Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00509 006407 11255559 na godz. na dobę w sumie
Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943-1946) - ebook/pdf
Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943-1946) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-495-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W najnowszej monografii autor przedstawił działalność wydawniczą Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR w latach 1943-1946. Na tle stosunków polsko-radzieckich nakreślił dramatyczny stan edukacji dzieci zesłańców w okresie do 1943 r. Na podstawie archiwaliów posowieckich omówił polityczne uwarunkowania i konteksty pracy wydawniczej Komitetu, która miała służyć kształtowaniu świadomości ucznia, pożądanej z punktu widzenia polskich komunistów. Czytelnik poznaje od kuchni ich wysiłki na rzecz dostarczenia szkołom z polskim językiem wykładowym programów nauczania oraz podręczników nasyconych odpowiednią treścią merytoryczną i ideowopolityczną. Szczególnie interesujące uwagi autora dotyczą przygotowania i wydania takich oryginalnych opracowań, jak: elementarz, czytanki, wypisy z literatury ojczystej oraz geografia Polski i program nauczania historii Polski. Nie stroni on od krytycznych refleksji na temat rozmaitych przeszkód w prowadzeniu działalności edytorskiej Komitetu, które wynikały głównie z ograniczeń okresu wojennego i uwarunkowań polityczno-cenzuralnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Albin Głowacki – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Polski i Świata po 1945 r., 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Grażyna Wrona REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: grupa polskich dzieci ze szkoły w posiołku Dorowatka, udostępnione przez Muzeum Wojska w Białymstoku (nr inw. MWB/S/D/580) Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Albin Głowacki, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08078.17.0.M Ark. wyd. 19,0; ark. druk. 31,75 ISBN 978-83-8088-494-6 e-ISBN 978-83-8088-495-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Tomkowi i Krzysiowi – moim wnukom SPIS TREŚCI 9 Wykaz skrótów i skrótowców . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Rozdział I. Zesłańcza „edukacja” . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Rozdział II. Kompoldiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Rozdział III. Skromne początki . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Rozdział IV. Ambitne zamierzenia . . . . . . . . . . . . . . 351 Rozdział V. W cieniu repatriacji . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 Bibliografia (wybór) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481 Wykaz tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485 487 Wykaz aneksów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks geograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 WYKAZ SKRÓTÓW I SKRÓTOWCÓW AAN A.G. AZSŁ CISP CK Dietgiz Dietizdat ds. egz. FZO GARF gł. ried. (гл. ред.) gub. IPMS J. (j.) Karłag KC kl. KLH KLO KLOZ KLSZ – Archiwum Akt Nowych – Albin Głowacki – Archiwum Związku Sybiraków w Łodzi – Centralnyj nauczno-issledowatielskij institut sanitarnogo proswieszczenija (Centralny In- stytut Naukowo-Badawczy Oświaty Sanitar- nej) – Centralnyj Komitiet (Komitet Centralny) – Dietskoje gosudarstwiennoje izdatielstwo (Dzie- cięce Wydawnictwo Państwowe) – Izdatielstwo dietskoj litieratury (Wydawnictwo Literatury Dziecięcej) – do spraw – egzemplarz (-e) – fabriczno-zawodskoje obuczenije; szkoła fabricz- no-zawodskogo obuczenija (zawodowa szkoła przyzakładowa) – Gosudarstwiennyj archiw Rossijskoj Fiedieracyi (Państwowe Archiwum Federacji Rosyjskiej) – gławnyj riedaktor (główny redaktor, redaktor naczelny) – gubernia – Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie – język – Karagandinskij isprawitielno-trudowoj łagier’ (Karagandynski Poprawczy Obóz Pracy) – Komitet Centralny – klasa – Komisariat Ludowy Handlu – Komisariat Ludowy Oświaty – Komisariat Ludowy Ochrony Zdrowia – Komisariat Ludowy Spraw Zagranicznych Wykaz skrótów i skrótowców – Komitiet po diełam polskich dietiej w SSSR (Ko- mitet do spraw Dzieci Polskich w ZSRR przy Ko- misariacie Ludowym Oświaty RFSRR) – kopiejka – Komunistyczna Partia (bolszewików) Białorusi – Komunistyczna Partia (bolszewików) Ukrainy – Komunistyczna Partia Polski – Krajowa Rada Narodowa – Ludowy Komisariat Oświaty – Moskowskij gosudarstwiennyj uniwiersitiet imieni M.W. Łomonosowa (Moskiewski Uni- wersytet Państwowy im. M.W. Łomonosowa) – Moskowskoje otdielenije Objedinienija gosudar- stwiennych izdatielstw (Oddział Moskiewski Zrzeszenia Wydawnictw Państwowych) – Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolu- – Gosudarstwiennoje muzykalnoje izdatielstwo (Państwowe Wydawnictwo Muzyczne) – Ministierstwo wnutriennich dieł (Ministerstwo – Narodnyj komissariat proswieszczenija (Komi- Spraw Wewnętrznych) sariat Ludowy Oświaty) – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ko- misariat Ludowy Spraw Wewnętrznych) – Obłastnoj otdieł narodnogo obrazowanija (Ob- wodowy Wydział Oświaty Ludowej) cjonistom 10 Kompoldiet kop. KP(b)B KP(b)U KPP KRN LKO MGU Mogiz MOPR Muzgiz MWD NKP (НКП) NKWD Obłono obw. odwr. otw. ried. (отв. ред.) – – obwód – odwrócona (na odwrocie) p. pkt PKWN PP PPR ps. PWMN r. rb RFSRR (РСФСР) otwietstwiennyj riedaktor (redaktor odpowie- dzialny) – pan, pani – punkt – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – panny – Polska Partia Robotnicza – pseudonim – Państwowe Wydawnictwo Mniejszości Narodo- – rok – rubel – Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republi- ka Radziecka wych RGASPI RKL ros. RP tab. tow. Uczpiedgiz UJ UMS Uprosobtorg USRR UW WKP(b) WLKSM ZG ZNP ZPP ZSRR ZSSR Wykaz skrótów i skrótowców 11 – Rossijskij gosudarstwiennyj archiw socyal- no-politiczeskoj istorii (Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej) – Rada Komisarzy Ludowych – rosyjski – Rzeczpospolita Polska – tabela – towarzysz – Gosudarstwiennoje uczebno-piedagogiczeskoje izdatielstwo (Państwowe Wydawnictwo Szkol- no-Pedagogiczne) – Uniwersytet Jagielloński – Uczebnyj mietodiczeskij sowiet (Naukowa Rada – Uprawlenije osoboj torgowli (Zarząd Handlu Metodyczna) Specjalnego) – Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka – Uniwersytet Warszawski – Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bol- szewików) – Wsiesojuznyj Leninskij kommunisticzeskij sojuz mołodioży (Wszechzwiązkowy Leninowski Ko- munistyczny Związek Młodzieży) – Zarząd Główny – Związek Nauczycielstwa Polskiego – Związek Patriotów Polskich – Związek Socjalistycznych Republik Rad; Zwią- zek Socjalistycznych Republik Radzieckich; Związek Radziecki – Związek Socjalistycznych Sowieckich Republik WSTĘP Po przejęciu w 1917 r. władzy w Rosji, bolszewicy za- dbali o to, aby stopniowo zapewnić sobie w kraju m.in. peł- ną kontrolę nad przekształcaniem świadomości obywateli w duchu ideologii marksistowsko-leninowskiej. Zaangażo- wali do tego wszystkie struktury państwa i rządzącej partii: ich aparat administracyjny, system edukacyjny, wojsko, or- ganizacje społeczno-polityczne, prasę, radio, wydawnictwa, muzea, kino, teatr, estradę itd. W tamtym scentralizowa- nym systemie indoktrynacji społeczeństwa bardzo istotna rola przypadła szkole i książce. Jest oczywiste, że działa- niom tym zostali poddani także Polacy, którzy zamieszki- wali w państwie radzieckim. W późniejszym okresie objęły one również obywa- teli II Rzeczypospolitej na terenach zaanektowanych przez Kreml po inwazji 17 września 1939 r., w tym setki ty- sięcy osób deportowanych stamtąd w głąb terytorium ZSRR. Z myślą o dotarciu do „nowych obywateli radzieckich” z prze- kazem ideologii w ich języku ojczystym okupacyjna władza – po zainstalowaniu się na wschodnich ziemiach RP – uru- chomiła tam m.in. wydawanie gazet i książek, nadawała au- dycje radiowe, wystawiała „zaangażowane” sztuki teatralne, zapewniła szkolnictwo z polskim językiem wykładowym1. 1 Szerzej na ten temat patrz m.in.: B. Bernacki, »Najostrzejsze na- rzędzie naszej partii…«. Okupacja sowiecka północno-wschodnich ziem Drugiej Rzeczypospolitej (1939-1941) w świetle polskojęzycznej prasy 14 Wstęp Kiedy ponad ćwierć wieku temu przygotowałem informa- cyjne opracowanie na temat ogółu polskojęzycznych wydaw- nictw książkowych w ZSRR2, stwierdziłem m.in., że w od- niesieniu do okresu II wojny światowej żadna z ówczesnych oficyn, publikujących tam po polsku, nie doczekała się nauko- wej monografii. I stan taki trwa w zasadzie do chwili obecnej. Wobec tego, że nowe możliwości badawcze i szanse źródło- we pozwalają dzisiaj na podjęcie próby wypełnienia tej luki (nie tylko w polskiej historiografii), uznałem za realne i celo- we przedstawienie (na początek) działalności i dorobku wy- jątkowej w polskich dziejach komórki wydawniczej, której pa- tronował, istniejący w Moskwie w latach 1943-1946, Komitet ds. Dzieci Polskich w ZSRR (Kompoldiet). Komórkę tę utwo- rzono w celu zaspokojenia pilnych potrzeb szkół dla dzieci polskich zesłańców, które to placówki organizowano właśnie pod egidą wspomnianego Komitetu (swego rodzaju miniatu- rowy resort edukacji dla polskich uczniów). Do jego zadań należało m.in. wydawanie po polsku programów nauczania i podręczników szkolnych oraz pomocy naukowych. O tym, jak (z różnych powodów) ważna to była misja, niech świadczy fakt, że – po fali stalinowskiego ludobójstwa wobec Polaków w ZSRR w okresie międzywojennym (szacuje się, że represje dotknęły wtedy nawet do 200 tys. osób polskiej narodowości) »gadzinowej«, Toruń 2009; W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekono- miczna ZSRR na okupowanych ziemiach polskich w latach 1939-1941 (»Zachodnia Ukraina« i »Zachodnia Białoruś«), Rzeszów 2006; G. Hry- ciuk, Polacy we Lwowie 1939-1944. Życie codzienne, [Warszawa] 2000; A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rze- czypospolitej 1939-1941, Łódź 1998; W. Śleszyński, Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie w latach 1939-1941. Propaganda i indoktrynacja, Białystok 2001. 2 A. Głowacki, Polskojęzyczne wydawnictwa książkowe w ZSRR, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, pod redakcją H. Kubiaka, T. Palecznego, J. Rokickiego, M. Wawrykiewicz, Wrocław-Warszawa- Kraków 1992, s. 221-236. Wstęp 15 – tuż przed wybuchem II wojny światowej w ogóle już nie ist- niało w ZSRR szkolnictwo dla polskiej mniejszości narodowej, a także wydawnictwa polskojęzyczne. Wspomniana powyżej inwazja Armii Czerwonej na Pol- skę 17 września 1939 r. i aneksja przez ZSRR wschodnich ziem II RP przyniosły falę represji reżimu stalinowskiego wobec mieszkańców tamtych terenów. Więzienia i areszty zapełniały się „wrogami ludu”, a setki tysięcy innych osób zostało w latach 1940-1941 przymusowo wywiezionych w głąb terytorium okupanta, gdzie przyszło im wegetować w dramatycznie trudnych warunkach. Wśród nich były także dzieci. Te, które podlegały obowiązkowi szkolnemu, zmuszano do uczęszczania do miejscowych placówek oświa- towych i do nauki w języku rosyjskim. Na krótko odmia- nę tej sytuacji przyniosła normalizacja stosunków polsko- -radzieckich (30 lipca 1941 r.). Jednakże w 1943 r., kiedy to znowu narzucono obywatelom polskim w ZSRR obywa- telstwo okupanta, kiedy to Kreml zerwał stosunki z rzą- dem RP na uchodźstwie i postawił na polskich komunistów (utworzył Związek Patriotów Polskich – ZPP), sprawy edu- kacji zesłańców oddano w gestię nowo powstałej instytucji. Był nią Komitet ds. Dzieci Polskich w ZSRR. Oznaczało to, że od 1 września 1939 r. dzieci polskie, które zamieszkiwa- ły wschodnie tereny RP, wcielone następnie do ZSRR, do- świadczyły w całym sześcioletnim okresie wojny, okupacji i zsyłki aż pięć (!) systemów oświatowych. *** Dzieje Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR nie do- czekały się do dziś monograficznego opracowania. Za- ledwie incydentalnie wzmiankowano o nim przy okazji Wstęp 16 podejmowania kwestii działalności oświatowej Związku Patriotów Polskich albo (rzadko) we wspomnieniach akty- wistów tej organizacji, nauczycieli i innych zesłańców. Jako pierwszy problematykę tę podjął przed 60 laty ukraiński badacz Pawło Kałenyczenko w monografii na te- mat polskiej emigracji postępowej (!?) w ZSRR w latach drugiej wojny światowej3. W oparciu o akta Kompoldietu naszkicował on pokrótce (s. 156-165) okoliczności powsta- nia tego Komitetu, jego zadania, a także rolę w tworzeniu i reorganizacji (wespół z ZPP) szkół oraz innych placówek dla dzieci zesłańców. Ustalił, że Komitet przygotował i wy- dał 29 podręczników oraz pomocy naukowych w ogólnym nakładzie 122 828 egz. (s. 160). Tematyka ta została zdecydowanie szerzej omówio- na w książce Elżbiety Treli pt. Edukacja dzieci polskich w Związku Radzieckim w latach 1941-1946, opublikowanej przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe prawie 35 lat temu (1983). Autorka przedstawiła w niej dzieje kształ- cenia i wychowania dzieci polskich przebywających w la- tach 1941-1946 na terytorium Związku Radzieckiego (s. 5). W jednym z podrozdziałów zamieściła opisowe informacje o działalności edytorskiej Kompoldietu i ZPP (s. 114-122), natomiast w aneksie (s. 216-217) – wykaz opublikowanych 21 podręczników. Te spostrzeżenia o dokonaniach wydaw- niczych Komitetu ogłosiła E. Trela wcześniej także w ar- tykule4. Kwestie różnorakiej opieki nad dziećmi zesłańców pol- skich znalazły odbicie w opracowaniu Albina Głowackiego 3 П.М. Калениченко, Польська прогресивна еміграція в СРСР в роки Другої світової війни, Київ 1957, ss. 211, 5 nlb. 4 E. Trela, Polskie wydawnictwa szkolne w ZSRR w latach 1943- 1946, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu” 1980, Seria A, Historia XVII, s. 119-132. Wstęp 17 pt. Ocalić i repatriować5, dotyczącym głównie działalności opiekuńczej Związku Patriotów Polskich w ZSRR. Proble- matyka szkolna zajmuje w tej pracy (IV rozdział) sporo miejsca. Tamże przedstawione są uwagi o przedsięwzię- ciach wydawniczych Kompoldietu. Po raz pierwszy w pol- skim piśmiennictwie został tu opublikowany szczegółowy wykaz (z poprawnym, pełnym zapisem bibliograficznym) wszystkich 21 podręczników i śpiewników oraz 9 planów i programów nauczania (s. 248-250), wydanych pod auspi- cjami Komitetu. Wspomniane wyżej polskie opracowania naukowe nie bazowały jednak szerzej na podstawowym materiale, ja- kim jest spuścizna archiwalna Kompoldietu. Wykorzystano w nich jedynie wybrane dokumenty, opublikowane po ro- syjsku6, oraz odpowiednie polskie edycje źródłowe, w któ- rych znalazły się również materiały archiwalne z ZSRR7. Z tego powodu opracowania te mają wciąż niepełny walor informacyjny. Szerszy dostęp do archiwów radzieckich umożliwił uzbeckiemu badaczowi – Szodmankułowi Pirimkułowowi – przygotowanie w końcu lat 80. minionego stulecia roz- prawy habilitacyjnej na temat ludności polskiej w ZSRR w latach 1941-19468. W opublikowanych w formie książki 5 A. Głowacki, Ocalić i repatriować. Opieka nad ludnością polską w głębi terytorium ZSRR (1943-1946), Łódź 1994, ss. 297. 6 О деятельности Комитета по делам польских детей в СССР, подготовили И.И. Белов и Е.В. Корнева, «Исторический архив» 1962, № 4, s. 57-77. 7 Szkolnictwo polskie w ZSRR 1943-1947. Dokumenty i materiały, Opracował R. Polny. Pod redakcją S. Skrzeszewskiego, Warszawa 1961; Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. VII-IX, [Warszawa] 1973-1974. 8 Ш.Д. Пиримкулов, Польское население в СССР. 1941-1946 гг., Москва 1990, ss. 483 (maszynopis pracy dostępny w Rosyjskiej Bibliotece Państwowej w Moskwie). Wstęp 18 prawie pięciu rozdziałach tej pracy9 znalazł się też wątek do- tyczący organizacji i działalności szkół dla dzieci zesłańców. Jest on napisany głównie w oparciu o archiwalia ZPP z Ar- chiwum Akt Nowych, ale i o akta Kompoldietu. W krótkim podrozdziale o podręcznikach szkolnych i pomocach nauko- wych (s. 51-56) scharakteryzowano proces ich przygotowania do druku oraz przedstawiono (niestety, niezbyt precyzyjne) zestawienie opublikowanych 19 tytułów podręczników. Au- tor zakończył te rozważania konkluzją, że zaopatrzenie szkół polskich i radzieckich w podręczniki okazało się w zasadzie takie samo (odczuwały dotkliwe ich braki), gdyż ich wyda- wanie było ograniczone z powodu niedostatków papieru i wykwalifikowanych specjalistów (zmobilizowani na front). Natomiast niemal wyłącznie na podstawie akt Komite- tu powstał, niedawno opublikowany, tekst Lilianny Lado- ruckiej o polskich domach dziecka w Uzbekistanie w latach 1943-194610. Powyższy przegląd literatury, poświęconej Kompoldie- towi, pozwala stwierdzić, że na temat działalności wydaw- niczej tej instytucji znane są zaledwie podstawowe informa- cje. W pełni zasadne jest więc podjęcie próby poszerzenia tej wiedzy. Realizację takiego projektu zapoczątkowałem jeszcze w 1987 r., ale jego sfinalizowanie stało się możliwe dopiero obecnie. Częściowym efektem moich studiów z tego zakresu są m.in. publikacje o Kompoldiecie oraz o zesłań- czej edukacji11. 9 Idem, Польские школы и детские учреждения в СССР (1941- 1946 гг.), Ташкент 1990, ss. 164. 10 L. Ladorucka, Uwagi o domach dziecka dla dzieci polskich w Uz- bekistanie w latach 1943-1946, [w:] Wokół spraw trudnych, bolesnych i zapomnianych. Studia i szkice, pod red. E. Kowalczyk, L. Ladoruckiej, W. Marciniaka, B. Szubtarskiej i J. Żelazko, Łódź 2014, s. 541-569. 11 A. Głowacki, Dokonania Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR w dziedzinie wydawnictw edukacyjnych, [w:] Dzieje kształtowania się Wstęp 19 Podstawową bazę źródłową niniejszej monografii sta- nowi spuścizna archiwalna Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR, przechowywana w Państwowym Archiwum Fe- deracji Rosyjskiej w Moskwie. Podczas kolejnych pobytów w nim, dogłębnie przebadałem ją jako pierwszy historyk z Polski. Zawiera ona bardzo bogaty materiał na temat działalności edytorskiej Kompoldietu – m.in. protokoły po- siedzeń odpowiednich gremiów, korespondencję, akta per- sonalne, maszynopisy opracowań oraz ich recenzje wydaw- nicze. W uzupełnieniu tych akt sięgnąłem we wspomnianej placówce archiwalnej również po dokumentację Państwo- wego Wydawnictwa Szkolno-Pedagogicznego (Uczpiedgi- zu), z którym Kompoldiet ściśle współpracował. Bardzo cenny materiał odnalazłem w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zwłaszcza w aktach Żanny Korma- nowej i Stanisława Skrzeszewskiego (czołowych postaci Kompoldietu), a także w spuściźnie Związku Patriotów Pol- skich – współorganizatora szkolnictwa dla dzieci polskich zesłańców w ZSRR. Pozostały, wyszczególniony w zestawieniu bibliogra- ficznym tej monografii, materiał archiwalny z innych pla- cówek poradzieckich, polskich i anglosaskich, jak również opublikowane zbiory dokumentów, wspomnienia, rela- cje, pamiętniki, prasa oraz opracowania – miały w przy- padku podjętego przeze mnie tematu charakter uzupeł- niający w stosunku do najważniejszej, czyli archiwalnej bazy wytworzonej przez Kompoldiet. Dużym wyzwaniem, polskich instytucji oświatowych pod redakcją E.A. Mierzwy, Piotrków Trybunalski 2002, s. 293-306; idem, Kadry Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR przy Ludowym Komisariacie Oświaty RFSRR (1943- 1946), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2002, [nr] 1-2, s. 17-32; idem, Problemy edukacji dzieci polskich zesłańców (1940-1941), ibidem, 2015, [nr] 1-2, s. 107-119; idem, Problemy edukacji dzieci polskich zesłańców (1941-1946), ibidem, 2016, [nr] 1-2, s. 173-193. Wstęp 20 uwieńczonym sukcesem, stało się dotarcie do wszystkich wydawnictw tego Komitetu, czemu służyły poszukiwania w bibliotekach naukowych Moskwy, Leningradu, Warsza- wy, Wrocławia, Krakowa i Łodzi. Wykorzystana baza materiałowa w zupełności wystar- cza do realizacji tytułowego zagadnienia, które to, powtórz- my, w tak pełnym zakresie nie było dotychczas przedmio- tem badań – ani w Polsce, ani poza jej granicami. Celem monografii jest odtworzenie – na podstawie ana- lizy różnych źródeł: archiwaliów i drukowanych zbiorów dokumentów, ale także memuarystyki i prasy – całokształ- tu działalności edytorskiej Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR. W szczególności chodzi o ukazanie: – jakie czynniki determinowały tę działalność? – kto (instytucjonalnie i personalnie) był w nią zaanga- żowany? – co planowano wydać, co zdołano ukończyć, a co i z ja- kich powodów nie ukazało się? – jakie przesłanie ideowe zawierały programy i pod- ręczniki szkolne? – jaką rolę w pracy szkół dla dzieci polskich zesłańców odegrały opublikowane wydawnictwa? Zakres chronologiczny opracowania formalnie obej- muje lata 1943-1946, a więc okres istnienia Kompoldietu. Faktycznie jednak niezbędne okazało się rozszerzenie tych ram i uwzględnienie także okresu 1939-1942. Pozwoliło to na ukazanie (choć w bardzo dużym skrócie) okoliczno- ści, w jakich obywatele polscy zostali deportowani w głąb ZSRR, oraz warunków, w jakich urzędowo próbowano or- ganizować tam nauczanie w języku rosyjskim dla dzieci zesłańców. Dla dostrzeżenia i zrozumienia rangi dokonań edytorskich Kompoldietu absolutnie niezbędne okazało się naszkicowanie realiów, w jakich ta „edukacja” zesłańcza od- Wstęp 21 bywała się wcześniej, oraz przypomnienie, w jakim stopniu zmieniło się to po normalizacji stosunków polsko-radziec- kich (po 30 lipca 1941 r.). Dzięki temu łatwiej zorientować się w swego rodzaju bilansie otwarcia oraz uzmysłowić so- bie warunki startu ZPP i Kompoldietu, które to podmioty wspólnie podjęły się w połowie 1943 r. obowiązków orga- nizatorów szkolnictwa dla dzieci polskich deportowanych. Zarazem stwarza to możliwość porównania i oceny tego, co udało się zrobić na niwie wydawniczej do 1946 r. Warto też wspomnieć tutaj w ogóle o „głodzie książek” w języku polskim, czyli o tym, że zesłańcy (dorośli i dzieci) cierpieli z powodu niemal powszechnego ich braku na przy- musowym osiedleniu. O tym, czym one dla nich były, wy- mownie świadczą choćby słowa Doroty Parnas, która na- pisała: Kiedy się okazało, że nawet po ciężkiej pracy musi się choć na chwilę zająć stroskany umysł lekturą – lektury tej nie było. Zaczęto alarmować listownie krewnych i znajo- mych we Lwowie czy Tarnopolu o jakieś książki, ale zawsze pierwszeństwo w przesyłkach miały masło i cukier [...]. Jednakże trafiali się poczciwcy, którzy [...] wysyłali, od cza- su do czasu, co w rękę popadło [...]. Każdy czytał »od deski do deski« wszystko, co tylko było w języku polskim wydru- kowane12. Przy wszelkich współczesnych ocenach działalności wy- dawniczej Kompoldietu należy pamiętać przede wszystkim o tym, że była ona prowadzona na obczyźnie, w totalitar- nym państwie rządzonym przez komunistów (które w zmo- wie z Adolfem Hitlerem zaatakowało Polskę w 1939 r.), w warunkach straszliwej wojny z Niemcami (od 1941 r.), w sytuacji powszechnych niedoborów aprowizacyjnych. Ko- lejne lata bez szkoły z polskim językiem nauczania groziły 12 D. Parnas, Książka i prasa polska w ZSRR w latach 1940-1945, „Odrodzenie” 1947, R. IV, nr 1, s. 3. Wstęp 22 zupełnym wynarodowieniem i sowietyzacją dzieci zesłań- ców. Wobec tego, że możliwości zorganizowania takiej szko- ły (a więc i edycji podręczników dla niej) w zasadniczym stopniu zależały od stanu stosunków polsko-radzieckich, o przełomowych wydarzeniach w tych relacjach należało choćby wspomnieć. Dotyczy to również potrzeby ukazania okoliczności narodzin (oraz oblicza ideowego) Związku Pa- triotów Polskich i Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR. Kompoldiet pracował w rytmie, jaki wyznaczał rok budżetowy (sprawozdawczy). Dlatego w konstrukcji pra- cy zdecydowałem się na prezentowanie jego działalności właśnie w okresach rocznych (1943, 1944, 1945-1946). Za- sadnicze rozważania, zawarte w rozdziałach II-V, są po- przedzone, niezbędnymi według mnie, uwagami dotyczą- cymi w ogóle sfery szkolnictwa w języku polskim w ZSRR w pierwszym okresie II wojny światowej i następnie „edu- kacji” deportowanych dzieci w głębi terytorium ZSRR. Ta początkowa część monografii (rozdział I) ukazuje, w jak skrajnie trudnych warunkach „uczyli się” zesłań- cy w szkołach rosyjskich i kazachskich (1940-1941) oraz jak faktycznie funkcjonowały „szkoły” organizowane z ini- cjatywy i przez przedstawicieli terenowych placówek Am- basady RP w okresie 1942-1943. Obiektywnie należy stwierdzić, że tym dzieciom, które w okresie sześcioletniego pobytu na zsyłce mogły i rzeczy- wiście uczęszczały do polskich szkół Kompoldietu (1943- 1946), uratowano dwa-trzy lata szkolnej edukacji. Częste przywoływanie w tekście nazw geograficznych spowodowało, że – w trosce o poprawność i ujednolicenie ich pisowni – sięgałem po odpowiednie ustalenia zawar- te w Encyklopedii geografii świata13. Cytaty ze źródeł ar- 13 Encyklopedia geografii świata, [t.] Europa Wschodnia, Azja Pół- nocna i Środkowa, Zakaukazie, Warszawa [1997]. Wstęp 23 chiwalnych są oznaczone cudzysłowem, a te z publikacji – zapisane kursywą. Dla szybszego odnalezienia poszuki- wanych informacji odpowiednie zdania (wyrazy) zostały wytłuszczone. Tytuły przygotowywanych do druku wy- dawnictw Kompoldietu są podawane przeważnie w formie skróconej (pełne ich brzmienie znajduje się w przypisach oraz w aneksach nr 2 i 3). Ograniczona dostępność opisywanych podręczników szkolnych i programów nauczania skłoniła mnie do za- mieszczenia ilustracji, które pomogą poczuć specyficzną at- mosferę czasu narodzin i ducha tych wydawnictw. *** Za szczególną życzliwość i bezinteresowne, stałe wspar- cie, z jakim spotykałem się od czasu podjęcia w 1987 r. pierw- szych studiów źródłowych w Moskwie, przekazuję szczere słowa wdzięczności, uznania i podziękowania dla moich rosyjskich przyjaciół: Iriny Konstantinowny i Walerego Siergiejewicza Sierowych z Moskiewskiego Uniwersyte- tu Państwowego (obecnie w Uniwersytecie w Oulu), Olgi Wasiljewny Sierowej z Rosyjskiej Biblioteki Państwowej, a także dla Aleksandra Edmundowicza Gurjanowa – szefa sekcji polskiej stowarzyszenia Memoriał w Moskwie. Mojej żonie Marii dziękuję za otuchę, pełne zrozumienie i wyjąt- kowo cierpliwe oczekiwanie na ostatnie zdanie prezentowa- nego opracowania. Natomiast Pani Prof. Grażynie Wronie jestem bardzo wdzięczny za cenne opinie, uwagi i wska- zówki zawarte w recenzji wydawniczej. ROZDZIAŁ I ZESŁAŃCZA „EDUKACJA” Zmowa wiarołomnych sąsiadów przeciwko Polsce, któ- rej to symbolem stał się tajny protokół dodatkowy do paktu o nieagresji między Niemcami i ZSRR z 23 sierpnia 1939 r.1, oznaczała w praktyce przyzwolenie na hitlerowską inwazję i na wspólny z Sowietami rozbiór terytorium Rzeczy- pospolitej. Strony paktu ustaliły wtedy granicę stref wza- jemnych interesów w Europie Wschodniej m.in. wzdłuż linii rzek: Narwi, Wisły i Sanu. Armie niemieckie zaatakowały Polskę 1 września, a Sowieci – 17 września 1939 r. Szybka klęska militarna Wojska Polskiego i bierność „sojuszników” II Rzeczypospolitej umożliwiły agresorom okupację, a na- stępnie aneksję ziem polskich. Ostateczny podział tej zdo- byczy został ustalony w Układzie o przyjaźni i granicy mię- dzy ZSRR a Niemcami z 28 września 1939 r. Przyniósł on m.in. korektę dotychczasowych uzgodnień (Litwa uznana za strefę wpływów ZSRR, zaś województwo lubelskie i część warszawskiego – przeszły do strefy interesów III Rzeszy). W odniesieniu do interesujących nas tu wschodnich ob- szarów, które zostały opanowane przez Armię Czerwoną, okupant niezwłocznie podjął szereg decyzji, które miały na celu szybką unifikację zagarniętego terytorium z ZSRR 1 Документы внешней политики 1939 год, Том двадцать второй, книга первая: 1 января – 31 августа 1939 г., Москва 1992, s. 630-632. Patrz też Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich histo- ryków, Pod redakcją S. Dębskiego i M. Narinskiego, Warszawa 2009. Rozdział I 26 oraz sowietyzację jego mieszkańców i całego życia społecz- no-gospodarczego2. Formalna legalizacja zaboru dokona- ła się w rezultacie realizacji scenariusza, zatwierdzonego 1 października 1939 r. przez Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Zgodnie z nim szybko zorganizowano farsę wyborczą (głosowanie 22 października 1939 r.), która wy- łoniła „delegatów” do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Ukrainy i Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi. Obrady tych „przedstawicielstw” – odpowiednio we Lwowie (26-28 października) i w Białymstoku (28-30 października) – przyniosły fundamentalne „decyzje” co do dalszych losów okupowanego terytorium (proklamowanie na nim władzy radzieckiej; prośby o „przyjęcie” go w skład ZSRR i do od- powiedniej republiki związkowej; konfiskata ziem obszar- niczych, klasztornych i wysokich urzędników państwo- wych; nacjonalizacja ziemi, lasów i wód; upaństwowienie banków i wielkiego przemysłu). Wyłonione na zakończenie „obrad” komisje pełnomocne zobowiązano do przedstawie- nia powyższych uchwał i „próśb” odpowiednio w Moskwie, Mińsku i Kijowie. Najpierw pełnomocnicy obu zgromadzeń dotarli na nadzwyczajną V sesję Rady Najwyższej ZSRR, 2 Problematyka agresji Armii Czerwonej na Polskę oraz kwestie zagarnięcia przez Sowietów wschodnich ziem II Rzeczypospolitej zo- stały już szeroko przedstawione m.in. w następujących publikacjach: A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rze- czypospolitej 1939-1941, Łódź 1998; M. Gnatowski, Zgromadzenie Lu- dowe Zachodniej Białorusi. Fakty, oceny, dokumenty, Białystok 2001; Cz. Grzelak, Kresy w ogniu. Wojna na ziemiach wschodnich Rzeczypo- spolitej we wrześniu 1939 roku, Warszawa 2014; R. Szawłowski („Karol Liszewski”), Wojna polsko-sowiecka 1939. Tło polityczne, prawnomiędzy- narodowe i psychologiczne. Agresja sowiecka i polska obrona. Sowieckie zbrodnie wojenne i przeciw ludzkości oraz zbrodnie ukraińskie i biało- ruskie, tom 1, Monografia, Warszawa 1997; В. Баран, В. Токарський, Україна: західни землі 1939-1941, Львів 2009. Zesłańcza „edukacja” 27 która to jednomyślnie „zadośćuczyniła prośbie” Zgroma- dzenia ze Lwowa i 1 listopada 1939 r. włączyła Zachodnią Ukrainę w skład ZSRR. Następnego dnia to samo stało się z „prośbą” Komisji Pełnomocnej z Białegostoku: Zachodnia Białoruś znalazła się w ZSRR. Natomiast o tym, że „przy- jęto” ją w skład Białoruskiej SRR „zadecydowano” na nad- zwyczajnej III sesji Rady Najwyższej Białoruskiej SRR (12-14 listopada 1939 r.). Z kolei Zachodnią Ukrainę przy- jęto w skład Ukraińskiej SRR po „obradach” nadzwyczajnej III sesji Rady Najwyższej tejże republiki (13-14 listopada 1939 r.). W związku z powyższymi „decyzjami” – Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało 29 listopada 1939 r. odpo- wiedni dekret, regulujący status prawny mieszkańców „no- wych ziem”. Na jego mocy „byli obywatele polscy”, którzy znajdowali się na okupowanym terytorium w tych dniach, kiedy zostało ono włączone do ZSRR, stali się obywatelami państwa-agresora3. Niebawem zmuszono ich do wymiany polskich dokumentów tożsamości na radzieckie. Tymczasem od pierwszych dni okupacji Sowieci zain- stalowali swoje władze komisaryczne, zarządzili likwidację wszystkich instytucji państwa polskiego i wszelkich organi- zacji społeczno-politycznych, rozpoczęli represje wobec rze- czywistych i domniemanych przeciwników, podjęli szerokie działania na rzecz unifikacji zaanektowanego tery- torium z ZSRR. Oznaczało to radykalne zmiany w każdej dziedzinie życia społecznego i gospodarczego na wzór tota- litarnego systemu bolszewickiego. Neutralizacji oporu wobec okupanta służyły aresz- towania ludzi, których nowe władze obawiały się szcze- 3 Podobny proces przebiegał na terytorium Wileńszczyzny, bez- prawnie przekazanej przez Sowietów 10 października 1939 r. Litwie, a w lecie 1940 r. zaanektowanej przez ZSRR, A. Głowacki, op. cit., s. 38, 106-119. Rozdział I 28 gólnie („element kontrrewolucyjny”), czyli: pracowników administracji państwowej i samorządowej, liderów życia politycznego i gospodarczego, funkcjonariuszy wojska, policji, żandarmerii, więziennictwa, wymiaru sprawiedli- wości, agentów wywiadu i kontrwywiadu, nauczycieli, du- chownych. Jednakże najbardziej masową formą represji wobec mieszkańców zaanektowanych ziem wschodnich II Rzeczy- pospolitej okazały się deportacje. O ich przeprowadzeniu decydowały w trybie tajnym Biuro Polityczne KC WKP(b) i Rada Komisarzy Ludowych ZSRR, natomiast realizowali je funkcjonariusze resortu spraw wewnętrznych (NKWD). Jako pierwszych wskazano (w grudniu 1939 r.) do wywóz- ki z miejsc dotychczasowego zamieszkania rodziny osad- ników, a następnie leśników. To właśnie do ich domostw niespodziewanie załomotały o świcie 10 lutego 1940 r. gru- py operacyjne i oznajmiły o przymusowym wysiedleniu. Operacja wywózki objęła wtedy (według danych NKWD) niemalże 140 tys. osób, które specjalnymi transportami ko- lejowymi przewieziono w wagonach bydlęcych w odległe re- jony Syberii, Kazachstanu, Uralu, Powołża i północnej czę- ści europejskiej Rosji. Zesłańców rozlokowano tam w tzw. specposiołkach (osiedla specjalne) i skierowano do ciężkiej, przymusowej pracy fizycznej – głównie przy wyrębie lasu, budowie dróg, linii kolejowych, do kopalń, w przedsiębior- stwach przemysłu miejscowego. Kolejną grupą zesłańców były rodziny represjonowa- nych (czyli najbliżsi aresztowanych oraz przebywających w obozach jenieckich), które to 13 kwietnia 1940 r. wysie- dlono na 10 lat do Kazachstanu (wydalone w trybie admi- nistracyjnym). Ponad 61 tys. osób – kobiet, dzieci i starców – rozmieszczono w kołchozach, sowchozach i osiedlach prze- mysłowych. Natomiast uchodźców wojennych z zachodniej Zesłańcza „edukacja” 29 i centralnej Polski, którzy zarejestrowali się na powrót, ale nie zdążyli wyjechać do strefy okupacji niemieckiej, So- wieci deportowali 29 czerwca 1940 r. – głównie na Syberię, Ural i północ europejskiej Rosji (około 78 tys. osób). Podob- nie jak osadnicy i leśnicy trafili oni tam do specposiołków. Ostatnia przed niemiecką inwazją na ZSRR fala wywó- zek z zaanektowanych ziem wschodnich II RP miała miej- sce w maju-czerwcu 1941 r. Objęła przede wszystkim człon- ków rodzin osób zaangażowanych w działalność podziemną i byłych funkcjonariuszy służb mundurowych oraz inny „obcy społecznie element”. Na dwudziestoletnią zsyłkę wy- wieziono wówczas do Kazachstanu, na Syberię i do Komi ASRR głównie kobiety i dzieci – w sumie 41-44 tys. obywa- teli polskich4. Tak więc, na podstawie dostępnych materiałów ar- chiwalnych NKWD można stwierdzić, że z okupowanego przez Sowietów terytorium II RP wywieziono w głąb ZSRR w czterech masowych deportacjach (w okresie od lutego 1940 r. do 22 czerwca 1941 r.) ponad 320 tys. obywateli pol- skich. Znaleźli się tam oni w dramatycznie trudnej sytuacji życiowej. Niesprzyjający klimat, wyczerpująca, przymu- sowa i nisko opłacana praca fizyczna, bardzo prymitywne warunki lokalowe i sanitarne, permanentne kłopoty apro- wizacyjne, głodowe wyżywienie, brak opieki medycznej i lekarstw, nieznajomość miejscowego języka, obce kultu- rowo środowisko, wrogie początkowo nastawienie tamtej- szej ludności do przybyszów z „pańskiej Polski”, oddalenie od większych skupisk ludzkich i od linii komunikacyjnych, 4 Idem, Deportowani w latach 1940-1941, [w:] Polska 1939-1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, pod redakcją W. Materskiego i T. Szaroty, Warszawa 2009, s. 238-246; А.Э. Гурьянов, Масштабы депортации населения в глуб СССР в мае-июне 1941 г., [w:] Репрессии против поляков и польских граждан, Исторические сборники »Мемориала«, выпуск 1, Москва 1997, s. 137-175.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943-1946)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: