Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00346 008066 15707694 na godz. na dobę w sumie
Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943-1946). Wydanie drugie - ebook/pdf
Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943-1946). Wydanie drugie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 508
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-423-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> ii wojna światowa
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

W najnowszej monografii autor przedstawił działalność wydawniczą Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR w latach 1943-1946. Na tle stosunków polsko-radzieckich nakreślił dramatyczny stan edukacji dzieci zesłańców w okresie do 1943 r. Na podstawie archiwaliów posowieckich omówił polityczne uwarunkowania i konteksty pracy wydawniczej Komitetu, która miała służyć kształtowaniu świadomości ucznia, pożądanej z punktu widzenia polskich komunistów. Czytelnik poznaje od kuchni ich wysiłki na rzecz dostarczenia szkołom z polskim językiem wykładowym programów nauczania oraz podręczników nasyconych odpowiednią treścią merytoryczną i ideowopolityczną. Szczególnie interesujące uwagi autora dotyczą przygotowania i wydania takich oryginalnych opracowań, jak: elementarz, czytanki, wypisy z literatury ojczystej oraz geografia Polski i program nauczania historii Polski. Nie stroni on od krytycznych refleksji na temat rozmaitych przeszkód w prowadzeniu działalności edytorskiej Komitetu, które wynikały głównie z ograniczeń okresu wojennego i uwarunkowań polityczno-cenzuralnych.

Za prezentowaną publikację prof. Albin Głowacki został uhonorowany Nagrodą „Przeglądu Wschodniego” (2017).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WYDANIE DRUGIE WYDANIE DRUGIE Albin Głowacki – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Polski i Świata po 1945 r., 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Grażyna Wrona REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: grupa polskich dzieci ze szkoły w posiołku Dorowatka, udostępnione przez Muzeum Wojska w Białymstoku (nr inw. MWB/S/D/580) Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Albin Głowacki, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie II. W.09048.19.0.M Ark. wyd. 19,0; ark. druk. 31,75 ISBN 978-83-8142-422-6 e-ISBN 978-83-8142-423-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Tomkowi i Krzysiowi – moim wnukom SPIS TREŚCI 9 Wykaz skrótów i skrótowców . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Rozdział I. Zesłańcza „edukacja” . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Rozdział II. Kompoldiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Rozdział III. Skromne początki . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Rozdział IV. Ambitne zamierzenia . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V. W cieniu repatriacji . . . . . . . . . . . . . . . . 351 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 Bibliografia (wybór) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481 Wykaz tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485 487 Wykaz aneksów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks geograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 WYKAZ SKRÓTÓW I SKRÓTOWCÓW AAN A.G. AZSŁ CISP CK Dietgiz Dietizdat ds. egz. FZO GARF gł. ried. (гл. ред.) gub. IPMS J. (j.) Karłag KC kl. KLH KLO KLOZ KLSZ – Archiwum Akt Nowych – Albin Głowacki – Archiwum Związku Sybiraków w Łodzi – Centralnyj nauczno-issledowatielskij institut sanitarnogo proswieszczenija (Centralny In- stytut Naukowo-Badawczy Oświaty Sanitar- nej) – Centralnyj Komitiet (Komitet Centralny) – Dietskoje gosudarstwiennoje izdatielstwo (Dzie- cięce Wydawnictwo Państwowe) – Izdatielstwo dietskoj litieratury (Wydawnictwo Literatury Dziecięcej) – do spraw – egzemplarz (-e) – fabriczno-zawodskoje obuczenije; szkoła fabricz- no-zawodskogo obuczenija (zawodowa szkoła przyzakładowa) – Gosudarstwiennyj archiw Rossijskoj Fiedieracyi (Państwowe Archiwum Federacji Rosyjskiej) – gławnyj riedaktor (główny redaktor, redaktor naczelny) – gubernia – Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie – język – Karagandinskij isprawitielno-trudowoj łagier’ (Karagandynski Poprawczy Obóz Pracy) – Komitet Centralny – klasa – Komisariat Ludowy Handlu – Komisariat Ludowy Oświaty – Komisariat Ludowy Ochrony Zdrowia – Komisariat Ludowy Spraw Zagranicznych 10 Kompoldiet kop. KP(b)B KP(b)U KPP KRN LKO m. MGU Mogiz MOPR Muzgiz MWD NKP (НКП) NKWD Obłono obw. odwr. OGPU p. pkt PKWN PP PPR ps. PWMN otw. ried. (отв. ред.) – Wykaz skrótów i skrótowców – Komitiet po diełam polskich dietiej w SSSR (Ko- mitet do spraw Dzieci Polskich w ZSRR przy Ko- misariacie Ludowym Oświaty RFSRR) – kopiejka – Komunistyczna Partia (bolszewików) Białorusi – Komunistyczna Partia (bolszewików) Ukrainy – Komunistyczna Partia Polski – Krajowa Rada Narodowa – Ludowy Komisariat Oświaty – miasto – Moskowskij gosudarstwiennyj uniwiersitiet imieni M.W. Łomonosowa (Moskiewski Uni- wersytet Państwowy im. M.W. Łomonosowa) – Moskowskoje otdielenije Objedinienija gosudar- stwiennych izdatielstw (Oddział Moskiewski Zrzeszenia Wydawnictw Państwowych) – Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolu- – Gosudarstwiennoje muzykalnoje izdatielstwo (Państwowe Wydawnictwo Muzyczne) – Ministierstwo wnutriennich dieł (Ministerstwo cjonistom – Narodnyj komissariat proswieszczenija (Komi- Spraw Wewnętrznych) sariat Ludowy Oświaty) – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ko- misariat Ludowy Spraw Wewnętrznych) – Obłastnoj otdieł narodnogo obrazowanija (Ob- wodowy Wydział Oświaty Ludowej) – obwód – odwrócona (na odwrocie) – Objedinionnoje gosudarstwiennoje politiczesko- je uprawlenije (Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny) otwietstwiennyj riedaktor (redaktor odpowie- dzialny) – pan, pani – punkt – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – panny – Polska Partia Robotnicza – pseudonim – Państwowe Wydawnictwo Mniejszości Narodo- wych r. rb RFSRR (РСФСР) RGASPI RKL ros. RP tab. tow. Uczpiedgiz UJ UMS Uprosobtorg ur. USRR UW WKP(b) WLKSM ZG ZNP ZPP ZSRR ZSSR Wykaz skrótów i skrótowców 11 – rok – rubel – Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republi- ka Radziecka – Rossijskij gosudarstwiennyj archiw socyal- no-politiczeskoj istorii (Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej) – Rada Komisarzy Ludowych – rosyjski – Rzeczpospolita Polska – tabela – towarzysz – Gosudarstwiennoje uczebno-piedagogiczeskoje izdatielstwo (Państwowe Wydawnictwo Szkol- no-Pedagogiczne) – Uniwersytet Jagielloński – Uczebnyj mietodiczeskij sowiet (Naukowa Rada szewików) Metodyczna) – Uprawlenije osoboj torgowli (Zarząd Handlu Specjalnego) – urodzony/-a – Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka – Uniwersytet Warszawski – Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bol- – Wsiesojuznyj Leninskij kommunisticzeskij sojuz mołodioży (Wszechzwiązkowy Leninowski Ko- munistyczny Związek Młodzieży) – Zarząd Główny – Związek Nauczycielstwa Polskiego – Związek Patriotów Polskich – Związek Socjalistycznych Republik Rad; Zwią- zek Socjalistycznych Republik Radzieckich; Związek Radziecki – Związek Socjalistycznych Sowieckich Republik WSTĘP Po przejęciu w 1917 r. władzy w Rosji, bolszewicy za- dbali o to, aby stopniowo zapewnić sobie w kraju m.in. peł- ną kontrolę nad przekształcaniem świadomości obywateli w duchu ideologii marksistowsko-leninowskiej. Zaangażo- wali do tego wszystkie struktury państwa i rządzącej partii: ich aparat administracyjny, system edukacyjny, wojsko, or- ganizacje społeczno-polityczne, prasę, radio, wydawnictwa, muzea, kino, teatr, estradę itd. W tamtym scentralizowa- nym systemie indoktrynacji społeczeństwa bardzo istotna rola przypadła szkole i książce. Jest oczywiste, że działa- niom tym zostali poddani także Polacy, którzy zamieszki- wali w państwie radzieckim. W późniejszym okresie objęły one również obywa- teli II Rzeczypospolitej na terenach zaanektowanych przez Kreml po inwazji 17 września 1939 r., w tym setki ty- sięcy osób deportowanych stamtąd w głąb terytorium ZSRR. Z myślą o dotarciu do „nowych obywateli radzieckich” z prze- kazem ideologii w ich języku ojczystym okupacyjna władza – po zainstalowaniu się na wschodnich ziemiach RP – uru- chomiła tam m.in. wydawanie gazet i książek, nadawała au- dycje radiowe, wystawiała „zaangażowane” sztuki teatralne, zapewniła szkolnictwo z polskim językiem wykładowym1. 1 Szerzej na ten temat patrz m.in.: B. Bernacki, »Najostrzejsze na- rzędzie naszej partii…«. Okupacja sowiecka północno-wschodnich ziem Drugiej Rzeczypospolitej (1939-1941) w świetle polskojęzycznej prasy 14 Wstęp Kiedy ponad ćwierć wieku temu przygotowałem informa- cyjne opracowanie na temat ogółu polskojęzycznych wydaw- nictw książkowych w ZSRR2, stwierdziłem m.in., że w od- niesieniu do okresu II wojny światowej żadna z ówczesnych oficyn, publikujących tam po polsku, nie doczekała się nauko- wej monografii. I stan taki trwa w zasadzie do chwili obecnej. Wobec tego, że nowe możliwości badawcze i szanse źródło- we pozwalają dzisiaj na podjęcie próby wypełnienia tej luki (nie tylko w polskiej historiografii), uznałem za realne i celo- we przedstawienie (na początek) działalności i dorobku wy- jątkowej w polskich dziejach komórki wydawniczej, której pa- tronował, istniejący w Moskwie w latach 1943-1946, Komitet ds. Dzieci Polskich w ZSRR (Kompoldiet). Komórkę tę utwo- rzono w celu zaspokojenia pilnych potrzeb szkół dla dzieci polskich zesłańców, które to placówki organizowano właśnie pod egidą wspomnianego Komitetu (swego rodzaju miniatu- rowy resort edukacji dla polskich uczniów). Do jego zadań należało m.in. wydawanie po polsku programów nauczania i podręczników szkolnych oraz pomocy naukowych. O tym, jak (z różnych powodów) ważna to była misja, niech świadczy fakt, że – po fali stalinowskiego ludobójstwa wobec Polaków w ZSRR w okresie międzywojennym (szacuje się, że represje dotknęły wtedy nawet do 200 tys. osób polskiej narodowości) »gadzinowej«, Toruń 2009; W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekono- miczna ZSRR na okupowanych ziemiach polskich w latach 1939-1941 (»Zachodnia Ukraina« i »Zachodnia Białoruś«), Rzeszów 2006; G. Hry- ciuk, Polacy we Lwowie 1939-1944. Życie codzienne, [Warszawa] 2000; A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rze- czypospolitej 1939-1941, Łódź 1998; W. Śleszyński, Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie w latach 1939-1941. Propaganda i indoktrynacja, Białystok 2001. 2 A. Głowacki, Polskojęzyczne wydawnictwa książkowe w ZSRR, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, pod redakcją H. Kubiaka, T. Palecznego, J. Rokickiego, M. Wawrykiewicz, Wrocław-Warszawa- Kraków 1992, s. 221-236. Wstęp 15 – tuż przed wybuchem II wojny światowej w ogóle już nie ist- niało w ZSRR szkolnictwo dla polskiej mniejszości narodowej, a także wydawnictwa polskojęzyczne. Wspomniana powyżej inwazja Armii Czerwonej na Pol- skę 17 września 1939 r. i aneksja przez ZSRR wschodnich ziem II RP przyniosły falę represji reżimu stalinowskiego wobec mieszkańców tamtych terenów. Więzienia i areszty zapełniały się „wrogami ludu”, a setki tysięcy innych osób zostało w latach 1940-1941 przymusowo wywiezionych w głąb terytorium okupanta, gdzie przyszło im wegetować w dramatycznie trudnych warunkach. Wśród nich były także dzieci. Te, które podlegały obowiązkowi szkolnemu, zmuszano do uczęszczania do miejscowych placówek oświa- towych i do nauki w języku rosyjskim. Na krótko odmia- nę tej sytuacji przyniosła normalizacja stosunków polsko- -radzieckich (30 lipca 1941 r.). Jednakże w 1943 r., kiedy to znowu narzucono obywatelom polskim w ZSRR obywa- telstwo okupanta, kiedy to Kreml zerwał stosunki z rzą- dem RP na uchodźstwie i postawił na polskich komunistów (utworzył Związek Patriotów Polskich – ZPP), sprawy edu- kacji zesłańców oddano w gestię nowo powstałej instytucji. Był nią Komitet ds. Dzieci Polskich w ZSRR. Oznaczało to, że od 1 września 1939 r. dzieci polskie, które zamieszkiwa- ły wschodnie tereny RP, wcielone następnie do ZSRR, do- świadczyły w całym sześcioletnim okresie wojny, okupacji i zsyłki aż pięć (!) systemów oświatowych. *** Dzieje Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR nie do- czekały się do dziś monograficznego opracowania. Za- ledwie incydentalnie wzmiankowano o nim przy okazji Wstęp 16 podejmowania kwestii działalności oświatowej Związku Patriotów Polskich albo (rzadko) we wspomnieniach akty- wistów tej organizacji, nauczycieli i innych zesłańców. Jako pierwszy problematykę tę podjął przed 60 laty ukraiński badacz Pawło Kałenyczenko w monografii na te- mat polskiej emigracji postępowej (!?) w ZSRR w latach drugiej wojny światowej3. W oparciu o akta Kompoldietu naszkicował on pokrótce (s. 156-165) okoliczności powsta- nia tego Komitetu, jego zadania, a także rolę w tworzeniu i reorganizacji (wespół z ZPP) szkół oraz innych placówek dla dzieci zesłańców. Ustalił, że Komitet przygotował i wy- dał 29 podręczników oraz pomocy naukowych w ogólnym nakładzie 122 828 egz. (s. 160). Tematyka ta została zdecydowanie szerzej omówio- na w książce Elżbiety Treli pt. Edukacja dzieci polskich w Związku Radzieckim w latach 1941-1946, opublikowanej przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe prawie 35 lat temu (1983). Autorka przedstawiła w niej dzieje kształ- cenia i wychowania dzieci polskich przebywających w la- tach 1941-1946 na terytorium Związku Radzieckiego (s. 5). W jednym z podrozdziałów zamieściła opisowe informacje o działalności edytorskiej Kompoldietu i ZPP (s. 114-122), natomiast w aneksie (s. 216-217) – wykaz opublikowanych 21 podręczników. Te spostrzeżenia o dokonaniach wydaw- niczych Komitetu ogłosiła E. Trela wcześniej także w ar- tykule4. Kwestie różnorakiej opieki nad dziećmi zesłańców pol- skich znalazły odbicie w opracowaniu Albina Głowackiego 3 П.М. Калениченко, Польська прогресивна еміграція в СРСР в роки Другої світової війни, Київ 1957, ss. 211, 5 nlb. 4 E. Trela, Polskie wydawnictwa szkolne w ZSRR w latach 1943- 1946, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu” 1980, Seria A, Historia XVII, s. 119-132. Wstęp 17 pt. Ocalić i repatriować5, dotyczącym głównie działalności opiekuńczej Związku Patriotów Polskich w ZSRR. Proble- matyka szkolna zajmuje w tej pracy (IV rozdział) sporo miejsca. Tamże przedstawione są uwagi o przedsięwzię- ciach wydawniczych Kompoldietu. Po raz pierwszy w pol- skim piśmiennictwie został tu opublikowany szczegółowy wykaz (z poprawnym, pełnym zapisem bibliograficznym) wszystkich 21 podręczników i śpiewników oraz 9 planów i programów nauczania (s. 248-250), wydanych pod auspi- cjami Komitetu. Wspomniane wyżej polskie opracowania naukowe nie bazowały jednak szerzej na podstawowym materiale, ja- kim jest spuścizna archiwalna Kompoldietu. Wykorzystano w nich jedynie wybrane dokumenty, opublikowane po ro- syjsku6, oraz odpowiednie polskie edycje źródłowe, w któ- rych znalazły się również materiały archiwalne z ZSRR7. Z tego powodu opracowania te mają wciąż niepełny walor informacyjny. Szerszy dostęp do archiwów radzieckich umożliwił uzbeckiemu badaczowi – Szodmankułowi Pirimkułowowi – przygotowanie w końcu lat 80. minionego stulecia roz- prawy habilitacyjnej na temat ludności polskiej w ZSRR w latach 1941-19468. W opublikowanych w formie książki 5 A. Głowacki, Ocalić i repatriować. Opieka nad ludnością polską w głębi terytorium ZSRR (1943-1946), Łódź 1994, ss. 297. 6 О деятельности Комитета по делам польских детей в СССР, подготовили И.И. Белов и Е.В. Корнева, «Исторический архив» 1962, № 4, s. 57-77. 7 Szkolnictwo polskie w ZSRR 1943-1947. Dokumenty i materiały, Opracował R. Polny. Pod redakcją S. Skrzeszewskiego, Warszawa 1961; Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. VII-IX, [Warszawa] 1973-1974. 8 Ш.Д. Пиримкулов, Польское население в СССР. 1941-1946 гг., Москва 1990, ss. 483 (maszynopis pracy dostępny w Rosyjskiej Bibliotece Państwowej w Moskwie). Wstęp 18 prawie pięciu rozdziałach tej pracy9 znalazł się też wątek do- tyczący organizacji i działalności szkół dla dzieci zesłańców. Jest on napisany głównie w oparciu o archiwalia ZPP z Ar- chiwum Akt Nowych, ale i o akta Kompoldietu. W krótkim podrozdziale o podręcznikach szkolnych i pomocach nauko- wych (s. 51-56) scharakteryzowano proces ich przygotowania do druku oraz przedstawiono (niestety, niezbyt precyzyjne) zestawienie opublikowanych 19 tytułów podręczników. Au- tor zakończył te rozważania konkluzją, że zaopatrzenie szkół polskich i radzieckich w podręczniki okazało się w zasadzie takie samo (odczuwały dotkliwe ich braki), gdyż ich wyda- wanie było ograniczone z powodu niedostatków papieru i wykwalifikowanych specjalistów (zmobilizowani na front). Natomiast niemal wyłącznie na podstawie akt Komite- tu powstał, niedawno opublikowany, tekst Lilianny Lado- ruckiej o polskich domach dziecka w Uzbekistanie w latach 1943-194610. Powyższy przegląd literatury, poświęconej Kompoldie- towi, pozwala stwierdzić, że na temat działalności wydaw- niczej tej instytucji znane są zaledwie podstawowe informa- cje. W pełni zasadne jest więc podjęcie próby poszerzenia tej wiedzy. Realizację takiego projektu zapoczątkowałem jeszcze w 1987 r., ale jego sfinalizowanie stało się możliwe dopiero obecnie. Częściowym efektem moich studiów z tego zakresu są m.in. publikacje o Kompoldiecie oraz o zesłań- czej edukacji11. 9 Idem, Польские школы и детские учреждения в СССР (1941- 1946 гг.), Ташкент 1990, ss. 164. 10 L. Ladorucka, Uwagi o domach dziecka dla dzieci polskich w Uz- bekistanie w latach 1943-1946, [w:] Wokół spraw trudnych, bolesnych i zapomnianych. Studia i szkice, pod red. E. Kowalczyk, L. Ladoruckiej, W. Marciniaka, B. Szubtarskiej i J. Żelazko, Łódź 2014, s. 541-569. 11 A. Głowacki, Dokonania Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR w dziedzinie wydawnictw edukacyjnych, [w:] Dzieje kształtowania się Wstęp 19 Podstawową bazę źródłową niniejszej monografii sta- nowi spuścizna archiwalna Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR, przechowywana w Państwowym Archiwum Fe- deracji Rosyjskiej w Moskwie. Podczas kolejnych pobytów w nim, dogłębnie przebadałem ją jako pierwszy historyk z Polski. Zawiera ona bardzo bogaty materiał na temat działalności edytorskiej Kompoldietu – m.in. protokoły po- siedzeń odpowiednich gremiów, korespondencję, akta per- sonalne, maszynopisy opracowań oraz ich recenzje wydaw- nicze. W uzupełnieniu tych akt sięgnąłem we wspomnianej placówce archiwalnej również po dokumentację Państwo- wego Wydawnictwa Szkolno-Pedagogicznego (Uczpiedgi- zu), z którym Kompoldiet ściśle współpracował. Bardzo cenny materiał odnalazłem w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zwłaszcza w aktach Żanny Korma- nowej i Stanisława Skrzeszewskiego (czołowych postaci Kompoldietu), a także w spuściźnie Związku Patriotów Pol- skich – współorganizatora szkolnictwa dla dzieci polskich zesłańców w ZSRR. Pozostały, wyszczególniony w zestawieniu bibliogra- ficznym tej monografii, materiał archiwalny z innych pla- cówek poradzieckich, polskich i anglosaskich, jak również opublikowane zbiory dokumentów, wspomnienia, rela- cje, pamiętniki, prasa oraz opracowania – miały w przy- padku podjętego przeze mnie tematu charakter uzupeł- niający w stosunku do najważniejszej, czyli archiwalnej bazy wytworzonej przez Kompoldiet. Dużym wyzwaniem, polskich instytucji oświatowych pod redakcją E.A. Mierzwy, Piotrków Trybunalski 2002, s. 293-306; idem, Kadry Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR przy Ludowym Komisariacie Oświaty RFSRR (1943- 1946), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2002, [nr] 1-2, s. 17-32; idem, Problemy edukacji dzieci polskich zesłańców (1940-1941), ibidem, 2015, [nr] 1-2, s. 107-119; idem, Problemy edukacji dzieci polskich zesłańców (1941-1946), ibidem, 2016, [nr] 1-2, s. 173-193. Wstęp 20 uwieńczonym sukcesem, stało się dotarcie do wszystkich wydawnictw tego Komitetu, czemu służyły poszukiwania w bibliotekach naukowych Moskwy, Leningradu, Warsza- wy, Wrocławia, Krakowa i Łodzi. Wykorzystana baza materiałowa w zupełności wystar- cza do realizacji tytułowego zagadnienia, które to, powtórz- my, w tak pełnym zakresie nie było dotychczas przedmio- tem badań – ani w Polsce, ani poza jej granicami. Celem monografii jest odtworzenie – na podstawie ana- lizy różnych źródeł: archiwaliów i drukowanych zbiorów dokumentów, ale także memuarystyki i prasy – całokształ- tu działalności edytorskiej Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR. W szczególności chodzi o ukazanie: – jakie czynniki determinowały tę działalność? – kto (instytucjonalnie i personalnie) był w nią zaanga- żowany? – co planowano wydać, co zdołano ukończyć, a co i z ja- kich powodów nie ukazało się? – jakie przesłanie ideowe zawierały programy i pod- ręczniki szkolne? – jaką rolę w pracy szkół dla dzieci polskich zesłańców odegrały opublikowane wydawnictwa? Zakres chronologiczny opracowania formalnie obej- muje lata 1943-1946, a więc okres istnienia Kompoldietu. Faktycznie jednak niezbędne okazało się rozszerzenie tych ram i uwzględnienie także okresu 1939-1942. Pozwoliło to na ukazanie (choć w bardzo dużym skrócie) okoliczno- ści, w jakich obywatele polscy zostali deportowani w głąb ZSRR, oraz warunków, w jakich urzędowo próbowano or- ganizować tam nauczanie w języku rosyjskim dla dzieci zesłańców. Dla dostrzeżenia i zrozumienia rangi dokonań edytorskich Kompoldietu absolutnie niezbędne okazało się naszkicowanie realiów, w jakich ta „edukacja” zesłańcza od- Wstęp 21 bywała się wcześniej, oraz przypomnienie, w jakim stopniu zmieniło się to po normalizacji stosunków polsko-radziec- kich (po 30 lipca 1941 r.). Dzięki temu łatwiej zorientować się w swego rodzaju bilansie otwarcia oraz uzmysłowić so- bie warunki startu ZPP i Kompoldietu, które to podmioty wspólnie podjęły się w połowie 1943 r. obowiązków orga- nizatorów szkolnictwa dla dzieci polskich deportowanych. Zarazem stwarza to możliwość porównania i oceny tego, co udało się zrobić na niwie wydawniczej do 1946 r. Warto też wspomnieć tutaj w ogóle o „głodzie książek” w języku polskim, czyli o tym, że zesłańcy (dorośli i dzieci) cierpieli z powodu niemal powszechnego ich braku na przy- musowym osiedleniu. O tym, czym one dla nich były, wy- mownie świadczą choćby słowa Doroty Parnas, która na- pisała: Kiedy się okazało, że nawet po ciężkiej pracy musi się choć na chwilę zająć stroskany umysł lekturą – lektury tej nie było. Zaczęto alarmować listownie krewnych i znajo- mych we Lwowie czy Tarnopolu o jakieś książki, ale zawsze pierwszeństwo w przesyłkach miały masło i cukier [...]. Jednakże trafiali się poczciwcy, którzy [...] wysyłali, od cza- su do czasu, co w rękę popadło [...]. Każdy czytał »od deski do deski« wszystko, co tylko było w języku polskim wydru- kowane12. Przy wszelkich współczesnych ocenach działalności wy- dawniczej Kompoldietu należy pamiętać przede wszystkim o tym, że była ona prowadzona na obczyźnie, w totalitar- nym państwie rządzonym przez komunistów (które w zmo- wie z Adolfem Hitlerem zaatakowało Polskę w 1939 r.), w warunkach straszliwej wojny z Niemcami (od 1941 r.), w sytuacji powszechnych niedoborów aprowizacyjnych. Ko- lejne lata bez szkoły z polskim językiem nauczania groziły 12 D. Parnas, Książka i prasa polska w ZSRR w latach 1940-1945, „Odrodzenie” 1947, R. IV, nr 1, s. 3. Wstęp 22 zupełnym wynarodowieniem i sowietyzacją dzieci zesłań- ców. Wobec tego, że możliwości zorganizowania takiej szko- ły (a więc i edycji podręczników dla niej) w zasadniczym stopniu zależały od stanu stosunków polsko-radzieckich, o przełomowych wydarzeniach w tych relacjach należało choćby wspomnieć. Dotyczy to również potrzeby ukazania okoliczności narodzin (oraz oblicza ideowego) Związku Pa- triotów Polskich i Komitetu ds. Dzieci Polskich w ZSRR. nocna i Środkowa, Zakaukazie, Warszawa [1997]. Kompoldiet pracował w rytmie, jaki wyznaczał rok budżetowy (sprawozdawczy). Dlatego w konstrukcji pra- cy zdecydowałem się na prezentowanie jego działalności właśnie w okresach rocznych (1943, 1944, 1945-1946). Za- sadnicze rozważania, zawarte w rozdziałach II-V, są po- przedzone, niezbędnymi według mnie, uwagami dotyczą- cymi w ogóle sfery szkolnictwa w języku polskim w ZSRR w pierwszym okresie II wojny światowej i następnie „edu- kacji” deportowanych dzieci w głębi terytorium ZSRR. Ta początkowa część monografii (rozdział I) ukazuje, w jak skrajnie trudnych warunkach „uczyli się” zesłań- cy w szkołach rosyjskich i kazachskich (1940-1941) oraz jak faktycznie funkcjonowały „szkoły” organizowane z ini- cjatywy i przez przedstawicieli terenowych placówek Am- basady RP w okresie 1942-1943. Obiektywnie należy stwierdzić, że tym dzieciom, które w okresie sześcioletniego pobytu na zsyłce mogły i rzeczy- wiście uczęszczały do polskich szkół Kompoldietu (1943- 1946), uratowano dwa-trzy lata szkolnej edukacji. Częste przywoływanie w tekście nazw geograficznych spowodowało, że – w trosce o poprawność i ujednolicenie ich pisowni – sięgałem po odpowiednie ustalenia zawar- te w Encyklopedii geografii świata13. Cytaty ze źródeł ar- 13 Encyklopedia geografii świata, [t.] Europa Wschodnia, Azja Pół- Wstęp 23 chiwalnych są oznaczone cudzysłowem, a te z publikacji – zapisane kursywą. Dla szybszego odnalezienia poszuki- wanych informacji odpowiednie zdania (wyrazy) zostały wytłuszczone. Tytuły przygotowywanych do druku wy- dawnictw Kompoldietu są podawane przeważnie w for- mie skróconej (pełny ich zapis znajduje się w przypisach oraz w aneksach nr 2 i 3). Ograniczona dostępność opisywanych podręczników szkolnych i programów nauczania skłoniła mnie do za- mieszczenia ilustracji, które pomogą poczuć specyficzną at- mosferę czasu narodzin i ducha tych wydawnictw. *** Za szczególną życzliwość i bezinteresowne, stałe wspar- cie, z jakim spotykałem się od czasu podjęcia w 1987 r. pierw- szych studiów źródłowych w Moskwie, przekazuję szczere słowa wdzięczności, uznania i podziękowania dla moich rosyjskich przyjaciół: Iriny Konstantinowny i Walerego Siergiejewicza Sierowych z Moskiewskiego Uniwersyte- tu Państwowego (obecnie w Uniwersytecie w Oulu), Olgi Wasiljewny Sierowej z Rosyjskiej Biblioteki Państwowej, a także dla Aleksandra Edmundowicza Gurjanowa – szefa sekcji polskiej stowarzyszenia Memoriał w Moskwie. Mojej żonie Marii dziękuję za otuchę, pełne zrozumienie i wyjąt- kowo cierpliwe oczekiwanie na ostatnie zdanie prezentowa- nego opracowania. Natomiast Pani Prof. Grażynie Wronie jestem bardzo wdzięczny za cenne opinie, uwagi i wska- zówki zawarte w recenzji wydawniczej. ROZDZIAŁ I ZESŁAŃCZA „EDUKACJA” Zmowa wiarołomnych sąsiadów przeciwko Polsce, któ- rej to symbolem stał się tajny protokół dodatkowy do paktu o nieagresji między Niemcami i ZSRR z 23 sierpnia 1939 r.1, oznaczała w praktyce przyzwolenie na hitlerowską inwazję i na wspólny z Sowietami rozbiór terytorium Rzeczy- pospolitej. Strony paktu ustaliły wtedy granicę stref wza- jemnych interesów w Europie Wschodniej m.in. wzdłuż linii rzek: Narwi, Wisły i Sanu. Armie niemieckie zaatakowały Polskę 1 września, a Sowieci – 17 września 1939 r. Szybka klęska militarna Wojska Polskiego i bierność „sojuszników” II Rzeczypospolitej umożliwiły agresorom okupację, a na- stępnie aneksję ziem polskich. Ostateczny podział tej zdo- byczy został ustalony w Układzie o przyjaźni i granicy mię- dzy ZSRR a Niemcami z 28 września 1939 r. Przyniósł on m.in. korektę dotychczasowych uzgodnień (Litwa uznana za strefę wpływów ZSRR, zaś województwo lubelskie i część warszawskiego – przeszły do strefy interesów III Rzeszy). W odniesieniu do interesujących nas tu wschodnich ob- szarów, które zostały opanowane przez Armię Czerwoną, okupant niezwłocznie podjął szereg decyzji, które miały na celu szybką unifikację zagarniętego terytorium z ZSRR 1 Документы внешней политики 1939 год, Том двадцать второй, книга первая: 1 января – 31 августа 1939 г., Москва 1992, s. 630-632. Patrz też Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich histo- ryków, Pod redakcją S. Dębskiego i M. Narinskiego, Warszawa 2009. Rozdział I 26 oraz sowietyzację jego mieszkańców i całego życia społecz- no-gospodarczego2. Formalna legalizacja zaboru dokona- ła się w rezultacie realizacji scenariusza, zatwierdzonego 1 października 1939 r. przez Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Zgodnie z nim szybko zorganizowano farsę wyborczą (głosowanie 22 października 1939 r.), która wy- łoniła „delegatów” do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Ukrainy i Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi. Obrady tych „przedstawicielstw” – odpowiednio we Lwowie (26-28 października) i w Białymstoku (28-30 października) – przyniosły fundamentalne „decyzje” co do dalszych losów okupowanego terytorium (proklamowanie na nim władzy radzieckiej; prośby o „przyjęcie” go w skład ZSRR i do od- powiedniej republiki związkowej; konfiskata ziem obszar- niczych, klasztornych i wysokich urzędników państwo- wych; nacjonalizacja ziemi, lasów i wód; upaństwowienie banków i wielkiego przemysłu). Wyłonione na zakończenie „obrad” komisje pełnomocne zobowiązano do przedstawie- nia powyższych uchwał i „próśb” odpowiednio w Moskwie, Mińsku i Kijowie. Najpierw pełnomocnicy obu zgromadzeń dotarli na nadzwyczajną V sesję Rady Najwyższej ZSRR, 2 Problematyka agresji Armii Czerwonej na Polskę oraz kwestie zagarnięcia przez Sowietów wschodnich ziem II Rzeczypospolitej zo- stały już szeroko przedstawione m.in. w następujących publikacjach: A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rze- czypospolitej 1939-1941, Łódź 1998; M. Gnatowski, Zgromadzenie Lu- dowe Zachodniej Białorusi. Fakty, oceny, dokumenty, Białystok 2001; Cz. Grzelak, Kresy w ogniu. Wojna na ziemiach wschodnich Rzeczypo- spolitej we wrześniu 1939 roku, Warszawa 2014; R. Szawłowski („Karol Liszewski”), Wojna polsko-sowiecka 1939. Tło polityczne, prawnomiędzy- narodowe i psychologiczne. Agresja sowiecka i polska obrona. Sowieckie zbrodnie wojenne i przeciw ludzkości oraz zbrodnie ukraińskie i biało- ruskie, tom 1, Monografia, Warszawa 1997; В. Баран, В. Токарський, Україна: західни землі 1939-1941, Львів 2009. Zesłańcza „edukacja” 27 która to jednomyślnie „zadośćuczyniła prośbie” Zgroma- dzenia ze Lwowa i 1 listopada 1939 r. włączyła Zachodnią Ukrainę w skład ZSRR. Następnego dnia to samo stało się z „prośbą” Komisji Pełnomocnej z Białegostoku: Zachodnia Białoruś znalazła się w ZSRR. Natomiast o tym, że „przy- jęto” ją w skład Białoruskiej SRR „zadecydowano” na nad- zwyczajnej III sesji Rady Najwyższej Białoruskiej SRR (12-14 listopada 1939 r.). Z kolei Zachodnią Ukrainę „przy- jęto” w skład Ukraińskiej SRR po „obradach” nadzwyczajnej III sesji Rady Najwyższej tejże republiki (13-14 listopada 1939 r.). W związku z powyższymi „decyzjami” – Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało 29 listopada 1939 r. odpo- wiedni dekret, regulujący status prawny mieszkańców „no- wych ziem”. Na jego mocy „byli obywatele polscy”, którzy znajdowali się na okupowanym terytorium w tych dniach, kiedy zostało ono włączone do ZSRR, stali się obywatelami państwa-agresora3. Niebawem zmuszono ich do wymiany polskich dokumentów tożsamości na radzieckie. Tymczasem od pierwszych dni okupacji Sowieci zain- stalowali swoje władze komisaryczne, zarządzili likwidację wszystkich instytucji państwa polskiego i wszelkich organi- zacji społeczno-politycznych, rozpoczęli represje wobec rze- czywistych i domniemanych przeciwników, podjęli szerokie działania na rzecz unifikacji zaanektowanego tery- torium z ZSRR. Oznaczało to radykalne zmiany w każdej dziedzinie życia społecznego i gospodarczego na wzór tota- litarnego systemu bolszewickiego. Neutralizacji oporu wobec okupanta służyły aresz- towania ludzi, których nowe władze obawiały się szcze- 3 Podobny proces przebiegał na terytorium Wileńszczyzny, bez- prawnie przekazanej przez Sowietów 10 października 1939 r. Litwie, a w lecie 1940 r. zaanektowanej przez ZSRR, A. Głowacki, op. cit., s. 38, 106-119. Rozdział I 28 gólnie („element kontrrewolucyjny”), czyli: pracowników administracji państwowej i samorządowej, liderów życia politycznego i gospodarczego, funkcjonariuszy wojska, policji, żandarmerii, więziennictwa, wymiaru sprawiedli- wości, agentów wywiadu i kontrwywiadu, nauczycieli, du- chownych. Jednakże najbardziej masową formą represji wobec mieszkańców zaanektowanych ziem wschodnich II Rzeczy- pospolitej okazały się deportacje. O ich przeprowadzeniu decydowały w trybie tajnym Biuro Polityczne KC WKP(b) i Rada Komisarzy Ludowych ZSRR, natomiast realizowali je funkcjonariusze resortu spraw wewnętrznych (NKWD). Jako pierwszych wskazano (w grudniu 1939 r.) do wywóz- ki z miejsc dotychczasowego zamieszkania rodziny osad- ników, a następnie leśników. To właśnie do ich domostw niespodziewanie załomotały o świcie 10 lutego 1940 r. gru- py operacyjne i oznajmiły o przymusowym wysiedleniu. Operacja wywózki objęła wtedy (według danych NKWD) niemalże 140 tys. osób, które specjalnymi transportami ko- lejowymi przewieziono w wagonach bydlęcych w odległe re- jony Syberii, Kazachstanu, Uralu, Powołża i północnej czę- ści europejskiej Rosji. Zesłańców rozlokowano tam w tzw. specposiołkach (osiedla specjalne) i skierowano do ciężkiej, przymusowej pracy fizycznej – głównie przy wyrębie lasu, budowie dróg, linii kolejowych, do kopalń, w przedsiębior- stwach przemysłu miejscowego. Kolejną grupą zesłańców były rodziny represjonowa- nych (czyli najbliżsi aresztowanych oraz przebywających w obozach jenieckich), które to 13 kwietnia 1940 r. wysie- dlono na 10 lat do Kazachstanu (wydalone w trybie admi- nistracyjnym). Ponad 61 tys. osób – kobiet, dzieci i starców – rozmieszczono w kołchozach, sowchozach i osiedlach prze- mysłowych. Natomiast uchodźców wojennych z zachodniej Zesłańcza „edukacja” 29 i centralnej Polski, którzy zarejestrowali się na powrót, ale nie zdążyli wyjechać do strefy okupacji niemieckiej, So- wieci deportowali 29 czerwca 1940 r. – głównie na Syberię, Ural i północ europejskiej Rosji (około 78 tys. osób). Podob- nie jak osadnicy i leśnicy trafili oni tam do specposiołków. Ostatnia przed niemiecką inwazją na ZSRR fala wywó- zek z zaanektowanych ziem wschodnich II RP miała miej- sce w maju-czerwcu 1941 r. Objęła przede wszystkim człon- ków rodzin osób zaangażowanych w działalność podziemną i byłych funkcjonariuszy służb mundurowych oraz inny „obcy społecznie element”. Na dwudziestoletnią zsyłkę wy- wieziono wówczas do Kazachstanu, na Syberię i do Komi ASRR głównie kobiety i dzieci – w sumie 41-44 tys. obywa- teli polskich4. Tak więc, na podstawie dostępnych materiałów ar- chiwalnych NKWD można stwierdzić, że z okupowanego przez Sowietów terytorium II RP wywieziono w głąb ZSRR w czterech masowych deportacjach (w okresie od lutego 1940 r. do 22 czerwca 1941 r.) ponad 320 tys. obywateli pol- skich. Znaleźli się tam oni w dramatycznie trudnej sytuacji życiowej. Niesprzyjający klimat, wyczerpująca, przymu- sowa i nisko opłacana praca fizyczna, bardzo prymitywne warunki lokalowe i sanitarne, permanentne kłopoty apro- wizacyjne, głodowe wyżywienie, brak opieki medycznej i lekarstw, nieznajomość miejscowego języka, obce kultu- rowo środowisko, wrogie początkowo nastawienie tamtej- szej ludności do przybyszów z „pańskiej Polski”, oddalenie od większych skupisk ludzkich i od linii komunikacyjnych, 4 Idem, Deportowani w latach 1940-1941, [w:] Polska 1939-1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, pod redakcją W. Materskiego i T. Szaroty, Warszawa 2009, s. 238-246; А.Э. Гурьянов, Масштабы депортации населения в глуб СССР в мае-июне 1941 г., [w:] Репрессии против поляков и польских граждан, Исторические сборники »Мемориала«, выпуск 1, Москва 1997, s. 137-175. Rozdział I 30 znikomy kontakt ze światem zewnętrznym, nadzór ze stro- ny NKWD – wszystko to rzutowało na stan psychiczny i fizyczny zesłańców, na ich postrzeganie rzeczywistości i ocenę szans odmiany losu. *** Tymczasem na wcielonych do ZSRR wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej trwał wzmożony proces unifikacji i so- wietyzacji. W jego ramach odgórnie następowały zasadnicze przemiany, m.in. także w dziedzinie edukacji szkolnej. Agresja niemiecka na Polskę, a nieco później także in- wazja Armii Czerwonej spowodowały, że nowy rok nauki mógł zacząć się dopiero po zakończeniu działań wojen- nych. Uruchamianie szkół na terenach okupowanych przez ZSRR następowało więc od przełomu września i październi- ka 1939 r. Nowe władze mianowały na stanowiska kierow- ników placówek oświatowych zaufane osoby. Lekcje należa- ło prowadzić w oparciu o dotychczasowe polskie programy i podręczniki. Jednak z planów godzin od razu zniknęło na- uczanie religii, historii, ustroju i geografii Polski oraz łaciny i greki. Usunięto też symbole państwowe Polski, a zainsta- lowano radzieckie. Była to zapowiedź reformy całego syste- mu oświaty na modłę radziecką5. Od 1 października 1939 r. 5 Szerzej na ten temat patrz m.in.: A. Bobowik, Szkolnictwo ogól- nokształcące na Białostocczyźnie w systemie oświaty radzieckiej w latach 1939-1941 w świetle ostatnich badań archiwalnych, „Przegląd Histo- ryczno-Oświatowy” 2000, R. XLIII, [nr] 3-4; D. Boćkowski, Radzieckie szkolnictwo w obwodzie białostockim w świetle dokumentów partyjnych 1939-1941, „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2006, t. XLI; A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków...; W. Śleszyński, Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie w latach 1939-1941. Propaganda i indok- trynacja, Białystok 2001; E. Trela-Mazur, Sowietyzacja oświaty w Mało- polsce Wschodniej pod radziecką okupacją 1939-1941, Kielce 1998.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943-1946). Wydanie drugie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: