Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00059 004786 14835563 na godz. na dobę w sumie
Nadmierne zabezpieczenie kredytu - ebook/pdf
Nadmierne zabezpieczenie kredytu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 365
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-543-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Nadmierne zabezpieczenie kredytu jest pierwszym w polskiej literaturze prawniczej kompleksowym opracowaniem problemu nadzabezpieczenia, a więc sytuacji, w której wartość ustanowionych dla konkretnej wierzytelności zabezpieczeń przekracza, nieraz wielokrotnie, wysokość tej wierzytelności. Autor przedstawia m.in. szerokie wprowadzenie do problemu nadmiernego zabezpieczenia (wskazujące na jego prawną doniosłość), krytyczne ujęcie dotychczasowych stanowisk literatury i orzecznictwa dotyczących tej problematyki. Szczególną uwagę Autor poświecił przedstawieniu własnej koncepcji pojęcia, rodzajów oraz prawnych skutków nadmiernego zabezpieczenia kredytu (zwłaszcza w obrocie między przedsiębiorcami). W publikacji została omówiona również instytucja nadmiernej sumy hipotecznej, jako ustawowo uregulowany przypadek nadmiernego zabezpieczenia.

Książka jest adresowana do prawników praktyków, pracowników instytucji kredytowych, a także osób zawodowo zajmujących się zabezpieczeniem wierzytelności.

Łukasz Przyborowski – doktor nauk prawnych, radca prawny, autor publikacji z dziedziny prawa zabezpieczeń wierzytelności.*

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nadmierne zabezpieczenie kredytu Łukasz Przyborowski Wydanie 1 Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Rychlicka Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7806-543-2 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótow . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Literatura podstawowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 ROZDZIAŁ I. Wprowadzenie – funkcja zabezpieczeń 1. Stosunek kredytowy kredytu oraz skutki ich ustanowienia . . . . . . . . . . . 17 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.1. Charakterystyka stosunków kredytowych . . . . . . . . . . . . . . 17 1.2. Ryzyko kredytowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 1.3. Funkcja odpowiedzialności osobistej . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.4. Konsekwencje ustaleń dotyczących modelu stosunku kredytowego . 25 2. Rola zabezpieczeń w procesie udzielania kredytu . . . . . . . . . . . . 26 3. Pojęcie i systematyka zabezpieczeń wierzytelności – wzmianka . . . . 31 3.1. Pojęcie zabezpieczeń kredytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3.2. Typologia zabezpieczeń 36 3.2.1. Zabezpieczenia rzeczowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Zabezpieczenia mieszane, zbliżone do zabezpieczeń rzeczowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 . . . . . . . . . 40 3.3. Zagadnienia konstrukcyjne zabezpieczeń kredytu 3.2.3. Zabezpieczenia osobiste 4. Wpływ ustanowienia zabezpieczeń na sytuację prawną i faktyczną stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 4.1. Wpływ ustanowienia zabezpieczenia na sytuację wierzyciela . . . 44 4.2. Wpływ ustanowienia zabezpieczeń na sytuację dłużnika – w szczególności na swobodę podejmowania przez niego decyzji gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 4.2.1. Prawne ograniczenie w rozporządzaniu składnikami majątku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 4.2.2. Faktyczne ograniczenia w rozporządzaniu składnikami majątku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 5 4.2.3. Wpływ ustanowienia zabezpieczeń na możliwość korzystania z obciążonych składników majątku . . . . . . 53 4.2.4. Wpływ na prawną i faktyczną możliwość zaciągania dalszych zobowiązań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 4.3. Sytuacja dłużnika w przypadku ustanowienia prawa zabezpieczającego przez osobę trzecią . . . . . . . . . . . . . . . . 56 4.4. Sytuacja osoby trzeciej, która ustanowiła prawo zabezpieczające (zabezpieczyciela) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 4.5. Wierzyciele wierzyciela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 4.6. Wierzyciele osoby ustanawiającej rzeczowe prawo zabezpieczające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 4.7. Wpływ ustanowienia zabezpieczeń na sytuację stron – podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 ROZDZIAŁ II. Geneza i rozwój doktryny niedopuszczalności nadmiernego zabezpieczenia w prawie niemieckim . . 62 1. Stosunek wysokości zabezpieczanej wierzytelności do wartości ustanowionych zabezpieczeń – ocena ekonomiczna a kwalifikacja prawna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 65 2. Nauka o nadmiernym zabezpieczeniu w Niemczech – wstęp . . . . . . 3. Tło rozwoju doktryny nadmiernego zabezpieczenia w Niemczech – instytucje prawa zabezpieczenia kredytu . . . . . . . . . . . . . . . . 67 4. Powstanie i rozwój nauki o nadmiernym zabezpieczeniu w prawie niemieckim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 5. Ostateczne określenie treści doktryny nadmiernego zabezpieczenia . . 81 6. Aktualny stan nauki o nadmiernym zabezpieczeniu w Niemczech . . . 86 7. Wnioski wypływające z niemieckiej nauki o nadmiernym zabezpieczeniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 ROZDZIAŁ III. Stan literatury, orzecznictwa oraz ustawodawstwa w przedmiocie nadmiernego zabezpieczenia w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 93 1. Stanowisko literatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Stanowisko orzecznictwa w przedmiocie nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 2.1. Hipoteka łączna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 2.2. Wyrok Sądu Najwyższego z 16 lipca 2004 r., I CK 114/04 oraz dalsze orzeczenia tego Sądu na tle zabezpieczeń pożyczek niebankowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 2.3. Inne orzeczenia dotykające problemu nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Stanowisko ustawodawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 106 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl 3. Krytyka dotychczasowych poglądów literatury i orzecznictwa w przedmiocie nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . 106 3.1. Krytyka stanowiska odrzucającego prawną doniosłość nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 3.2. Krytyka stanowiska zakładającego nieważność czynności prawnej jako jedyny możliwy, względnie podstawowy, skutek wystąpienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 3.2.1. Krytyka sankcji nieważności jako jedynego lub podstawo- wego skutku wystąpienia nadmiernego zabezpieczenia . . 113 3.2.2. Krytyka wymogu rażącej nadmierności zabezpieczenia i trwałości takiego stanu dla prawnej doniosłości nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 3.2.3. Krytyka uznawania doniosłości stosunku wartości zabezpieczenia do wartości majątku dłużnika lub zabezpieczyciela w kontekście nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.4. Krytyka wymogu subiektywnej naganności postępowania wierzyciela jako koniecznej przesłanki uznania nadmier- nego zabezpieczenia za niedopuszczalne . . . . . . . . . . 134 3.2.5. Krytyka wymogu wykazania wpływu nadmiernego zabezpieczenia na swobodę działalności dłużnika lub zabezpieczyciela jako przesłanki stwierdzenia doniosłości nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 129 143 4. Wnioski z krytycznej analizy dotychczasowego stanu literatury i orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ IV. Uprawnienie do zniesienia nadmiernego zabezpie- czenia – zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . 145 1. Modelowa sytuacja nadmiernego zabezpieczenia a problemy ze stwierdzeniem nadmiernego zabezpieczenia w praktyce . . . . . . 146 2. Przyczyny występowania nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . 155 3. Przypadki wystąpienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . 161 3.1. Pojęcie i postacie nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . 161 3.2. Dynamizm wierzytelności zabezpieczanej oraz poziomu zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 4. Chwila powstania nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . 168 5. Podstawa prawna uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 6. Zasady współżycia społecznego jako granica dopuszczalności kształtowania poziomu zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 7. Zasada celowości praw zabezpieczających jako granica dopuszczal- ności kształtowania poziomu zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . 183 7 Spis treści 8. Określenie konsekwencji prawnych doprowadzenia do nadmiernego zabezpieczenia w prawie polskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 8.1. Uzasadnienie niedopuszczalności nadmiernego zabezpieczenia a optymalna sankcja za doprowadzenie do takiego stanu – uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 8.2. Podstawa prawna uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia 8.2.1. Artykuł 56 k.c. jako podstawa prawna ogólnego upraw- nienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 188 8.2.2. Artykuł 5 k.c. jako prawna podstawa uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . 207 8.2.3. Wyjątkowe stosowanie art. 58 k.c. do czynności prawnych kreujących nadmierne zabezpieczenie . . . . . . . . . . . . 210 8.2.4. Stosunek pomiędzy art. 56 k.c. a art. 58 k.c. w kontekście ustalania konsekwencji nadmiernego zabezpieczenia . . . 213 8.2.5. Brak możliwości stosowania art. 58 § 3 k.c. do przypadków nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 8.2.6. Brak doniosłości podziału na nadmierne zabezpieczenie początkowe oraz nadmierne zabezpieczeniem następcze dla uprawnienia do zniesienia stanu nadzabezpieczenia . . 221 223 8.2.7. Zastosowanie do wszystkich rodzajów obrotu . . . . . . . . ROZDZIAŁ V. Charakter prawny oraz sposób realizacji uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia – uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 1. Charakter prawny uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 2. Problem legitymacji do żądania zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 2.1. Legitymacji czynna dłużnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 2.2. Legitymacja czynna zabezpieczyciela różnego od dłużnika . . . . 232 233 3. Sposób realizacji uprawnienia – wzmianka . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Problem faktycznej skuteczności realizacji uprawnienia do zmniejsze- nia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 5. Wybór zwalnianych przedmiotów zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . 237 6. Udział i interesy osób trzecich w związku z realizacją roszczenia . . . 240 7. Klauzule zwalniające a uprawnienie do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 7.1. Pojęcie klauzul zwalniających . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 7.2. Brak obowiązku zastrzegania klauzul umownych . . . . . . . . . 243 7.3. Możliwość ograniczenia lub wyłączenia przez klauzule zwalniające ogólnego uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 8 Spis treściwww.lexisnexis.pl 247 ROZDZIAŁ VI. Nadmierność najwyższej kwoty zabezpieczenia . . . . 1. Pojęcie i funkcja najwyższej kwoty zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . 247 2. Uprawnienie do zmniejszenia sumy hipotecznej . . . . . . . . . . . . . 249 2.1. Tło historyczne regulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 251 2.2. Cele regulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Charakter prawny uprawnienia z art. 68 ust. 2 zd. 2 u.k.w.h. . . 254 2.4. Stosunek art. 68 ust. 2 zd. 2 u.k.w.h. do art. 58 oraz art. 3851 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 2.5. Zagadnienie przedawnienia lub wygaśnięcia uprawnienia . . . . 262 2.6. Przesłanki powstania i realizacji uprawnienia do zmniejszenia sumy hipotecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 263 2.6.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.2. Pojęcie nadmierności zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . 263 2.6.3. Sposób obliczania wysokości zabezpieczanych wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 2.7. Charakter kompetencji sądu do obniżenia sumy hipotecznej . . . 271 . . . . . . . . . . . . . . 273 2.8. Dynamizm nadmierności zabezpieczenia 2.9. Realizacja uprawnienia na drodze sądowej . . . . . . . . . . . . . 273 2.9.1. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2.9.2. Legitymacja w procesie o zmniejszenie sumy hipotecznej . 275 2.9.3. Skutek wyroku w procesie o zmniejszenie sumy hipotecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 2.10. Umowne modyfikacje uprawnienia do zmniejszenia sumy hipoteki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 2.11. Artykuł 68 ust. 2 zd. 2 u.k.w.h. a hipoteki kaucyjne ustanowione przed jego wejściem w życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 3. Hipoteka zwykła a nadmierne zabezpieczenie . . . . . . . . . . . . . . 283 4. Uprawnienie do zmniejszenia najwyższej sumy zabezpieczenia przy zastawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 5. Inne przypadki nadmierności najwyższej wysokości (kwoty) zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 5.1. Poręczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 5.2. Gwarancje bankowe i ubezpieczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . 298 5.3. Kaucja i kaucja bankowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 ROZDZIAŁ VII. Uprawnienie do zniesienia nadmiernego zabezpie- czenia w przypadku zabezpieczeń powierniczych oraz na prawach zastawniczych łącznych lub na zbiorze rzeczy lub praw . . . . . . . . . . . . . . 301 1. Formy korzystania z zabezpieczeń powierniczych . . . . . . . . . . . . 302 2. Podstawa prawna uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpie- czenia przy zabezpieczeniach powierniczych . . . . . . . . . . . . . . . 305 9 Spis treści 3. Przesłanki dochodzenia uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia przy zabezpieczeniach powierniczych – ustalenie wartości przedmiotu zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 4. Osoba legitymowana biernie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 5. Sposób realizacji uprawnienia do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia przy zabezpieczeniach powierniczych . . . . . . . . . 317 6. Nadmierne zabezpieczenia a hipoteka łączna – zagadnienie szczególne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 6.1. Hipoteka łączna i sytuacja stron stosunku hipoteki . . . . . . . . . 322 6.2. Historia instytucji hipoteki łącznej w prawie polskim w kontekście problemu nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . 325 6.3. Hipoteka łączna – próba reinterpretacji instytucji prawnej . . . . 326 6.4. Uprawnienie do zmniejszenia sumy hipotecznej a uprawnienie do żądania zwolnienia części nieruchomości spod zabezpiecze- nia hipoteką łączną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 6.5. Wielość właścicieli a uprawnienie do zniesienia nadmiernego zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 ROZDZIAŁ VIII. Nadmierne zabezpieczenie jako skutek kumulacji zabezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 1. Ogólne uwagi o wielości zabezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 2. Problem nadmiernego zabezpieczenia przy wielości zabezpieczeń . . 337 3. Próba rozwiązania problemu nadmiernego zabezpieczenia w sytuacji kumulacji zabezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 4. Okoliczności typowo przemawiające za uznaniem roszczenia o zwol - nienia części zabezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 5. Nadmierne zabezpieczenie a problem ochrony poręczyciela – wzmianka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 6. Sposób dochodzenia uprawnienia – zastosowanie zasad ogólnych . . 346 Podsumowanie Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 355 Spis treściwww.lexisnexis.pl Wykaz skrótów Akty prawne AGBG BGB k.c. k.m. k.p.c. k.r.o. k.z. pr.bank. pr. rzecz. p.u.n. p.z.p. u.k.w.h. – – – – – – – – – – – – ustawa nowelizująca – z 26 czerwca 2009 r. ustawa nowelizująca – z 5 września 2008 r. u.z.r. – ustawa z 9 grudnia 1976 r. o regulacji prawa ogólnych warun­ ków umów (niem. Gesetz vom 9. Dezember 1976 zur Regelung des Rechts der Allgemeinen Geschäftsbedingungen) kodeks cywilny niemiecki z 18 sierpnia 1896 r. (niem. Bür­ gerliches Gesetzbuch) ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) ustawa z  18  września 2001  r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 217, poz. 1689 ze zm.) ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 paździer- nika 1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr  82, poz.  598 ze zm.) – nieobowiązujące ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) dekret z  11  października 1946  r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319) – nieobowiązujące ustawa z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i napraw- cze (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.) ustawa z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 ze zm.) ustawa z  6  lipca 1982  r. o  księgach wieczystych i  hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) ustawa z  26  czerwca 2009  r. o  zmianie ustawy o  księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075) ustawa z  5  września 2008  r. o  zmianie ustawy o  zastawie rejestrowym i  rejestrze zastawów oraz o  zmianie innych ustaw (Dz.U. Nr 180, poz. 1113) ustawa z  6  grudnia 1996  r. o  zastawie rejestrowym i  reje- strze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569) 11 Wykaz skrótów Czasopisma, periodyki, publikatory AcP BB BGHZ Biul. SN DB DPP Dz.U. DZWIR JuS JZ KPP KuK MoP MPB NP NJW OSA OSAB OSNC OSP OTK ZU PB PiP PPH PS RabelsZ RPEiS SC TPP WM ZBB ZGR ZHR ZIP ,,Archiv für die civilistiche Praxis” ,,Betriebs-Berater” ,,Entscheidungen des Bundesgerichtshofs in Zivilsachen” „Biuletyn Sądu Najwyższego” ,,Der Betrieb” „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” Dziennik Ustaw ,,Deutsche Zeitschrift für Wirtschafts- und Insolvenzrecht” ,,Juristische Schulung” ,,JuristenZeitung” ,,Kwartalnik Prawa Prywatnego” ,,Kredit und Kapital” ,,Monitor Prawniczy” ,,Monitor Prawa Bankowego” ,,Nowe Prawo” ,,Neue Juristische Wochenschrift’’ Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Zbiór Urzędowy ,,Prawo Bankowe” ,,Państwo i Prawo” ,,Przegląd Prawa Handlowego” ,,Przegląd Sądowy” ,,Rabels Zeitschrift für ausländisches und internationales Privatrecht” ,,Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” ,,Studia Cywilistyczne” ,,Transformacje Prawa Prywatnego” ,,Zeitschrift für Wirtschafts- und Bankrecht” ,,Zeitschrift für Bankrecht und Bankwirtschaft” ,,Zeitschrift für Unternehmens- und Gesellschaftsrecht” ,,Zeitschrift für das gesamte Handelsrecht und Wirtschaftsrecht” ,,Zeitschrift für Wirtschaftsrecht” – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – Pozostałe skróty arg. Bd. BGH Nb. No. SA SN TK Vol. – – – – – – – – – argument Band (niem. tom) Bundesgerichtshof (niemiecki Sąd Najwyższy) numer brzegowy Number (ang. numer) Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Volume (ang. tom) 12 www.lexisnexis.pl Literatura podstawowa Baur F., Baur J., Stürner R., Sachenrecht, München 2009 – Baur/Stürner, Sachenrecht. Dybowski T. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo rzeczowe. Tom 3, Warszawa 2007 – jako SPP III. Flume W., Allgemeiner Teil des bürgerlichen Rechts. Bd. 2, Das Rechtsgeschäft, Berlin [etc.] 1992 – jako W. Flume, BGB AT II. Gniewek E., Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001 – jako E. Gniewek, Komentarz k.c. II. Gniewek E.  (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2010 – jako E.  Gniewek (red.), Komentarz k.c. Gniewek E. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo rzeczowe. Tom 4, Warszawa 2007 – jako SPP IV. Grzybowski S., System prawa cywilnego. Tom I. Część ogólna, Wrocław [etc.] 1974 – jako SPC I (1974). Grzybowski S. (red.), System prawa cywilnego. Tom I. Część ogólna, Wrocław [etc.] 1985 – jako SPC I (1985). Grzybowski S.  (red.), System prawa cywilnego. Tom III, część 2, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 1976 – jako SPC III/2. Ignatowicz J. (red.), System prawa cywilnego. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, Wrocław [etc.] 1977 – jako SPC II. Katner W.J. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – umowy nienazwane. Tom 9, Warszawa 2010 – jako SPP IX. Kidyba A.  (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I.  Część ogólna, Warszawa 2009 – jako A. Kidyba (red.), Komentarz k.c. I. Kidyba A.  (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2009 – jako A. Kidyba (red.), Komentarz k.c. II. Kidyba A. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część ogólna, War- szawa 2010 – jako A. Kidyba (red.), Komentarz k.c. III. Kodeks cywilny obowiązujący na Ziemiach Zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej (prze­ kład urzędowy), Warszawa–Poznań 1923 – jako BGB (przekład urzędowy). Kordasiewicz B. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo spadkowe. Tom 10, Warszawa 2009 – jako SPP X. Larenz K., Wolf M., Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Rechts, München 2004 – jako La- renz/Wolf, BGB AT. 13 Literatura podstawowa Łętowska E. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna. Tom 5, Warszawa 2006 – jako SPP V. Oechsler J., w: Hager J. (red.), J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Geset­ zbuch: Staudinger BGB – Buch 2: Recht der Schuldverhältnisse §§ 826–829; Prod­ HaftG, Berlin 2009 – jako J. Oechsler /Staudinger BGB. Olejniczak A.  (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna. Tom 6. Suplement, Warszawa 2010 – jako SPP VIs. Panowicz-Lipska J. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo zobowiązań – część szcze­ gółowa. Tom 8, Warszawa 2004 – jako SPP VIII. Pietrzykowski K.  (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I, Warszawa 2008 – jako K. Pietrzykowski (red.), Komentarz k.c. I.  Pyziak-Szafnicka M. (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009 – jako M. Pyziak-Szafnicka (red.), Komentarz k.c. I.  Radwański Z.  (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna. Tom 2, Warszawa 2008 – jako SPP II. Rombach P., Die anfängliche und nachträgliche Übersicherung bei revolvierenden Global­ sicherheiten, Berlin 2001 – jako P. Rombach, Übersicherung. Roth H., w: N. Habermann (red.), J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Ge­ setzbuch: Staudinger BGB – Buch 1: Allgemeiner Teil §§ 134–163, Berlin 2003 – jako H. Roth/Staudinger BGB. Sack R., w: N. Habermann (red.), J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Ge­ setzbuch: Staudinger BGB – Buch 1: Allgemeiner Teil §§ 134–163, Berlin 2003 – jako R. Sack/Staudinger BGB. Safjan M. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna. Tom 1, War- szawa 2007 – jako SPP I.  Schäfer H.-B., Ott C., Lehrbuch des ökonomischen Analyse des Zivilrechts, Berlin [etc.] 2000 – jako H.-B. Schäfer, C. Ott, Lehrbuch. Schimansky H., Bunte H.J., Lwowski H.J. (red.), Bankrechts­Handbuch. Band 2, Mün- chen 2007 – jako Bankrechts­Handbuch. Schmoeckel M., Rückert J., Zimmermann R. (red.), H K K – Historisch­kritischer Kom­ mentar zum BGB. Band I: Allgemeiner Teil §§ 1–240, Tübingen 2003 – jako HKK. Westermann H., Westermann H.P., Gursky K.-H., Eickmann D., Sachenrecht: ein Lehr­ buch, Heidelberg 1998 – jako H. Westermann, Sachenrecht. Wiegand W., w: Gursky K.-H., w: J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Geset­ zbuch: Staudinger BGB – Buch 3: Sachenrecht §§ 925–984; Anhang zu §§ 929 ff: Son­ derformen der Übereignung (Eigentum 2), Berlin 2004 – jako W. Wiegand /Staudin­ ger BGB. Zoll F.  (red.), Prawo bankowe. Komentarz. Tom I i Tom II, Kraków 2005 – jako Zoll F. (red.), Prawo bankowe. 14 www.lexisnexis.pl Wstęp Prawo zabezpieczeń kredytu nie stanowi odrębnie skodyfikowanego i ustawowo usystematyzowanego działu prawa prywatnego. Jest to typo- wa „materia przekrojowa”1 obejmująca instytucje należące do wielu dzia- łów materialnego prawa prywatnego, jak również innych gałęzi prawa. Dzieje się tak, ponieważ jest to przede wszystkim prawo praktyki kredyto- wej, w  tym w  szczególności bankowej. Uczestnicy obrotu nastawieni są głównie na gospodarcze skutki zastosowania określonych instrumentów prawnych oraz ich koszt, a nie na ich prawną kwalifikację. Stąd też prawo zabezpieczeń kredytu łączy ze sobą zarówno prawo prywatne materialne, które reguluje zakres swobody stron w kreowaniu zabezpieczeń, jak i pra- wo formalne i prawo upadłościowe, które pozwalają na ocenę skuteczności danego instrumentu w sytuacji, gdy zachodzi konieczność jego realizacji. Prawo zabezpieczeń kredytu, czy też szerzej prawo zabezpieczeń wierzy- telności, było przy tym w Polsce od zawsze przedmiotem dużego zaintere- sowania tak orzecznictwa, jak i nauki prawa. Wydaje się jednak, że przez długi czas refleksja nad prawem zabezpieczeń kredytu obejmowała w du- żej części wyłącznie odizolowaną refleksję nad poszczególnymi typami zabezpieczeń. Niemniej na pewnym stopniu rozwoju praktyki i naukowej analizy poszczególnych zabezpieczeń kredytu konieczna staje się pewna ogólniejsza refleksja nad instytucjami prawnymi składającymi się na ten zbiór, a mająca doprowadzić do doktrynalnej rekonstrukcji swoistej „części ogólnej” prawa zabezpieczeń kredytu2. 1 Tak (niem. Querschnittsmaterie) określa ją np. P. Bülow, Recht der Kreditsicherheiten, Heidelberg [etc.] 2007, Nb. 2–5. 2 Taki postulat badawczy przedstawił np. W. Hadding, Vorüberlegungen zu einem Allge­ meinen Teil des Rechts der Kreditsicherheiten, w:  M. Enzinger, H.  Hügel, W.  Dillenz (red.), Aktuelle Probleme des Unternehmensrechts, Festschríft für Gerhard Frotz, Wien 1993, s. 494, 496; por. też M. Bączyk, w: M. Bączyk, E. Fojcik-Mastalska, L. Góral, J. Pi- suliński, W. Pyzioł, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2007, s. 448, 449. 15 Wstęp Przedmiotem rozprawy jest prawna problematyka nadmiernego zabezpie- czenia kredytu, przede wszystkim w obrocie pomiędzy przedsiębiorcami. Nadmierność zabezpieczenia może być rozumiana ogólnie jako sytuacja, w której wartość zabezpieczeń ustanowionych dla zabezpieczenia określo- nej wierzytelności kredytowej przewyższa, czasem znacząco, wysokość samej wierzytelności. W  obliczu obserwowanej praktyki żądania przez wierzycieli, zajmujących zazwyczaj strukturalnie silniejszą pozycję, usta- nawiania nadmiernych zabezpieczeń, pojawia się pytanie, czy sytuacja taka jest prawnie doniosła oraz jakie są ewentualnie konsekwencje tego stanu. Bodźcem do zajęcia się problematyką nadmiernego zabezpieczenia w pra- wie polskim (którego wynikiem jest niniejsza publikacja) było dostrzeże- nie, że zagadnienie to nie doczekało się zadowalającego rozpoznania w polskim piśmiennictwie prawniczym ani też w orzecznictwie. Dotyczy to w szczególności badania problematyki nadmiernego zabezpieczenia nie tylko jako elementu badań nad treścią zasad współżycia społecznego w prawie polskim, lecz przede wszystkim właśnie jako fragmentu refleksji nad tak doktrynalnie wyróżnioną częścią ogólną prawa zabezpieczeń kre- dytu, a w jej obrębie bardziej ogólnie nad rolą prawa w rozwiązaniu kolizji interesów stron działających w charakterystycznej dla stosunków kredyto- wych sytuacji niepewności. Publikacja stanowi nieco zmienioną wersję rozprawy doktorskiej pt. „Nad- mierne zabezpieczenie kredytu w prawie polskim”, obronionej w  listopa- dzie 2011 r. na Wydziale Prawa i  Administracji Uniwersytetu Jagielloń- skiego. W  tym miejscu pragnę podziękować prof. Jerzemu Pisulińskiemu za trud opieki naukowej oraz nieocenioną pomoc i wsparcie w czasie przy- gotowywania rozprawy. Dziękuję także recenzentom: prof. Wojciechowi Pyziołowi oraz prof. Piotrowi Machnikowskiemu za wnikliwe recenzje rozprawy. 16 www.lexisnexis.pl Rozdział I Wprowadzenie – funkcja zabezpieczeń kredytu oraz skutki ich ustanowienia Refleksja nad granicami dopuszczalnego zakresu praw zabezpieczających (zabezpieczeń1) ustanawianych dla konkretnej wierzytelności kredytowej jest ściśle powiązana z bardziej ogólnymi problemami dotyczącymi przede wszystkim roli zabezpieczeń kredytu w obrocie kredytowym oraz prawną konstrukcją tychże zabezpieczeń. Nie sposób zrozumieć zagadnienia nad- mierności zabezpieczeń bez uwzględniania kontekstu, w  jakim dochodzi do ustanawiania zabezpieczeń w praktyce obrotu, jak również bez określe- nia funkcji pełnionych przez zabezpieczenia kredytu w  tym obrocie. Po- dobnie trudno zrozumieć problem nadmiernego zabezpieczenia bez świa- domości skutków ustanowienia zabezpieczeń dla prawnej i  faktycznej sytuacji stron. Konieczne staje się zatem przedstawienie kilku wprowadzających uwag, które mają na celu uporządkowanie tych zagadnień, a do których odwoły- wać się będę w toku dalszych rozważań. 1. Stosunek kredytowy 1.1. Charakterystyka stosunków kredytowych Punktem wyjściowym dla rozważań dotyczących istoty i funkcji zabezpie- czeń kredytu jest przedstawienie jednego z  aspektów zjawiska kredytu, 1 Pojęć tych będę używał zamiennie; podobnie jak pojęć „zabezpieczenie kredytu” oraz „zabezpieczenie wierzytelności”. W  tym miejscu wystarczające jest posługiwanie się ogólnym i  intuicyjnie rozumianym pojęciem zabezpieczeń kredytu (wierzytelności) jako instytucji prawnych umacniających pozycję wierzyciela względem standardów wyznaczonych normami prawnymi (tak np. Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobo­ wiązania – część szczegółowa, Warszawa 2010, Nb. 598). 17 Rozdział I. Wprowadzenie – funkcja zabezpieczeń kredytu oraz skutki ich ustanowienia jakim jest niepewność towarzysząca wierzycielowi. Nie bez powodu w  prawniczych opracowaniach przedmiotu akcentuje się źródłosłów ter- minu „kredyt”2. Nakazuje to zwrócenie uwagi na element zaufania, ko- nieczny do zawarcia umowy kredytu. Patrząc z nieco szerszej perspekty- wy, uwypukla także towarzyszący wierzycielowi element niepewności (ryzyka) dotyczący osoby dłużnika oraz przyszłego rozwoju wydarzeń, w tym postawy dłużnika (gotowości do wykonywania umowy) oraz jego stosunków majątkowych (zdolność do wykonywania umowy). Udzielenie kredytu w  sensie ścisłym jest rozumiane jako umożliwienie przez kredytodawcę (zwanego dalej wierzycielem3) kredytobiorcy (zwa- nemu dalej dłużnikiem) korzystania przez pewien czas z określonych za- sobów (najczęściej środków pieniężnych)4. Jak większość pojęć pochodzą- cych z  szeroko rozumianych nauk społecznych jest to pojęcie nieostre i wieloznaczne. Niemniej na użytek analizy stosunków kredytowych z per- 2 Por. np. charakterystyczne sformułowanie J. Mojaka, w: E. Niezbecka, A. Jakubecki, J. Mojak, Prawne zabezpieczenie wierzytelności bankowych, Kraków 2000, s. 24: „Stosu- nek kredytowania (od łacińskiego credere – wierzyć) zawiera w sobie element zaufania banku co do solidności kredytobiorcy w  dotrzymaniu umowy i  wykonania ciążącego na nim obowiązku zwrotu otrzymanej kwoty”; por. też S.  Grzybowski, w:  SPC III/2, s. 699; P. Bülow, Recht der Kreditsicherheiten, Heidelberg [etc.] 1998, Nb. 1; H.G. Gan- ter, w: Bankrechts­Handbuch, § 90 Nb. 1. 3 Choć przedmiotem badania są przede wszystkim zagadnienia związane z zabezpie- czeniem kredytu, to jednak przez wzgląd na szerszy zakres problematyki niż tylko do- tyczący stosunków kredytowych w  ścisłym znaczeniu tego pojęcia, właściwsze jest posługiwanie się pojęciem dłużnika w  miejsce pojęcia kredytobiorcy oraz pojęciem wierzyciela w miejsce pojęcia kredytodawcy; na szersze znaczenie prawa zabezpieczeń kredytu czy wierzytelności zwracają uwagę m.in. G. Tracz, J. Pisuliński, w: S. Włodyka (red.), Prawo umów handlowych, Warszawa 2011, s. 189–190. 4 Por. np. Z.  Truszkiewicz, Umowa kredytu, w:  W. Pyzioł (red.), Encyklopedia prawa bankowego, Warszawa 1999 i n., s. 803; W. Pyzioł, w: SPP VIII, V Nb. 1; tenże, w: M. Bą- czyk, E.  Fojcik-Mastalska, L.  Góral, J.  Pisuliński, W.  Pyzioł, Prawo bankowe. Komen­ tarz, Warszawa 2007, s. 279 (w odniesieniu do umowy o kredyt bankowy); Z. Radwań- ski, J.  Panowicz-Lipska, Zobowiązania…, Nb.  511; J.  Mojak, w:  E. Niezbecka, A. Jakubecki, J. Mojak, Prawne zabezpieczenie…, s. 24; C. Becker, Maßvolle Kreditsiche­ rung, Köln [etc.] 1999, s. 2; w obrocie za kredyt uważa się również odsunięcie terminu spełnienia świadczenia wzajemnego (np. sprzedaż na raty, odroczenie terminu płatno- ści, wykonanie usługi przed otrzymaniem wynagrodzenia) – P. Bülow, Recht der Kre­ ditsicherheiten, Nb. 7; szerokim (ekonomicznym) pojęciem kredytu posługuje się rów- nież prawodawstwo dotyczące kredytu konsumenckiego (por. dyrektywę Parlamentu Europejskiego i  Rady 2008/48/WE z  23  kwietnia 2008  r. w  sprawie umów o  kredyt konsumencki oraz uchylającą dyrektywę Rady 87/102/EWG). 18 www.lexisnexis.pl 1. Stosunek kredytowy spektywy instytucji prawa prywatnego istotną okolicznością jest, że do udzielenia kredytu (a więc nawiązania stosunku kredytowego) dojść może w  wyniku nawiązania zobowiązaniowych stosunków cywilnoprawnych różnego typu5. Wydaje się ponadto, że można przedstawić pewien ogólny model takiego prawnego stosunku kredytowego, tj.  stosunku cywilno- prawnego, którego treścią jest udzielenie kredytu, który byłby użyteczny dla wyjaśnienia istoty zabezpieczeń kredytu. Stosunek kredytowy jest stosunkiem prawnym trwającym przez pewien czas6. Wyróżnić można przy tym trzy momenty w czasie trwania takiego stosunku, które stanowią jego konstytutywne cechy. Pierwszym momentem jest dokonanie przez jedną ze stron (wierzyciela) przysporzenia na rzecz drugiej ze stron (dłużnika) na podstawie zawartej umowy o  udzielenie kredytu lub też umowy ramowej, z  której wynika możliwość żądania udzielania kredytu np. do określonej wysokości (limitu kredytowego). Przysporzenie to prowadzi do wzbogacenia dłużnika przez rozporządzenie na jego rzecz określoną ilością środków pieniężnych, które wchodzą do jego majątku („udostępnienie kapitału”). Drugim momentem (a właściwie okresem czasu) jest trwanie stanu, do którego doszło w wyni- ku przysporzenia. Dłużnik pozostaje – niezależnie od faktycznej długości takiego stanu – w prawnym sensie wzbogacony, natomiast wierzyciel znosi taki stan i  nie żąda zwrotu równowartości dokonanego przysporzenia 5 Por. P. Bülow, Recht der Kreditsicherheiten, Nb. 7; o prawnych formach udzielenia kre- dytu spotykanych w praktyce por. ponadto Z. Truszkiewicz, Umowa kredytu…; J. Mo- lis, w: F. Zoll (red.), Prawo bankowe, Art. 69, uwaga 2 (z dalszymi odesłaniami); W. Py- zioł, w:  SPP VII, V Nb.  1 i  n; tenże, w:  M. Bączyk, E.  Fojcik-Mastalska, L.  Góral, J.  Pisuliński, W.  Pyzioł, Prawo bankowe, s.  277–279; por. też S.  Grzybowski, w:  SPC III/2, s.  699–706; w  pewnym szerszym ujęciu udzieleniem kredytu jest również np. kupno obligacji i innych papierów wartościowych wystawionych przez emitenta, facto- ring (zwłaszcza niewłaściwy), a nawet objęcie akcji czy udziałów w spółce kapitałowej, przy odpowiednim ukształtowaniu umów prowadzących do takiego zaangażowania kapitałowego. Niemniej przedmiotem szczególnego zainteresowania będzie „klasycz- na” forma udzielenia kredytu, która najczęściej przybiera postać umowy pożyczki (art. 720 i n. k.c.) oraz kredytu bankowego (art. 69 i n. pr.bank.). 6 Por. (w kontekście pożyczki) P. Derleder, w: P. Derleder, K.-O. Knops, H.G. Bamberger (red.), Handbuch zum deutschen und europäischen Bankrecht, Berlin [etc.] 2009, §10 Nb. 1; tam też (Nb. 2) historyczne i ekonomiczne uzasadnienie umów kredytowych); por. również G.  Tracz, Sposoby jednostronnej rezygnacji z  zobowiązań umownych, Warszawa 2007, s.  51–71 (o  zobowiązaniach trwałych) oraz s.  98–100 (o  stosunku pożyczki). 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nadmierne zabezpieczenie kredytu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: