które kodują długotrwałe wyobrażenie małej, mięsożernej, intryganckiej istoty, spokrew- nionej z lwem i potrafiącej niejednego człowieka wyprowadzić z równowagi. Nie można tych wszystkich informacji umieścić w pamięci krótkotrwałej, ale wystarczy jedno łącze, abyś mógł sięgnąć do bardziej wyczerpujących zasobów. Pamięć 95 Uwaga Teoria łączy i dobrze tłumaczy współdziałanie pamięci krótkotrwałej i długotrwałej. Jednakże stanowi ona radykalne uproszczenie tego, co się faktycznie dzieje w ludzkiej głowie. Grupowanie Przetestuj swoją pamięć krótkotrwałą, próbując zapamiętać następujący ciąg cyfr: Po paru sekundach spisz cyfry na kartce papieru. Zapewne nie uda Ci się zapamiętać wszystkich cyfr, ale prawdopodobnie przekroczysz najniższe szacunkowe możliwości pamięci krótkotrwałej (cztery lub pięć cyfr). Jeżeli uda Ci się zapamiętać wyjątkowo dużo cyfr, to pewnie dlatego, że zastosowałeś jakąś formę grupowania. Inaczej mówiąc, poukładałeś przypadkowy ciąg cyfr w porcje bardziej zwięzłe i mające jakieś znaczenie. Na przykład spróbuj zapamiętać następujące liczby: Wprawdzie ciąg cyfr jest dokładnie taki sami, ale łatwiej jest je zapamiętać dzięki pogrupowaniu. Dwie grupki to lata (1965 i 2018), co pozwala zredukować osiem cyfr do dwóch pozycji. Jeśli teraz spróbujesz zapamiętać ten ciąg, to pewnie będzie Ci łatwiej. Taka strategia ma zastosowanie przy zapamię- tywaniu numerów telefonów, które zostają rozbijane na grupy za pomocą przerw, nawiasów lub kresek. Strategia grupowania staje się jeszcze bardziej efektywna, kiedy kojarzymy z grupkami jakieś dodatkowe informacje. Na przykład jeśli rok 1969 żyje w Two- ich wspomnieniach jako data pierwszego lądowania człowieka na Księżycu, wystarczy zakodować sobie informację „data lądowania człowieka na Księżycu”. Kiedy wyciągasz tę informację z pamięci krótkotrwałej, pamięć długotrwała automatycznie podaje Ci grupę cyfr (1 – 9 – 6 – 9). Podobna sztuczka polega na wykorzystywaniu obrazów. Na przykład ostatnią grupę cyfr 5335 można sobie wyobrazić jako zapisane elektronicznym drukiem litery SEES. Taka strategia umożliwia zapamiętanie dziesiątek cyfr. Należy je jedynie podzie- lić na grupy i zakodować jako bardziej znaczące informacje takie jak godziny, daty, słowa, zdania itd. Podczas jednego z eksperymentów pewien całkiem zwyczajny biegacz długodystansowy zadziwił naukowców swoją umiejętnością zapamiętania siedemdziesięciu trzech cyfr poprzez skojarzenie ich z różnymi 96 Rozdział 5 czasami biegania. Jak jednak pokazały wyniki testów zapamiętywania słów, jego pamięć krótkotrwała wykorzystywana do innych informacji była raczej przeciętna. W dalszej części tego rozdziału poznasz najlepsze techniki pamięciowe polega- jące na uatrakcyjnianiu zwykłych informacji w taki sposób, aby łatwiej je było zapamiętać. Najpierw jednak dowiesz się, jak działa pamięć długotrwała. Pamięć długotrwała Naukowcy spędzili wiele lat, przeszukując mózg w nadziei odnalezienia jakiejś specjalnej przegródki, w której magazynowane są wspomnienia. Jak dotąd niczego takiego nie udało się odnaleźć. Natomiast dzisiaj wydaje się niemal pewne, że mózg zapamiętuje poprzez „przemierzanie” olbrzymiego zbioru powiązanych ze sobą pojęć przechowywanych w całym mózgu. Przykładowo, powiedzmy, że starasz się zapamiętać, co w ubiegłym tygodniu jadłeś na śniadanie. Aby dokopać się do właściwej informacji, Twój mózg zabie- rze Cię na krótką wycieczkę po Twoich porannych rutynowych czynnościach lub po katalogu Twoich ulubionych produktów spożywczych. Po drodze zada Ci kilka pytań sprawdzających („Czy się wtedy spieszyłeś?”, „Czy jadłeś sam?”) i zbierając odpowiedzi, powoli wypełni luki w pamięci. Nie jesteś w stanie zauważyć tego procesu, gdyż mózg musi czasem połączyć miliony kawałeczków, aby powstało jedno pełne wspomnienie. Jak przechowywane są wspomnienia Jak już dowiedziałeś się w rozdziale 1., w Twoim mózgu raczej nie pojawiają się nowe neurony. Jednak struktura mózgu ulega stałej przebudowie. Synapsy, czyli połączenia między neuronami, są stale wzmacniane lub osłabiane. Pojawiają się natomiast nowe dendryty, które łączą neurony w nowe konfigu- racje. Ten stały proces reorganizacji mózgu stanowi podłoże pamięci długo- trwałej i uczenia się. Choć wspomnienia są rozproszone po całym mózgu, istnieje jeden obszar, który odgrywa kluczową rolę w koordynacji procesów zapamiętywania. Jest nim hipokamp, czyli mała wiązka neuronów znajdująca się w dolnej części mózgu. Ludzki mózg jest wyposażony w dwa hipokampy, jeden po prawej i jeden po lewej stronie. Uwaga Rozpowszechniony przesąd mówi, że wspomnienia są przechowywane w pewnego rodzaju pojemniku, a kiedy zajdzie taka potrzeba, neurony je po prostu stamtąd wyciągają. Poprawna wersja zdarzeń wgląda tak: wspomnienie tworzy się w momencie, kiedy grupy neuronów połączą się w pewne wzorce. Tak naprawdę wielu neurobiologów uważa, że nie istnieje żadne konkretne rozróżnienie między procesami zapamiętywania i myślenia. Pamięć 97 JESTEŚ TUTAJ Hipokamp Hipokamp pełni kilka funkcji: • Nawigacja i pamięć przestrzenna. Hipokamp odpowiada za poruszanie się po mapach pamięciowych. Londyńscy taksówkarze, którzy muszą wyko- nać trudne zadanie nauczenia się poplątanych ulic Londynu, skrzyżowań i charakterystycznych miejsc, mają większe hipokampy niż przeciętny zjadacz chleba. Szczególnie jeden jego obszar jest większy niż u innych ludzi (hipokamp jest jednym z niewielu miejsc w mózgu, gdzie pojawiają się nowe neurony). Wyszukiwanie wspomnień. Hipokamp wyławia stosunkowo świeże wspo- mnienia z pamięci długotrwałej, takie, które mają kilka tygodni, miesięcy lub nawet lat. Jednak nie należy do jego obowiązków wyciąganie starszych wspomnień, które się już bardziej zakodowały w mózgu. Formowanie wspomnień. Hipokamp pomaga w tworzeniu nowych wspo- mnień długotrwałych. Naukowcy sprawdzili to, usuwając hipokamp z mózgu człowieka — Henry’ego M. — i zmieniając na zawsze jego życie. • • Człowiek, który niczego nie pamiętał Nawet najbardziej nieśmiały neurolog mógłby zostać duszą towarzystwa, gdyby opowiedział historię Henry’ego M., obecnie starszego pana, którego życie stanęło w miejscu w roku 1953, kiedy to przeszedł radykalną operację usunięcia hipokampu. Zabieg wykonany w celu uwolnienia go od wykańcza- jących ataków okazał się mieć jeden dziwny skutek uboczny — pozbawił go zdolności do tworzenia długotrwałych wspomnień. W odpowiedzi na pytanie, ile ma lat (przypuszczalnie słyszy je wiele razy), Henry niezmiennie odpowiada, że około trzydziestu. W jego świecie Harry Truman 98 Rozdział 5 jest zawsze prezydentem, czarno-biała telewizja jest najnowszym osiągnięciem techniki, a meble wykonane z chromu i winylu najnowszym krzykiem mody. Pamięć krótkotrwała Henry’ego w gruncie rzeczy nie została uszkodzona. W efekcie tego Henry przez parę minut pamięta nowe informacje. Jednak kiedy przestaje się na nich koncentrować, jego mózg natychmiast się ich pozbywa, a on sam nie jest ani trochę mądrzejszy niż kilka dekad temu (wyjątek stanowi pamięć proceduralna. Kiedy Henry uczy się nowych umiejętności fizycznych, potrafi je powtórzyć później, choć wcale nie pamięta, żeby się ich kiedykolwiek uczył. Dzieje się tak dlatego, że hipokamp nie bierze udziału w nabywaniu takiej wiedzy). Uwaga Hipokamp osiąga pełną dojrzałość dopiero około drugiego roku życia człowieka. Z tego powodu prawdopodobnie nie pamiętamy wczesnego dzieciństwa. Nie ma wątpliwości, że Henry jest inteligentnym, miłym i zgodnym człowiekiem. Choć kompletnie nie zdaje sobie sprawy z tego, gdzie jest, czasem czuje, że coś jest nie tak, i ma z tego powodu poczucie winy. Być może po pięćdziesięciu latach ciągłego chaosu, nieświadomości tego, gdzie się znajduje, konieczności stykania się ze wścibskimi naukowcami, niemożności rozpoznawania znajomych twarzy, miejsc i przedmiotów, w mózgu Henry’ego pojawiło się niewypowie- dziane poczucie beznadziei. Hipokamp jest usytuowany głęboko w mózgu, więc trudno go przypadkowo uszkodzić bez jednoczesnego zniszczenia innych ważnych obszarów. Jednak przypadek Henry’ego nie jest jedyny. Równie interesująca jest historia Clive’a Wearinga, brytyjskiego dyrygenta i eksperta od muzyki dawnej, który był u szczytu kariery, kiedy wirus uszkodził jego hipokamp. Historia życia Clive’a to nieznośna mieszanka radosnych i rozdzierających serce zdarzeń. Nie posiadając zdolności zapamiętywania nowych wydarzeń, mężczy- zna wita żonę wylewnie za każdym razem, kiedy ta wejdzie do pokoju, nawet jeśli widzieli się parę minut wcześniej (pobrali się na krótko przed atakiem choroby). Jednak męczy go również poczucie, że dzieje się coś bardzo złego, i prześladuje myśl, że nie potrafi zrozumieć, co się wydarzyło. Ponieważ Clive jest pozbawiony pamięci długotrwałej, nie potrafi połączyć zachodzących wypadków w żadną sensowną całość. Kiedy Clive nie jest czymś zajęty, ciągle czuje się tak, jakby właśnie się obudził. To tak jakby jego świadomość była komputerem restartującym się za każdym razem, kiedy pamięć krótkotrwała odmawia posłuszeństwa. Clive zapisuje te epizody w swoich dziennikach, które zajmują setki stron. Wyglądają one następująco (zobacz rysunek na następnej stronie): Pamięć 99 Dodając nowy wpis, mężczyzna skreśla wcześniejsze, ponieważ nie pamięta, jak je pisał. Mózg Clive’a został uszkodzony, kiedy ten miał czterdzieści lat. Od tamtej pory nie jest w stanie niczego zapamiętać. Mimo to mężczyzna zdaje się rozumieć upływ czasu. Podczas swoich „przebudzeń” często upiera się, że był martwy przez dwadzieścia lat, i opisuje nieznośny brak uczuć i myśli w próżni, z której właśnie wyszedł. Uwaga Możesz dowiedzieć się więcej o Henrym M. z książki Memory’s Ghost (Simon Schuster, 1995) napisanej przez pewnego człowieka niebędącego naukowcem, który odwiedził go zaraz po operacji. Natomiast losy Clive’a Wearinga opisuje książka Forever Today (Doubleday, 2005) napisana przez jego żonę. Głębokie myśli wieczorową porą Czy można mieć osobowość bez wspomnień? Przypadki Henry’ego M. i Clive’a Wearinga fascynują zarówno naukowców, jak i zwykłych ludzi, ponieważ stawiają ważne pytania dotyczące natury osobowości. Pewne jest, że gdybyś w jednej chwili stracił umiejętność syntetyzowania nowych wspomnień, Twoja osobowość z czasem również uległaby zatarciu. Bez wewnętrznego narratora i możliwości tworzenia nowych myśli, emocji i opinii pogrążyłbyś się w stanie permanentnego zawieszenia. Tkwiłbyś w zawieszeniu między przeszłością a przyszłością, tak jakbyś wiecznie czekał na pociąg na jednej ze stacji na drodze życia. Rekonstrukcja pamięci Aby coś zapamiętać, Twój mózg musi złożyć jedno wspomnienie z olbrzymiej ilości pojęć i szczegółów. I tutaj pojawia się problem — kiedy chcesz odtwo- rzyć wspomnienie, uzyskujesz obraz, który jednak różni się od oryginału. 100 Rozdział 5 Tak naprawdę pamiętanie polega na kreatywnym odtwarzaniu obrazów. Posklejane wspomnienie nie tylko ma kilka dziur i niepasujących kawałków, ale również kilka elementów, których tam wcześniej nie było. Przez kilkadziesiąt lat psychologowie zajmowali się badaniem ograniczeń i zabu- rzeń mózgu. Poniżej znajdziesz wyniki tych badań. Sugerują one zgodnie, że nigdy nie należy ufać niezweryfikowanym wspomnieniom, niezależnie od tego, kto jest ich autorem: świadek przypominający sobie szczegóły przestęp- stwa, przemądrzały kolega przytaczający wyniki eksperymentu naukowego czy dziadek Leon opisujący wspaniałe wiejskie życie z czasów swojego dzieciństwa. Wspomnienia są kształtowane przez pytania sprawdzające Ta zasada wydaje się oczywista (w końcu inaczej zareaguje przesłuchiwany świadek na pytanie: „Gdzie ten bandzior uderzył pańską żonę?” niż na: „Gdzie stał Robert, kiedy zdarzył się wypadek?”). Jednak efekt ten działa równie mocno, jeśli różnice w zastosowanym słownictwie są subtelne. Przeprowadzono ekspe- ryment, który polegał na pokazaniu ochotnikom nagrania dwóch zderzają- cych się samochodów. Następnie pytano ich: „Z jaką prędkością jechały auta w momencie, kiedy się ze sobą zderzyły?” lub „Z jaką prędkością jechały auta w momencie, kiedy się zetknęły?”. Zmiana jednego słowa sprawia, że respon- denci podają radykalnie odmienne odpowiedzi. Ludzie wkomponowują nowe informacje do starych wspomnień Wspomnienia nigdy nie zastygają w czasie. Wręcz przeciwnie, ciągle wchłaniają nowe informacje. Podczas innego eksperymentu związanego z wypadkami na drodze ochotnicy odpowiadali na pytanie związane ze znakiem ustąpie- nia pierwszeństwa. Choć znak ten nie pojawia się na filmie, to mówili o nim, rekonstruując swoje wspomnienia. Podobny efekt pojawia się również wtedy, gdy opublikowane opisy zbrodni wpływają na zeznania świadków. Uwaga Badania pamięci dowodzą, że na podstawie zeznania świadka nie zawsze można skazać lub nawet zidentyfikować podejrzanego. Co więcej, kilku niedoskonałych świadków nie dorówna jednemu wiarygodnemu — tak naprawdę każdy z nich słyszał te same informacje i choć mogą mówić bardziej przekonująco, to z pewnością są bardziej zdezorientowani. Można tu podać przykład zamachów snajperskich w Waszyngtonie, kiedy to uzasadniona relacja jednego ze świadków (na chwilę przed strzelaniną widział białą furgonetkę) została przywłaszczona przez innych informatorów, co doprowadziło do ogólnego zamieszania. Ludzie częściej pamiętają fakty niż ich źródła Czy ziemniaki powodują raka (oficjalnie nie)? Kiedy stojąc w kolejce w warzyw- niaku, przeczytasz taki nagłówek na okładce jednego z brukowców, może zrobi to na Tobie wrażenie, ale z pewnością nie dasz się na to nabrać. Jeśli kilka miesięcy później ktoś wspomni przy Tobie o najnowszych badaniach dotyczą- cych ziemniaków, istnieje możliwość, że przypomni Ci się zauważona kiedyś Pamięć 101 informacja. Istnieje jednak spore ryzyko, że będziesz pamiętał treść, ale nie będziesz w stanie sobie przypomnieć, skąd o tym wiesz. Będziesz się drapał w głowę i zastanawiał, czy przypadkiem nie jesz za dużo Bogu ducha winnych ziemniaków. Uwaga Specjaliści od reklamy uwielbiają ten efekt — to właśnie tak działają denerwujące spoty reklamowe. Nawet jeśli nie wierzysz absurdalnym argumentom dowodzącym wyższości danego medykamentu nad innymi, to i tak wybierzesz ten produkt, który wydaje Ci się znajomy. Będąc ciągle bombardowanym jego nazwą w reklamach, natychmiast sobie o nim przypominasz, kiedy przyjdziesz do apteki i zobaczysz go na półce. Stałe powtarzanie zamienia sugestie we wspomnienia Naukowcy nieźle się ubawili, dowodząc, jak łatwo jest zaszczepić w ludziach fałszywe wspomnienia, stosując siłę perswazji. Wykonano parę słynnych eksperymentów, które narzuciły ochotnikom różne wspomnienia z dzieciństwa takie jak zagubienie się w supermarkecie, rozlanie kompotu na weselu, jedzenie pizzy razem z klaunem na swoim przyjęciu urodzinowym, przytulanie królika Bugsa w Disneylandzie (co przecież jest niemożliwe, bo królik Bugs to produk- cja Warner Bros). Wspomnienia te zaszczepiano badanym poprzez uporczywe powtarzanie pytań w przeciągu długiego okresu czasu (ochotnicy ogólnikowo zapamiętali informację, choć nie pamiętali, gdzie o niej słyszeli) i zachęcanie mózgu do wyobrażania sobie szczegółów czuciowych („Czy pamiętasz, jak głaskałeś aksamitne uszy królika Bugsa?”). Uwaga Pionier w dziedzinie psychologii dziecięcej Jean Piaget pamiętał fakt, który nigdy nie miał miejsca, mianowicie że w wieku dwóch lat ktoś próbował go porwać. Wyraźnie pamiętał szczegóły takie jak stacja metra, zadrapania na twarzy opiekunki, która starała się odeprzeć atak porywacza, i białą pałkę interweniującego policjanta. Po latach opiekunka przyznała się, że wymyśliła całą historię, a Piaget uświadomił sobie, że zakodował to wspomnienie, słysząc je wielokrotnie jako dziecko. W ten sam sposób ludzie mogą „pamiętać” zdarzenia, które widzieli w dzieciństwie. Wspomnienia są kształtowane pod wpływem nastroju Kiedy jesteś przygnębiony, szybciej zapamiętasz najbardziej nieszczęśliwe momenty swojego życia. Co więcej, jeśli przywołujesz wspomnienie w chwili, kiedy jesteś głęboko nieszczęśliwy, wygląda ono znacznie okropniej, niż gdy- byś o nim pamiętał, będąc w lepszym nastroju. 102 Rozdział 5 Ludzie zniekształcają wspomnienia tak, aby pasowały do znanych im pojęć Ludzie racjonalizują swoje wspomnienia w ten sposób, aby wydawały się bardziej zrozumiałe. Opuszczają więc pewne szczegóły, które zdają się nie pasować do kontekstu, wymyślają nowe, bardziej pasujące do całej historii, i przekształcają różne fragmenty, żeby miała ona dla nich większy sens. Znany jest eksperyment, podczas którego ochotników przetestowano z treści indiań- skiej noweli War of the Ghosts. Opowiadanie zawierało elementy nadprzy- rodzone, które były zupełnie nieznane mieszkańcom dużych nowoczesnych miast. Kiedy próbowali oni odtworzyć przeczytaną historię, często opuszczali te elementy, które były charakterystyczne dla świata Indian (na przykład niewiele osób pamiętało, że bohaterowie polowali na foki), natomiast elementy nadprzy- rodzone opowiadali dość szczegółowo (na przykład zdanie: „coś ciemnego wyszło z jego ust” wspominali jako obraz człowieka toczącego pianę z ust lub duszy opuszczającej ciało). Z podobnym efektem zetknąłeś się już przy omawianiu kulturowo wieloznacznego obrazka przedstawiającego rodzinę na s. 90. Uwaga Efekt deformacji opowiadania pokazany w eksperymencie z opowiadaniem War of the Ghosts przypisuje się dopasowywaniu nowych informacji do istniejącej w Twoim mózgu pewnej struktury pojęć. Koncepcje, które są Ci obce (na przykład polowanie na foki), są trudniejsze do zakodowania. Zapamiętując większość historii, człowiek wykorzystuje posiadane podstawowe założenia dotyczące narracji i przyczynowości. Cały tekst opowiadania War of the Ghosts można znaleźć na stronie http://penta.ufrgs.br/edu/ telelab/2/war-of-t.htm. Rzeczy bardziej zrozumiałe zapamiętuje się łatwiej Efekt zniekształcenia wspomnienia sugeruje jeszcze jedną zasadę — że naj- łatwiej jest zapamiętać informacje, które opierają się na czymś, co już wiesz. Kiedy kodujesz takie wspomnienie, zostanie ono skuteczniej połączone z resztą mózgu. Na przykład moja dobra znajoma potrafi oglądać po raz szósty ten sam melodra- mat, nie mogąc sobie przypomnieć jego treści. Z drugiej strony ma niesamowitą pamięć do tekstów kiczowatych piosenek z lat osiemdziesiątych oraz starych piosenek z reklam. Pamięć do tych melodii jest prawdopodobnie związana z tym, że uważniej ich słuchała i często je sobie powtarzała (dwie techniki pamięciowe, o których będzie jeszcze mowa w tym rozdziale). Jednak jest również prawdopodobne, że jej duża wiedza muzyczna (ma wykształcenie muzyczne) zbudowała w jej mózgu całą strukturę pojęć pozwalających jej Pamięć 103 łatwiej przeanalizować piosenkę i rozbić ją na komponenty łatwiejsze do zapa- miętania takie jak tonacja, harmonia i rytm. Podobną prawidłowość można zaobserwować u wybitnych szachistów, którzy potrafią zapamiętywać usta- wienia pionków na szachownicy, prawdopodobnie z tego powodu, że grupują je według znanych sobie pozycji i strategii. Dlaczego zapominamy Jeśli musiałbyś sobie przypomnieć najlepsze i najgorsze momenty swojego życia, w Twojej głowie na pewno zaświtałyby pewne żywe i wyraziste fakty. Jednak znacznie więcej pozostałoby w cieniu zapomnienia, coraz bardziej zacierając się w miarę upływu lat. W końcu będziesz mógł wyobrazić sobie tylko przybliżony zarys zdarzeń, w których kiedyś uczestniczyłeś. Może jeszcze nie jesteś gotowy na taką informację, ale musisz wiedzieć, że zapo- minając o pewnych rzeczach, Twój mózg wyświadcza Ci nieocenioną przysługę. Tak właśnie jest. Oto kilka powodów, dla których można to zjawisko uważać za pozytywne: • Unikanie przeładowania informacjami. Mózg jest zdumiewającą ma- szyną, ale jego możliwości nie są nieograniczone. Aby wyciągać wnioski, tworzyć podsumowania i dostrzegać pewne schematy, musisz umieć patrzeć na kluczowe tematy całościowo, nie skupiając się na niepotrzebnych detalach. To zadanie może być trudne, jeśli Twój mózg jest wypełniony błahostkami. Szybkie myślenie. W swojej ewolucyjnej przeszłości człowiek żył w środo wisku, gdzie był bardziej narażony na ryzyko. Musiał posiadać umiejęt- ność natychmiastowej oceny sytuacji i podejmowania szybkich decyzji, najlepiej zanim dopadł go wygłodniały niedźwiedź. W takim kontekście szczegółowe wspomnienia bardziej utrudniają pracę, zamiast ją ułatwiać. Przyswajanie nowych informacji. Lokalizowanie źródła danych pamięcio- wych, o którym mówiliśmy w poprzedniej sekcji, czyli kojarzenie nowych informacji ze starymi, jest wspaniałą strategią, jeśli traktujemy mózg jako wielofunkcyjne urządzenie do rozwiązywania problemów. Jednak nie stanowi ono solidnej podstawy dla chcącego mieć absolutną pewność prawnika, naukowca prowadzącego badania czy innych ludzi, którzy muszą mieć stuprocentową pewność w jakimś temacie. Unikanie kaca emocjonalnego. Następnego dnia po wielkiej imprezie weselnej, suto zaprawianej alkoholem, z (cid:22) gurką na torcie i matką panny młodej w roli głównej, z pewnością chciałbyś zapaść się pod ziemię. Na szczęście wspomnienia dojrzewają jak wino i te dzisiejsze, najbardziej żenujące, za parę miesięcy staną się przedmiotem żartu. Jedną z przyczyn wypaczania i przekształcania wspomnień może być chęć uporania się w możliwie najzdrowszy sposób z emocjonalnymi rozczarowaniami, kon(cid:17) ik- tami i żenującymi zdarzeniami. • • • 104 Rozdział 5 Nigdy nie będzie Ci dane wiedzieć, jak to jest, kiedy się pamięta dokładnie wszystko. Jednak może zapoznanie się z kimś, kto nie potrafi niczego zapomnieć, pozwoli Ci to sobie wyobrazić. Człowiek, który nie potrafił niczego zapomnieć Salomon Szereszewski był rosyjskim dziennikarzem mającym niesamowitą umiejętność zapamiętywania różnych rzeczy. Potrafił zapamiętać zawiłe wzory matematyczne, których nie rozumiał, wiersze w obcych językach i bardzo długie ciągi cyfr. Jeszcze bardziej zdumiewające jest to, że wszystkie te wspo- mnienia stawały się częścią jego pamięci długotrwałej. Kiedy przetestowano go parę lat później, nadal pamiętał ciągi liczb, których się nauczył, razem z nie- istotnymi szczegółami dotyczącymi ubioru badającego go wtedy naukowca, miejscem spotkania itp. Podstawą niesamowitej zdolności Salomona była synestezja — zjawisko polegające na tym, że doświadczenia jednego zmysłu (np. wzroku) wywołują również doświadczenia charakterystyczne dla innych zmysłów. Przykładowo, dla osoby z synestezją cyfra 5 może mieć widoczną purpurową barwę. Jeśli wydaje Ci się to trochę niejasne, spójrz na test badający synestezję (został oparty na teście stworzonym przez neurobiologów Vilayanura Ramachandrana i Edwarda Hubbarda). Znajdujący się na prawym obrazku trójkąt złożony z dwójek jest widoczny dla każdego (może za wyjątkiem daltonistów), ale większość ludzi nie zauważy go na obrazku lewym. Jednak osoba z synestezją szybko zobaczy identyczny trójkąt na drugim obrazku tak samo wyraźnie, jakby był zaznaczony innym kolorem. Ekstremalna synestezja Salomona prowadziła do wyobrażania sobie smaków, zapachów i wyrazistych obrazów razem z liczbami i dźwiękami. Prowadzenie rozmowy i jednoczesne spożywanie jabłka było dla niego niemożliwe z tego względu, że obie czynności generowały zupełnie inne wrażenia. Synestezja często okazywała się dla niego nieprzyjemna. Przykładowo, Salomon opisuje, jak usłyszał opryskliwą odpowiedź od sprzedawczyni lodów (co wyobraził sobie jako czarną substancję wypływającą z jej ust) i potem nie mógł już zjeść swojego deseru. Pamięć 105 Uwaga Choć nie można się zmusić do odczuwania synestezji, warto wykorzystać pewne charakterystyczne dla niej techniki, polepszając w ten sposób swoją pamięć. Przykładowo, w następnej sekcji dowiesz się, jak kojarzyć liczby, słowa i pojęcia z obrazami i miejscami, co znacznie ułatwia ich zapamiętanie. Zdolność Salomona nie była wynikiem ćwiczeń. Tak naprawdę istnieją dowody na to, że bardzo starał się on zapominać. Ponieważ pojedyncze słowo wywo- ływało całą masę wspomnień i skojarzeń, ciężko mu było czytać książkę lub prowadzić rozmowę. Miał również problem z rozpoznawaniem ludzi, kiedy zobaczył ich w innym ubraniu lub z zupełnie innym wyrazem twarzy. Działo się tak dlatego, że padał ofiarą lawiny szczegółów, które go przytła- czały, a których nie był w stanie zignorować. Więcej o życiu Salomona Szereszew- skiego można dowiedzieć się z książki napisanej przez psychologa, który go badał, pod tytułem The Mind of the Mnemonist (Harvard University Press, 2006). Techniki skuteczniejszego zapamiętywania Jeśli jesteś przeciętnym człowiekiem nieróżniącym się specjalnie od innych, z pewnością nie brakowało w Twoim życiu momentów, kiedy przez swoją zawodną pamięć poczułeś zakłopotanie lub obraziłeś przyjaciela. Na szczę- ście jest na to sposób. Choć badania niezmiennie dowodzą, że nie można doskonalić pamięci tylko stałym jej używaniem, to można ją poprawić, sto- sując kilka dziwacznych sztuczek. Zwykli ludzie, którzy opanują te techniki, mogą polepszyć swoje skądinąd marne wyniki testów pamięciowych pole- gających na zapamiętywaniu ciągów liczb, nazwisk i twarzy. Sztukę doskonalenia pamięci nazywamy mnemoniką. Jej korzenie sięgają czasów starożytnych. Mnemonika mogła powstać, kiedy pewien grecki filozof uświadomił sobie, że nie może znaleźć swojego konia i powozu na parkingu przed Koloseum. Wszystkie techniki pamięciowe muszą zostać zastosowane w momencie, kiedy usiłujesz coś zapamiętać. Ich zadaniem jest pomoc w ta- kim zakodowaniu informacji, aby potem łatwiej było je wyciągnąć z zakamar- ków mózgu. Sztuczki mnemoniczne wymagają wysiłku, co oznacza, że musisz stosować je świadomie, kiedy widzisz ważne informacje. Podobnie techniki pamię- ciowe nie pomogą Ci zapamiętać informacji, które już zapomniałeś. 106 Rozdział 5 Uwaga Pytanie, czy pamięć pogarsza się wraz z wiekiem (jeżeli tak, to do jakiego stopnia), jest bardzo kontrowersyjne. Jednak niektóre badania, które potwierdziły związane z wiekiem niewielkie, ale znaczące pogorszenie pamięci, dowiodły również, że lepsze strategie uczenia się, jak na przykład techniki pamięciowe, mogą zrekompensować tę różnicę. Więcej na temat pogarszania się pamięci i choroby Alzheimera znajdziesz na s. 226. Koncentracja uwagi Następnym razem, kiedy będziesz szukać kluczy, przypominać sobie jakieś nazwisko czy zgubisz się w centrum handlowym, pomyśl o zagadnieniu koncen- tracji. Najprawdopodobniej problem polega na tym, że wcale nie zapomniałeś potrzebnych informacji. Ty ich po prostu wcale nie zapamiętałeś. Badania stale wskazują na to, że ludzie nie zadają sobie trudu, żeby zapamiętać informacje, które nie wydają im się ważne. Pomyśl o kilku przedmiotach towa- rzyszących Twoim codziennym czynnościom. Czy potrafiłbyś narysować wzór znajdujący się na Twoim ulubionym kubku do kawy? Czy byłbyś w stanie opisać ekspedientkę, która sprzedała Ci dzisiaj batonik? Czy pamiętasz, w co była ubrana Twoja żona, kiedy ostatnio ją widziałeś? Pewien sprytny eksperyment dowiódł, że większość z nas nie potrafi rozpoznać przedmiotu, z którym mamy do czynienia codziennie — monety. Większość osób, które zostały poproszone o wybranie jednocentówki spośród kilku podró- bek (pokazanych poniżej), była zupełnie zbita z tropu. A E I B F J C G K D H L Pamięć 107 Ludzki mózg jest wzorem wydajności: zostawiony samemu sobie nie zadaje sobie trudu przechowywania informacji, które nie są nacechowane emocjonal- nie. Jest to strategia całkiem słuszna. Dzięki niej nie toniemy w morzu nic niezna- czących błahostek, tak jak Salomon Szereszewski. W końcu jeśli naprawdę chcesz zobaczyć, jak wygląda jednocentówka, możesz ją wyciągnąć z kieszeni i na nią spojrzeć (na rysunku jest to moneta B). Jednak mózg nie jest tworem doskonałym i puszczony samopas będzie bez- trosko ignorował wiele znacznie bardziej istotnych szczegółów. Pomyśl, co się dzieje z przeciętnym mózgiem podczas spotkania towarzyskiego. Kiedy poznasz około dwunastu nowych osób, mózg już po kilku minutach wyrzuca ich nazwi- ska ze swojej pamięci krótkotrwałej. Pół biedy, jeśli jesteś na pępkowym u kolegi i zapomniałeś imion całej rzeszy jego zarozumiałych krewnych. Jednak na spo- tkaniu biznesowym zapomniane nazwisko może Cię kosztować upadek z drabiny korporacyjnej. Wskazówka Aby polepszyć koncentrację, nie wykonuj wielu zadań naraz (na przykład nie ucz się chemii organicznej, jednocześnie oglądając telewizję). Twój mózg radzi sobie z nimi mniej więcej w ten sam sposób co komputer wyposażony w jeden procesor, czyli nieustannie przełącza swoją uwagę z jednego zadania na drugie. Lepiej zapamiętasz, jeśli pozbędziesz się wszystkiego, co Cię rozprasza, i skupisz się na tym, co najważniejsze. Powtarzanie Początkowa koncentracja jest sprawą kluczową. Aby jednak lepiej zapamiętać nowe informacje, nie możesz przestać poświęcać im uwagi. Musisz je powtarzać. Jest to prosta, choć nieco żmudna technika. Musisz się zmusić do powtarzania w myślach faktów, które chcesz zapamiętać. Po drodze zadawaj sobie pytania sprawdzające dotyczące znaczenia każdej zapamiętywanej rzeczy, jej odniesie- nia do całości i związku z kolejnymi elementami (na przykład jeśli próbujesz sobie przypomnieć osobę, którą spotkałeś na ostatniej imprezie firmowej, możesz sobie zadać serię następujących pytań: „Jak się nazywa?”, „Czym się zajmuje w firmie?”, „Z kim jeszcze rozmawiała?”, „Jak, u licha, zdołała zjeść tyle hot dogów?”). Sztuczka polega na tym, żeby poświęcić więcej czasu na mentalne manipulowanie obrazami i pojęciami po to, by łatwiej utkwiły w pamięci. Nawiasem mówiąc, powtarzanie stanowi również podstawę pewnej techniki niepamięciowej zwanej konfabulacją. Konfabulacje są wspomnieniami, które mózg ubarwia lub wymyśla w procesie powtarzania i wielokrotnego odtwarza- nia. Częściej zdarzają się u małych dzieci (które często łączą fantazję z rzeczy- wistością), u ludzi znajdujących się pod wpływem narkotyków lub hipnozy (czynników, które same są przyczyną powstawania swobodnych i szalonych skojarzeń) i u osób poddających się wpływowi pytań terapeuty (który naśladuje 108 Rozdział 5 Praktyczna strona nauki o mózgu Zapamiętywanie osób na przyjęciu • • • Aby coś skutecznie zapamiętać, musisz zmusić swój mózg do pracy, zanim ten zacznie się rozleniwiać. Oto jak sobie poradzić z jedną z najtrudniejszych dla mózgu sytuacji, która zapewne często Ci się przydarza — spotkaniem wielu nowych osób w sytuacji towarzyskiej: Przygotuj się. Jeśli to możliwe, zdobądź listę osób, które będą na przyjęciu, i zapoznaj się z nią. Kiedy już ich spotkasz i dopasujesz nazwiska do twarzy, łatwiej Ci będzie je zapamiętać. Zidentyfikuj czynniki, które Cię rozpraszają, i staraj się je ignorować. Najczęstsze rzeczy odwracające Twoją uwagę to rozmowy w otoczeniu oraz przede wszystkim Ty sam. Jeśli złapiesz się na rozmyślaniu, czy Twoje skarpetki pasują do stroju lub czy masz świeży oddech, wróć do rzeczywistości. Przyglądaj się. Jeśli zbyt szybko odwrócisz wzrok, stracisz szansę stworzenia trwałego obrazu osoby w swoim mózgu. Bez tej kotwicy nazwisko poznanej osoby zostaje pozba- wione znaczenia. Popatrz nowo poznanej osobie prosto w oczy i postępuj zgodnie z następną wskazówką. Powtarzaj nowe imiona. Szybkie zdanie typu: „Miło mi Cię poznać, Marku” pomoże Ci zakodować to imię. Sprawi, że poświęcisz nowej osobie choć minimum uwagi, oraz da Ci okazję do zapamiętania jeszcze jednej rzeczy: dźwięku Twojego głosu powtarza- jącego dane imię. Jeśli natomiast nie dosłyszysz imienia, nie bądź zakłopotany, tylko powiedz: „Przepraszam, ale nie dosłyszałem Twojego imienia”. Być może druga okazja już się nie zdarzy. Przekształć imię w jakiś obraz. Wybierz jakąś cechę, która wyróżnia daną osobę, wyolbrzym ją, a następnie skojarz z imieniem osoby lub z jej zawodem. Bardzo pomocne są głupie skojarzenia oraz idiotyczne gry słów. Na przykład jeśli spotkasz człowieka o imieniu Bazyli, wyobraź go sobie jako niedźwiedzia. Jeśli poznasz Marię, „zobacz” ją z barankiem na kolanach, a kiedy stanie przed Tobą Magda, wyobraź sobie, że jest Twoim obrońcą w sądzie. Bądź uprzejmy. Jeśli zdaje Ci się, że ktoś zapomniał Twojego imienia, uśmiechnij się porozumiewawczo i przedstaw się ponownie. • • • sposób, w jaki mózg rekonstruuje mgliste wspomnienie poprzez wypełnianie niepewnych szczegółów domysłami). Końcowy rezultat jest taki, że zamiast odtwarzać głęboko tłumione prawdziwe wspomnienie, człowiek tworzy wspo- mnienie fikcyjne. Raz wymyślona konfabulacja zostaje wzmacniana ciągłym powtarzaniem, aż wreszcie staje się tak rzeczywista jak inne odległe wspomnienia. Istnieją znane przykłady konfabulacji, w których pojawiają się naprawdę szalone wybryki fantazji. W miarę powtarzania stają się one coraz bardziej zawiłe, jak na przykład odbywanie stosunków płciowych ze zwierzętami cyrkowymi w sposób fizycznie niemożliwy czy ujrzenie szatana atakującego mózg niemow- lęcia itd. Niestety, ofiara konfabulacji przeżywa swoje fałszywe wspomnienie w sposób tak samo traumatyczny, jakby było ono prawdziwym stłumionym wspomnieniem z przeszłości. Pamięć 109 Technika rzymskiego pokoju Technika rzymskiego pokoju jest starożytną metodą oratorską, która była bardzo popularna wśród greckich krasomówców. Polega ona na mentalnym przechowywaniu wspomnień w dobrze znanych pomieszczeniach takich jak pokoje w jakimś budynku. Aby lepiej zrozumieć tę technikę, trzeba ją samemu wypróbować. Podana lista zakupów będzie idealna do przećwiczenia tej metody. Przez minutę zapoznaj się artykułami znajdującymi się na liście. Następnie odłóż na chwilę tę książkę, wyciągnij kartkę papieru i zapisz tyle, ile pamiętasz (ta metoda pozwoli Ci porównać efektywność różnych technik pamięciowych opisanych w tym rozdziale). Całkiem prawdopodobne, że nie zapamiętasz wszystkiego. Artykuły na liście nie są do siebie podobne, a żaden z nich nie jest dość interesujący, żeby dostać się do Twojej pamięci bez żadnej pomocy. Nawet jeśli udało Ci się zapamiętać je wszystkie, to i tak musisz ciągle się na nich koncentrować i stale je powta- rzać. Lista zakupów, niestety, nie przedostanie się powoli do Twojej pamięci długotrwałej i jeśli zaczniesz myśleć o czymś innym, cała jej zawartość wyląduje w koszu. Tutaj właśnie bardzo pomocna może się okazać metoda rzymskiego pokoju. Polega ona na takim przechowaniu informacji, żeby później łatwo było wydo- być je z pamięci. Zanim zaczniesz ją wprowadzać w życie, musisz wybrać miejsce (doskonałym miejscem jest Twój dom). Następnie przez moment wyobrażaj sobie, że po nim chodzisz, wędrując od pokoju do pokoju. Postaraj się zauważyć różne miejsca, w których można coś schować (na przykład w kominku, pod łóżkiem, na wiszącym na ścianie porożu jelenia itd.). Teraz powtórz przechadzkę. Tym razem jednak zatrzymuj się w pokojach i umieszczaj w nich artykuły ze swojej listy. Na przykład pierwszy punkt na liście to mąka pełnoziarnista. Jeżeli wybrałeś swój dom, to zaczynasz przy głównym wejściu. Rozglądasz się, gdzie mógłbyś ukryć mąkę, i decydujesz, że schowasz ją w skrzynce na listy. Następnie wchodzisz do środka i zasta- nawiasz się, gdzie położyć laski cynamonu. Jeśli przychodzą Ci do głowy naprawdę niezwykłe obrazy, jak na przykład wlewanie oliwy z oliwek do pralki, to masz większe szanse na lepsze zapamiętanie informacji. 110 Rozdział 5 Na stoliku kawowym umieszczasz laski cynamonu Do skrzynki na listy wkładasz mąkę pełnoziarnistą Cały proces umieszczania produktów w różnych wymyślonych miejscach zajmuje więcej czasu niż zwykłe powtarzanie listy zakupów. Jednak ciężka praca się opłaca — istnieje znacznie większe prawdopodobieństwo, że zapa- miętasz dokładnie wszystko po kolei. Sam możesz się o tym przekonać, uży- wając przedstawionego tu przykładu. Metoda rzymskiego pokoju jest dobra do zapamiętywania różnej długości list, przy czym jest szczególnie polecana do tych dłuższych (zawierających około dwudziestu pozycji). Uwaga Legenda mówi, że metoda rzymskiego pokoju została wynaleziona w starożytnej Grecji przez poetę Simonidesa, który wyszedł z przyjęcia na chwilę przed tym, jak zawalił się dach, zabijając bawiących się wewnątrz dygnitarzy. Simonides potrafił wymienić wszystkich dzięki temu, że kojarzył, kto gdzie siedział. Choć podany tu przykład zawiera listę zakupów, to również inne listy nadają się do zapamiętywania tą metodą. Na przykład jeśli chcesz zapamiętać listę osób, do których musisz zadzwonić, możesz je sobie wyobrazić w różnych pokojach w swoim domu. Podobnie możesz zapamiętać rzeczy, które musisz spakować na wycieczkę, składniki potrzebne do przepisu kulinarnego, swoje ulubione książki, cele, które chcesz osiągnąć w danym tygodniu, powody, dla których powinieneś otrzymać podwyżkę w pracy, itd. Metoda rzymskiego pokoju ma trzy ważne zalety: • Zachęca do wizualizacji obiektu, który starasz się zapamiętać. Łatwiej jest zapamiętać torebkę mąki, jeśli wyobrazisz ją sobie w skrzynce na listy. Pamięć 111 • • Pomaga zapamiętać każdy punkt na liście. Dzieje się tak dlatego, że metoda rzymskiego pokoju kojarzy coś, co dobrze znasz (Twoje lokum), z czymś, czego próbujesz się nauczyć (w tym przypadku z listą zakupów). Jest raczej niemożliwe, żebyś zapomniał, jak wygląda Twój dom lub trasa, którą po nim chodzisz. Każdy pokój daje Ci wskazówkę, która pozwoli Ci zapamiętać dany punkt z listy. Na przykład jeśli wiesz, że zaczynasz od drzwi wejściowych, zaraz przypomnisz sobie skrzynkę na listy i wtedy bez problemu skojarzysz, co do niej włożyłeś. Niewątpliwie pomoże Ci w tym procesie fakt, że to Ty sam ukrywałeś przedmioty w różnych miejscach i to Ty starałeś się je zapamiętać. Inaczej mówiąc, jeśli podczas przeglądania listy chowasz coś do skrzynki, to potem, kiedy starasz się to zapamiętać, z pewnością do tej skrzynki zajrzysz ponownie. Pomaga zapamiętać listę w odpowiedniej kolejności. W przypadku listy z zakupami nie ma znaczenia, czy mąka jest pierwszym, czy ostatnim jej punktem. Musisz po prostu zapamiętać wszystko. Jeśli stosujesz metodę rzymskiego pokoju do zapamiętania logicznych argumentów rozbudowa- nego przemówienia (takiego, jakie wygłaszali greccy oratorzy), to porządek jest istotny. Jego znaczenie przetrwało do czasów obecnych w takich związkach wyrazowych jak „po pierwsze” lub „po drugie”. Te same trzy zasady znajdziesz również w innych technikach pamięciowych, o których jeszcze będzie mowa w tym rozdziale. Uwaga Metoda rzymskiego pokoju jest ściśle związana z inną sztuczką pamięciową nazywaną techniką podróży. Polega ona na tym, że wyobrażasz sobie jakąś trasę (na przykład codzienną drogę do pracy, ulubioną trasę spacerową itp.) i podążając nią, umieszczasz w różnych charakterystycznych miejscach przedmioty do zapamiętania. Opowieści Kolejnym sposobem wykorzystywania wyobraźni do zapamiętywania jest ułożenie opowiadania zawierającego punkty znajdujące się na liście. Cała sztuczka polega na tym, że tworzysz historię, która jest na tyle dziwna, że powo- duje utworzenie nowych połączeń w mózgu. Znowu weźmy za przykład listę zakupów. W takiej formie jest ona zbiorem przypadkowych produktów, ale wystarczy odrobina wyobraźni, żeby przekształ- cić ją w następującą opowieść: „Nadeszła burza śnieżna i cała ziemia wyglądała tak, jakby ją ktoś posypał mąką. Przedzie- rałem się przez zaspy, przeżuwając laskę cynamonu, kiedy nagle zobaczyłem wielką kupę śniegu, która wyglądała jak wielki kalafior. Próbowałem wejść na jej szczyt, ale pośliznąłem się w kałuży szamponu i wpadłem do zimnej rzeki czekoladowego mleka. Na szczęście, zauważywszy przepływający obok kawałek sernika, wdrapałem się na niego. Kiedy tak sobie płynąłem, posiliłem się odrobiną żytniego chleba maczanego w oliwie z oliwek. Gdy dopłynąłem do końca rzeki, zobaczyłem coś niesamowitego: wielki banan na baterię”. 112 Rozdział 5 Wymyślanie obrazów, które mają dla Ciebie jakiś sens, wymaga nieco praktyki, ale z pewnością się opłaci, kiedy już Twój wewnętrzny Kafka dojdzie do perfekcji. Uwaga Jeśli jesteś z natury poważnym człowiekiem, być może nie sprawi Ci przyjemności zapamiętywanie niezaprzeczalnie bezsensownej historyjki. Jednak badania jednoznacznie dowodzą, że takie techniki pamięciowe pozwolą Ci zapamiętać znacznie więcej informacji. Jeśli starasz się zapamiętać listę osób, miejsc i pojęć, to trudno Ci będzie to zrobić za pomocą opowieści. Aby sobie z tym poradzić, można zastosować technikę polegającą na wymyślaniu pokrętnych skojarzeń. Na przykład gdy starasz się zapamiętać listę renesansowych kompozytorów, postaraj się wyobrazić sobie Wacława z Szamotuł, który szamocze się w tłumie, Mikołaja Gomółkę jako przemawiającego do robotników komunistycznego dygnitarza, Wojciecha Długoraja, który tak długo siedzi w raju, że aż mu się nudzi, i Jana Branta pijącego brandy. Kluczem do wyboru obrazów niech będzie zakręcony świat stworzony przez Twój mózg. Oprócz szukania wyrazistych obrazów należy również łączyć każdy kolejny element z poprzednim. Ciąg niepowiązanych ze sobą obrazów będzie tak samo trudny do zapamiętania jak lista przypadkowych produktów do kupienia w skle- pie. Można też połączyć kilka obiektów i skupić je w jednym obrazie, czego przykładem może być banan na baterie w przytoczonej historyjce. Jeśli uda Ci się to dobrze zrobić, sam się zdziwisz, jak długo będziesz pamiętał swoje długie opowiadanie. Wskazówka Aby zmaksymalizować zapamiętywanie, zastosuj połączenia różnych technik. Na przykład metoda rzymskiego pokoju będzie bardziej skuteczna, jeśli połączysz ją z opowiadaniem, w którym znajdzie się wytłumaczenie, dlaczego przechodzisz z pokoju do pokoju. Gry słowne Stosując gry słowne, musisz zapamiętać coś prostego (kombinację wskazówek zakodowanych w postaci słowa, zdania lub rymowanki) zamiast faktycznych informacji. Oto trzy uświęcone tradycją techniki wykorzystujące gry słowne: • Rymowanki. Istnieje wiele wierszyków kodujących proste informacje, które jednak łatwo się mylą. Być może znasz rymowankę, która ułatwia zapamię- tanie trudnych zasad ortogra(cid:22) i („Król Karol kupił królowej Karolinie korale koloru koralowego”), reguł obowiązujących w matematyce („Pamiętaj, cholero — nie dziel przez zero”), a nawet wiadomości z chemii („Pamiętaj, chemiku młody. Wlewaj zawsze kwas do wody!”). Pamięć 113 • • Akronimy. Umęczeni nauką uczniowie uwielbiają akronimy. Jednym z przy- kładów przydatnych na lekcji geogra(cid:22) i jest POLKA, akronim pięciu stolic europejskich (Paryż, Oslo, Londyn, Kopenhaga, Amsterdam). Łatwiej jest zapamiętać jedno łatwe do wymówienia słowo niż pięć. Nawet jeśli jest ono bezsensowne, to i tak zostaje zapamiętane jako pojedyncza porcja informacji. Akrostychy. Akrostych jest odwrotnością akronimu. Bardzo często akrosty- chy wykorzystują pierwsze litery nazw, które chcemy zapamiętać w od- powiedniej kolejności. Na przykład zdanie „Moja wiecznie zapracowana mama jutro sama usmaży nam placki” ułatwia zapamiętanie kolejności planet Układu Słonecznego: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun, Pluton*. Większość ludzi nie tworzy własnych rymowanek, tylko wykorzystuje istniejące od dawna wierszyki przekazywane z pokolenia na pokolenie. Jednak nie ma powodu, żebyś sam ich nie układał. Jeśli tylko spróbujesz, przekonasz się, że Twoje własne rymowanki mogą być skuteczną techniką pamięciową. Układaj akronimy krótkie w celu zapamiętania niedługich list. Powinny one tworzyć jedno łatwe do wymówienia słowo (jeśli to konieczne, możesz dodawać samo- głoski). Jeśli nie możesz ułożyć sensownego akronimu, spróbuj wymyślić bar- dziej skomplikowany akrostych. Ostatnią deską ratunku są rymowanki, które wcale nie są łatwe do zapamiętania i nie ujmują informacji w sposób zwięzły. Wskazówka W Wikipedii można znaleźć wyczerpujące listy akronimów używanych w różnych dziedzinach: http://pl.wikipedia.org/wiki/Trzyliterowy_akronim lub http://pl.wikipedia.org/ wiki/Skr C3 B3towiec. Kody Jeśli powyższe metody zawodzą i nie możesz zapamiętać potrzebnych informa- cji, spróbuj je zmienić w coś innego. Metoda ta jest szczególnie przydatna, gdy musisz zapamiętać listę pozornie niepowiązanych ze sobą pozycji, na przykład przypadkowe cyfry. Za pomocą tej techniki przekształcisz niczym niewyróż- niający się numer telefonu 00 48 81 588 78 67 w coś łatwiejszego do zapamięta- nia: 00 48 81 LUV PUMP (kod, do stworzenia którego wykorzystujesz klawiaturę telefonu). Aby system kodowania mógł działać, musisz sobie przyswoić jego zasady (lub mieć je gdzieś pod ręką). W przeciwnym razie nie ma ono sensu. Niezmiernie ciekawym przykładem kodowania jest technika zapamiętywania numerów. Pozwala ona zapamiętać długie liczby poprzez przekształcenie ich w głoski, z których następnie tworzy się słowa, a te z kolei układa się * Względy tradycjonalne spowodowały, że Pluton potraktowano w tym przykładzie jako planetę, choć od niedawna ten status utracił — przyp. tłum. 114 Rozdział 5 w historyjkę. Eksperci od pamięci wysoko sobie cenią tę metodę. Ćwiczą ją tak długo, aż stanie się automatyczna, a następnie wykorzystują ją do zapamię- tywania niezmiernie długich ciągów cyfr, kolejności kart w talii itp. Opanowanie tej techniki jest bardziej czasochłonne i bardziej skompliko- wane niż robienie najzwyklejszych notatek. Jednak jeśli chcesz wypróbować jej efektywność, zajrzyj na stronę: http://szybkanauka.net/technika-zapamietywania-numerow. Indeksowanie informacji za pomocą słów-haków Sposób, w jaki zapamiętujesz informacje, nie tylko decyduje o tym, czy potrafisz je później odtworzyć, ale także o tym, w jaki sposób to robisz. Aby przekonać się, na czym polega różnica, spróbuj wykonać dwa zadania. Najpierw sporządź listę zwierząt, które zaczynają się na literę T. Następnie napisz nazwy zwierząt, które kończą się na literę T. Obie listy będą zawierały nazwy zwierząt, o których zapewne niera
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Mózg. Nieoficjalny podręcznik
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: