Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 009851 7515744 na godz. na dobę w sumie
Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 584
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5271-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
.. Prezentowana monografia jest we wspólczesnej literaturze polskiej jedynym tak kompleksowym opracowaniem dotyczacym konstrukcji naduzycia praw procesowych, zawierajacym rozwazania naukowe oraz analize poszczególnych wypadków nieuczciwych zachowan procesowych. .. Autor w sposób szczególowy i przystepny wyjasnia róznice zachodzace w postepowaniu cywilnym miedzy zakazem naduzywania praw procesowych a klauzula naduzycia prawa podmiotowego, uzupelniajac wywód o rozwazania dotyczace naduzycia prawa do sadu. Czytelnik znajdzie tu objasnienie pojecia tzw. procesu fi kcyjnego (ukartowanego) oraz praktycznych aspektów tego zjawiska. Dokonano równiez oceny istniejacego stanu prawnego w odniesieniu do omawianych zagadnien z przedstawieniem postulatów de lege ferenda. .. Ksiazka jest przeznaczona dla prawników zajmujacych sie praktyka postepowania cywilnego: sedziów, adwokatów, radców prawnych, a takze dla przedstawicieli nauki i studentów prawa.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

NADUŻYCIE PRAW PROCESOWYCH W POSTĘPOWANIU CYWILNYM Maciej Grzegorz Plebanek Warszawa 2012 Stan prawny na 1 września 2012 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Izabela Ratusińska Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN 978-83-264-3922-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 17 Rozdział 1 Prawo procesowe a prawo podmiotowe / 21 Prawo podmiotowe i normy materialnoprawne / 21 Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego; znaczenie pojęcia czynności procesowej dla konstrukcji nadużycia praw procesowych / 23 1.2.1. 1.2.2. 1.2.3. 1.2.4. 1.2.5. Postępowanie cywilne, istota procesu cywilnego / 23 Prawo procesowe i jego normy / 26 Cel procesu cywilnego / 31 Teoria stosunku procesowego / 32 Czynności procesowe / 33 1.1. 1.2. 2.1. 2.2. 2.3. Rozdział 2 Nadużycie prawa w postępowaniu cywilnym / 50 Uwagi ogólne / 50 Konstrukcja nadużycia praw procesowych w ogólności / 51 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. Uwagi wstępne / 51 Teorie nadużycia praw procesowych / 53 Podstawy prawne obowiązywania zasady zakazującej nadużycia praw procesowych w polskim postępowaniu cywilnym / 57 Przedmiot nadużycia praw procesowych / 68 Definicja nadużycia praw procesowych / 71 2.2.4. 2.2.5. Konstrukcja nadużycia prawa podmiotowego i jej znaczenie dla postępowania cywilnego / 77 2.3.1. Uwagi ogólne / 77 5 Spis treści 2.3.2. 2.3.3. 2.3.4. Nadużycie prawa podmiotowego w polskim systemie prawnym / 79 Przepis art. 5 k.c. a konstrukcja nadużycia praw procesowych / 85 Sposoby nadużycia prawa podmiotowego w procesie a nadużycie praw procesowych / 98 Prawo do powództwa oraz związane z nim prawo do odwołania (jako przejawy prawa do sądu) i ich nadużycie / 103 2.4.1. Charakterystyka i doniosłość prawna prawa do powództwa a jego nadużycie / 103 Prawo odwołania się do wyższej instancji a prawo do powództwa / 115 Pozew i powództwo (pojęcia oraz znaczenie dla wszczęcia procesu i korzystania z formalnego prawa do sądu); przedmiot procesu cywilnego / 120 Nadużycie prawa do powództwa (i do składania środków odwoławczych) w aspekcie skutków formalnoprawnych / 125 2.4.2. 2.4.3. 2.4.4. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 6 2.5.4. Prawo do obrony (jako przejaw prawa do sądu) i jego nadużycie / 216 2.5.1. 2.5.2. 2.5.3. Uwagi wstępne / 216 Bezczynność pozwanego a zmowa procesowa / 220 Czynności pozwanego korzystne z punktu widzenia żądania pozwu a zmowa procesowa / 234 Obrona podjęta przez pozwanego i jej nadużycie; obrona pozwanego a nadużycie prawa podmiotowego / 270 Sąd a nadużycie prawa / 278 2.6.1. 2.6.2. Zapobieganie zmowom procesowym; procesowoprawne aspekty przepisów o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika / 288 2.7.1. 2.7.2. Uwagi ogólne / 278 Sąd a nadużycie prawa – rozważania zasadnicze / 280 Uwagi wstępne / 288 Skarga pauliańska (art. 527 k.c.), powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.) i żądanie uznania umowy za bezskuteczną (art. 59 k.c.) a zagadnienie zapobiegania zmowom procesowym / 291 Spis treści 2.7.3. Interwencja uboczna i opozycja osoby trzeciej (tierce opposition) jako środki prawne zwalczania zmowy procesowej / 306 Rozdział 3 Sposoby podważania prawomocnego orzeczenia merytorycznego wydanego w procesie ukartowanym (fikcyjnym) / 312 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. Uwagi wstępne / 312 Skarga kasacyjna i skarga o wznowienie postępowania jako środki prawne zwalczania prawomocnego orzeczenia merytorycznego wydanego w procesie ukartowanym (fikcyjnym) / 316 3.2.1. 3.2.2. 3.2.3. Uwagi ogólne / 316 Skarga kasacyjna / 317 Skarga o wznowienie postępowania, zagadnienie tzw. oszustwa procesowego / 319 Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jako środek prawny zwalczania prawomocnego orzeczenia merytorycznego, wydanego w procesie ukartowanym (fikcyjnym) / 337 Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia jako środek prawny zwalczania skutków prawomocnego orzeczenia merytorycznego, wydanego w procesie ukartowanym (fikcyjnym) / 341 Powództwo opozycyjne jako środek prawny zwalczania skutków prawomocnego orzeczenia merytorycznego, wydanego w procesie ukartowanym (fikcyjnym) / 350 Rozdział 4 Nadużycie praw procesowych – część szczegółowa / 356 4.1. Uwagi ogólne / 356 4.1.1. 4.1.2. Uwagi wstępne / 356 Strona podmiotowa konstrukcji nadużycia praw procesowych / 357 Sankcje stosowane wobec przejawów nadużycia praw procesowych / 359 Klasyfikacja przejawów nadużycia praw procesowych / 367 4.1.3. 4.1.4. 4.2. Nadużycie poszczególnych uprawnień procesowych / 372 7 4.2.1. 4.2.2. Uwagi wstępne / 372 Nadużycie uprawnienia do powoływania dowodów / 375 Nadużycie uprawnienia do składania pism procesowych i prawa głosu / 384 Nadużycie uprawnienia do złożenia wniosku o wyłączenie sędziego / 398 Nadużycie uprawnienia do kwestionowania prawdziwości dokumentów / 406 Nadużycie uprawnienia do składania wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu / 410 Nadużycie a odroczenie rozprawy / 417 4.2.7. Inne wypadki nadużycia uprawnień procesowych / 425 4.2.8. Nadużycie przez działania (czyny) i zaniechania, mające wpływ na przebieg lub wynik procesu / 434 4.3.1. 4.3.2. Uwagi wstępne / 434 Przeszkody stawiane w postępowaniu dowodowym / 438 Uchylanie się od złożenia wyjaśnień i złożenie wyjaśnień niezgodnych z prawdą / 446 Nadużycie przez powołanie dowodu uzyskanego bezprawnie / 448 Instrumentalne wykorzystanie instytucji sądu polubownego / 453 Inne wypadki zachowań stanowiących nadużycie praw procesowych / 457 4.3.3. 4.3.4. 4.3.5. 4.3.6. Niesankcjonowane wypadki nadużycia praw procesowych / 458 4.4.1. 4.4.2. Uwagi wstępne / 458 Podstępne skłonienie przeciwnika do zaniechania działania; podstępne milczenie / 459 Świadome podanie nieprawidłowej wartości przedmiotu sporu oraz dochodzenie świadczenia częściami / 466 Właściwość sądu a nadużycie praw procesowych / 472 Instrumentalne posłużenie się interwencją główną / 476 Instrumentalne wykorzystanie postępowania pojednawczego / 481 4.3. 4.4. Spis treści 4.2.3. 4.2.4. 4.2.5. 4.2.6. 4.4.3. 4.4.4. 4.4.5. 4.4.6. 8 Spis treści 4.4.7. 4.4.8. 4.4.9. 4.4.10. 4.4.11. 4.4.12. 4.4.13. Instrumentalne wykorzystanie postępowania mediacyjnego / 485 Cesja roszczenia a uzyskanie korzyści procesowej / 488 Zbycie rzeczy lub prawa objętych sporem / 493 Powołanie do składu organu osoby prawnej niedoszłego świadka w celu umożliwienia jego przesłuchania / 503 Osobiste składanie pism przez stronę w zamiarze obejścia rygorów obowiązujących jej profesjonalnego pełnomocnika procesowego / 505 Podstępne pozywanie potencjalnych świadków lub pełnomocników procesowych oraz powoływanie pełnomocników procesowych w charakterze świadka / 508 Inne wypadki niesankcjonowanego nadużycia praw procesowych / 511 4.5. Niedostrzeżone nadużycie praw procesowych / 511 Rozdział 5 Nadużycie praw procesowych a zachowania innych osób uczestniczących w postępowaniu cywilnym (przedstawicieli ustawowych, kuratorów, pełnomocników procesowych, interwenientów, świadków, biegłych) oraz osób należących do administracji sądowej / 514 Uwagi wstępne / 514 Przedstawiciel ustawowy, kurator / 516 Pełnomocnik procesowy / 519 Interwenient / 526 Biegli, świadkowie, posiadacze dokumentów / 529 Osoby pełniące funkcje w administracji sądowej / 532 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. Konkluzje i wnioski de lege ferenda / 535 Wykaz literatury / 563 9 Wykaz skrótów belgijski k.c. belgijski k.p.c. EKPC francuski k.p.c. k.c. k.e.a. k.k. Konstytucja RP, Konstytucja Akty prawne belgijski kodeks cywilny z 1804 r. (Burgerlijk Wetboek, BW) – Kodeks Napoleona belgijski kodeks postępowania cywilnego z 1967 r. (Code judiciaire – Gerechtelijk We- tboek, GerW) Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) francuski kodeks postępowania cywilnego z 1975 r. (Code de procédure civile, CPC) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) uchwała Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 10 października z 1998 r. Nr 2/XVIII/98 – Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu ze zmianami (tekst jednolity, ogłoszo- ny uchwałą Naczelnej Rady Adwokackiej nr 52/2011 z dnia 19 listopada 2011 r.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów k.p.c. k.p.c. z 1930 r. k.p.k. k.r.o. k.s.h. k.z. MPPOP niemiecki k.c. nowela z 1996 r. portugalski k.p.c. 12 ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 29 listopada 1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu nada- nym obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 grudnia 1932 r. (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks ro- dzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 788) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) Rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks Zobo- wiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm.) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) niemiecki kodeks cywilny z 1896 r. (Bürgerli- ches Gesetzbuch, BGB) ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodek- su postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadło- ściowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywil- nych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189 z późn. zm.) portugalski kodeks postępowania cywilnego z 1961 r. (Código de Processo Civil, CPC) pr. weksl. p.u.n. r.u.s.p. szwajcarski k.c. szwajcarski k.p.c. u.k.s.c. u.k.w.h. u.s.n.p.s. u.s.p. włoski k.p.c. Zalecenie R (84) 5 Wykaz skrótów ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo we- kslowe (Dz. U. Nr 37, poz. 282 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upa- dłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędo- wania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 z późn. zm.) szwajcarski kodeks cywilny z 1907 r. (Schwe- izerisches Zivilgesetzbuch, ZGB) szwajcarski kodeks postępowania cywilnego z 2008 r. (Procédure Civile Suisse, PCS) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczy- stych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez pro- kuratora i postępowaniu sądowym bez nieuza- sadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.). kodeks postępowania cywilnego z 1940 r. (Codice di procedura civile, CPC) Zalecenie R (84) 5 Komitetu Ministrów Rady Europy dla Państw Członkowskich z dnia 28 lutego 1985 r., dotyczące zasad procedury cywilnej zmierzających do usprawnienia wy- miaru sprawiedliwości, przyjęte na 367 posie- dzeniu zastępców ministrów 13 Wykaz skrótów Zalecenie R (93) 1 Zalecenie R (95) 5 z.z.e.z.s. CzPiE Gł. Pr. KPP KSP MoP NP OSA OSN OSNAPiUS OSNC 14 Zalecenie R (93) 1 Komitetu Ministrów Rady Europy dla Państw Członkowskich z dnia 8 stycznia 1993 r., dotyczące skutecznego do- stępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości osób w sytuacji wielkiego ubóstwa, przyjęte na 484 posiedzeniu zastępców ministrów Zalecenie R (95) 5 Komitetu Ministrów Rady Europy dla Państw Członkowskich z dnia 7 lutego 1995 r., dotyczące wprowadzenia sys- temów i procedur odwoławczych w sprawach cywilnych i handlowych oraz usprawnienia ich działania, przyjęte na 528 posiedzeniu zastęp- ców ministrów uchwała Krajowej Rady Sądownictwa nr 16/2003 z dnia 19 lutego 2003 r. – Zbiór zasad etyki zawodowej sędziów (http: // www. krs. pl/ main2. php? node= ethics) Czasopisma Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne Głos Prawa Kwartalnik Prawa Prywatnego Krakowskie Studia Prawnicze Monitor Prawniczy Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na (w latach 1944–1962) Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Admi- nistracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na (od 1995 r.) Wykaz skrótów Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na oraz Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych (od 1963 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Prokuratura Generalna Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990 r.) Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- trażowych (w latach Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Palestra Państwo i Prawo Polski Proces Cywilny Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy Rejent Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Rzeczpospolita Studia Cywilistyczne Studia Iuridica Studia Prawnicze Zbiór Urzędowy orzecznictwa Sądu Najwyższe- go Izby Cywilnej (do 1939 r.) Zeitschrift für Zivilprozess OSNCP OSNP OSNPG OSP OSPiKA 1957–1989) OTK ZU Pal. PiP PPC Prok. i Pr. PS Rej. RPEiS Rzeczp. SC SI SP Zb. Orz. ZZP Inne ETPC Europejski Trybunał Praw Człowieka w Stras- burgu 15 Wykaz skrótów ETS NSA KRS PAN SA SN SN (7) TK Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europej- skich z siedzibą w Luksemburgu, potocznie Europejski Trybunał Sprawiedliwości Naczelny Sąd Administracyjny Krajowy Rejestr Sądowy, ustanowiony ustawą z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 z późn. zm.) Polska Akademia Nauk Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów Trybunał Konstytucyjny 16 Wstęp Celem pracy jest wyjaśnienie, czy i w jakich sytuacjach dochodzi do nadużycia praw procesowych, z czego ta konstrukcja wynika i jaki ma mechanizm, jakie wywołuje skutki prawne oraz czy można mówić o nadużyciu prawa do sądu, ujmowanego jako uprawnienie konstytu- cyjne jednostki. Wszystkie te pojęcia należy omówić, uwzględniając w koniecznym zakresie zagadnienie nadużycia prawa podmiotowego, tylko wtedy bowiem będzie można w sposób właściwy wyznaczyć gra- nicę tych pojęć i wyjaśnić ich rolę i znaczenie na gruncie procesu cywil- nego. Jako pierwszy w polskiej doktrynie prawa zagadnienia dotyczące nieuczciwych i podstępnych zachowań procesowych omówił na począt- ku XX w. Maurycy Allerhand w pracy pt. Podstęp w procesie1. Podstawą tego opracowania były przepisy ówczesnego prawa austriackiego, obowiązujące w czasach rozbiorowych na terenie Galicji. Autor poruszył szeroko problematykę procesu fikcyjnego, a także dokonał omówienia poszczególnych nieuczciwych zachowań procesowych. Publikacja ta, ze względu na archaiczny charakter omawianych w niej przepisów oraz upływ czasu, ma obecnie znaczenie przede wszystkim historyczne. We współczesnej literaturze tematyką nadużycia prawa na gruncie procesu cywilnego jako pierwszy zajął się na początku lat sześćdziesią- tych XX w. Kazimierz Piasecki, który wskazywał, że problematyka nadużycia prawa w swej ewolucji teoretycznej i sądowej od dawna wy- kroczyła swym zakresem poza pierwotną sferę zastosowania, tj. dziedzi- nę prawa cywilnego materialnego2. Już w tamtym bowiem czasie stała się ona, jako tak zwana zasada ogólna prawa, przedmiotem rozważań także w prawie międzynarodowym prywatnym, w prawie międzynaro- dowym publicznym, w prawie administracyjnym, wkraczając w pewnym 1 M. Allerhand, Podstęp w procesie, Lwów 1907. 2 K. Piasecki, Nadużycie praw procesowych przez strony, Pal. 1960, nr 11, s. 20. 17 Wstęp sensie również w dziedzinę prawa karnego3. Zdaniem tego autora, za- gadnienie nadużycia praw procesowych jest złożone i zdefiniowanie go z uwzględnieniem wszystkich jego elementów jest bardzo trudne. Rozważania teoretyczne i sformułowania ustawodawcze powinny, jak się wydaje, opierać się na analizie kilku aspektów tego zagadnienia, uwzględniać różnicę między prawem materialnym a procesowym (tylko to bowiem umożliwia stworzenie autonomicznego pojęcia nadużycia praw procesowych), istotę procesu cywilnego i jego urządzeń, naukę o powództwie i charakter czynności procesowych stron 4. Uzupełniając te wypowiedzi, należy też zauważyć potrzebę rozwa- żenia zagadnienia nadużycia praw procesowych w odniesieniu do konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do sądu (obejmującego tak prawo do powództwa, jak i do obrony przed żądaniem skargi). Trzeba uwzględnić kolejność czynności podejmowanych przez poszczególne podmioty, jak i ich pozycję procesową. Najpierw należy skupić się na powodzie jako podmiocie, który korzystając z prawa do sądu, wszczyna postępowanie. Następnie należy przejść do czynności sądu. Rozważania muszą dotyczyć także pozwanego, gdyż – z chwilą skutecznego dorę- czenia odpisu pozwu – losy procesu zależą już od jego postawy. Na pierwszy plan wysuwają się więc powód i pozwany jako podmioty prawne twierdzonego pozwem stosunku materialnoprawnego, toczące jako strony procesowe spór o prawo przed sądem – zwierzchnim nad nimi podmiotem prawnopublicznym. Zawsze więc najpierw jest dzia- łanie strony, potem zaś sądu, co przejawia się szczególnie w postaci wyroku – czynności wieńczącej cały złożony akt prawny, jakim jest proces. Wyłącznie powód jest uprawniony, by zainicjować proces. Po- zwany zaś może, korzystając ze swego prawa do sądu, podjąć obronę bądź też przyjąć postawę sprzyjającą interesom powoda: albo przez bierne zachowanie (brak jakiejkolwiek reakcji na pozew lub nakaz za- płaty, prowadzące do wydania wyroku zaocznego lub uprawomocnienia się nakazu), albo przez aktywną rolę (w wypadku przyznania, uznania albo ugody sądowej). Zdarza się jednak, że takie procesowe zachowania pozwanego przejawiane są w porozumieniu z powodem, tj. w sytuacji, w której strony będące w zmowie zmierzają do użycia procesu w innym celu niż tylko ochrona praw podmiotowych. Taki proces będzie miał charakter fikcyjny, skoro rzeczywistym zamiarem stron jest wówczas 3 Tamże. 4 Tamże, s. 27. 18 Wstęp najczęściej obejście przepisów prawnych lub pokrzywdzenie innych podmiotów5. Konieczne jest więc omówienie tego zagadnienia, gdyż stanowi ono przejaw patologii. Należy zastanowić się, w jaki sposób sąd powinien reagować w wypadkach niewłaściwego sposobu zachowania się uczestników po- stępowania cywilnego oraz czy działania sądu również mogą być uznane za nadużycie, jeśli naruszają normy prawa procesowego lub materialnoprawnego. Wszystkie te rozważania muszą obejmować potencjalne skutki związane z nadużyciem i to w zależności od etapu postępowania oraz sposobu nadużycia. Szczególnie istotne są sankcje, gdyż stanowią czynnik prewencyjny, a więc zapobiegający wypadkom nadużycia praw procesowych. Wreszcie należy zastanowić się, w jaki sposób dokonywać kwalifi- kacji określonego zachowania jako wypełniającego znamiona nadużycia oraz odpowiedzieć na pytanie, czy elementy woli sprawcy nadużycia i związanej z nią zasady winy mają jakieś znaczenie, czy też dla stwier- dzenia stanu nadużycia wystarcza poprzestanie na kryteriach obiektyw- nych. Należy rozważyć rolę pozostałych podmiotów biorących udział w postępowaniu sądowym, w tym zwłaszcza pełnomocników proceso- wych i wpływu ich zachowań na sytuację procesową reprezentowanych przez nich stron – tu bowiem pojawia się pytanie, czy oni także (albo niekiedy wyłącznie oni) mają ponosić sankcje związane z nadużyciem. Odpowiedzi należy poszukiwać, analizując obecnie obowiązujący stan prawny oraz dorobek doktryny prawniczej, także państw obcych. Tam zaś, gdzie okaże się to pożądane, wypada postawić postulaty de lege ferenda. Przed podjęciem próby omówienia tych wszystkich kwestii należy sobie uzmysłowić, że gdy zaczynamy zajmować się nadużyciem prawa w kontekście procesu, dla prawnika zajmującego się nauką prawa od razu pojawia się nieskończony materiał badawczy; i szybko zdaje on sobie sprawę z tego, że – mówiąc metaforycznie – choćby bez końca 5 W. Siedlecki, Fikcyjny proces cywilny, PiP 1955, z. 2, s. 212, 223 i nast.; M. Aller- hand, Podstęp..., s. 34. 19 Wstęp trząsł tym drzewem, to zawsze więcej owoców pozostanie na gałęziach do dalszych badań6. Oddawana do rąk Czytelników monografia stanowi uzupełnioną i zaktualizowaną wersję rozprawy doktorskiej pt. Nadużycie praw pro- cesowych w postępowaniu cywilnym, obronionej przed Radą Naukową Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk w dniu 13 stycznia 2012 r. Serdecznie dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej pracy. Dotyczy to w pierwszej kolejności moich najbliższych, którzy wspierali mnie w trakcie jej redagowania. Szczególne podziękowania składam promotorowi rozprawy sędziemu Sądu Najwyższego Panu prof. dr hab. Tadeuszowi Wiśniewskiemu. Bez jego naukowej opieki, życzli- wości, wsparcia oraz wielu nieocenionych uwag i sugestii rozprawa ta nie mogłaby powstać. Podziękowania należą się także recenzentom rozprawy, Pani dr hab. Agnieszce Górze-Błaszczykowskiej, prof. Uni- wersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz Panu dr. hab. Sławomirowi Cieślakowi, prof. nadzw. Uniwersytetu Łódzkiego, których cenne uwagi zostały w znacznym zakresie uwzględnione i po- mogły w przygotowaniu publikacji. 6 N. Andrews, Abuse of Process in English Civil Litigation (w:) Abuse of Procedural Rights, International Association of Procedural Law International Colloquium – October 1998, Tulane Law School New Orleans, Louisiana, s. 98. 20 Rozdział 1 Prawo procesowe a prawo podmiotowe 1.1. Prawo podmiotowe i normy materialnoprawne Przez pojęcie prawa podmiotowego rozumie się wyznaczone nor- mami prawa materialnego cywilnego określone zdarzenia prawne, których zaistnienie kreuje uprawnienie (sferę możności postępowania, „moc prawną”) przysługujące danej osobie w celu ochrony jej interesów; realizacja tego prawa (także przymusowa, w drodze ochrony sądowej) pociąga za sobą powstanie określonych (najczęściej wynikających ze stosunku prawnego) obowiązków innych osób7. Prawo podmiotowe 7 Z. Radwański, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 1997, s. 84–87 i 89–91, który wyróżnił następujące uprawnienia: roszczenia (polegające na, zabezpieczonej kompetencją zwrócenia się do sądu o ochronę, możliwości żądania przez indywidualnie oznaczoną osobę od innej indywidualnie oznaczonej osoby wykonania konkretnego świadczenia), uprawnienia kształtujące (przyznające indywidualnie oznaczonej osobie możliwość, w drodze jednostronnej czynności prawnej, zmiany lub zakończenia istnie- jącego stosunku prawnego) i zarzuty (przyznające możliwość, przez jego podniesienie w drodze oświadczenia woli, odmowy spełnienia roszczenia; przy czym należy wyjaśnić, że istnieje także pojęcie zarzutu procesowego, przez który rozumie się twierdzenia pro- cesowe zmierzające do wygrania sprawy sądowej, dotyczące m.in. przepisów prawa, które sąd powinien zastosować z urzędu: zarzut nieważności czynności prawnej, nadużycia prawa podmiotowego, wygaśnięcia albo wykonania zobowiązania). M. Pyziak-Szafnicka (w:) System prawa prywatnego, t. I, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2007, s. 706, postuluje, by katalogiem tym objąć również bezpośrednie uprawnienia władcze (tj. możliwość posiadania i korzystania z rzeczy; możliwości tej towarzyszy ne- gatywny obowiązek innych osób powstrzymania się od jakiegokolwiek zakłócenia sfery zarezerwowanej dla uprawnionego). H. Trammer, Następcza bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Kraków 1950, s. 12 i nast., wskazuje, że k.p.c. pod pojęciem „roszczenia” (nie mylić z roszczeniem procesowym) rozumie nie tylko roszczenie w pojęciu materialno- prawnym, lecz także w ogóle każdy interes prawnomaterialny, mogący być przedmiotem ochrony sądowej udzielonej w drodze procesu cywilnego, np. przy powództwie o ustalenie. 21 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe oznacza zatem uprawnienie materialnoprawne, względnie zespół takich uprawnień, których cechą charakterystyczną jest ich dyspozycyjność8. Nie można więc mówić o prawie podmiotowym, jeśli przepis prawa samodzielnie i w sposób wyczerpujący przesądza o zakresie i sposobie ochrony określonych interesów, nie pozostawiając żadnego marginesu dla woli podmiotu, gdyż wówczas okoliczności wypełniające hipotezę takiego przepisu brane są pod rozwagę przez sąd z urzędu9. Prawem podmiotowym jest bowiem wynikająca ze stosunku prawnego sfera możności postępowania w określony sposób, przyznana przez normę prawną w celu ochrony interesów podmiotu uprawnionego i przez tę normę zagwarantowana10. Chodzi tu o normę prawa materialnego cy- wilnego, które należy do sfery prawa prywatnego regulującego stosunki społeczne między równorzędnymi, korzystającymi z autonomicznej woli, podmiotami. Natomiast sfera możności postępowania, to wskazane przez ustawodawcę konkretne zachowania, które podmiot może podej- mować, zwane uprawnieniami11. Prawo cywilne materialne jest realizowane wprost przez dobrowol- ne zachowania się podmiotów, zgodnie z treścią łączących je stosunków prawnych, co ma miejsce w przeważającej liczbie wypadków12. Funkcja norm prawa cywilnego materialnego zmienia się jednak z chwilą, gdy między podmiotami stosunku prawa cywilnego dochodzi do sporu lub gdy ustawa dla ukształtowania stosunku prawnego wymaga współudzia- łu sądu, poddając tym samym wykonanie prawa (głównie prawa kształtującego) kontroli organu procesowego13. Aby bowiem zapewnić przestrzeganie i realizację prawa podmiotowego w sytuacji, w której nie jest ono dobrowolnie wykonywane, musi istnieć bezstronny pod- miot, wyposażony w możliwość oceny, czy istotnie owo prawo przysłu- 8 T. Justyński, Nadużycie prawa w polskim prawie cywilnym, Kraków 2000, s. 67. 9 Tamże, s. 68. 10 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne – zarys części ogólnej, Warszawa 1998, s. 128 i nast. Szczegółowo pojęcie prawa podmiotowego, także w ujęciu historycznym, omówiła M. Pyziak-Szafnicka (w:) System..., t. I, s. 675–713. 11 M. Pyziak-Szafnicka (w:) System..., t. I, s. 705. 12 H. Mądrzak, Prawo do sądu jako gwarancja ochrony praw człowieka (studium na tle polskiego prawa konstytucyjnego, prawa cywilnego materialnego i procesowego) (w:) Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, red. L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 199. 13 Tamże. 22 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego... guje, a w razie stwierdzenia, że jest tak faktycznie, zapewnić następnie jego przymusową realizację. Obecnie najczęściej tego rodzaju kompetencję powszechnie przy- znaje się powołanym do tego organom państwowym, jakimi są sądy, zwłaszcza sądy powszechne. W razie więc powstania sporu lub koniecz- ności udziału tego organu procesowego w ukształtowaniu stosunku prawa materialnego, normy tego prawa dostarczają sądowi kryteriów ocennych, decydujących o zasadności zgłoszonego w powództwie żąda- nia co do udzielenia ochrony prawnej w odniesieniu do twierdzonego (dochodzonego) prawa14. W procesie orzekania o żądaniu normy prawa materialnego spełniają rolę wyznaczników treści orzeczenia sądowego przez to, że pozwalają skonstruować wzór dozwolonego i powinnego zachowania dla podmiotów prawa cywilnego. Jest to konieczne, dlatego że samo prawo cywilne, bez uzyskania wsparcia przymusu państwowego, nie jest w stanie wymóc na dłużniku odpowiedniego zachowania15. Funkcjonowanie organów procesowych jest również określone przepisami prawa, a ściślej prawa procesowego innego od prawa pry- watnego, bowiem należącego już do sfery prawa publicznego. Prawo procesowe określa – o czym będzie dalej mowa – jak prowadzona ma być działalność (postępowanie), zmierzających do realizacji stosunków prawa cywilnego i ochrony wynikających z tych stosunków praw pod- miotowych, sądów i innych właściwych organów oraz występujących przed tymi organami stron i zainteresowanych osób. 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego; znaczenie pojęcia czynności procesowej dla konstrukcji nadużycia praw procesowych 1.2.1. Postępowanie cywilne, istota procesu cywilnego Postępowanie cywilne określane jest jako prowadzona w określo- nych prawem formach działalność sądów i innych właściwych organów oraz występujących przed tymi organami stron i zainteresowanych 14 Tamże. 15 Tamże. 23 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe osób zmierzających do realizacji stosunków prawa cywilnego, rodzin- nego i prawa pracy oraz do ochrony wynikających z tych stosunków praw podmiotowych16. Pojęcie postępowania cywilnego (jego istoty) najpełniej może być określone w modelowym dla nauki postępowania cywilnego postępowaniu, jakim jest proces cywilny, gdyż wszelkie rozważania odnoszące się do procesu cywilnego z mocy art. 13 § 2 k.p.c. będą miały odpowiednie zastosowanie do innych postępowań cywil- nych. Dlatego też proces jest podstawą badawczą dalszych rozważań. Wskazuje się bowiem, że proces jest głównym trybem postępowania w sprawach cywilnych, wyczerpująco unormowanym w kodeksie po- stępowania cywilnego, tak że można go uważać za najbardziej reprezen- tatywny dla całego postępowania cywilnego17. Analiza odrębności do- tyczących innych rodzajów postępowania cywilnego będzie jednak prowadzona w potrzebnym zakresie. Istota procesu cywilnego ma charakter złożony, składający się z wielu elementów. Niektóre jej elementy mają charakter fundamental- ny, inne zaś dopełniający. Kompleksowo rozważaniami na temat istoty procesu cywilnego w nauce polskiej zajął się Z. Resich18, dochodząc do wniosku, że istota procesu cywilnego wyraża się w tym, że jest on aktem prawnym wymiaru sprawiedliwości, którym sąd wypełnia funkcję reali- zacji konstytucyjnej zasady ochrony praw obywateli i innych podmiotów prawa. Jest aktem prawnym złożonym z szeregu następujących po sobie czynności procesowych, ukierunkowanych na rozpoznanie przez sąd spornej sprawy cywilnej i na uzyskanie jednolitego skutku procesowego w postaci ugody sądowej lub merytorycznego rozstrzygnięcia19. Istotą procesu cywilnego, zdaniem Z. Resicha, jest także to, że składa się on z reguły z dwóch sfer: zawsze prawnoprocesowej i przeważnie także materialnoprawnej20. Sferę prawnoprocesową tworzą stosunki prawno- procesowe (jednym z podmiotów tych stosunków jest zawsze sąd), 16 J. Jodłowski, J. Lapierre (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłow- ska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2007, s. 23 i nast. 17 W. Siedlecki, Prawo procesowe cywilne a prawo cywilne materialne, KSP 1969, z. 3–4, s. 95. 18 Z. Resich, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985. 19 Tamże, s. 276 i nast. W definicjach procesu szczególnie podkreśla się element sporności – sporu o prawo podmiotowe – tak J. Jodłowski, J. Lapierre (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie..., Warszawa 2007, s. 39. 20 Z. Resich, Istota..., s. 273 i nast. 24 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego... które powstają w wyniku dokonywania czynności procesowych i które na skutek tychże ulegają przekształceniu i w końcu wygasają; stosunki te, określające prawa i obowiązki procesowe21, regulowane są przez prawo procesowe. Sferę prawnomaterialną – jeżeli obiektywnie istnieje – stanowi przedmiot procesu, a więc dochodzone prawo podmiotowe (uprawnienie, roszczenie, interes prawny) lub sporny stosunek prawny22. Dynamikę procesu tworzą czynności procesowe, które z natury mają charakter procesowy, a nadto, w wypadku aktów dyspozycyjnych, również charakter prawnomaterialny. Wreszcie, zdaniem Z. Resicha, do istoty procesu należy rozprawa sądowa, która jest jego centralnym punktem będącym, podobnie jak cały proces cywilny, zjawiskiem spo- łecznym23. Zatem prawo procesowe jest formą realizacji konstytucyjnego prawa do ochrony, które w zakresie sądownictwa nazywa się prawem do wymiaru sprawiedliwości24. Proces więc służy do realizacji nie tylko prawa materialnego, lecz także konstytucyjnego. Jeśli więc podmiot zwraca się do sądu z żądaniem udzielenia mu ochrony sądowej w zakre- sie wymiaru sprawiedliwości, to konstytucyjne przesłanki są spełnione i powstaje w tym zakresie konkretny obowiązek sądu, odpowiadający prawu do wymiaru sprawiedliwości w znaczeniu konkretnym25. W ten sposób zawiązuje się stosunek prawnoprocesowy, mający cechy stosun- ku prawnopaństwowego. W ramach tego stosunku zakres obowiązków sądu uzależniony jest od treści żądania i od istniejących przesłanek procesowych. Minimalny jednak (lecz konieczny) obowiązek sądu po- lega na zbadaniu, czy istnieją procesowe przesłanki do udzielenia pełnej ochrony sądowej w sensie merytorycznego zbadania wysuniętego roszczenia26. 21 Kwestię obowiązków procesowych omówiono w rozdz. 2.5.1 i rozdz. 4.3.1. 22 Trudno się jednak zgodzić z Z. Resichem, że w takim wypadku przedmiotem procesu jest prawo podmiotowe, czyli materialne. Rozważania na temat przedmiotu procesu przedstawione są w rozdz. 2.4.3. 23 Z. Resich, Istota..., s. 275. Odnośnie do funkcji społecznej procesu zob. także S. Cieślak, Formalizm procesowy, Warszawa 2008, s. 58. 24 Tamże, s. 24. 25 Szerzej kwestia ta została omówiona w rozdz. 2.4.1. 26 Tamże, s. 25. 25 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe 1.2.2. Prawo procesowe i jego normy Proces cywilny i kształtujące jego ramy prawo procesowe tradycyj- nie postrzegane były jako aneks do prawa cywilnego i traktowane czysto zewnętrznie jako postępowanie27. Dopiero w połowie XIX w. B. Windscheid wydzielił z tradycyjnego pojęcia actio pojęcie roszczenia (Anspruch) oczyszczone z wszelkich elementów procesowych28. Pozo- stałe po tym zabiegu residuum zapoczątkowało burzliwy i długotrwały okres dociekań nad istotą prawa do powództwa, pojętego jako prawo do żądania od sądu ochrony, prawa wolnego od elementów prywatno- prawnych29. Tym samym – w wyniku dokonanego przez Windscheida rozszczepienia rzymskiej actio – doszło do ostatecznego rozgraniczenia prawa cywilnego materialnego od prawa procesowego30. Rozgraniczenie to niedługo po Windscheidzie dostrzegł O. Bülow, który zaczął traktować istotę procesu w sposób wewnętrzny, jako sto- sunek prawa publicznego, różnego od łączącego strony stosunku pry- watnoprawnego31. Współcześnie prawo procesowe cywilne określane jest jako ogół norm regulujących właściwość sądów i innych organów oraz formy działania tych organów i występujących przed nimi stron i zaintereso- wanych osób przy rozpoznawaniu i rozstrzyganiu spraw cywilnych oraz przy przymusowym wykonywaniu orzeczeń32. Prawo procesowe stanowią normy prawa zawarte w ustawie procesowej. Normy te mają charakter publicznoprawny i co do zasady imperatywny (bezwzględnie obowiązujący)33, choć zdarzają się też normy o charakterze dyspozytyw- nym (np. właściwość przemienna, porozumienia co do zawieszenia postępowania). Normy procesowe są źródłem formalizmu procesowego – porządku postępowania odnoszącego się do wymagań co do formy, miejsca i czasu przy podejmowaniu poszczególnych czynności postępo- 27 H. Trammer, Następcza..., s. 1 i nast. 28 Tamże, s. 2. 29 Tamże; zob. również H. Mądrzak, Prawo do sądu..., s. 189. 30 Tamże. 31 H. Trammer, Następcza..., s. 3. 32 J. Jodłowski, J. Lapierre (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłow- ska, K. Weitz, Postępowanie..., Warszawa 2007, s. 27. 33 S. Cieślak, Formalizm..., s. 104 i 127; T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2009, s. 28 i nast. 26 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego... wania cywilnego, których spełnienie może być obwarowane sankcją procesową; nie można tego jednak traktować jako niedogodności, lecz trzeba uznawać za gwarancję ochrony praw uczestników postępowania, a czasem osób trzecich34. Mają charakter obiektywny, przez co rozumie się ich stosowanie w sposób niezależny od woli stron; to znaczy, że skutki prawne podjętej przez stronę czynności są zależne wyłącznie od treści złożonego oświadczenia i spełnienia wymagań formalnych. Obiektywność ta dotyczy wszystkich norm procesowych, a więc zarówno zasad naczelnych postępowania35 (obiektywność w skali makroproce- sowej), jak i reguł wyrażonych w poszczególnych przepisach (obiektyw- ność w skali mikroprocesowej)36. Normy procesowe są więc tworzywem reguł i zasad procesowych. Wypełnienie hipotezy reguły pociąga za sobą powstanie konsekwencji prawnych, wskazanych w jej dyspozycji, o których organ stosujący prawo ma obowiązek orzec (przy czym niekiedy dyspozycja określa tylko zbiór możliwych konsekwencji, co do których organ ma prawo dokonać wyboru37). Natomiast zasada prawa nie wyznacza konsekwencji prawnych, które „automatycznie” powinny nastąpić, jeżeli zachodzą przewidziane przez tę zasadę okoliczności; zasada nie wyznacza więc normatywnie decyzji organu stosującego prawo38. W odróżnieniu więc od reguł, zasady wyrażają tzw. idealną powinność, co nie oznacza, że 34 S. Cieślak, Formalizm..., s. 66 i 121. 35 Należy tu rozróżnić naczelne zasady wymiaru sprawiedliwości, określone w art. 45 Konstytucji RP oraz ratyfikowanych przez Polskę: Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (art. 6 ust. 1) i Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych (art. 14), oraz zasady naczelne postępowania cywilnego. Do tych pierwszych zaliczymy prawo do sądu, zasadę rzetelnego postępowania i rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, zasadę niezależności i niezawisłości sędziowskiej, instancyjności i jawności. Do drugich – zasadę prawdy materialnej (choć ograniczoną), równości stron, dyspozycyjności i kontradyktoryjności. Bliższa charakterystyka ww. zasad przekracza ramy niniejszego opracowania. 36 Por. P. Taelman, Abuse of Procedural Rights: Regional Report for Belgium – The Netherlands (w:) Abuse of Procedural Rights, International Association of Procedural Law International Colloquium – October 1998 Tulane Law School New Orleans, Louisia- na, s. 127. 37 T. Gizbert-Studnicki, Zasady i reguły prawne, PiP 1988, z. 3, s. 17 i nast., przed- stawia koncepcję R. Dworkina (Taking Rights Seriously, London 1978) dotyczącą znaczenia pojęcia reguły i zasady prawa, ujmowanych dyrektywalnie. 38 Tamże; podobnie T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznaw- stwa, Warszawa 2009, s. 57, wskazują, że niemożliwe lub bardzo utrudnione jest określenie sankcji dla norm mających charakter zasad prawa. 27 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe to, co powinne, jest w pełnym zakresie możliwe, a jedynie to, iż ma być wypełnione w możliwie najwyższym stopniu, w zależności od prawnych i faktycznych możliwości39. Na gruncie procesu zasady procesowe wraz ze szczegółowymi rozwiązaniami (instytucjami) procesowymi i kon- kretnymi przepisami prawnymi determinują, a przynajmniej powinny determinować, sposób działania sądu w postępowaniu cywilnym40. Określa się je jako idee przewodnie albo założenia podstawowe postę- powania cywilnego, odnoszące się do jego całości i wskazujące metody i sposoby realizacji jego celów (funkcji)41. Wyjaśnienia te wymagają uzupełnienia. Należy bowiem zwrócić uwagę na możliwe sposoby pojmowania znaczenia „zasady prawa”. Wyróżnia się mianowicie opisowe i dyrektywalne znaczenie tego termi- nu. Znaczenie opisowe wskazuje na określony typ ukształtowania jakiejś instytucji prawnej (to znaczy funkcjonalnie powiązanego zespołu norm) odnoszącej się do określonej dziedziny spraw. Służy przede wszystkim celom dydaktyki prawniczej, formułowaniu opisu systemu prawnego, wskazywaniu powiązań funkcjonalnych między poszczególnymi nor- mami danego systemu oraz wskazywaniu idei lub oczekiwanej roli społecznej określonej normy czy instytucji prawnej. „Zasada prawa” w podstawowym znaczeniu opisowym oznacza więc wzorzec ukształto- wania określonego przedmiotu unormowania, wskazujący sposób rozstrzygnięcia określonej kwestii, wyróżnionej z określonego punktu widzenia; i w takim też znaczeniu określenia tego najczęściej używają autorzy podręczników z zakresu procedury. Jednocześnie większość tych autorów łączy znaczenie opisowe terminu „zasada prawa” z ele- mentami jego znaczenia dyrektywalnego. Pojęcie zasady prawa w sensie dyrektywalnym należy rozumieć jako jakiegoś rodzaju dyrektywę po- stępowania, czyli normę uznaną przez kogoś za obowiązującą42. Nie stwierdzamy więc tego, co jest, ale wskazujemy właśnie, co być powin- 39 T. Gizbert-Studnicki, Zasady..., s. 19 z powołaniem się na teorię R. Alexy ego, Theorie der Grundrechte, Baden-Baden 1985, który zmodyfikował i sprecyzował teorię R. Dworkina. 40 T. Wiśniewski, Przebieg..., s. 48. 41 J. Jodłowski, J. Lapierre (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłow- ska, K. Weitz, Postępowanie..., Warszawa 2007, s. 130 i nast. 42 Na ten temat patrz Z. Ziembiński (w:) S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiń- ski, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974, s. 24–47. 28 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego... no43. W praktyce odróżnienie „zasad prawa” pojmowanych dyrektywal- nie od pojmowanych opisowo nie jest łatwe44. Reguły i zasady zazwyczaj nie stanowią fragmentu tekstu prawnego, lecz są normami z niego wyinterpretowanymi. W szczególny sposób dotyczy to zasad, które choć często nigdzie w tekście prawnym wprost niewskazane, mogą zostać odtworzone za pomocą reguł inferencyj- nych45. Z tego względu wyróżnia się trzy ich rodzaje: 1) wyrażone wprost w przepisach prawnych, 2) określone na podstawie wykładni przepisów, 3) obowiązujące ze względów moralnych (aksjologicznych), prakseolo- gicznych lub zwyczajowych, choć niewynikające jasno z jakichkolwiek przepisów46. Na gruncie procesu praktyczne znaczenie zasad polega zwłaszcza na ich uwzględnianiu przy interpretacji reguł procesowych47 (ale także wskazuje, jakie wartości i jakie okoliczności powinien w pierwszej ko- lejności brać pod rozwagę sąd w sytuacji luzu decyzyjnego48). Podkreśla się, że nie mogą one ze sobą kolidować, a przeciwnie, powinny być harmonijnie powiązane i wespół z konkretnymi przepisami prawa procesowego tworzyć wewnętrznie zgodną, zamkniętą logiczno-syste- mową całość49. Ponadto praktyczne znaczenie zasad szczególnie uwi- dacznia się w wypadku kolizji między nimi, która może mieć miejsce na tle konkretnego stanu faktycznego. Rozstrzygnięcie tej kolizji nie polega jednak na uznaniu którejś z nich za nieobowiązującą, lecz na przyznaniu pierwszeństwa; nie wyklucza to jednak, że w jakimś zakresie (często wcale niemałym) zasada ustępująca także zostanie zrealizowa- na50. Szczególne znaczenie, ze względu na ich wagę i znaczenie, przypada naczelnym zasadom postępowania, które – stanowiąc również o istocie procesu cywilnego – wyznaczają granice dla innych norm. W dotych- 43 T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp..., s. 86. 44 Z. Ziembiński (w:) S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady..., s. 29; M. Zieliński (w:) S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974, s. 35–38. 45 T. Gizbert-Studnicki, Zasady..., s. 24. 46 T. Wiśniewski, Przebieg..., s. 48 oraz Z. Ziembiński (w:) S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady..., s. 59–61. 47 T. Gizbert-Studnicki, Zasady..., s. 26. 48 T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp..., s. 87. 49 T. Wiśniewski, Przebieg..., s. 48. 50 Więcej T. Gizbert-Studnicki, Zasady..., s. 20–22. 29 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe czasowej literaturze procesu cywilnego wyrażano pogląd, że prawo procesowe cywilne, tak jak prawo formalne w ogóle, nie może istnieć bez prawa materialnego cywilnego, ponieważ postępowanie cywilne (proces cywilny) nie jest instytucją abstrakcyjną, istniejącą samą w sobie i dla siebie, lecz spełnia określoną funkcję w zakresie realizacji i ochrony stosunków prawa cywilnego i pokrewnych działów prawa51. Dlatego też przyjmowano, że zasady naczelne procesu cywilnego muszą odpowiadać zasadom i instytucjom prawa cywilnego materialnego i tych działów prawa, z których zakresu stosunki prawne są chronione w postępowaniu cywilnym52. Jednak obecnie odchodzi się już od upa- trywania w przepisach procesowych jedynie roli służebnej (pomocni- czej) względem norm prawa materialnego. Wskazuje się, że nie można oceniać charakteru przepisów procesowych w oderwaniu od konstytu- cyjnie zagwarantowanego prawa do sądu53. Dlatego obecnie wskazuje się, że prawo procesowe cywilne jest względem prawa materialnego odrębne i autonomiczne. Ma byt samodzielny i służy temu samemu celowi co prawo materialne, różniąc się jedynie sposobem oddziaływania na regulowane przez siebie stosunki prawne54. Zapatrywanie to wydaje się właściwe, zwłaszcza przy uwzględnieniu powszechnie przyjmowa- nego w nauce polskiej zupełnego i ścisłego rozdziału norm procesowych od materialnoprawnych55. Rozdział ten jest przyjmowany przez naukę 51 J. Jodłowski, J. Lapierre (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłow- ska, K. Weitz, Postępowanie..., Warszawa 2007, s. 28. 52 Tamże. 53 T. Wiśniewski, Przebieg..., s. 28. Szersze rozważania nad znaczeniem pojęcia prawa do sądu zamieszczone są w rozdz. 2.4.1. 54 T. Ereciński, Znaczenie francuskiego Code de procédure z 1806 roku dla rozwoju procesu cywilnego w Polsce, CHP 2005, z. 2, s. 133 oraz M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja struktura, Warszawa 1947, s. 9 i nast. 55 K. Osajda, Nadużycie prawa w procesie cywilnym, PS 2005, nr 5, s. 72 i nast. oraz J. Jodłowski, J. Lapierre (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie..., Warszawa 2007, s. 30 i nast., którzy tłumaczą, że za kryteria roz- graniczające normy materialne i normy procesowe trzeba przyjąć funkcję danej normy, a tę determinuje skutek, jaki ma ona powodować. Jeśli wywołuje skutek w sferze postę- powania, należy ją uznać za normę procesową, jeśli natomiast wywołuje go bezpośrednio w sferze stosunków społecznych, których dotyczy, jest normą materialną. O tym zaś, jaki skutek wywołuje dana norma, decyduje jej dyspozycja wskazująca, jakie konsekwencje prawne wynikają z określonej hipotezy w razie jej skonkretyzowania się w określonym wypadku. W ostatecznym więc rezultacie dyspozycja normy prawnej decyduje o jej charakterze. Rozróżnienie, czy dana norma jest normą procesową, czy normą materialną, ma znaczenie nie tylko teoretyczne, ale i praktyczne, charakter normy może bowiem 30 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego... niemiecką56, z której nauka polska się wywodzi. Jest on przestrzegany, mimo że prawo procesowe nie istnieje samo dla siebie, lecz pełni funkcję polegającą na realizacji i ochronie prawa materialnego. Spotyka się jednakże wyjątki, kiedy to normy materialnoprawne mają zastoso- wanie w odniesieniu do norm procesowych57. Normy prawa proceso- wego wyznaczają ich adresatom inne uprawnienia (i ewentualnie obo- wiązki) niż te określone w sferze stosunków cywilnoprawnych58. W szczególności nie nakazują im spełnienia świadczeń na rzecz innych podmiotów albo też powstrzymywania się od działań na sferę ich praw, lecz zezwalają na odpowiednie reagowanie na określony – mniejszy lub większy – zespół czynności procesowych innych podmiotów (czynności strony, sądu itp.), tworzących wieloliniowe układy stosunków, podjętych jednak dla jednego, wspólnego, zasadniczego celu59. 1.2.3. Cel procesu cywilnego Odnosząc się do poczynionych wyjaśnień, należy stwierdzić, że celem procesu cywilnego jest skonkretyzowanie i urzeczywistnienie, w ramach obowiązujących przepisów postępowania, norm prawa ma- terialnego i w konsekwencji wsparcie przymusem państwowym ochrony porządku prawnego60. Takie określenie celu procesu wymaga wywoływać różne konsekwencje w postępowaniu cywilnym. W szczególności w postępo- waniu kasacyjnym istotne znaczenie ma stwierdzenie, czy wadliwość orzeczenia sądu drugiej instancji stanowi naruszenie prawa materialnego, czy też uchybienie procesowe (por. art. 3983 § 1 i art. 39816 k.p.c.). W sprawach o charakterze międzynarodowym cha- rakter procesowy danej normy decyduje o tym, że sąd stosuje z reguły własną normę, natomiast w odniesieniu do norm materialnych mogą być stosowane także normy prawa obcego, zgodnie z postanowieniami prawa prywatnego międzynarodowego. Charakter normy może też mieć istotne znaczenie z punktu widzenia zasad wykładni prawa, zasad prawa intertemporalnego itp. 56 B. Hess, Abuse of Procedure in Germany and Austria (w:) Abuse of Procedural Rights, International Association of Procedural Law International Colloquium – October 1998, Tulane Law School New Orleans, Louisiana, s. 153. 57 Takim wyjątkiem jest np. wykładnia procesowych oświadczeń woli, do której stosuje się pomocniczo przepisy k.c. – zob. rozdz. 1.2.5.2.2. 58 J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów dochodzących ochrony w postępowaniu cywilnym, Wrocław 1993, s. 49. 59 Tamże. 60 Uzasadnienie uchw. SN z dnia 26 września 2000 r., III CZP 29/00, OSNC 2001, nr 2, poz. 25. 31 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe uzupełnienia, przez proces bowiem mają być urzeczywistnione także konstytucyjne gwarancje dostępu do bezstronnego sądu, który ma obowiązek rozpoznać skierowaną do niego sprawę rzetelnie i w rozsąd- nym terminie61. Ten cel procesu cywilnego ma fundamentalne znaczenie przy analizie wszelkich zagadnień procesowych – a więc także zagad- nienia nadużycia praw procesowych; dlatego należy go przyjąć, zgodnie z kierunkiem celowościowym R. Iheringa62, za podstawę metodologiczną wszelkich rozważań. 1.2.4. Teoria stosunku procesowego Prawo procesowe określa przesłanki powstania stosunku proceso- wego (Prozeßrechtsverhältnis), dlatego też konieczne jest bliższe przedstawienie teorii zakładającej jego istnienie w procesie. Została ona wysunięta po raz pierwszy w II połowie XIX w. przez O. Bülowa63. Proces w ujęciu tej teorii jest stosunkiem publicznoprawnym, ponieważ prawa i obowiązki procesowe istnieją między instytucją państwową a obywatelami. Stosunek ten różni się od innych stosunków prawnych tym, że jest stosunkiem prawnym jednolitym, stopniowo posuwającym się, krok za krokiem, rozwijającym się etapami, w którym spór prywat- noprawny zostaje przez współdziałanie sądu, powoda i pozwanego wyjaśniony i zgodnie z prawem prywatnym rozstrzygnięty; przy tym strony nie są obowiązane do dokonywania czynności procesowych, a jedynie uprawnione do działania; mają prawo żądać od sądu tych czynności, do których on jest wobec nich zobowiązany64. Stosunek procesowy w tym ujęciu jest trójstronny, zachodzi między powodem i pozwanym, powodem a sądem oraz między pozwanym a sądem; zo- 61 Szersze omówienie zagadnienia celu i funkcji postępowania cywilnego zawiera opracowanie S. Cieślaka, Formalizm..., s. 43–61. 62 A. Szpunar, Nadużycie prawa podmiotowego, Kraków 1947, s. 5 i nast., s. 23, s. 101 – przypis 2, gdzie autor przedstawił tę metodę badawczą i powołując się na poglądy R. Iheringa, wskazał: „Tam, gdzie cel jest niedozwolony, tam i środki, prowadzące do tego celu są niedozwolone. (...). Wielka zasługa Iheringa polega na wykazaniu, że instytucje prawne nie istnieją, jako cel sam w sobie lub dla zabawy prawników, lecz powstały z potrzeb praktycznych i służą rozsądnym celom”. 63 W nauce polskiej teorię stosunku procesowego szczególnie wnikliwie rozważył Z. Resich w powoływanej monografii: Istota..., passim. 64 Tamże, s. 7, 8, 39, 40. 32 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego... staje zawiązany, gdy zajdą przesłanki procesowe; jego treścią zaś są prawa i obowiązki stron oraz sędziego65. Teoria stosunku procesowego była w nauce procesu cywilnego przedmiotem licznych analiz. Powszech- nie uznaje się jej trafność (choć istnieje kilka jej odmian, jak i nieliczne teorie ją odrzucające)66 i uważa się ją za model najlepiej nadający się do analizy złożonych zagadnień prawnoprocesowych67. Teoria stosunku procesowego i istota procesu cywilnego wskazują więc, że jego rozwój, w miarę przechodzenia do kolejnych stadiów, jest skutkiem dokonywa- nia przez strony czynności procesowych. 1.2.5. Czynności procesowe 1.2.5.1. Pojęcie czynności procesowej Czynności procesowe nie są niczym innym jak elementami postę- powania cywilnego68. Można rzec, że są dla procesu paliwem, bez któ- rego nie może on wystartować i się toczyć. Czynność procesowa określana jest jako formalna czynność podmiotu procesowego, która, według prawa procesowego, może wywołać powstanie, zmianę lub ustanie stosunku prawnoprocesowego69. Wskazuje się także, że czynno- ściami procesowymi są uświadomione i celowe zachowania się podmio- tów postępowania cywilnego, podejmowane na podstawie przewidzia- nych przez obowiązującą ustawę procesową uprawnień lub w wypełnie- niu obowiązków procesowych, w formie procesowej i dla wywołania określonych skutków prawnych również przez ustawę unormowanych70. 65 Tamże. 66 Zainteresowanych bliżej tym zagadnieniem należy odesłać do monografii Z. Re- sicha, gdyż ramy rozprawy nie pozwalają na dokładną analizę tego zagadnienia. Warto także sięgnąć do pracy Z. Świebody, Czynności procesowe w sądowym postępowaniu cy- wilnym, Warszawa 1990, s. 18–23. 67 Szczególnie polska procedura cywilna budowana była na teorii stosunku proce- sowego – tak Z. Resich, Istota..., s. 45, 46, 58; F.K. Fierich, Projekty polskiej procedury cywilnej w oświetleniu nauki o stosunku procesowym, Warszawa 1924 i H. Trammer, Następcza..., s. 20. 68 S. Cieślak, Formalizm..., s. 12. 69 J. Lapierre, Z. Resich (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie...(2007), s. 283. Zob. także Z. Świeboda, Czynności..., s. 25. 70 J. Mokry, Czynności..., s. 55. 33 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe Dlatego dla swej skuteczności prawnej muszą być podejmowane zgodnie z wymaganiami co do formy, miejsca i czasu ich dokonania. Czynności procesowej może dokonać sąd, strona lub inny uczestnik postępowania. Czynności procesowe sądu mają charakter władczy, wiążą się bowiem z wykonywaniem przez sąd funkcji państwowych71. Sąd ma zatem obowiązek dokonywania odpowiednich czynności pro- cesowych wtedy, gdy spełnione są ich wymagania prawne, co może być egzekwowane za pomocą odpowiednich środków prawnych. Czynności procesowe stron mają charakter dyspozytywny (strona nie ma prawnego obowiązku ich dokonania) i mogą być skuteczne tylko po spełnieniu wszystkich wymagań prawnych co do formy, przedmiotu, treści i czasu. Nie wywołują jednak skutków prawnych samodzielnie i bezpośrednio; ich skuteczność zależy od przebiegu postępowania jako całości. Kreują one jedynie potrzebę dokonania dalszych czynności, stanowiąc razem łańcuch logicznie powiązanych ze sobą (przyczynami i skutkami) ogniw, których zakończeniem jest orzeczenie kończące postępowanie. Łącząc się z następstwami innych czynności, skutki danej czynności pozostają jakby w zawieszeniu aż do wydania orzeczenia przez organ sądowy72. Z mocy przepisów szczególnych czynności procesowe stron mogą wy- woływać niekiedy skutki prawnomaterialne, ale nie jest to niezbędne dla ich prawnoprocesowego istnienia. Także wówczas podlegają one ocenie według przepisów prawa procesowego, które decydują zarówno o ich wymaganiach i skuteczności prawnej, jak i ewentualnej możliwości następczego pozbawienia ich tej skuteczności73. Szczególnego znaczenia 71 J. Lapierre, Z. Resich (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie..., Warszawa 2007, s. 284, wyróżnili następujące rodzaje czynności procesowych sądu: kierujące postępowaniem, zmierzające do zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy, kontrolujące akty dyspozycyjne stron i kończące postępo- wanie w danej sprawie, takie jak wyroki, postanowienia o odrzuceniu pozwu albo umo- rzeniu postępowania. Podział czynności procesowych sądu omówił też P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczna wyroku cywilnego, Warszawa 2009, s. 55–62. 72 J. Mokry, Odwołalność czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1973, s. 57. 73 J. Mokry, Czynności..., s. 64 i nast., s. 69 i nast. Autor ten ponadto wskazuje, że niekiedy prawo procesowe może czynnościom materialnoprawnym „użyczać” swojej formy, np. w wypadku dokonywania – przy okazji wytoczenia powództwa – jednostron- nych czynności prawnych, realizujących tzw. uprawnienia kształtujące. Usługa taka jednak ma charakter okazjonalny, a nie konieczny, i nie rzutuje na naturę ani czynności proce- sowych, ani materialnoprawnych. Szczegółowe wyjaśnienie wszystkich różnic między 34 1.2. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego... nabiera przy czynnościach procesowych cel procesu, gdyż każda czyn- ność strony służy z reguły dwóm celom: celowi dalszemu, nadrzędnemu, którym jest właśnie cel procesu, oraz celowi bliższemu, podrzędnemu, którego osiągnięcie jest zamierzonym środkiem do tamtego celu. W rezultacie skutki bliższe czynności mają się do skutku zasadniczego jak środek do celu74. Niespełnienie przez podmioty postępowania cywilnego wszystkich wymagań prawnych danej czynności prowadzi do zastosowania przez organ postępowania przewidzianej prawem sankcji procesowej, okreś- lanej jako rygor procesowy75. Doniosłość rygorów procesowych polega na funkcji, jaką pełnią w ramach postępowania cywilnego. Funkcją tą jest wpływ poszczególnych rodzajów sankcji procesowych na sposób działania podmiotów postępowania cywilnego. Możliwość zastosowania sankcji procesowej skłania bowiem te podmioty do podejmowania czynności postępowania cywilnego zgodnie z wymaganiami co do for- my, miejsca i czasu ich dokonania. W efekcie rygory procesowe zwiększają sprawność postępowania i przewidywalność zachowań jego podmiotów76. Gdyby bowiem na podstawie wadliwych czynności doszło – na skutek nieujawnienia albo przeoczenia braku – do rozpoznania i rozstrzygnięcia istoty sprawy, nastąpi dalszy skutek wadliwości w po- staci wadliwości podjętych na ich podstawie czynności sądowych, a w rezultacie wywołania najostrzejszej sankcji w stosunku do wyniku postępowania, jaką jest nieważność77. czynnościami procesowymi i materialnoprawnymi znacznie przekracza ramy niniejszego opracowania – zob. J. Mokry, Czynności..., s. 65–69. 74 J. Mokry, Odwołalność..., s. 58. Znaczenie i pojęcie celu czynności procesowej omówił Z. Świeboda, Czynności..., s. 5, 8–12, 50. 75 S. Cieślak, Formalizm..., s. 323 i 327; autor wyróżnił następujące rygory procesowe, stosowane jako sankcje przewidziane w prawie procesowym w wypadku niezachowania szczególnych wymagań prawnych dotyczących czynności postępowania cywilnego (czynności procesowych): bezwzględna bezskuteczność, względna bezskuteczność, zmodyfikowana skuteczność, względna skuteczność i brak negatywnych konsekwencji procesowych. Natomiast J. Mokry, Odwołalność..., s. 109, za następstwo wadliwej czyn- ności procesowej uznał jedynie jej bezskuteczność, wyróżniając cztery jej rodzaje: bezsku- teczność czynności nieistniejących, bezskuteczność czynności nieważnych, bezskuteczność czynności bezskutecznych bezwzględnie, ale nie powodujących nieważności i bezskutecz- ność czynności bezskutecznych względnie. 76 S. Cieślak, Formalizm...„ s. 333. 77 J. Mokry, Odwołalność..., s. 106. Zob. także Z. Świeboda, Czynności..., s. 42. 35 Rozdział 1. Prawo procesowe a prawo podmiotowe 1.2.5.2. Treść czynności procesowej 1.2.5.2.1. Pojęcie treści czynności procesowej Istotnym wymaganiem prawnym każdej czynności procesowej jest jej treść, w ramach której wyróżnia się oświadczenia woli i oświadczenia wiedzy78. Oświadczenia woli zmierzają do wywołania określonych skutków prawnoprocesowych, stanowią więc środek wyrażania żądań i wnios- ków. Mają one oczywiście inne znaczenie niż oświadczenia woli w prawie materialnym, gdyż pożądany skutek uzależniony jest zawsze od tego, czy sąd wykorzysta takie oświadczenie, przyjmując je za pod- stawę własnej czynności (wobec czego mogą być skuteczne lub bezsku- teczne)79. Jednak najistotniejsze jest to, że treść wniosków bywa prze- ważnie z góry oznaczona przez konkretne przepisy i zwykle wyczerpuje ich osnowę oraz uzasadnienie80 (tzw. sens konwencjonalny81), gdyż czynności procesowe są dokładnie zreglamentowane i brane pod uwagę tylko wówczas, jeżeli odpowiadają wymaganiom procesowym82. Wszystkie zatem wnioski i dyspozycje zawierają skonkretyzowaną wolę stron; i to zarówno wtedy, gdy przybierają postać samoistnych czynności procesowych (np. pozew, apelacja, uznanie powództwa), jak i wówczas, gdy mają charakter akcesoryjny, tzn. stanowią integralną 78 J. Mokry, Odwołalność..., s. 116. 79 Tamże. J. Mokry oświadczenia woli dzieli na: 1) wnioski zawierające żądania dotyczące przedmiotu rozpoznania i treści rozstrzygnięcia sądu albo jej naprawy (żądania te wskazują na treść i rodzaj pożądanego orzeczenia co do istoty sprawy); 2) wnioski odnoszące się do przebiegu postępowania głównego, jego przygotowania i toku (np. art. 217 § 1 k.p.c.); 3) wnioski zawierające zaskarżenie rozstrzygnięć sądu I instancji; 4) dyspozycje (czyli np. ugoda, zrzeczenie się roszczenia). 80 J. Mokry, Czynności..., s. 91 oraz tenże, Odwołalność..., s. 116. 81 S. Cieślak, Formalizm..., s. 25 i nast., wyjaśniał, że czynnościami konwencjonal- nymi są czynności kulturowe mające charakter racjonalny, które są nastawione na czyjąś interpretację. Jeżeli ich dokonanie wywołuje skutki prawne, możemy mówić o czynno- ściach konwencjonalnych doniosłych prawnie. W wypadku czynności postępowania cywilnego w zdecydowanej większo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: