Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00116 005114 20935735 na godz. na dobę w sumie
Myśl i Duch. Filozoficzne i teologiczne konteksty twórczości Juliusza Słowackiego - ebook/pdf
Myśl i Duch. Filozoficzne i teologiczne konteksty twórczości Juliusza Słowackiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 256
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3982-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Książka dotyczy kilku zagadnień filozoficznych i teologicznych wyłaniających się z twórczości Juliusza Słowackiego. Autorka rozważa ważną dla poety i całego romantyzmu problematykę podmiotu, włącza Słowackiego w dyskusję między idealizmem i realizmem, emanacją i kreacją. Pokazuje podobieństwa i różnice między myślą poety a filozofią Emersona i Nietzschego. Opisuje idee teologiczne Słowackiego inspirowane teologią wschodniochrześcijańską, które ułatwiają interpretację niektórych wątków mistycznej twórczości poety.  Książka próbuje aktualizować tezę Heideggera, że poezja „wzywa do myślenia”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Myśl i Duch Srebrne się ciągle jakieś wstęgi snują, Po których myśli jak sny przylatują. Król-Duch LUCYNA NAWARECKA Myśl i Duch Filozoficzne i teologiczne konteksty twórczości Juliusza Słowackiego Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2020 Recenzent Maria Kalinowska Spis treści Dobrze się myśli ze Słowackim. Zamiast wstępu • 7 „Co to – ja?” • 43 Czy emanacja? O koncepcji powstania świata w filozofii genezyjskiej Juliusza Słowackiego • 80 Juliusz Słowacki i Ralph Waldo Emerson w świetle sporu o istnienie świata • 101 Ponad dobrem i złem. Jeszcze o Słowackim i Nietzschem • 120 Idea Trójcy Świętej w mistycznej twórczości Juliusza Słowackiego • 157 Piękno świętości • 176 Miłość mistyczna • 190 Judaizm, katolicyzm, prawosławie – dialog międzyreligijny w mistycznej twórczości Juliusza Słowackiego • 207 Zakończenie • 220 Nota bibliograficzna • 225 Bibliografia • 227 Indeks nazw osobowych • 243 Streszczenie • 251 Summary • 253 Dobrze się myśli ze Słowackim Zamiast wstępu Tytuł niniejszego rozdziału pełniącego funkcję wprowadzenia sta­ nowi oczywistą aluzję do tytułu książki Ryszarda Koziołka Dobrze się myśli literaturą1. Sięgam po tę frazę z pełnym przekonaniem o jej trafności i z głęboką empatią wobec autora, choć wiem, że bliższa mu jest literatura epoki pozytywizmu niż romantyzmu, a co za tym idzie, chętniej też wybiera prozę niż poezję. A jednak gest przyjaznego powiązania literatury z myśleniem może mieć korzenie sięgające liryki romantycznej, jeśli tylko pamiętać o słyn­ nym eseju Martina Heideggera Hölderlin i istota poezji, którego tytułowy bohater został przez niemieckiego filozofa nazwany po­ etą myśli2. Poezja bowiem „wzywa do myślenia”, a przecież myśle­ nie to określenie istoty człowieka (animal rationale)3. Klasyczny tekst Heideggera uchodzi za manifest hermeneutyki, natomiast za manifest krytyki dekonstrukcjonistycznej uważany jest zbiorowy tom Deconstruction and Criticism, w którym Harold Bloom, Paul de Man, Jacques Derrida, Geoffrey Hartman i J. Hillis Miller za 1 R. Koziołek: Dobrze się myśli literaturą. Sękowa 2016. 2 M. Heidegger: Objaśnienia do poezji Hölderlina. Przeł. S. Lisiecka. Warszawa 2004. szawa 2017. 3 Zob. M. Heidegger: Co zwie się myśleniem? Przeł. J. Mizera. War­ 8 • Dobrze się myśli ze Słowackim… punkt wyjścia do rozważań także obrali dzieło na wskroś roman­ tyczne – niedokończony poemat Percy’ego Shelleya Triumf życia4. Dodam, że prawie każda spośród wymienionych znakomitości tworzących „szkołę z Yale” ma w swoim dorobku komentarze do wierszy Williama Wordswortha, szczególnie zaś do jego ostatnie­ go, autobiograficznego utworu – Preludium. Wzrastanie umysłu. Wordsworth, Shelley, Hölderlin…, do tego grona „poetów myśli” ośmielam się dodać autora Godziny myśli. Juliusz Słowacki naj­ prawdopodobniej nie nawiązywał do żadnego z wymienionych twórców, ale niewątpliwie pisał o „wzrastaniu umysłu”, a tytuł jego utworu wchodzi w  dialog z  godzinami miłości, rozpaczy i przestrogi z Dziadów części iv. Dodaje zatem do Mickiewiczow­ skiego „czucia i wiary” – „myśl”, która była dla romantyków także bardzo ważna. „Myśl”, czyli nie rozum i racjonalizm, ale myśle­ nie. Właśnie myślenie stało w centrum uwagi Wordswortha, któ­ ry w przedmowie do Ballad lirycznych napisał (za Arystotelesem), że „poezja jest najbardziej filozoficzną ze wszystkich dziedzin pisarstwa”5. Romantycy wręcz zacierali granice między literaturą a filozofią, sztuką, teologią, nawet nauką. Przywołajmy jeszcze Fryderyka Schlegla i jego 115. fragment krytyczny: „Cała historia nowoczesnej poezji to ciągły komentarz do krótkiego tekstu filo­ zofii: »Wszelka sztuka powinna stać się nauką, a wszelka nauka sztuką. Poezja i filozofia powinny się zjednoczyć«”6, a w 116. frag­ mencie z „Athenaeum” Schlegel postuluje, by poezja romantyczna nie tylko zjednoczyła wszystkie odrębne gatunki poezji, ale także 4 Por. M.P. Markowski: Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura. Bydgoszcz 1977, s. 340–341. 5 W. Wordsworth: „Przedmowa” do drugiego wydania „Ballad lirycz- nych”. Przeł. K. Tarnowska. W:  Manifesty romantyzmu 1790–1830. An- glia, Niemcy, Francja. Wybór i oprac. A. Kowalczykowa. Warszawa 1995, s. 43–66. 6 F. Schlegel: Fragmenty. Przeł. C. Bartl. Oprac., wstęp i komentarze M.P. Markowski. Kraków 2009, s. 30. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 9 „zbliżyła poezję do filozofii i retoryki”7. Z kolei Novalis zaznacza, że „prawdziwy poeta zawsze pozostaje kapłanem, podobnie jak prawdziwy kapłan poetą”8. Sztuka i literatura stawały się dla ro­ mantyków najgłębszą filozofią, a teksty filozoficzne przybierały charakter literacki, posługiwano się w nich nie tylko metaforą, ale też symbolem czy odwoływano się do wyobraźni. Poezja i sztuka bywały także świadectwem wiary i  najlepszym przekazicielem myśli religijnej. Tylko synteza mądrości i piękna mogła nieść ener­ gię poruszającą romantyków i otwierać nowe horyzonty. Spośród różnorodnych związków twórczości Słowackiego z myślą filozoficzną i teologiczną wybieram tylko kilka z nich. Dokonując przeglądu stanu badań nad myślą poety, skupiam się na wątkach najbardziej dla mnie interesujących. Przedstawiając młodopolską refleksję nad koncepcjami filozoficznymi poety, odwołuję się w dużej mierze do znakomitej książki Haliny Flo­ ryńskiej Spadkobiercy Króla Ducha. O recepcji filozofii Słowackiego w światopoglądzie polskiego modernizmu, napisanej przecież przez badaczkę literatury i zarazem his torii filozofii. Autorka skupia się nie tyle na recepcji twórczości poety, o czym pisano częściej, ile na odczytaniach jego myśli filozoficznej. Pisma filozoficzne Słowackiego zachowane w  rękopisach i opublikowane przez Antoniego Małeckiego w 1866 roku, a więc już w epoce pozytywizmu, spotkały się z nieprzychylnym przy­ jęciem przez krytyków i  badaczy literatury. Dominujący wów­ czas postulat realizmu i  naturalizmu kłócił się z  mistycyzmem poety. Pozytywistów odstręczał rozmach wyobraźni, krytyko­ wali niejasność intelektualną i  zaliczali Słowackiego do „wypa­ czeń” romantyzmu. Niektórzy badacze, jak zauważył oburzony Ignacy Matuszewski, nazywali Króla-Ducha „stekiem mętnych 7 Ibidem, s. 60. 8 Novalis [F. von Hardenberg]: Kwietny pył. Przeł. K. Krzemieniowa. W: Manifesty romantyzmu…, s. 205. 10 • Dobrze się myśli ze Słowackim… »bredni«”9. Małecki zarzucił Słowackiemu „brak naukowego przy­ gotowania” do budowania systemu „wiary i wiedzy” i nazwał jego myśl „dziwolągiem filozoficznym”10. Za to Młoda Polska przyjęła pisma Słowackiego z entuzjazmem. Nastąpiła asymilacja poglą­ dów poety i rozpoczęła się twórcza recepcja. Floryńska wylicza zbieżności światopoglądowe modernistów i  Słowackiego: indy­ widualizm, traktowanie twórczości jako czynu metafizycznego, podmiotowość, świadome zacieranie granicy między wypowiedzią artystyczną a dyskursywną, pojmowanie literatury jako ekspresji osobowości11. Toteż szybko rozwinął się kult poety, którego zaczę­ to traktować jako ojca duchowego „nowej sztuki”. „»Otwarta« pod względem filozoficznym i artystycznym – twier­ dzi Floryńska – struktura pisarstwa Słowackiego” umożliwiła bar­ dzo różnorodne interpretowanie jego twórczości. Zaletą okazało się to, co pozytywiści traktowali jako „rażącą niedoskonałość”12. „Dla modernistów – pisze Matuszewski – Słowacki był czymś więcej niźli poetą i artystą; był prorokiem, magiem, filozofem, wieszczem, który przeniknął i odsłonił tajemnice absolutu”13. Nazywali go ar­ tystą natchnionym i wirtuozem słowa. Utwory dotąd lekceważone i potępiane uznano za arcydzieła. Nastąpiło całkowite przewarto­ ściowanie jego twórczości. Król-Duch został wykreowany na Biblię modernistów, a Słowackiego zaliczono do największych mistrzów słowa polskiego. Jego twórczość służyła wręcz do samookreślenia się Młodej Polski. Oczywiście wielka rola w tym procesie przypadła 9 I. Matuszewski: Słowacki i nowa sztuka (modernizm). Wstęp i oprac. S. Sandler. Warszawa 1965, s. 278. czesnej epoki. Lwów 1866, s. 107–108. 10 A. Małecki: Juliusz Słowacki, jego życie i dzieła w stosunku do współ- 11 H. Floryńska: Spadkobiercy Króla Ducha. O recepcji filozofii Sło- wackiego w światopoglądzie polskiego modernizmu. Wrocław 1976, s. 11–19. Warto przypomnieć, że praca ta ukazała się w czasie, gdy nie mogła liczyć na dobre przyjęcie. 12 Ibidem, s. 16–17. 13 I. Matuszewski: Słowacki…, s. 332. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 11 rozprawie Matuszewskiego Słowacki i nowa sztuka, opublikowanej w 1901 roku, w której autor ogłosił Słowackiego patronem mo­ dernistycznej sztuki, metafizyki i filozofii narodowej. W moder­ nizmie, podobnie jak w romantyzmie, bardziej ceniono filozofię wpisaną w literaturę niż traktowaną naukowo i racjonalnie. Obrazy poetyc kie miały przekonująco przekazywać prawdę metafizyczną. Matuszewski uznał, że duch ludzkości rozwija się przez sztukę14. Moderniści powtarzali za Arthurem Schopenhauerem: „Filozof nie powinien nigdy zapominać, że uprawia sztukę, nie naukę”15. Traktowano metafizykę jako szczególny rodzaj poezji, uznając, że wszelkie poznanie ma charakter subiektywny, nie można więc sto­ sować kryterium prawdziwości, ale należy uwzględniać stopień za­ spokojenia potrzeb duchowych. Takie potrzeby właśnie zaspokajał Król-Duch, ogłoszony najwybitniejszym dziełem sztuki i czynem metafizycznym16. Spośród zagadnień filozoficznych zawartych w dziełach Słowac­ kiego moderniści najwięcej uwagi poświęcili dwom – jaźni i podo­ bieństwu Króla­Ducha do nadczłowieka Fryderyka Nietzschego. „Jaźń” – rzeczownik utworzony od zaimka „ja” oznacza samoświa­ domość, w rozumieniu młodopolan jaźń stanowiła prawdziwy byt ludzki, określała to, co indywidualne w człowieku. „Dla moderniz­ mu literackiego – pisze Floryńska – najważniejszy był wyłoniony z przyrody duch, człowiecza jaźń, dążąca do objęcia świadomo­ ścią całości Bytu i rozwiązania jego (zatem i własnej) tajemnicy”17. A  ponieważ prawdziwe dzieło sztuki uznawano za owoc twór­ czości szczególnie rozwiniętej i świadomej siebie jaźni, to sztuka miała umożliwiać najwyższą syntezę poznania bytu. I taką właśnie stworzył największy zdaniem modernistów geniusz literatury pol­ skiej – Słowacki. Wierzyli, że był duchem wiodącym i znacznie 14 Zob. H. Floryńska: Spadkobiercy Króla Ducha…, s. 48. 15 Cyt. za: ibidem, s. 34. 16 Zob. ibidem, s. 35. 17 Ibidem, s. 23. 12 • Dobrze się myśli ze Słowackim… wyprzedził swoją epokę. Wiedzę o jaźni czerpali więc z jego dzieł mistycznych. Przyjęli, że jaźń jest wieczna i nieśmiertelna, wypływa z Boga i stworzyła świat widzialny. Twierdzili, że poeta w procesie metempsychicznym wypracował potęgę jasnowidzenia i odczyty­ wał rzeczywistość duchową ze świata form i że traktował własną duszę jako „ognisko wszechbytu”18. „Tak doszli do najwyższej po­ tęgi – pisał Stanisław Przybyszewski – indyjski mahatma, biblijny prorok, egipski mag, średniowieczny czarownik i nasz Słowacki”19. Toteż moderniści z filozofią genezyjską utożsamiali swoje poglądy, a cytaty ze Słowackiego traktowali jako autorytatywny dowód. Ce­ zary Jellenta czytał Słowackiego przez Schopenhauera, a Tadeusz Miciński przez Henriego Bergsona. Tłumaczyli Słowackim własną metafizykę, chociaż, jak zaznacza Floryńska, czasem odbiegali da­ leko od swojego mistrza. Przybyszewski i Jellenta, jak sami wska­ zywali, przyjmowali podstawy ontologii z Genezis z Ducha, była to jednak interpretacja emanacyjna i monistyczna. Tymczasem Flo­ ryńska, idąc za analizą Kazimierza Wyki, zauważa, że rzeczywistość w filo zofii Słowackiego stanowią indywidualne duchy, samodziel­ ne i nie zatracające osobowej tożsamości. Moderniści widzieli je raczej w postaci schopenhauerowskiej „ślepej woli”20. Przyjmowali natomiast ewolucję przyrody i spirytualną ewolucję duszy. Najważniejszą kategorią w Królu-Duchu zdaniem Micińskiego była jaźń (pisał to słowo dużą literą): „Król-Duch jest poematem Jaźni, która zapuszczając się w krainę tajemnicy przebywa niezna­ ne dotąd oceany”21. Miciński utożsamił jaźń z Królem­Duchem. W jego interpretacji jest ona wieczna i niezmienna, nie ujawniając 18 S. Przybyszewski: Na drogach duszy. Kraków 1900, s. 18–21. 19 Ibidem. 20 H. Floryńska: Spadkobiercy Króla Ducha…, s. 65. 21 Cyt. za: ibidem, s. 94. Urszula M. Pilch zwróciła uwagę na cechującą twórczość zarówno Micińskiego, jak i Słowackiego tendencję do ekspono­ wania zaimka „ja” oraz definiowania „ja” poprzez dopowiedzenie; na przy­ kład Słowacki pisał: „Ja, syn popiołów”, „Ja – Duch”, Miciński: „Ja król”, Dobrze się myśli ze Słowackim… • 13 się w świadomości człowieka, stanowi jego ukrytą boskość. Z niej człowiek czerpie pobudki czynów i cele działania. Miciński i Przy­ byszewski zafascynowani postacią Popiela odrzucili Mieczysława. Król­Duch miał cechy lucyferyczne. Obaj pisarze podkreślali w  nim stałość metafizycznych konfliktów bez ich rozwiązania. Micińskiego bardziej interesowała walka o poznanie prawdy niż jej zdobycie. W jaźni widział „ja głębokie” Bergsona, posiadające wieczną energię duchową płynącą z ponadindywidualnej istoty bytu. Wewnętrznie sprzeczny Lucyfer Micińskiego uosabia, zda­ niem Floryńskiej, tragizm ciągłego szukania, a jego okrucieństwo stanowi przejaw energii w celu wzmożenia życia. Pamięć metem­ psychiczna w koncepcji Micińskiego jest gatunkowa, a w dziełach Słowackiego – indywidualna, zostaje tu więc osłabiony spirytual­ ny pluralizm, ważny dla badaczki spadkobierców Króla­Ducha22. Filozofię jaźni zawartą w dziełach Słowackiego najbardziej roz­ winął Wincenty Lutosławski. Znany w świecie jako twórca stylo­ metrii – metody chronologizacji pism Platona – Słowackiego uważał za najwybitniejszego polskiego filozofa. „Takie połączenie poezji z metafizyką – pisał – zdolności bardzo ścisłego myślenia z darem poetyckiego wysłowienia, od czasów Platona nie było znane ludzkości – chyba u Dantego”23. Filozofię Słowackiego po­ strzegał jako wyrażającą „polski pogląd na świat”24. W tym poglą­ dzie największe znaczenie nadawał indywidualizmowi. Pewność substancjonalności duszy indywidualnej skłaniała Lutosławskiego do walki z wszelkim panteizmem i monizmem. Bezpośrednie do­ świadczenie wewnętrzne, sądził, przekonuje o „ja” substancjalnym, które jest przyczyną świata i idei, a przekonanie o istnieniu „ja” jako duszy jest indywidualnym osiągnięciem każdego człowieka. „ja – Twórca wolny”. Zob. U.M. Pilch: Kto jestem? O podmiocie w poetyckim dwugłosie Słowacki – Miciński. Kraków 2010, s. 225–226. 22 Ibidem, s. 95–98. 23 Cyt. za: ibidem, s. 218. 24 Cyt. za: ibidem, s. 219. 14 • Dobrze się myśli ze Słowackim… Gustav Teichmüller, nauczyciel Lutosławskiego, przeprowadził analizę zaimka „ja” i wskazał, że odpowiada on wewnętrznemu doświadczeniu własnej tożsamości. Powołując się na tę analizę, polski filozof uważał, że świadomość siebie jest jedynym przykła­ dem rzeczywistego istnienia. Do niej prowadzą wszystkie nasze wrażenia i sądy. Uzasadniając podobieństwo swojej filozofii i drogi do mistycyzmu Słowackiego, opisywał własne doświadczenie we­ wnętrznego olśnienia: „Uczułem się nagle odwiecznym i wieku­ istym bytem”25. Przekonywał, że indywidualnych, różnorodnych jednostek jest nieskończona liczba. Nie odkrywają one prawdy na zewnątrz siebie, ale ją tworzą. Jedyne kryterium prawdy stanowi intersubiektywność. Krytykował panteizm i monizm, gdyż odbie­ rają sens i wolność indywidualnej duszy i dlatego stanowią źródło pesymizmu. Nie ma wtedy miejsca dla indywidualnej woli, a prze­ cież „ja” ma poczucie własnej wolności. Cały byt widział jako zbio­ rowisko istot duchowych zhierarchizowanych, różniących się stop­ niem doskonałości, między którymi nie ma wprawdzie równości, ale jest braterstwo i miłość. Lutosławski łączył mistykę Słowackie­ go z monadologią Gottfrieda Wilhelma Leibniza, dodając jednak monadom intersubiektywność, zdolność do wzajemnego oddzia­ ływania. Odrzucał więc istnienie panteistycznej jedni, przyjmował zaś teorię o wędrówce dusz. Swoją filozofię, którą uważał za kon­ tynuację myśli Słowackiego, nazwał eleuteryzmem, czyli filozofią woli. Wiązał ją silnie z organizacją Polski szlacheckiej (zwłaszcza liberum veto) oraz z  tezą Andrzeja Towiańskiego, powtarzaną także przez Słowackiego: „Wszystko przez Ducha i  dla Ducha stworzone jest, a nic dla cielesnego celu nie istnieje”26 (xiv, 64)27. 25 Cyt. za: ibidem, s. 200. 26 Zdanie to zaczerpnął poeta z  pism Andrzeja Towiańskiego, który z kolei parafrazował w ten sposób Pawłowy List do Kolosan 1,16: „Wszystko przez Niego i  dla Niego zostało stworzone” (mowa o Chrystusie). 27 W ten sposób odsyłam do: J. Słowacki: Dzieła wszystkie. T. i–xvii. Red. J.  Klei ner (t. i–xvii), W.  Floryan (t. xvi, xvii), współudz. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 15 Najważniejsze elementy filozofii poety, zdaniem Lutosławskiego, to pluralistyczny spirytualizm, dualizm duszy i ciała, wolność sub­ stancji duchowych. Przygotował pierwsze naukowe wydanie Gene- zis z Ducha (1903), a filozofię Słowackiego przedstawił w licznych artykułach, zwłaszcza w tekście Losy jaźni u Słowackiego, uznając, że losy jaźni są głównym przedmiotem uwagi poety28. Analogie między twórczością Słowackiego a Nietzschego, między Królem Duchem a  nadczłowiekiem – pisze Flo­ ryńska – to temat stały, eksploatowany nieustannie w mo­ dernistycznej literaturze. […] Jednym z  momentów do­ wodzenia prekursorskiej, wiodącej roli poezji Słowackiego w kulturze europejskiej była konstatacja, że Słowacki sfor­ mułował ideę nadczłowieka długo przed Nietzschem. Po­ wtarza to Pawlikowski, Matuszewski, Żuławski, Janik…29. Stefania Tatarówna w artykule Słowacki i Nietzsche (Król-Duch a  nadczłowiek) porównuje obu twórców, traktując Słowackiego jako filozofa i poetę, a Nietzschego jako poetę i filozofa30. Po kazuje ich podobny rodowód światopoglądowy, w którym punktem wyj­ ścia były pesymizm i niezgoda na marność świata. Obydwaj, sami czując się wyrastającymi ponad tłum, tworzą postać indywidu­ alisty znacznie przewyższającego otoczenie i traktującego innych z pogardą. Słowacki kreuje postać ducha królewskiego okrutnego dla poddanych, ale wybranego przez Boga. Jest to duch wiodący W. Floryan (t. xii, xiii). Wrocław 1952–1975. Cyfra rzymska oznacza tom, cyfra arabska – stronę. W  przypadku wystąpienia blisko siebie cytatów z różnych utworów, podaję także tytuły. 28 W. Lutosławski: Losy jaźni u  Słowackiego. „Pamiętnik Literacki” 1909, 8/1/4, s. 3–21. 29 H. Floryńska: Spadkobiercy Króla Ducha…, s. 84. 30 S. Tatarówna: Słowacki i Nietzsche (Król Duch a nadczłowiek). „Pa­ miętnik Literacki” 1906, 5/1/4, s. 406–433. 16 • Dobrze się myśli ze Słowackim… ludzkość do przeanielenia. Nietzsche natomiast chce wyhodować nadczłowieka, wolnego ducha, wyzwolonego z więzów moralności wypracowanej przez religie. Ale Nietzsche, zamierzając stworzyć gatunek wyższy zgodnie z progresją ewolucji, pracuje dla Ziemi, Słowacki natomiast – dla celów boskich. Ideałem artystycznym obydwu, zdaniem Tatarówny, jest wyniosłość i wielkość duszy czło­ wieka, który osiągnął najwyższy stopień rozwoju. Odmienne są jednak konsekwencje. Słowacki tworzy wzór dla wszystkich. Król­ ­Duch staje się przewodnikiem dla słabszych, działa z myślą o wyż­ szym celu. Nadczłowiek natomiast sam jest celem. Nietzschego nie obchodzą masy, z  których wyrastają niewolnicy. Okrucień­ stwo i brak litości w przypadku Króla­Ducha służą doskonaleniu innych przez cierpienie, w działaniu nadczłowieka świadczą tylko o  wszechwładzy. Nietzsche nie chce udoskonalać świata – kon­ statuje Tatarówna – co dowodzi „bezwzględnej wyższości etycznej Słowackiego”31. Tym bardziej, że okrucieństwo cechuje jedynie wczesny etap, początek działalności Króla­Ducha. Obydwaj zde­ cydowanie hierarchizują ludzi, obydwaj wierzą w nieśmiertelność. Według Słowackiego jednak zapewnia ją metempsychoza, według Nietzschego – idea wiecznego powrotu. Obaj, podsumowuje ba­ daczka, stworzyli utopie, obaj zbudowali wszystko w myśli, żyjąc samotnie, bez związku z realnym życiem. „Nadczłowiek i król duch – kończy Tatarówna – to dwa przeciwstawne bieguny, dwie idee tak bardzo się do siebie zbliżające i tak bardzo w gruncie rzeczy różne”32. Matuszewski, który również dokonał porównania Słowackie­ go i Nietzschego, podkreślał zwłaszcza ich indywidualizm33. Ale dodawał, że Nietzsche był indywidualistą tellurycznym, a  Sło­ wacki  – kosmicznym. Indywidualizm miał więc inny rodowód i inny cel: Nietzschego cel był świecki, Słowackiego – religijny. 31 Ibidem, s. 428. 32 Ibidem, s. 433. 33 I. Matuszewski: Słowacki i nowa sztuka…, s. 279–301. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 17 Z  Nietzscheań skim nadczłowiekiem można porównać tylko Po­ piela. Jest to bowiem postać potężna i niezwykła, niezrozumiała dla badaczy. Obu myślicieli łączy subiektywizm, liryzm i nastrojo­ wość. Nietzsche podobnie jak Słowacki jest „tyranem i mistrzem swojego języka”34. W  twórczości obu język jest instrumentem czułym i dźwięcznym, pełnym ekspresji. Nietzsche rozbija stare sploty wyobrażeń, działając potężnie. Obaj stanowią podmiotowy typ artysty – Matuszewski podkreśla ich szczerość: „obaj wlewają całą duszę w swoje dzieła”35. Obaj przyznają wpływ jednostkom na całą ludzkość, tęsknią do bohaterów i nienawidzą ludzkich kar­ łów. Nietzsche nie wierzy w Boga, wierzy natomiast w jaźń ludzką, w twórcze Ja, które nie ma żadnego oparcia, musi jednak stwo­ rzyć w sobie mądrość i przygotować nadczłowieka. Żyjąc na Ziemi, będzie on silniejszy, mądrzejszy, szlachetniejszy od człowieka, bę­ dzie wolny. Ewolucja w dziełach polskiego poety przebiega inaczej, opiera się na wykorzystaniu mocy duchowej i prowadzi do Boga. Rozwój nadczłowieka dokonuje się kosztem innych, czyli niewol­ ników. Król­Duch bywa bezwzględny i okrutny, ale czyni to w imię wyższych celów, działa dla rozwoju innych. Matuszewski dostrzega sprzeczność między ideą wiecznego powrotu a ideą nadczłowieka – rozwój musi się skończyć, jeżeli wszystko potoczy się ponownie od początku. Czas tworzy tu zamknięte koło, natomiast ewolucja w dziele Słowackiego prowadzi w linii prostej do anielstwa globo­ wego. Obie koncepcje Matuszewski uznaje za fikcje metafizyczne, ale pod względem estetycznym wizje Słowackiego ocenia nieskoń­ czenie wyżej, gdyż ogarniają one „szersze kręgi istnienia i otwierają głębsze i bardziej promienne horyzonty dla myśli ludzkiej”36. Miciński łączy lucyferycznego Popiela, który potęguje moc swoją i narodu przez cierpienie, z immoralizmem Nietzschego. 34 Ibidem, s. 287. 35 Ibidem, s. 288. 36 Ibidem, s. 299. 18 • Dobrze się myśli ze Słowackim… Sam zresztą nie wartościował moralnie „środków intensyfikują­ cych życie”37. Miciński, za Nietzschem, dzieli ludzkość na indy­ widualistów i tłum, ale, wbrew niemieckiemu filozofowi, pozosta­ wia imperatyw moralny miłości bliźniego. Tworząc nadczłowieka według wzoru Popiela, Miciński staje jednak po stronie praw mo­ ralnych, których źródłem jest absolutna jaźń. Floryńska, podsumowując młodopolskie porównywanie Sło­ wackiego i Nietzschego, zwraca uwagę, że przewagę moralną przy­ znano autorowi Króla-Ducha. Metafizyka Słowackiego zawiera bowiem ideę Boga jako celu absolutnego, postulat doskonałości zbiorowej, dostępnej nie tylko wybranym, ideę nieskończonego rozwoju i odpowiedzialności za społeczeństwo. Nietzsche tworzy porządek tylko przyrodniczy, a  Słowacki – wizję przeanielenia, wyzwolenia z  więzów materii. Nietzsche pisze o  potędze ciała, Słowacki – o potędze ducha. Słowacki poza tym przekracza indy­ widualizm w mesjanizmie, w którym Mesjaszem staje się gatunek duchów38. Przedstawiając rolę filozofii Słowackiego w  kształtowaniu światopoglądu modernistów, Floryńska wskazuje także zasadni­ cze rozbieżności między omawianymi koncepcjami. Jej zdaniem w sprzeczności z myślą poety stoją panteizm i monizm, poza tym różnice dotyczą głównie koncepcji Boga. Moderniści zasadniczo nie uznawali Boga osobowego i transcendentnego. Natomiast Sło­ wacki, tu Floryńska przytacza uzasadnienie Mariana Zdziechow­ skiego, „czuł Boga i z tym Bogiem wolał rozmawiać jak duch z Duchem niż zatapiać w nim swoje Ja”39. Matuszewski dostrze­ gał wprawdzie w dziełach poety panteizm i monizm (co spotkało się z ostrą krytyką Lutosławskiego), ale autora Słowackiego i no- wej sztuki nie interesowała filozofia. Opisywał twórczość poety 37 H. Floryńska: Spadkobiercy Króla Ducha…, s. 110. 38 Ibidem, s. 86. 39 Ibidem, s. 64. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 19 z perspektywy estetyki i jego religijność odnajdywał w ważnej dla Młodej Polski kategorii „nastroju mistycznego”, który tworzyły wszystkie odniesienia do neoplatonizmu, gnostycyzmu, okul­ tyzmu i filozofii indyjskiej. Widział w dziełach poety „niedości­ gniony wzór wyobraźni mistycznej”40, podkreślając niezależność Słowackiego od skodyfikowanych poglądów religijnych. Nato­ miast Lutosławski dowodził, że „prawdziwej filozofii” nie można tworzyć bez doświadczenia wiary, otrzymywania natchnień i „sił z góry”. Zarówno Matuszewski, jak i Floryńska uznają, że pomi­ mo przekonania Słowackiego o zgodności jego wizji z nauką Ko­ ścioła katolickiego, taka interpretacja nie znajduje uzasadnienia. Młoda Polska to pierwsza i jedyna epoka literacka, w której Sło­ wacki został potraktowany jako pełnoprawny filozof i postawiony w jednym szeregu z Schopenhauerem, Bergsonem, Nietzschem. Myśl Słowackiego posłużyła modernistom do wyrażenia ich włas­ nego światopoglądu i stała się dla nich najważniejszym punktem odniesienia. Uznany za mędrca i mistyka był dla modernistów najwyższym autorytetem i przewodnikiem w poszukiwaniu praw­ dy. Stało się więc to, czego Słowacki oczekiwał i przewidywał: „tak będzie pisała kiedyś Polska”41. Dzisiaj nie można sobie wyobrazić Młodej Polski bez Słowackiego. W 1909 roku ukazała się praca Jana Gwalberta Pawlikowskiego Studiów nad „Królem-Duchem” część pierwsza: Mistyka Słowackiego, która szeroko i dokładnie przedstawia „środowisko ideowe” twór­ czości poety. Pawlikowski opisał najważniejsze myśli, które przy­ swojone przez romantyzm ujawniły się też w filozofii genezyjskiej. Zarzucając badaczom obcość i chłód wobec mistyki Słowackiego, którą często charakteryzowano jako „chorobliwą”, przeciwstawia 40 Ibidem. 41 List Juliusza Słowackiego do Zygmunta Krasińskiego, z  26 stycz­ nia 1846 roku. W: J. Słowacki: Dzieła wybrane. Red. J. Krzyżanowski. T. 14: Listy do krewnych, przyjaciół i znajomych (1820–1849). Oprac. J. Pelc. Wroc ław 1952, s. 205. 20 • Dobrze się myśli ze Słowackim… ich opiniom własny „dreszcz zachwytu”42. Na początku pod kreśla niezwykłą wartość estetyczną tej filozofii. Omawiając Genezis z Ducha, zwraca uwagę na rolę Słowa – Logosu, utożsamianego nie z Chrystusem, ale z ogółem duchów indywidualnych, które są stwórcami widzialności, kreowanej przez wolę i miłość. Przy­ gląda się ich działalności i potwierdza ją Bóg osobowy. Wyjście ze spowodowanego grzechem upadku będzie wymagało ciężkiej pracy w  ciemnej materii. Przeciwstawiając się interpretacjom panteistycznym, Pawlikowski podkreśla mnogość duchów indy­ widualnych i ich solidarność w dążeniu do doskonałości. Duch „pierwoidący” staje się przewodnikiem stworzenia. Ideę wza­ jemnej zależności i solidarności duchów uczony wysoko ocenia pod względem etycznym. Rozwój natury jest owocem pracy du­ chów. W naturze odczuwamy więc ich obecność, a jednocześnie rozpoznajemy w niej siebie. Ewolucyjny łańcuch form, chociaż przedstawia poszczególne epoki, nie jest opisany systemowo. Sło­ wackiemu chodzi tylko o zarysowanie myśli genezyjskiej, bez wy­ kładu całości. Poeta wybiera przykłady sobie bliskie, które w jego przekonaniu wystarczają do zobrazowania spirytualistycznej bio­ logii. Rozwój ma charakter ewolucyjny i postępowy, prowadząc do coraz doskonalszych form, aż do najwyższej – czyli światła. Zmiany dzieją się według wspomnianej już zasady: „Wszystko przez Ducha i dla Ducha stworzone jest, a nic dla cielesnego celu nie istnieje” (xiv, 64). Po stworzeniu człowieka rozwój toczy się w historii narodów. Przeciwstawiając się opiniom o  obłędzie Słowackiego, Paw­ likowski opisuje cechy myślenia mistycznego sięgającego aż starożytności, a następnie szczególnie mocno ujawniającego się w początkach chrześcijaństwa, w renesansie i romantyzmie. Wska­ zuje, że zwykle środkami poznania mistycznego są: objawienie, 42 J.G. Pawlikowski: Mistyka Słowackiego. Red. M. Cieśla­Korytow­ ska. Kraków 2008, s. 27. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 21 natchnienie, „snucie z siebie”. Bardzo różnią się one od metod metafizycznej filozofii, w której przecież także można znaleźć od­ wołania do intuicji. Wedle Friedricha Wilhelma Josepha Schel­ linga to sztuka jest narzędziem poznania. W starożytnych Indiach, w platonizmie i neoplatonizmie taką funkcję przyznawano rów­ nież miłości. Towiańczycy z kolei w takiej roli umieszczają „czu­ cie”. „Idealizm magiczny” Johanna Gottlieba Fichtego i Novalisa emanuje potęgą woli, podobnie jak myśl Towiańskiego i Słowac­ kiego. Uzasadnienie znajdują w tezie, że dusza jako iskra boża ma udział we wszechmocy Boga. Kolejną wymienioną przez Pawlikowskiego cechą mistyki i nie­ których prądów filozoficznych ważną w pismach Słowackiego jest subiektywizm. „Ja” – „instrument na którym gra Bóg” nie jest tyl­ ko cząstką świata, ale samo jest światem43. Indywidualizm w „epo­ kach mistycznych” prowadzi do kultu wielkich ludzi, których daw­ niej określano epitetem „boski”. Należą do nich nauczyciele, święci, a także wodzowie, jak Napoleon Bonaparte. Słowacki, podobnie, tworzy postać Króla­Ducha – wielkiego przewodnika na drodze do Jerozolimy Słonecznej. Geniusz, wielki wódz, wielki poeta są obdarzeni „nimbem”, wolni, niezależni i zdolni do wolnego czynu. Rozwijaniu własnej indywidualności towarzyszy rozwijanie w so­ bie boskiego pierwiastka, więc jeżeli to jest egoizm, dodaje Pawli­ kowski, to „boski egoizm” przeciwstawiający się „harmonijnej po­ spolitości”. Idea postępu w takim przypadku przybiera charakter religijny i prowadzi do przebóstwienia, deifikacji człowieka. Kolejną ideą łączącą mistykę i niektóre nurty filozoficzne jest skłonność do syntezy i dystans do analizy empirycznej. Synteza, bliska poetom, umożliwia współistnienie filozofii i poezji. Myś­ lenie syntetyczne prowadzi do formułowania prawd ogólnych, a z tych najbardziej ulubiona jest „formuła triadyczna”, która od pitagoreizmu, przez dogmat o Trójcy Świętej, aż do prawd dia­ 43 Ibidem, s. 114. 22 • Dobrze się myśli ze Słowackim… lektyki heglowskiej popularna była w  różnych odmianach filo­ zofii i religii. I chociaż Słowacki prawo trójcy uważa za zasadnicze prawo świata i tłumaczy przez nie kosmogonię i twórczość ludz­ ką, to – zdaniem Pawlikowskiego – pozostało ono w twórczości poety tylko martwą formą. Dążenie do uogólniania często wiąże się z symboliką kabały – w której liczba ma charakter syntetycz­ ny, wszystkie zjawiska świata interpretuje się ilościowo. Stosunki liczbowe tworzą harmonię, „czyste nastroje” u Novalisa. W Pol­ sce, sądzi Pawlikowski, większe znaczenie od mistyki liczb mia­ ła mistyka filologiczna. Słowo ma moc, wedle Pierre’a­Simona Ballanche’a, nawet moc cudotwórczą. Wszystkie nauki o słowie, począwszy od myśli Heraklita aż do koncepcji Słowa­Chrystu­ sa, czerpią siłę z mistyki słowa. Na niej buduje się także pseudo­ etymologia. Znajdziemy ją już w indyjskich Wedach, u Platona, u gnostyków, u Jakoba Böhmego, wreszcie u Josepha de Maistre’a. Syntetyczne wizje świata ujawniają się w kosmologiach, zwłasz­ cza w kosmogoniach gnozy. Cała nauka o świecie, o zbawieniu przedstawiana jest także jako proces kosmiczny. Podobnie jest w mistyce Słowackiego, chociaż, jak zaznacza Pawlikowski, proces kosmogoniczny ma tu charakter konkretniejszy. Potwierdza tę tezę koncepcja Valentinusa operująca symbolami mitologicznymi i abs­ trakcyjnymi. Równie abstrakcyjne są konstrukcje Böhmego i Gior­ dana Bruna. Rys syntetyczny wyraża się także w makro­ i w mikro­ analogiach. Na myśleniu analogiami oparta jest teoria magii. Natomiast na syntezie teologicznej zbudowana została panteis­ tyczna koncepcja Schellinga, w  której Bóg i  przyroda stanowią jedność. Przeróżne teorie romantyczne stawały się jeszcze bardziej abstrakcyjne, kiedy wprowadzano do nich ideę współistnienia dusz łączących się w duszę świata. Wszystkie te wizje ujawniają dążenie do oswojenia kosmosu, uczynienia go bardziej ludzkim, pozbawienia go obcości. Bliskość natury wyraża się w panteizmie. Romantyków pociągała jego monistyczna i spirytualistyczna ten­ dencja, ale odstraszało zniesienie indywidualności roztapiającej się Dobrze się myśli ze Słowackim… • 23 w duchu powszechnym44. Próbowali więc pogodzić immanencję Boga z Bogiem osobowym. Podobne stanowisko dostrzega Pawli­ kowski w filozofii Słowackiego, który poddaje panteizm Chrystu­ sowi, Boga nazywa Ojcem i odrzuca uznanie powrotu do Boga za cel ostateczny, co łączyłoby się z utratą indywidualności45. W romantyzmie odradza się potrzeba religijnej uczuciowości, co prowadzi do wyboru katolicyzmu i odrzucenia chłodu prote­ stantyzmu. Z katolicyzmem łączy się także entuzjazm oraz este­ tyka w sztuce religijnej. Odrodzenie religijne zaś często wyrasta na krytyce Kościoła urzędowego, zarzutach braku rozwoju i za­ mknięcia w sztywnych, martwych ramach. Subiektywizm i  silny indywidualizm wiąże się, wedle Pawli­ kowskiego, ze sprawą nieśmiertelności duszy. Wiara w  rozwój jednostki i jej przebóstwienie prowadzi często do przyjęcia palin­ genezy, koncepcji wielokrotnego wcielenia. I chociaż metempsy­ choza została potępiona przez Kościół w vi wieku, to wiara w nie­ śmiertelność dusz kłóciła się z ewolucjonizmem, gdyż nie każdy w ciągu jednego życia mógł osiągnąć doskonałość. Taką gwarancję dawała możliwość wędrówki dusz. Idea metempsychozy narodziła się w Indiach, potem przez Egipt dotarła do Europy. W Grecji wy­ znawali ją pitagorejczycy i Platon, także wielu pierwszych chrześ­ cijan, potem gnostycy i przedstawiciele jednej ze szkół faryzeuszy. Powoływano się na niektóre fragmenty Biblii. Robił to zresztą tak­ że Towiański. Zwolennikami idei metempsychozy był Orygenes i Nemezjusz, a także Giordano Bruno, spalony z tego powodu na stosie. Romantycy postrzegali ją jako zapewnienie możliwości rozwoju i doskonalenia się człowieka46. Podobnie myśli Słowac­ ki, a towiańczykom zarzuca brak postępu, jeżeli dusza człowieka mogłaby upaść w ciało zwierząt. Towiański w metempsychozie 44 Zob. ibidem, s. 182. 45 Ibidem, s. 183. 46 Ibidem, s. 203. 24 • Dobrze się myśli ze Słowackim… ceni system kary i nagrody, natomiast Słowacki, odrzucając do­ gmat o piekle, wymaga od człowieka pracy nad własną deifikacją, a także solidarności z innymi. O przyszłym kształcie decyduje, wedle poety, ideał, jaki duch potrafi sobie wyobrazić. W indyjskiej metempsychozie nie ma tak ważnej dla Słowackiego idei ewolu­ cji. Słowacki, zdaniem Pawlikowskiego, przyjmuje płciowość du­ cha, ewolucja przebiega w dwóch szeregach – męskim i żeńskim. Jest to koncepcja wyjątkowa wśród zwolenników metempsycho­ zy. Wedle Platona duch męski zostaje ukarany wcieleniem żeń­ skim, a żeński – nagrodzony we wcieleniu w mężczyznę. Zgodnie z ideą ewolucji, Słowacki przewiduje istnienie bytów wyższych niż ludzkie – świetlistych, anielskich. Także w koncepcji Orygenesa wyższy szczebel zajmują aniołowie i archaniołowie. Pojawia się tu problem ciągłości świadomości, który znajduje rozwiązanie w pa­ mięci metempsychicznej. Pamięć ta związana jest z duchem (nie z ciałem i nie z duszą), który jest właściwą indywidualną osobą. Kolejne zagadnienie stanowi świat nadprzyrodzony. Towiański kontynuował koncepcję Emanuela Swedenborga o  świecie wy­ pełnionym nieskończoną liczbą duchów, aniołów i archaniołów, który nie jest oddalony od świata przyrodzonego. Obydwa świa­ ty porównał Swedenborg do dwóch stron tkaniny. Duchy mają postać ludzką, żyją blisko ludzi, wpływając na ich myśli i czyny. Słowacki dodał do tego konieczność posiadania ciała, umożliwia­ jącego pełnienie czynów. W zakresie spraw teologicznych Słowacki nawiązywał często do „teologii negatywnej”, znanej w systemach mistycznych, a nawet w starożytnych Indiach. Zakłada się w niej niemożność poznania Boga i dlatego najlepszym Jego określeniem jest Nic. Taką myśl przekazuje, znany także z pism Słowackiego, obraz pajęczyny po­ środku „pustej”, bez pająka. Teologia negatywna potrzebuje pos­ taci pośrednika stworzyciela świata. Filon Aleksandryjski wpro­ wadził pojęcie Słowa – Logosu. Natomiast pierwowzór, ważnej dla Słowackiego, formuły triadycznej znajduje się już w Timajosie Dobrze się myśli ze Słowackim… • 25 Platona, a potem u neoplatoników. Filon hipostazuje myśli znaj­ dujące się w Logosie w istoty duchowe jak anioły i dusze. Słowo stanowi jakby mieszkanie „duchów Słowa”47. Platonicy przypi­ sują ideom byt realny, co umożliwiło ich hipostazowanie w anio­ ły w gnozie i w różnych gałęziach neoplatonizmu. Z kolei poję­ cie Słowa posłużyło chrześcijanom do określenia boskiej natury Chrystusa. W Ewangelii wg św. Jana znajduje się ważne dla poety zdanie: „Boga nikt nigdy nie widział” (J 1,18). Dlatego Słowacki wprowadził obecność Chrystusa we wszystkie wydarzenia Starego Testamentu, także do raju. Zabieg ten można potraktować jako element teologii negatywnej. W następnej kolejności Pawlikowski podejmuje temat mate­ rii, która w mitologicznych kosmogoniach mistycznych zajmu­ je najniższe miejsce. Stanowi tylko cień, odbicie idei. Podobnie dzieje się w  kosmogonii Jakoba Böhmego, mistyka, który wy­ warł ogromny wpływ na filozofię romantyczną, także na poglądy Mickiewicza. Zgodnie z jego myślą, świat stworzyły buntujące się złe duchy, a zbawienie będzie procesem powrotu do Boga. Także gnostycy traktują materię jako dzieło upadłego anioła – Demiur­ ga. Natomiast w kosmogonii Słowackiego w chwili stworzenia Słowo rozszczepia się i różnicuje na indywidualności. Zdaniem Pawlikowskiego następuje więc podniesienie godności ducha ludzkiego48. Przyczyną stworzenia była wolna wola duchów, nie akt Boga czy emanacja. Stworzenie też nie dokonuje się przez grzech. Upadek następuje potem i jest zaburzeniem twórczego procesu samych duchów. W chwili teogonii wyłania się Słowo, z Nic wydobywają się potrójne siły (Duch, miłość i wola), które są zarazem fizyczne i duchowe. Cały proces podobny jest do kosmo­ gonii w rozumieniu Böhmego, ale upadek wynika z „zaleniwienia ducha”, który zaniedbał wydobycia światłości. W takiej koncepcji 47 Ibidem, s. 266. Taka idea bliska jest myśli zawartej w Genezis z Ducha. 48 J.G. Pawlikowski: Mistyka Słowackiego…, s. 277. 26 • Dobrze się myśli ze Słowackim… widzi Pawlikowski liczne sprzeczności i niekonsekwencje49. Do­ konuje jednocześnie ważnego spostrzeżenia: wszystkie pojęcia Sło­ wackiego mają podwójne znaczenia – fizyczne i duchowe, przy czym obydwa są realne. Najbardziej niejasna jest zdaniem uczo­ nego postać Chrystusa. To Bóg Starego Testamentu, a zarazem przewodnik Sprawy Bożej na ziemi, w innym miejscu jest mowa o „milionie Chrystusów” w przyszłości. Słowo jest nie osobą, ale pojęciem zbiorowym „pełni” duchów Słowa, przy czym w twór­ czości Słowackiego znajdujemy także Chrystusa historycznego. Pierwsi ludzie, w koncepcji Słowackiego, zanim zgrzeszyli, byli doskonali i mieli postać androgyniczną, co przypomina wyobraże­ nia przedstawiane przez Böhmego, Platona, obecne w kabale i in­ nych systemach. Upadek pierwszych rodziców staje się, zdaniem Pawlikowskiego, „deprymującym zgrzytem” w całej myśli poety. Najważniejszą ideą zawartą w Genezis z Ducha, oprócz metem­ psychozy, zdaniem Pawlikowskiego, jest idea ewolucji. Uczony przywołuje wielu ewolucjonistów epoki romantyzmu, którzy dys­ kutowali o ewolucji przyrody jeszcze przed Karolem Darwinem. Zaczyna więc od Karola Bonneta, który uszeregował na kolejnych szczeblach całą przyrodę od kryształu, przez rośliny, zwierzęta, aż do człowieka i, najwyżej stojącego, anioła. Szczeble te przypomi­ nają hierarchię przedstawianą przez Słowackiego, tym bardziej że Bonnet, w przeciwieństwie do innych ewolucjonistów, był przeko­ nany o rozwoju indywidualnym, a nie tylko gatunkowym. Ewolu­ cjonistą był także Johann Gottfried von Herder, który wiele uwagi poświęcił koncepcji wyższego człowieka, zdolnego do opanowania innych planet. Model ewolucji Słowackiego najbardziej zbliżony jest do projektu Jeana­Baptiste’a Lamarcka, ale w przeciwieństwie do francuskiego przyrodnika, uwzględniającego tylko potrzeby fi­ zyczne, dla polskiego poety motorem ewolucji są potrzeby ducho­ we. Z systemem Leibnitza łączy Słowackiego ujęcie celowoś ciowe – 49 Ibidem, s. 286. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 27 cele ewolucji wyznaczane są przez dusze. Od wszystkich ewolucjo­ nistów odróżnia Słowackiego „ton podniosły, zachwycenie pięk­ nem idei, głębokie uczucie religijne wznoszące się do mistycznej ekstazy”50. Wiele elementów myślenia o rozwoju zaczerpnął po­ eta także od Towiańskiego, ale „w miejsce zależności człowieka od Boga i duchów, wprowadził samodzielną twórczość ducha, które­ mu przyznał wysoką rangę i godność”51. Ewolucjonizm progresywny skłaniał do poszukiwania formy przekraczającej człowieka. Porównując idee Słowackiego i  Nie­ tzschego, wskazuje Pawlikowski na źródło koncepcji istoty do­ skonalszej, którym jest idea postępu. Romantyczni progresywiści przewidywali, że zmysły ludzkie będą coraz doskonalsze, pojawią się nowe, nastąpi wzmożenie sił, które usunie uczucie zmęcze­ nia, ciało zbudowane z eteru będzie całkowicie posłuszne woli. Podobnie Słowacki myślał o zdobyciu przez człowieka nowych mocy, nowych możliwości działania. Celem prac genezyjskich jest forma świetlna przynosząca radość i szczęście. Ten kult światła wyprowadza Pawlikowski z neoplatonizmu. Ciało miało się stać nieśmiertelne, subtelne, szybkie i sprawne. Myśl o ciele świetlnym zaczerpnął poeta także z Biblii. Światło Słowackiego, jak wszystko w jego mistycznych pismach, miało podwójne znaczenie, fizyczne i duchowe. Znaczenie duchowe wiązało się ze stanem radosnego zachwytu i natchnionej mądrości. Nietzsche w idei nadczłowie­ ka łączy myślenie ewolucyjne z arystokratycznym sceptycyzmem, który każe liczyć tylko na szczęśliwy przypadek. Idea niemiec­ kiego filozofa ma wymiar biologiczny związany z darwinowskim ewolucjonizmem. Jednak dobór naturalny jako motor ewolucji usprawiedliwiał okrucieństwo i brak litości dla słabych. Słowacki natomiast cenił rozwój jednostki i solidarność duchów. Idea po­ stępu prowadziła także do powstania społecznych utopii i ocze­ 50 Ibidem, s. 333. 51 Ibidem, s. 347. 28 • Dobrze się myśli ze Słowackim… kiwania przyszłych przemian ustrojowych. Obudziły się nastroje millenarystyczne i mesjanistyczne. Słowacki także prowadził hi­ storię w kierunku Jerozolimy Słonecznej. Podsumowując wielostronne omówienie mistyki Słowackie­ go na tle różnych systemów mistycznych, Pawlikowski uznał za oryginalny jej rys zastąpienie panteistycznego światopoglądu kon­ cepcją indywidualistyczną wolnych i niezależnych duchów Sło­ wa, pomysł duchowego przewodnictwa i solidarności stworzenia. Zwracam szczególną uwagę na tę myśl ze względu na dyskusję, jaką podjął Pawlikowski z emanacjonizmem, w którym wszystko zostaje sprowadzone do Jedności52. Zestawiając filozofię genezyj­ ską z różnymi systemami filozoficznymi i mistycznymi, porów­ nując koncepcje, ujęcia, rozwój idei, uczony stawia Słowackiego w jednym szeregu najważniejszych myślicieli całej ludzkości. Juliusz Kleiner w obszernej monografii twórczości Słowackiego jeden z rozdziałów poświęcił filozofii mistycznej poety. Wyróżnił tam zwłaszcza dwie podstawowe dla tradycji mistycznej idee – me­ tempsychozę i stworzenie pośrednie53. Wiara w metempsychozę, która pochodzi z Indii, ale jej zwolennikiem był także Orygenes, gnostyk Bazylides, a  nawet Bonnet, wedle uczonego, stanowi przede wszystkim „rękojmię sprawiedliwości”54. Daje poczucie słuszności cierpień, które traktowane są jako pokuta za grzechy poprzednich wcieleń. Druga idea dotyczy przekonania, że świat nie jest bezpośrednim dziełem Boga, ale stworzony został przez potęgi niższe. Szczególną wagę tej idei nadawały kabała i  gno­ za, w których rozwinięto całą mitologię stworzenia pośredniego. Przedstawia ona pesymistyczną wizję dziejów – stopniowej de­ generacji bytu. Optymizm wywodzi się dopiero z chrystianizmu, który stworzył ideę postępu, zrywając z emanacjonizmem na rzecz 52 Ibidem, s. 422. 53 J. Kleiner: Juliusz Słowacki. Dzieje twórczości. T. 4. Kraków 1999. 54 Ibidem, s. 424. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 29 ewolucjonizmu. Zmiana ta wynika z idei zbawienia. Wprawdzie gnostycy byli chrześcijanami, ale większe znaczenie miała dla nich koncepcja emanacji niż zbawienia. Zgodnie z ideą emanacji należy potępiać rzeczywistość stworzoną jako niedoskonałą lub wręcz złą. Poszczególnym etapom emanacji nadają gnostycy wymiar osobo­ wy, a łączy je wszystkie pleroma – wielki zespół osób duchowych. Świat materialny, twierdzą, został ukształtowany przez złego De­ miurga, wroga ludzkości. W kabale natomiast etapy pośrednie są skupiskami mocy wyłaniającymi się z Boga, które układają się w trójce, co przypomina układy sił stwarzających w filozofii Sło­ wackiego. Początek bytu znajduje się w punkcie świetlnym, który stał się Myślą Bożą i z niego wyłaniają się światy. Böhme, łącząc gnozę z kabałą, nadał stworzeniu, zdaniem Kleinera, motyw tragi­ zmu. Jedna z iskier (Lucyfer) wyłaniających się z Boga nie chciała wznieść się do światła i w akcie buntu stworzyła ogień. Gnoza, kabała i  mistyka Böhmego budziły żywe zaintereso­ wania romantyków. Z tego źródła korzystali Schelling, Novalis i  Ballanche, a  także August Cieszkowski i  Zygmunt Krasiński, Louis­Claude de Saint­Martin, a  nawet car Aleksander i. Tak­ że Słowacki odwołuje się do gnozy, pisząc o „pełni ojcowskiego łona”, czyli właśnie pleromie. Kosmogonia poety, zdaniem Klei­ nera, czerpała z gnozy, kabały, z koncepcji Orygenesa i Böhmego. Akt stworzenia został ujęty w myśl kabalistycznego Zoharu: od punktu przez rozbłyski i przemiany trójc podobnych do Sefirot. Upadek duchowy związany z piątą pracą to właśnie stworzenie siły ognia przeciwstawnego światłu, co w konsekwencji doprowa­ dziło do utraty świetlistości przez materię. Dalszej części systemu Słowackiego, zdaniem uczonego, patronuje Leibniz, który też powoływał się na kabalistów. Indywidualizm i tożsamość ducha przechodzącego od kryształów przez rośliny, zwierzęta do człowie­ ka dzięki metempsychozie wiele zawdzięczają pluralizmowi nie­ mieckiego filozofa. Leibniz przeciwstawił się monizmowi Spino­ zy i chcąc oddać bogactwo świata, przekonywał o nieskończonej 30 • Dobrze się myśli ze Słowackim… liczbie bytów. Bonnet, odwołując się do prawa ciągłości i idei łań­ cuchów zjawisk, poprowadził tę myśl w stronę ewolucjonizmu. W jego filozofii monady stały się eterycznymi „zarodkami” mają­ cymi zdolność doskonalenia się. „Cały świat żyjący idzie ku przy­ szłości wyższej – charakteryzuje myśl Bonneta Klei ner – tworząc drabinę postępową”55. Teorię ewolucji zaczerpnął Słowacki tak­ że z dzieła poprzednika Karola Darwina – Jacques’a de Per thesa i  prac Lamarcka. Dni stworzenia żywo interesowały myślicieli xviii i xix wieku, często nawiązywano do tytułów ksiąg mojżeszo­ wych, tytuł „Genezis” był więc popularny. Wiele też pisa no o czło­ wieku rajskim jako o szczycie ewolucji. Idea metempsychozy, według Kleinera, niosła wiele niebezpie­ czeństw, otwierała drogę fantastycznym ambicjom. Przejawem takiego wyolbrzymienia własnego „ja” był w mistyce Słowackie­ go egocentryzm, który – w przekonaniu uczonego – „doszedł do szczytów zawrotnych”56. Wyższym od człowieka tworem ewolu­ cji miał zostać człowiek świetlny, co przewidywali także Bonnet i  Saint­Martin. Szczególną rolę w  wizjach przyszłości odegrała Apokalipsa św. Jana, którą poeta, wzorem innych mistyków, tłu­ maczył dowolnie. W myśli religijnej, idąc za Orygenesem, odrzucił Słowacki ideę wiecznego potępienia i  dogmat o  piekle. Odsunął poeta Boga Ojca od udziału w stworzeniu, ale tu nie był konsekwent­ ny w wyborze między emanacjonizmem i kreacjonizmem. Słowo jest zbiorowością, ale także Filon Aleksandryjski widział w Lo­ gosie idee wszystkich stworzeń. Całą filozofię genezyjską trakto­ wał poeta jako dopełnienie Pisma Świętego. Kleiner podkreśla jednak, że nauka ta nie była zgodna z doktryną Kościoła. Sło­ wacki wprawdzie przeciwstawiał się Kościołowi urzędowemu, ale zawsze uważał siebie za katolika. Kleiner fascynował się twórczo­ 55 Ibidem, s. 453. 56 Ibidem, s. 468. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 31 ścią Słowackiego, ale niezbyt cenił myśl filozoficzną poety, która w szerokim kontekście filozofów i mistyków nie prezentowała się jego zdaniem zbyt oryginalnie, a Słowacki „łudził się co do waż­ ności tego objawienia”57. W 1951 roku w Londynie, zamieszczony w zbiorze Juliusz Sło- wacki 1809–1949. Księga zbiorowa w stulecie zgonu, ukazał się arty­ kuł polskiej indolożki Maryli Falk – Pierwiastki indyjskie w myśli Słowackiego. Autorka zebrała dowody na znajomość podstaw myśli indyjskiej przez poetę, wbrew tezie Kleinera o ich braku. Przedstawiła publikacje, które w Paryżu były powszechnie znane i dyskutowane, jak choćby Eugène’a Burnoufa Introduction à l’hi- stoire du bouddhisme indien, wydaną w 1844 roku, czy prace Isaaca J. Schmidta dotyczące wschodnich Mongołów i zawierające waż­ ne informacje o buddyzmie mahajany. Świadectwem znajomości przez Słowackiego tekstów dotyczących buddyzmu, wedle Falk, jest idea czystego niezróżnicowanego światła, które w rzeczywi­ stości materialnej rozszczepia się na „tęczę” kolorów. Idea światła i barw, jeden z trwałych motywów myśli staroindyjskiej, opisany właśnie przez Schmidta, znalazła ważne miejsce w filozofii Sło­ wackiego. Stamtąd może wywodzić się także pojęcie kształtu, któ­ re w buddyzmie traktuje się jako synonim naszego pojęcia materii, gdyż pojęcie materii „nie występuje jako takie w zakresie psycho­ logicznego monizmu”58 buddyjskiego. Porównuje więc Falk kos­ mogonię indyjską i genezyjską. W buddyzmie stworzenia świata jest traktowane jako „skalanie ducha przez materialność, równoznaczne z jego zróżnicowaniem na subiektywne i obiektywne ja”, a „zło zmysłowego istnienia”59 stanowi o  upadku ducha. Transcendentnym bóstwem jest nie­ 57 Ibidem, s. 489. 58 M. Falk: Dwa „misteria” romantyczne. Novalis, Słowacki. Przeł. I. Ka­ nia, W. Juszczak. Kraków 2015, s. 146. 59 Ibidem, s. 147. 32 • Dobrze się myśli ze Słowackim… zróżnicowane trwałe Uniwersum Światła jako niewypowiedziane Słowo, z którego bierze początek skończoność przez różnicującą emanację60. Podobnie, według Falk, połączenie ewolucji z  ideą metempsychozy można wywieść z  filozofii indyjskiej. W  myśli indyjskiej znanej Europejczykom z  fragmentów upaniszad nie ma odniesienia do zbawczego działania dla innych. Drogą jest przeobrażenie świadomości we wszechjednostkową świadomość, w transcendentne świetliste uniwersum. Problem „ja” zewnętrzne­ go wobec Ja jednoczącego się ze wszystkim nie istnieje. Natomiast buddyzm zawiera koncepcję bodhisattwów, których oświecenie spełnia się potencjalnie, lecz jest zaniechane w swej aktualizacji dla kosmicznego pośrednictwa w zbawieniu61. Idea Nauczyciela (bodhisattwy) zdobywającego oświecenie w  niepoliczonych ży­ wotach, lecz nie posiadającego go w pełni, zanim nie doprowa­ dzi swych bliźnich do zbawienia, kształtuje postać Tłumacza czy Mistrza w  nauce Słowackiego. Bodhisattwa, nauczając poprzez anamnestyczne relacje o uprzednich inkarnacjach, nazywany czę­ sto Księciem Świata, mógł być, zdaniem Falk, prototypem Króla­ ­Ducha. Myśli te poznał poeta za pośrednictwem najważniejszego dla siebie źródła, cytowanego obszernie w Raptularzu, w notat­ kach o „religii Syjam”. Podanie przez Słowackiego pełnego tytułu i miejsca wydania pracy jezuity Guya Tacharda świadczy o wadze, jaką przywiązywał do tego dzieła. Słowacki wynotował między in­ nymi ideę Boga wspierającego ludzi przez zapoznanie ich z drogą doskonalenia. Jego spełnienie, czyli „boskość” (stan Buddy), zo­ stało osiągnięte przez wysiłki podejmowane w  ciągu kolejnych metempsychicznych wcieleń. Odtąd w jego istnieniu jest zawarta uniwersalna świadomość, a „charakter jego wiedzy nie polega jak 60 Ibidem. Warto zwrócić uwagę na rolę Niewypowiedzianego Słowa, gdyż biblijne Słowo wypowiedziane zmienia całkowicie sens i wartość po­ wstałego świata. Świat istnieje realnie, podczas gdy w filozofii indyjskiej jest tylko złudzeniem. 61 Ibidem, s. 151. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 33 u ludzi na rozumowaniu, lecz jest jasną, bezpośrednią, intuicyj­ ną wizją”62. „Transkosmiczna ciągłość i  wszechogarniająca świa­ domość” to istota tego Boga odnotowana przez poetę63. Ale taka koncepcja wyklucza wszelki indywidualizm. Natomiast Floryńska, w artykule o metafizyce heroizmu w hi­ storiozofii Słowackiego, wydobyła przede wszystkim wagę indywi­ dualizmu. Aktywizm duchów i ich wola działania nie tylko stały się przyczyną istnienia świata, ale także powodują jego niezwykły dynamizm, szalony rozwój64. Heroizm widoczny jest zwłaszcza w postulacie „pełnej realizacji każdego indywiduum”65. To nie łaska ani opatrzność Boża wpływa na bieg dziejów, ale „twórcza odpowiedzialność indywidualnych podmiotów”66. Autorka, ana­ lizując myśl Słowackiego, zwraca uwagę na znaczenie rozumu, który traktowany jest równorzędnie z tak ważnym dla romanty­ ków uczuciem. Floryńska uważa, że Słowacki stworzył jednolity system ogarniający całość kosmosu i dziejów. Powstanie świata ma charakter neoplatońskiej emanacji, która jednak nie jest pro­ cesem koniecznym, ale dokonała się na żądanie duchów indy­ widualnych. Duchy te rozpoczęły pracę przez Miłość i Wolę. Po upadku czeka je długa droga wzwyż przez ból i  cierpienie, ku doskonałości. Autorka akcentuje progresywizm dziejów duchów, finalizm i elitaryzm. To twórcza duchowość każdego indywiduum prowadzi świat do przemiany. „Punkt centralny historiozofii Sło­ wackiego – pisze Floryńska – to zawsze indywidualny człowiek”67, ale człowiek świadomy, że od niego zależą losy świata. „Każde indywiduum jest wartością bezwzględną i nieredukowalną”, gdyż 62 Ibidem, s. 153. 63 Ibidem. 64 H. Floryńska: Metafizyka heroizmu. „Studia Filozoficzne” 1972, nr 10. 65 Ibidem, s. 84. 66 Ibidem. 67 Ibidem, s. 97. 34 • Dobrze się myśli ze Słowackim… „w każdej istocie ludzkiej tkwi zalążek doskonałości i postulat jej realizacji jako cel ostateczny”68. Racjonalizowanie mistycyzmu znajdują w filozofii genezyjskiej także Adam Sikora i Andrzej Walicki69. Podkreślając bogactwo różnorodnych wpływów, akcentują pluralistyczny spirytualizm. Z kolei Stanisław Makowski nazywa wręcz Słowackiego „poetą – intelektualistą”, poetą filozofującym, który chciał objaśnić total­ nie cały wszechświat. Badacz szczególny nacisk kładzie na pojęcie „systemu genezyjskiego”, które według niego najlepiej ujmowało myśl poety70. W 1979  roku odbyło się sympozjum „Słowacki mistyczny”, które zgromadziło niemal wszystkich badaczy zajmujących się twórczością poety. Zarówno sama konferencja, jak i pokonferen­ cyjna książka71 okazały się źródłem inspiracji dla wielu literaturo­ znawców i zaowocowały szeregiem publikacji. Twórczość mistycz­ na poety, wcześniej rzadko omawiana, w dużej mierze z powodu dominującej ideologii materialistycznej, stała się przedmiotem badawczym budzącym ogromne zainteresowanie. Spośród wielu niezwykle ciekawych wypowiedzi zwrócę uwagę tutaj tylko na dwie, ze względu na wskazane w nich filozoficzne aspekty myśli poety. Maria Janion, organizatorka konferencji, przedstawiła refe­ rat dotyczący widocznego przejścia od idei egzystencji zamkniętej, obecnej w twórczości przedmistycznej poety, do idei egzystencji otwartej, jaką rozpoczyna „mistyczna hipoteza rzeczywistości”72. 68 Ibidem. 69 Zob. A. Sikora, A. Walicki: Juliusz Słowacki. W: Filozofia i myśl społeczna w latach 1831–1864. Wybór, wstęp i przypisy A. Walicki. Noty bio­bibliograficzne A. Sikora, A. Walicki. Warszawa 1977, s. 585–586. 70 S. Makowski: Juliusz Słowacki. Warszawa 1980, s. 113 i nast. 71 Słowacki mistyczny. Propozycje i  dyskusje sympozjum, Warszawa 10–11 grudnia 1979. Red. M. Janion, M. Żmigrodzka. Warszawa 1981. 72 M. Janion: Mistyczna hipoteza rzeczywistości. W: Słowacki mistycz- ny…, s. 324–332. Dobrze się myśli ze Słowackim… • 35 Natomiast Ryszard Przybylski omówił mistyczną antropo logię Słowackiego opartą na pismach Orygenesa, który rozróżnił w człowieku trójczłonową strukturę: egzystencjalne ciało, egzys­ tencjalną duszę i esencjalnego ducha73. Ten zamysł interpretacyj­ ny badacz rozwinął w rozprawie Rozhukany koń. Esej o myśleniu Juliusza Słowackiego74, a podjęła ją i filozoficznie doprecyzowała Bożena Adamkowicz­Iglińska w pracy Juliusza Słowackiego gene- zyjska koncepcja człowieka75. Jan Tomkowski umieścił filozofię genezyjską w kontekście tra­ dycji mistyki europejskiej, wydobywając wątki, które wiążą myśl poety z koncepcjami poprzedników. Słowacki postulował, podob­ nie jak Valentin Weigel czy Böhme, by rozwój wszystkich nauk wyprowadzić „z ducha Bożego” (xiv, 287) i włączyć je w mistyczną wizję świata. Typowe dla tekstów mistycznych paradoksy i sprzecz­ ności można odkryć we wszystkich niemal systemach naukowych. Swedenborg myślenie zgodne z prawami logiki uważał w ogóle za szkodliwe76. Słowacki przeświadczony był o istnieniu wyższej mistycznej logiki, nazywał ją matematyką wiary. Mistycy, także Słowacki, często krytykowali Kościół, którego zakazy wiążą myśl uniemożliwiając zbliżanie się do Tajemnicy. Słowacki dlatego po­ równał Kościół katolicki do „Anioła czynu” ze spętanymi łańcu­ chem rękami i nogami. Najważniejszym tematem mistyków jest Bóg. Bóg Ojciec w pismach Słowackiego, zdaniem badacza, przy­ pomina mocnego i gniewnego Boga Starego Testamentu. Dopiero Chrystus i Duch Święty są światłem, przynoszą twórczą miłość, 73 R. Przybylski: Esencja i egzystencja w kosmicznej biografii Słowackiego. W: Słowacki mistyczny…, s. 251–262. 74 R. Przybylski: Rozhukany koń. Esej o myśleniu Juliusza Słowackiego. Warszawa 1999. człowieka. Olsztyn 2001. wa 1984, s. 47. 75 B. Adamkowicz­Iglińska: Juliusza Słowackiego genezyjska koncepcja 76 J. Tomkowski: Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej. Warsza­ 36 • Dobrze się myśli ze Słowackim… pozwalają doświadczyć Trójcę Świętą w każdym „ja ducha”77. Świat widzialny i niewidzialny, które zwykle w tekstach mistyków nie są do końca rozdzielone, w twórczości polskiego poety przenikają się. „W każdym ludzkim działaniu – pisze Tomkowski – kryje się inspiracja duchów”78. Także stworzenie świata jest dziełem du­ chów, a nie Boga. Kreacja w filozofii genezyjskiej stanowi proces nieodwracalny, a cel finalny nie przypomina sytuacji wyjściowej. Zadaniem duchów jest uświęcenie materii, więc nie została ona przez poetę potępiona. Walka z oporem materii, zaznacza badacz, wzmacnia ducha i zbliża do Boga. Konflikty rozwijają siłę twórczą, a postęp wiąże się z cierpieniem. „Wyanielenie” materii prowadzi ostatecznie także do zbawienia wszystkich i wszystkiego. Słowacki, w odróżnieniu od innych mistyków, tworzy myśl bar­ dziej antropocentryczną i nie potępia ciała. Ciało powinno zostać poddane duchowi i przemienione. Ten sposób p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Myśl i Duch. Filozoficzne i teologiczne konteksty twórczości Juliusza Słowackiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: