Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00366 004116 14816697 na godz. na dobę w sumie
Muzea publiczne. Studium administracyjnoprawne - ebook/pdf
Muzea publiczne. Studium administracyjnoprawne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 307
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-873-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> administracyjne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

„[…] Recenzowana praca Katarzyny Zalasińskiej zasługuje na najwyższą ocenę. Przede wszystkim trzeba podkreślić, że jest to w polskiej literaturze praca pionierska, gdyż problematyka statusu prawnego muzeów nie była dotąd przedmiotem szerszych analiz. Jest to przy tym praca wnikliwa i wyczerpująca, niepozbawiona odważnych spostrzeżeń i ustaleń. Wynikające z nich tezy i postulaty są jednak pierwszorzędnie uzasadnione, a nadto zdradzają głęboką znajomość i zrozumienie problematyki muzealnej na szerszym tle konieczności ochrony naszego dziedzictwa kulturowego […]” (prof. dr hab. Wojciech Kowalski w recenzji wydawniczej).
Muzea publiczne. Studium administracyjnoprawne jest pierwszym w Polsce opracowaniem monograficznym w całości poświęconym muzeom publicznym. Monografia przedstawia administracyjnoprawne aspekty ich funkcjonowania, w tym sposób tworzenia oraz działania muzeów publicznych, kształtowania ich relacji prawnych z użytkownikami czy realizacji powinności względem zbiorów i społeczeństwa.
Książka skierowana jest do prawników, zarówno do praktyków i pracowników administracji publicznej, jak i do przedstawicieli nauki prawa administracyjnego, ale także do wszystkich osób inte-resujących się prawem ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Praktyczne ujęcie omawianej problematyki sprawia, że książka ta będzie też nieocenioną pomocą dla muzealników oraz wszystkich osób związanych z działalnością muzeów publicznych w Polsce.

Katarzyna Zalasińska – doktor nauk prawnych, ekspert w dziedzinie prawnej ochrony dziedzictwa kulturowego, działalności muzeów oraz obrotu dziełami sztuki. Członek Polskiego Komitetu Narodowego ICOM oraz ICOMOS, a od 2012 r. członek Rady Ochrony Zabytków przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Muzea publiczne Studium administracyjnoprawne Katarzyna Zalasińska Wydanie 1 Warszawa 2013 Redaktor prowadzący: Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne: Anna Dudzik Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski Publikacja była przedmiotem recenzji prof. dr hab. Wojciecha Kowalskiego, Uniwersytet Śląski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorki i wydawcy. ISBN 978-83-7806-873-0 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Offi ce Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ I. Ewolucja statusu prawnego muzeów publicznych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Sytuacja prawna i działalność muzeów w Polsce do 1945 r. . . . . . . . . 2. Sytuacja prawna i działalność muzeów w Polsce w latach 1945–1996 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Sytuacja prawna i działalność muzeów w Polsce po 1996 r. . . . . . . . . ROZDZIAŁ II. Uwarunkowania realizacji misji muzealnej w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwarunkowania prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Uwarunkowania konstytucyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Uwarunkowania prawnomiędzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Uwarunkowania ustawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Uwarunkowania pozaprawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Przebieg procesu legislacyjnego ustawy o muzeach . . . . . . . . . . . 2.2. Utworzenie muzeów samorządowych w wyniku reformy administracyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Realizacja misji muzealnej w świetle wyników kontroli Najwyższej Izby Kontroli w latach 2006–2008 . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Polityka administracyjna w zakresie muzealnictwa . . . . . . . . . . 7 9 23 23 43 56 60 60 60 69 79 82 82 85 89 92 ROZDZIAŁ III. Zadania publiczne w obszarze muzealnictwa . . . . . 98 98 1. Interes publiczny a realizacja misji muzealnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Cele działalności muzeów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 1.2. Zadania muzeów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 2. Misja muzealna jako zadanie publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 2.1. Muzeum jako strażnik dziedzictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 5 Spis treści 2.2. Muzeum jako twórca dziedzictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 2.3. Muzeum jako instytucja naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 3. Muzeum a działalność kulturalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 ROZDZIAŁ IV. Rodzaje muzeów i ich organizacja . . . . . . . . . . . . . . . . 135 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 2. Muzea publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 2.1. Muzea państwowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 2.2. Muzea samorządowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 3. Muzea prywatne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 4. Muzea współorganizowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 5. Muzea rejestrowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 ROZDZIAŁ V. Czynniki determinujące konstrukcję prawną muzeów publicznych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 1. Muzea publiczne jako forma decentralizacji administracji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 1.1. Samodzielność muzeów publicznych względem organizatora . . 187 1.2. Samodzielność organizacyjna muzeów publicznych . . . . . . . . . . 190 1.3. Nadzór fachowy ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 2. Uspołecznienie realizacji misji muzealnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 2.1. Zasada pomocniczości jako sfera delimitacji realizacji misji muzealnej przez muzea publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 2.2. Prywatyzacja wykonywania zadań publicznych w zakresie muzealnictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 ROZDZIAŁ VI. Muzeum publiczne jako zakład administracyjny . . . 215 1. Muzeum publiczne jako forma organizacyjna realizacji administracji świadczącej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 2. Administracyjnoprawna ochrona zbiorów muzealnych . . . . . . . . . . . 223 3. Pracownicy muzeum publicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 4. Prawo zakładowe w muzeum publicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 4.1. Statuty muzeów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 4.2. Regulaminy muzeów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 5. Prawa i obowiązki użytkowników muzeum publicznego . . . . . . . . . . 250 6. Finansowanie działalności muzeów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Wykaz aktów prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 6 www.lexisnexis.pl Wykaz skrótów Publikatory Dz.Pr. KP Dz.Pr. PP Dz.U. Dz.U. UE Dz.Urz. Lex LexPolonica M.P. ONSAiWSA OSA OSP OTK Czasopisma AUW GSP PO IJCP KP NZS OZ PiP ST St. Iur. St. Pr. ZNSA Akty prawne k.c. – Dziennik Praw Królestwa Polskiego – Dziennik Praw Państwa Polskiego – Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej – Dziennik Urzędowy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – system informacji prawnej Wolters Kluwer Polska – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska – Monitor Polski – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódz- kich Sądów Administracyjnych – Orzecznictwo Sądów Administracyjnych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – „Acta Universitatis Wratislaviensis” – „Gdańskie Studia Prawnicze. Przegląd Orzecznictwa” – „International Journal of Cultural Property” – „Kontrola Państwowa” – „Nowe Zeszyty Samorządowe” – „Ochrona Zabytków” – „Państwo i Prawo” – „Samorząd Terytorialny” – „Studia Iuridica” – „Studia Prawnicze” – „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) k.k. – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) 7 Wykaz skrótów k.p. k.p.c. – ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. p.p.s.a. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i zm.) – ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed są- dami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) ustawa o muzeach – ustawa z 21 listopada 1996 r. o muzeach (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 987 ze zm.) ustawa o ochronie – ustawa z 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (tekst jedn. dóbr kultury ustawa o ochronie – ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad za- zabytków i opiece bytkami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.) nad zabytkami Dz.U. z 1999 r. Nr 98, poz. 1150 ze zm.) – nie obowiązuje Pozostałe skróty AAN EFTA GUS ICOM KOBiDZ MWRiOP NID NIK NIMOZ PKWN PTTK TK UNESCO – Archiwum Akt Nowych – Europejskie Porozumienie o Wolnym Handlu – Główny Urząd Statystyczny – Międzynarodowa Rada Muzeów – Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków – Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – Narodowy Instytut Dziedzictwa – Najwyższa Izba Kontroli – Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze – Trybunał Konstytucyjny – United Nations Educational, Scientifi c and Cultural Organiza- tion 8 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie Pojęcie muzeum wywodzi się od greckiego mouseion, oznaczającego świą- tynię muz, greckich bóstw opiekujących się poszczególnymi gałęziami sztuki1. S.B. Linde pisał, że muzeum jest „miejscem schadzki w celu ba- wienia się wzajemnego kunsztami i naukami”2. Geneza muzealnictwa wiąże się nierozerwalnie z dziejami kolekcjonerstwa, które rozwija się od najdawniejszych czasów3. Pierwsze kolekcje powstawały już za czasów Aleksandra Wielkiego, choć koncepcja tworzenia muzeów publicznych pojawiła się dopiero w dobie oświecenia. Ruch kolekcjonerski rozwijał się głównie we Włoszech, skąd oddziaływał na Francję, Niemcy i inne kraje Europy. Jego rozkwit przypada na drugą połowę XVI w., gdy „w wyniku trwającego »dyskursu o ciekawości« władców, poetów, pisarzy, uczonych, księży, urzędników, kupców i papieży ogarnia moda na kolekcjonerstwo lub wręcz szaleństwo kolekcjonowania”4. Tworzone w tym okresie tzw. gabi- nety sztuki i osobliwości w XVIII w. przekształcone zostały z kolekcji do- stępnych nielicznym i wybranym gościom w kolekcje publiczne. „Gabinety osobliwości nie były muzeami, gdyż nie miały dwóch konstytutywnych dla tych instytucji cech: były tworzone bez żadnego planu i nie były przezna- 1 Zob. M. Kurzątkowski, Mały słownik ochrony zabytków, Warszawa 1989, s. 45–46. 2 S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. III, Lwów 1857, s. 186. 3 Wedle niektórych autorów pierwszym kolekcjonerem był Noe (zob. J. Elsner, R. Car- dinal, Introduction, w: The Culture of Colecting, Londyn 1994, s. 2). 4 H. Schreiber, Koncepcja „sztuki prymitywnej”, Warszawa 2012, s. 101. W szczegól- ności „wśród bogatych patrycjuszy rozpowszechnił się zwyczaj gromadzenia i wysta- wiania antycznych marmurów, eksponowanych w reprezentacyjnych wnętrzach pała- cowych, w ogrodach i na dziedzińcach. Kolekcje te nie były otwarte dla publiczności, jakkolwiek były one odwiedzane przez artystów podejmujących studia nad spuścizną antyczną” (I. Kozina, Dialog tradycji i awangardy: ontogeneza współczesnego muzeum, w: Muzeum sztuki. Antologia, red. M. Popczyk, Kraków 2005, s. 633). 9 Wprowadzenie czone dla szerszej widowni […]. Gabinety osobliwości były ośrodkami pracy naukowej, motorem rozwoju wiedzy, podstawą kolekcji sztuki w znaczeniu jak najbardziej współczesnym. Były również inspiracją dla artystów”5. Przyjmuje się, że pierwsze muzeum publiczne zostało założone w 1679 r. przez Eliasza Ashmole’a w Oksfordzie. Do najstarszych muzeów w nowo- czesnym tego słowa znaczeniu należy ponadto British Museum, utworzone aktem parlamentu w 1753 r., a otwarte w 1759 r. w Montague House po przejęciu przez państwo w darowiźnie prywatnych zbiorów sir Hansa Slo- ane’a. Choć, jak pisał T. Dobrowolski, „dopiero rewolucja francuska wy- tworzyła świadomość, że dzieła sztuki i wyniki nauki są wspólnym dobrem ludzkości, czemu dał wyraz dekret Zgromadzenia Narodowego w roku 1791, głoszący, że zbiory publiczne »mają stać otworem dla całej ludzkości, dla całego świata«. Na tej podstawie utworzono Muzeum Luwru po upań- stwowieniu dawnych zbiorów królewskich i włączeniu do nich skonfi sko- wanych zbiorów prywatnych”6. Powstanie pierwszych muzeów w Europie środkowej przypada na koniec XVIII w. W 1796 r. utworzono w Pradze Privat-Gesellschaft Patriotischer Kunstfreunde, a w 1802 r. Ferenc Szehenyi ofi arował narodowi węgier- skiemu Bibliotheca Hungarica Familiae Comitum Szechenyi Patriae Sacrata7. W tym też okresie powstają pierwsze polskie muzea, utworzone przez Izabelę z Flemmingów Czartoryską oraz Stanisława Kostkę Potockiego. Jak przyj- muje K. Pomian, nie były to muzea w ścisłym tego słowa znaczeniu. „Były to zbiory prywatne udostępniane wprawdzie publiczności, ale pozostające nadal własnością swych twórców. Za muzea bowiem można uznać dowolny zbiór przedmiotów wtedy dopiero, gdy zapewnione są warunki, które czynią możliwym trwanie tego zbioru jako regularnie otwartego dla publiczności po śmierci założyciela, w nieograniczonym z założenia przedziale czasowym. Gdy, innymi słowy, jego właścicielem zostaje osoba prawna: stowarzyszenie, korporacja, rada powiernicza, instytucja publiczna, gmina czy państwo”8. 5 M. Krawczyk, Osobliwe gabinety epoki ciekawości, „Mówią Wieki. Magazyn Histo- ryczny” 2012, nr 1, s. 23. 6 Zob. T. Dobrowolski, w: Muzealnictwo, red. S. Komornicki, T. Dobrowolski, Kraków 1947, s. 19. 7 K. Pomian, Winckelmann Polski, w: 200 lat muzealnictwa warszawskiego. Dzieje i per- spektywy. Materiały sesji naukowej, red. A. Rottermund, A. Sołtan, M. Wrede, War- szawa 2006, s. 16–17. 8 Tamże, s. 17. 10 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie Z tych względów współcześnie dominuje defi nicja muzeum w ujęciu insty- tucjonalnym, co tym samym tworzy interesujące pole badawcze do prowa- dzenia studiów administracyjnoprawnych9. Motywacją do podjęcia badań nad statusem prawnym muzeów publicz- nych była potrzeba odpowiedzi na pytanie, czy obecna regulacja prawna odpowiada wyzwaniom stojącym przed tymi instytucjami 20 lat po trans- formacji ustrojowej. Stało się to szczególnie aktualne wobec współcze- snych problemów polskich muzeów publicznych. Piszący o zmieniających się uwarunkowaniach realizacji misji muzealnej A. Rottermund wskazuje: „Dzisiaj po dwudziestu latach niepodległości obserwujemy, jak na naszych oczach zmienia się model instytucji muzealnej, zmierzając nieubłaganie w kierunku »miękkiej« komercjalizacji. […] Ten nowy model muzeum okreś lany jest coraz częściej jako post-muzeum. Działa przeważnie na zasa- dach przedsiębiorstwa usługowego”10. Nierzadko komercjalizacja muzeów sprawia, że „coraz częściej łamie się tradycją uświęcone zasady działania okreś lone w kodeksach zachowań, a dyrektorzy wielkich muzeów świa- towych coraz rzadziej stają na czele organizacji zawodowych w rodzaju ICOM-u, by nie być posądzeni o hipokryzję”11. Proces ten nie jest przy tym domeną wyłącznie polskich muzeów, np. „na obszarze niemieckiego kręgu kulturowego dokonuje się powolny proces odrywania muzeów i ga- lerii spod bezpośredniej gestii państwa. Prywatyzacja instytucji kultury nie przebiega tu w tak bezpośredni sposób, jak w świecie anglosaskim, ale jest faktem. Przyjmuje ona kształt autonomizacji, w ramach której »pań- stwowe« muzea i galerie uzyskały znaczącą samodzielność – instytucjo- 9 Zob. np. D.A. Allan, Rola muzeów, w: Organizacja muzeów. Rady praktyczne, „Biblio- teka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków”, seria B, t. XVII, Warszawa 1967, s. 11. Autor wskazuje, że „muzeum […] grupuje pod jednym dachem, dla wygody, przedmioty pierwotnie rozproszone w czasie i przestrzeni. Z drugiej strony muzeum identyfi kuje przedmioty i dołącza do nich objaśnienia, co stanowi pierwszy krok do ich zrozu- mienia; kieruje myśl zwiedzającego daleko od przedmiotów, które są mu bliskie i od bezpośredniego środowiska. Po trzecie – muzeum wystawia swoje zbiory w ten sposób, by zwiedzający odczuwał przyjemność przy studiowaniu ich, by był szczęśliwy, że tam chodzi, że może oglądać z bliska eksponowane przedmioty; by odczuwał pragnienie bliższego ich poznania i powrotu do muzeum”. 10 A. Rottermund, O roli muzeów polskich w kształtowaniu świadomości narodowej i po- litycznej Polaków, w: Muzea regionalne. Jaka przyszłość?, red. K. Łukawski, Pułtusk 2010, s. 30. 11 A. Rottermund, Muzeum w procesie przemian, „Spotkania z Zabytkami” 2010, nr 11–12, s. 18. 11 Wprowadzenie nalną, budżetową i merytoryczną”12. Niskie nakłady na kulturę sprawiają, że polskim muzeom coraz trudniej sprostać rosnącym oczekiwaniom spo- łecznym. Muzea mają już nie tylko zapewniać możliwość obcowania ze sztuką, lecz także pomagać w zrozumieniu świata i odnalezieniu własnej tożsamości zmieniającego się w dobie globalizacji społeczeństwa. Przy tak szybkich i daleko idących przemianach w życiu społecznym muzea mają jednak problem z odnalezieniem własnej tożsamości13. Uwarunkowania te sprawiają, że zasadne było zbadanie, jaki wpływ na status prawny muzeów publicznych ma ich usytuowanie w strukturze administracji świadczącej, w szczególności wobec poważnego kryzysu tej sfery administracji. Zasadność podjęcia niniejszego tematu, ale również sformułowania wielu wniosków de lege ferenda, potwierdzają również alarmujące wyniki kon- troli Najwyżej Izby Kontroli z 2009 r. w przedmiocie ochrony i udostęp- niania zbiorów muzealnych w Polsce14. Wykazały one liczne nieprawi- dłowości w działalności muzeów publicznych, które w wielu wypadkach miały charakter rażący. To rodzi pytanie o skuteczność nadzoru w obszarze muzealnictwa. Osobną kwestią jest model fi nansowania działalności mu- zeów publicznych, który budzi współcześnie wiele wątpliwości. Wykazane przez NIK niedofi nansowanie zmusza je do poszukiwania nowych źródeł dochodów, a w konsekwencji – dostosowania działalności muzeum do wa- runków gospodarki rynkowej. Przyjęty temat opracowania, Muzea publiczne. Studium administracyjno- prawne, sprawia, że prowadzone rozważania zostały ograniczone do mu- zeów publicznych, do których zalicza się muzea państwowe i samorządowe. W pracy jedynie zasygnalizowano kwestie związane ze statusem prawnym muzeów prywatnych, w tym tych, których organizatorami są kościoły i związki wyznaniowe15. Włączenie muzeów kościelnych do głównego 12 H. Wróblewska, Projekt muzeum – tradycja, napięcie, przyszłość, w: Muzeum jako przedsiębiorstwo. Łatwo i przystępnie o zarządzaniu instytucją kultury, red. G. Matt, Warszawa 2006, s. 8. 13 W. Kowalczyk, Celebrować, zabawiać czy edukować? Po co społeczeństwu są dziś pu- bliczne muzea?, „Muzealnictwo” 2010, nr 51, s. 58. 14 Zob. Informacja o wynikach kontroli ochrony i udostępniania zasobów muzealnych w Polsce, Warszawa 2009. Kontrola NIK przeprowadzona od 30 kwietnia do 13 paź- dziernika 2008 r. została podjęta z inicjatywy własnej NIK. 15 Na temat muzealnictwa kościelnego zob. np. B. Skrzydlewska, Muzeum diecezjalne w Płocku na tle dziejów muzealnictwa kościelnego, „Muzealnictwo” 2008, nr 49, s. 89–92. 12 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie nurtu działalności polskich muzeów było priorytetem działania nieżyjącego już Andrzeja Tomaszewskiego jako prezesa PKN ICOM16. Odniesienie się do statusu prawnego muzeów prywatnych stało się niezbędne ze względu na potrzebę zasygnalizowania procesów, jakie zachodzą w sferze admini- stracji świadczącej, polegających na upublicznianiu zakładów prywatnych oraz prywatyzowaniu zakładów administracyjnych. Nadal istnieje więc po- trzeba zbadania i okreś lenia statusu prawnego muzeów prywatnych. Wytyczone w pracy pole badawcze objęło ponadto jedynie aspekty admini- stracyjnoprawne działalności muzeów. W związku z tym pominięte zostały więc kwestie dotyczące struktury własnościowej zbiorów. Problemy zwią- zane z badaniem ich proweniencji są m.in. wynikiem działania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej17. Jego celem było wprawdzie „upełnorolnienie gospodarstw mało- i średniorolnych oraz tworzenie nowych gospodarstw i ośrodków kultury rolnej”, jednak na pod- stawie reformy przejmowano nieruchomości zabytkowe (w tym liczne pa- łace i zamki, które stały się później siedzibą nowo powstających muzeów), a także ich wyposażenie, obejmujące dzieła sztuki (przede wszystkim ma- larstwo) i rzemiosło artystyczne, księgozbiory, archiwalia oraz pamiątki hi- storyczne18. Wiele z tych obiektów, bezprawnie odebranych właścicielom, nadal spoczywa w magazynach muzealnych. Problemy jednak z badaniem proweniencji zbiorów, właściwą inwentaryzacją oraz długimi procesami sądowymi uniemożliwiają zwrócenie ich właścicielom. W sposób szcze- gólny problem własnościowy zbiorów dotyka Muzeum Narodowego w War- szawie19. W pewnym stopniu na status własnościowy wpływ miały rów- 16 E. Święcka, Andrzej Tomaszewski – historyk, architekt i fi lozof, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opuscula Musealia”, Kraków 2011, nr 19, s. 127. 17 Tekst jedn. Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm. 18 Zob. J. Pruszyński, Prawa własności do mienia skonfi skowanego w trybie dekretu z 6 września 1944 r. o reformie rolnej, „Przegląd Sądowy” 2002, nr 10, s. 100. 19 Jego wieloletni dyrektor, Stanisław Lorentz, pisał o sytuacji Muzeum Narodowego w Warszawie w okresie powojennym następująco: „Z ocalałych zbiorów przedwojen- nych nie można było oczywiście stworzyć stołecznego Muzeum Narodowego. Nastąpić to mogło tylko przez komasację w Muzeum Narodowym innych przedwojennych zbiorów warszawskich: z Zamku Królewskiego, Łazienek, Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, Państwowych Zbiorów Sztuki, Mennicy Państwowej i drobniejszych kolekcji. Ich uzupełnieniem stały się niektóre zbiory podworskie, zbiory bezpańskie i zbiory za- bezpieczone w terenie. Niezwykle cenne eksponaty pozyskano z wojennych składnic niemieckich na terenie Śląska i Pomorza […]. W 1946 r. władze sądowe przekazały Muzeum Narodowemu bezcenne zbiory Potockich pochodzące z Pałacu Pod Baranami 13 Wprowadzenie nież: ustawa z 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych20, a następnie dekret z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i ponie- mieckich21. Zabytki nieruchome i dzieła sztuki znajdujące się na Ziemiach Odzyskanych (Śląsk, Pomorze Zachodnie, Warmia i Mazury) przeszły na własność Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego. Na- były one prawo własności pod tytułem pierwotnym, tj. wolnym od obciążeń i bezpośrednich zobowiązań odszkodowawczych22. Praca nie obejmuje więc rozważań w zakresie restytucji zbiorów muzealnych, zarówno utraconych w czasie II wojny światowej, jak i w wyniku innych zdarzeń23. Poza zakresem opracowania znalazły się również aspekty prawne związane z rozwojem nowych technologii i wkraczania muzeów w przestrzeń wirtu- alną czy też przestrzeni wirtualnej do muzeów24. Zaznaczyć jednak wypada, że polskie środowisko muzealników podchodzi do tych zagadnień bardzo ostrożnie. „Fascynacja cyfrowymi zapisami nie może być działaniem pierw- szorzędnym w stosunku do zabytkowych obiektów ani tym bardziej zastę- pować metodycznych działań konserwatorskich. Dokumentacja cyfrowa po- winna być formą towarzyszącą opisom i fotografi om wykonanym w sposób tradycyjny”25. Natomiast muzeum wirtualne nie magazynuje rzeczywistych przedmiotów, a więc nie ma trwałych i jedynych w swoim rodzaju właści- w Krakowie i Krzeszowic” (S. Lorentz, Odbudowa muzealnictwa warszawskiego w latach 1945–1949, w: Przeszłość przyszłości… Księga pamiątkowa ku czci Profesora Stanisława Lorentza w setną rocznicę urodzin, red. A. Rottermund, D. Folga-Januszewska, E. Mic- ke-Broniarek, Warszawa 1999, s. 64). 20 Dz.U. Nr 17, poz. 97 ze zm. 21 Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm. 22 Zob. W. Kowalski, Tytuł prawny Polski do zabytków wywiezionych z Wrocławia pod koniec i po zakończeniu II wojny światowej, w: „Przegląd Prawa i Administracji”, t. 88, Wrocław 2012, s. 57–80. 23 O restytucji dóbr kultury zob. np. W. Kowalski, Restytucja dzieł sztuki w prawie mię- dzynarodowym, Katowice 1989; W. Kowalski, Problematyka prawna restytucji utraco- nego dziedzictwa kulturowego Polski, w: Prawna ochrona zabytków, red. T. Gardocka, J. Sobczak, Toruń 2010, s. 68–95; W. Kowalski, Rodzaje roszczeń o odzyskanie utraconych dóbr kultury, w: Przemieszczone dobra kultury. Przypadek Europy Zachodniej i proble my państwa Europy Środkowej i Wschodniej w XX wieku, red. G. Czubek, P. Kosiewski, War- szawa 2004, s. 25 i n.; o współczesnych modelach restytucyjnych: K. Zeidler, Resty- tucja dóbr kultury ze stanowiska fi lozofi i prawa, Warszawa 2011, s. 229–304. 24 Zob. np. R. Golat, Prawne aspekty digitalizacji zbiorów muzeów, „Muzealnictwo” 2011, nr 52, s. 19–23. 25 E. Święcka, Czy zostaną tylko dokumentacje…?, w: System ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje, red. B. Szmygin, Lublin–Warszawa 2011, s. 108. 14 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie wości muzeum w tradycyjnym znaczeniu tego słowa26. Przy czym „jeśli oczywiste wydaje się, iż podstawową różnicę pomiędzy realnymi i wirtual- nymi muzeami wyznaczają zgromadzone w nich »przedmioty«, ściślej rzecz ujmując: ich ontologiczny status (immaterialne obiekty versus materialne artefakty), to sprawa nieco się komplikuje, kiedy stawiana jest kwestia do- świadczeń percepcyjnych odwiedzających – bądź to fi zyczna przestrzeń realnego muzeum, bądź usadowionego przed indywidualnym terminalem użytkownika sieci zanurzonego w cyberprzestrzeni”27. W związku z tym przyjmuje się, że w przypadku muzeów wirtualnych dominują funkcje zde- cydowanie odmienne niż w przypadku muzeów tradycyjnych. Celem opracowania jest wskazanie odpowiedzi na pytanie o obecny status prawny muzeów publicznych. W szczególności wymaga to ustalenia, w jakim stopniu zmiany zachodzące w metodach administrowania28 do- tykają obszaru muzealnictwa. Potrzeba szybkiego dostosowania się do nowych warunków oraz nowych społecznych wymagań, również w odnie- sieniu do muzeów, powodują w konsekwencji konieczność poszukiwania nowych, bardziej akceptowanych społecznie form działania29. W szczegól- ności zauważalny jest coraz szerszy udział podmiotów prywatnych w pro- cesie administrowania30, jak i wkraczanie form organizacyjnych, metod i instytucji o charakterze prywatnym w sferę prawa administracyjnego31, w tym wzrost znaczenia form konsensualnych w działaniu administracji32, 26 G. Lewis za: P. Zawojski, Wirtualna sztuka, wirtualne muzea, w: Muzeum sztuki. Od Luwru do Bilbao, red. M. Popczyk, Katowice 2006, s. 70. 27 Tamże. 28 Zob. np. T. Rabska, Pytania o stan współczesnej administracji, w: Kierunki rozwoju prawa administracyjnego. Podstawowe zagadnienia prawa budowlanego i planowania przestrzennego, red. H. Bauer, R. Hendler, P.M. Huber i in., Poznań 1999, s. 161 i n.; W. Chróścielewski, Imperium a gestia w działaniach administracji publicznej (w świetle doktryny i zmian ustawodawczych lat 90-tych), PiP 1995, nr 6, s. 49–59. 29 M. Ofi arska, Formy publicznoprawne współdziałania jednostek samorządu terytorial- nego, Warszawa 2008, s. 61. 30 Zob. np. S. Biernat, Prywatyzacja zadań publicznych. Problematyka prawna, Warsza- wa–Kraków 1994, s. 103–104. 31 M. Ofi arska, Umowa jako forma działania administracji w wybranych systemach prawa, w: Nauka administracji wobec wyzwań współczesnego państwa, red. J. Łukasie- wicz, Rzeszów 2002, s. 409 i n. 32 Zob. np. A. Kubiak-Kozłowska, Formy konsensualne w postępowaniu administra- cyjnym, w: Koncepcja systemu prawa administracyjnego, red. J. Zimmermann, War- szawa 2007, s. 441. 15 Wprowadzenie w szczególności umów wywodzących się z prawa cywilnego33. Rodzi to pytanie o to, w jakim zakresie proces ten ma znaczenie dla sposobu reali- zowania zadań publicznych w obszarze muzealnictwa. Nie bez znaczenia jest w tym kontekście zarówno okreś lenie miejsca muzeów publicznych w strukturze administracji publicznej, jak i wskazanie współczesnej treści zadań publicznych związanych z realizacją misji muzealnej. Określenia wymaga tym samym związek, jaki zachodzi między formami a metodami działania muzeów publicznych, a także związek między formą działania a ustrojem okreś lonego pionu organów administracji34. Wybór pola badawczego oznacza, że wprawdzie dominującą jest metoda formalno-dogmatyczna, pozostająca w językowo-logicznym kierunku badań nad prawem, to jednak w pracy uwzględniona została również płaszczyzna aksjologiczna. Trzeba mieć jednak na względzie to, że „prawo jest zjawiskiem kulturowym, ponieważ budowane jest na gruncie pew- nych wartości w celu ich realizacji i ochrony”35. Myśl ta wyznacza podsta- wową funkcję prawa, jaką jest ochrona różnego rodzaju dóbr. Przyjętym w pracy kryterium oceny regulacji prawnej są więc także reguły prawno- naturalne36. Z tego też względu rozważania dotyczące prawnych podstaw działalności muzeów publicznych, oprócz warstwy normatywnej, zostały również odniesione do sfery chronionych wartości. W książce nie wyko- rzystano metody prawnoporównawczej. Zarówno rozwój polskiego muze- alnictwa, jak i specyfi ka zbiorów muzealnych sprawiają, że przyjęty status prawny muzeów publicznych nie może być porównywany z rozwiązaniami przyjętymi w innych państwach. W pracy prowadzone są natomiast roz- ważania dotyczące uwarunkowań historycznych obowiązującej regulacji, a także uwarunkowań prawnomiędzynarodowych, kształtujących treść misji muzealnej. Pojawienie się wątków historycznych oraz wątków wy- chodzących poza krajowy porządek prawny wiąże się z potrzebą wska- zania uwarunkowań działania muzeów publicznych. 33 Szerzej o problemach umów w administracji publicznej: K. Kiczka, Umowy w ad- ministracji publicznej jako instrumenty realizacji zasady ogólnej prawa publicznego, w: Umowy w administracji, red. J. Boć, L. Dziewięcka-Bokun, Wrocław 2008, s. 67–76. Zob. też Z. Kmieciak, Skuteczność regulacji administracyjnoprawnej, Łódź 1994, s. 56. 34 Zob. J. Starościak, Prawne formy działania administracji, Warszawa 1957, s. 11. 35 T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2003, s. 25. 36 J. Wróblewski, K. Opałek, Aksjologia – dylemat pomiędzy pozytywizmem prawniczym a doktryną prawa natury, PiP 1966, nr 9, s. 254. 16 www.lexisnexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Muzea publiczne. Studium administracyjnoprawne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: