Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00281 006009 13111469 na godz. na dobę w sumie
Nadużycie prawa w prawie administracyjnym - ebook/pdf
Nadużycie prawa w prawie administracyjnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 820
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8363-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W polskiej literaturze brakuje kompleksowego opracowania zagadnienia nadużycia prawa w prawie administracyjnym w szerokiej i wieloaspektowej perspektywie. Efektem tego stanu nauki jest dość chaotyczne i przypadkowe wykorzystywanie tej konstrukcji w praktyce stosowania prawa administracyjnego. Ewidentny jest brak odpowiedniej porządkującej bazy teoretycznej.

Prezentowana monografia ma na celu wypełnienie tej luki. Opiera się na trzech filarach badawczych. Pierwszym jest próba stworzenia „podbudowy pojęciowej”, w postaci spójnej koncepcji wyjaśniającej istotę konstrukcji nadużycia prawa w prawie administracyjnym. Drugim elementem badań jest analiza zastosowania konstrukcji nadużycia prawa w prawie administracyjnym pod kątem podstaw prawnych, zakresu zastosowania, uwarunkowań aksjologicznych oraz skutków prawnych. Zwieńczeniem monografii jest trzeci filar – ustalenie jaką „wartość dodaną” przynosi konstrukcja nadużycia prawa w prawie administracyjnym: czy jest to tylko przedmiot interesujących dociekań naukowych, bez przełożenia praktycznego, czy może ozdobnik retoryczny stosowany w dyskursie prawnym, czy jest to rzeczywiście funkcjonujący instrument prawny, pomagający rozstrzygać realne problemy pojawiające się w praktyce stosowania prawa administracyjnego?

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz nadużycia prawa jako zasada ogólna porządku prawnego Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii prawa § 1. Rys historyczno-filozoficzny I. Uwagi wprowadzające Konstrukcja nadużycia prawa jest wypadkową dwóch zasadniczych idei w historycznym rozwoju prawa jako zjawiska społecznego. Po pierwsze, chodzi o poszukiwanie najbardziej fundamentalnych wartości w prawie, jakimi są sprawiedliwość i słuszność. Niezależnie od wyznawanej fi- lozofii prawa, skłaniającej się bardziej ku pozycjom pozytywistycznym czy na- turalno-prawnym, nikt nie może zaprzeczyć, że immanentną cechą i zarazem pewną wadą przepisów prawa jest ich „sztywność” wynikająca z generalnego i abstrakcyjnego charakteru. Życie społeczne było, jest i będzie zawsze znacz- nie bogatsze niż przewiduje to prawodawca, a prognozy tego ostatniego co do rozwoju stosunków społecznych nigdy nie będą w pełni trafione. Sztywna, bo abstrakcyjna norma wynikająca z przepisu prawa, nie jest w stanie uwzględnić wyjątkowych, nietypowych sytuacji społecznych. W takich przypadkach reali- zacja idei słuszności i sprawiedliwości wymaga korekty wskazań wynikających z normy postępowania wywiedzionej wyłącznie z tekstu prawnego. Konieczność korekty wynika też z faktu, że dynamika życia społecznego będzie zawsze większa niż potencjalna szybkość reakcji prawodawcy. Trafne rozwiązania prawne z czasem przestają przystawać do zmienionej rzeczywi- stości społecznej. Zanim dojdzie do interwencji prawodawcy, konieczne jest nadanie im takiej treści, aby odpowiadały nowym wymogom społeczno-go- spodarczym. Korektę zapewnia to, co charakterystyczne dla wszystkich klauzul gene- ralnych – „otwieranie” porządku prawnego na pozaprawne kryteria ocen za- chowań podmiotów prawa, celem uelastycznienia porządku normatywnego i nadania lepszej dynamiki procesom stosowania prawa. 3 Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz... Po drugie, w klauzuli nadużycia prawa ujawnia się pewna intuicja spo- łeczno-prawna, oczywiście zmienna w czasie i przestrzeni, ale obecna już od czasów rzymskich1. Intuicja ta każe stawiać pewne bariery wolności jednostki, ograniczać swobodę korzystania z praw, jeżeli chcemy zapewnić możliwość realizacji wolności także przez inne jednostki, zorganizować życie społeczne tak, aby umożliwić pokojowe koegzystowanie jednostek. Wszak, jak ujął to Immanuel Kant, prawo jest ogółem warunków, pod którymi wolność (dosł. sa- mowola, Willkür) jednej osoby może zostać pogodzona z wolnością (Willkür) drugiej, zgodnie z ogólnym prawem wolności2. Niewątpliwie taką barierą jest konstrukcja nadużycia prawa. Dochodzimy tu do pewnego paradoksu, który wyraża się w tym, że „zakazując nadużywania prawa podmiotowego, system normatywny deklaruje swą dezaprobatę wzglę- dem działań, na które skądinąd pozwala”3. Uprzedzając nieco tok rozważań trzeba w tym miejscu zasygnalizować, że paradoks ten próbuje rozwiązać jedna z teorii nadużycia prawa (tzw. teoria wewnętrzna). Płynie z niej konkluzja, że prawo nie pozwala jednak na pewne sposoby korzystania z prawa, a zatem paradoks pozostaje w tym ujęciu tylko w wersji językowej (mam prawo, ale ponieważ go nadużywam, nie mogę z niego w taki sposób korzystać). Problem nadużycia nie dotyczy więc samej, ujętej abstrakcyjnie, normy prawnej, z któ- rej wywodzi się prawo podmiotowe, ile jej zastosowania w konkretnym przy- padku. Innymi słowy, nie chodzi o granice normatywne (zakres) uprawnienia, ile o dopuszczalność sposobu korzystania z tego uprawnienia w określonych okolicznościach, czy z określoną intencją4. 1 Por. F. Longchamps de Berier, Nadużycie prawa – u początków problemu, w: H. Izdebski, A. Stępkowski (red.), Nadużycie prawa, Warszawa 2003, s. 48; zob. też dalej, § 1 pkt III.2. 2 „Das Recht ist also der Inbegriff der Bedingungen, unter denen die Willkür des einen mit der Willkür des andern nach einem allgemeinen nach einem allgemeinen Gesetze der Freiheit zusammen vereinigt werden kann” I. Kant, Die Metaphysik der Sitten, in: Kants Werke. Akade- mie-Textausgabe, Band VI, Berlin 1968, s. 230. 3 A. Stępkowski, Nadużycie prawa, s. 49. Autor powołuje trafną i zwięzłą tezę francuskiego teoretyka prawa F. Terré: „la loi ne peut défendre ce quelle permet” [prawo nie może zabraniać tego, na co pozwala] (Introduction generale au droit, Paris 1996, s. 379). Podobnie F. Longchaps de Bérier, Nadużycie prawa w świetle, s. 7. 4 Tak trafnie F. Longchaps de Bérier, Nadużycie prawa w świetle, s. 8 i 280. 4 Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii... II. Filozoficzne korzenie koncepcji nadużycia prawa 1. Uwagi wprowadzające Jak wspomniałem wyżej, historyczno-filozoficznych źródeł koncepcji nad- użycia prawa można upatrywać w poszukiwaniu idei słuszności w prawie. Mie- ści się ona w kręgu poszukiwań metod reakcji na negatywne konsekwencje formalizmu, „usztywniającego” porządek prawny. W konstrukcji nadużycia prawa chodzi właśnie o korektę prawa, które w danym przypadku pozwala na korzystanie z uprawnień w sposób prowadzący do niesprawiedliwości. Interesuje mnie ten aspekt rozważań o słuszności, który odnosi się do niej jako do instrumentu korygującego prawo. Nie rozważam relacji między kon- cepcjami słuszności w prawie a prawem natury – jest to bowiem inne spojrze- nie, z innej perspektywy – słuszności generalnej; mnie interesuje słuszność in- dywidualna. 2. Filozofia grecka Filozoficznych korzeni idei słuszności w prawie upatruje się przede wszyst- kim w rozważaniach Arystotelesa nad ideą wyrażoną pojęciem epikeia, tłuma- czonej jako słuszność, sprawiedliwość lub prawość. Choć to Arystoteles nadał swym rozważaniom kształt spójnej teorii, pro- blem relacji między prawem i sprawiedliwością jest wyraźnie dostrzegalny również w rozważaniach Platona5. Już nauczyciel Arystotelesa zauważał pro- blem niedoskonałości prawa wynikającej z jego ogólności. Daje temu wyraz w następującym fragmencie „Polityka”: „[...] prawo w żaden sposób nie może objąć jasno i dokładnie tego, co jest najlepsze i najsprawiedliwsze równocze- śnie dla wszystkich, i dlatego nie może nakazywać tego, co najlepsze. Bo ludzie są jedni do drugich niepodobni i niepodobne do siebie są ich czyny, i w spra- wach ludzkich, żeby tak powiedzieć, nic nigdy nie stoi spokojnie, dlatego żadna prosta ustawa w żadnej sprawie nie może pozwolić żadnej umiejętności usta- nawiać czegokolwiek we wszystkich wypadkach i na zawsze. [...] prawodawca, który stoi na czele i prowadzi trzody w zakresie tego, co sprawiedliwe i w spra- 5 Jak wskazuje H. Piętka, pojęcie słuszności można odnaleźć już w filozofii przedsokratycznej, m.in. u Demokryta, a nawet filozofów wcześniejszych. Wzmianki te miały jednak luźny charakter, a pierwsze naukowe opracowania koncepcji słuszności pojawiają się dopiero w okresie filozofii klasycznej (Słuszność w teorii i praktyce, Warszawa 1929, s. 47–48). 5 Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz... wach umów wzajemnych, nigdy nie potrafi każdemu z osobna oddać tego, co mu się należy, kiedy wydaje polecenie dla wszystkich naraz”6. Z rozbudowanej teorii słuszności w ujęciu Arystotelesa z punktu widze- nia analizowanej problematyki nadużycia prawa najistotniejsze jest dostrzeże- nie ontologicznej przypadłości prawa, jaką jest jego „sztywność” oraz tego, że prawość (słuszność) jest instrumentem niezbędnej korektury sprawiedliwości stanowionej. Oddaje to następujący fragment z „Etyki nikomachejskiej”: „(...) prawość, choć jest czymś lepszym od pewnego rodzaju sprawiedliwości, sama jest czymś sprawiedliwym i jest czymś lepszym od sprawiedliwości nie dla- tego, że się od niej różni rodzajem. A więc sprawiedliwość i prawość są tym samym i choć obie są szlachetne, to jednak prawość stoi wyżej. Wątpliwość zaś rodzi się stąd, że to, co prawe, jest wprawdzie sprawiedliwe, jednakże nie w znaczeniu sprawiedliwości stanowionej, lecz jest korekturą sprawiedliwo- ści stanowionej. Pochodzi to stąd, że wszelkie prawo jest ogólne, o niektórych zaś rzeczach nie można wydać trafnego sądu w sposób ogólny. Gdzie więc na- leży wydawać o czymś orzeczenia ogólne, ale nie można tego czynić w sposób trafny, tam ustawa dotyczy większości wypadków, zdając sobie sprawę z błęd- ności takiego postępowania. Niemniej jednak postępuje trafnie: błąd bowiem nie tkwi tu ani w ustawie, ani w ustawodawcy, lecz w naturze rzeczy, bo taki jest właśnie materiał, którym operują wszelkie poczynania praktyczne. Jeśli więc ustawa orzeka o czymś ogólnie, a zdarzy się wypadek, który nie podpada pod to orzeczenie, to słuszną jest rzeczą by tam, gdzie ustawodawca coś opuścił i przez sformułowanie ogólne popełnił błąd, uzupełnić ten brak, orzekając tak, jakby ustawodawca sam orzekł, gdyby był przy tym obecny, i jakby sam posta- nowił był, gdyby był z góry znał dany wypadek. Dlatego prawość jest sprawie- dliwością, a nawet czymś lepszym od pewnego rodzaju sprawiedliwości, choć nie od sprawiedliwości samej w sobie, lecz od błędu wynikającego z ogólnego sformułowania. I to właśnie jest istotą prawości, że jest korekturą prawa, tam gdzie ono niedomaga na skutek ogólnego sformułowania”7. Obydwaj wielcy klasycy filozofii upatrują źródła problemu w tym samym – w ogólności prawa, które sprawia, że nie jest ono w stanie uwzględniać bogac- twa przypadków życiowych, jednakże sposób rozwiązania problemu jest, jak się wydaje inny – w ujęciu platońskim słuszność jest rozważana jako odstęp- 6 Platon, Polityk, 294A-B, 294E-295, w: Platon, Sofista. Polityk, tłum. W. Witwicki, Kęty 2002, 7 Etyka Nikomachejska V, 10, 1137b, w: Arystoteles, Etyka nikomachejska, tłum. D. Gromska, Warszawa 2007, s. 189. s. 122. 6 Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii... stwo od prawa, natomiast Arystoteles nie podważa sensu i racjonalności prawa pisanego. Słuszność jest więc w tym ujęciu instrumentem korygującym prawo tam, „gdzie ono nie domaga na skutek ogólnego sformułowania”8. Jak zauważa Tadeusz Banaszczyk, w ujęciu Stagiryty, „prawdziwa sprawiedliwość niekiedy odchyla się od sprawiedliwości pisanej, ale nie od bezwzględnej, lecz jedynie od tej, która zawodzi ze względu na swą przesadną ścisłość. W takich wypadkach należy odwołać się do słuszności, która koryguje i prostuje niesprawiedliwość ciasnej sprawiedliwości”9. Mechanizm słusznościowej korektury ścisłego prawa nie jest pozbawiony wad, z uwagi na pewien relatywizm ocen stanowiących fundament słuszności. Źródłem tego relatywizmu jest fakt, że słuszność jest swego rodzaju wewnętrz- nym głosem każdego człowieka, który pozwala mu wytworzyć własny ideał stosunków społecznych, niezależny od panujących idei prawnych. W konse- kwencji poglądy na słuszność będą różne u każdego człowieka, kształtują je bowiem nie tylko cechy i przeżycia wewnętrzne (psychiczne), ale i panujące poglądy moralne i systemy prawa, a także tradycja historyczno-kulturowa10. 3. Filozofia rzymska Pragmatyzm rzymskiego myślenia nadał greckim teoriom słuszności rys zdecydowanie bardziej praktyczny11. Prawnicy rzymscy nie widzieli potrzeby badania teoretycznych podstaw idei słuszności. Przejawy funkcjonowania słuszności w szeroko pojętym „życiu prawnym” były im znane z codziennej obserwacji praktyki. Uznawali więc słuszność za coś oczywistego, nie wymagającego dowodu celowości swego istnienia12. Rzymska paremia, summum ius summa iniuria, była w istocie przy- 8 Podobnie: T. Banaszczyk, Pojęcie sprawiedliwości u Arystotelesa, Studia Filozoficzne 1973, Nr 1(83), s. 166: „Platon głosząc oceny nie liczył się z ustrojem, zaś Arystoteles aprobuje ustrój (w którym przypadło mu żyć) z przyjętymi ocenami i etykę swoją dostosowuje do założeń i wy- mogów ustroju (...)”. 9 T. Banaszczyk, Pojęcie sprawiedliwości, s. 165. Nawiązując do Arystotelesa i św. Tomasza Ch. Perelmann pisze: „Prawość sędziego łagodzi niedoskonałe prawa obowiązujące w wypadkach zwykłych, ale nie w wypadkach nietypowych” (O sprawiedliwości, Warszawa 1959, s. 120). 10 T. Banaszczyk, Pojęcie sprawiedliwości, s. 165. 11 H. Piętka zauważa, że „praktyczny sposób myślenia, właściwy umysłowości rzymskiej, nie sprzyjał rozwojowi oryginalnych koncepcji teoretycznych; taki stan rzeczy zmusił Rzymian do oparcia się o teoretyczne podłoże nauki greckiej, jednak pojęcia, zapożyczone od Greków, nie stały się dla nauki rzymskiej przedmiotem oderwanych dociekań filozoficznych, lecz zawsze znajdowały się w bardzo ścisłym związku z praktycznymi celami naukowego myślenia, zawsze przeto musiały być zgodne z wymogami praktycznego życia” (Słuszność, s. 53). 12 Tamże, s. 64. 7 Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz... słowiem, zachowanym dla potomności dzięki powołaniu przez Cycerona13. Świadczy to o nader „życiowym” podejściu do słuszności. Słuszność ma być dyrektywą codziennego życia społecznego i prawnego, nie ma potrzeby pro- wadzenia na jej temat suchych wywodów teoretycznych. Zbędne jest potwier- dzanie czegoś oczywistego, odczuwanego praktycznie intuicyjnie. Greckie koncepcje słuszności zostały wykorzystane w procesie rozwoju prawa rzymskiego, wymuszonym nader konserwatywnym charakterem tego prawa. Prawo rzymskie stworzone zostało na etapie względnie prymitywnego stopnia kultury i gospodarki. Rozwój państwa, jego kultury i gospodarki wy- muszał ewolucję prawa, dokonywaną obok, czy niemal wbrew sztywnemu prawu pozytywnemu. Elementem tej ewolucji był autonomiczny czynnik nor- matywny w postaci ingerencji pretora, a także wpływu opinii prawnej. Oby- dwa te czynniki wykorzystywały element słuszności jako korektury sztywnego prawa pozytywnego. W ten sposób zakorzeniły się w prawie rzymskim wpływy słuszności, która z czasem stała się „ius aequum”, a więc uznaną została za źró- dło prawa pozytywnego14. Słuszność w ujęciu rzymskiej „filozofii” prawa służyła trzem podstawo- wym funkcjom: po pierwsze stanowiła miarę krytycznej oceny prawa pozytyw- nego, a więc czynnik jego rozwoju. Po drugie, stanowiła podstawę wykładni prawa. Po trzecie wreszcie, pojawiała się jako norma uzupełniająca prawo po- zytywne15. Z uwagi na pragmatyczne podejście, prawników rzymskich nie intereso- wało tworzenie spójnych koncepcji teoretyczno-prawnych, swoje uwagi teo- retycznoprawne umieszczali dość swobodnie w różnych fragmentach swych dzieł poświęconych dogmatyce prawa. Wyjątkiem jest w tym względzie Cyce- ron, który podjął zdecydowanie bardziej usystematyzowane rozważania nad słusznością w aspekcie filozoficzno- czy teoretycznoprawnym. Najbardziej charakterystycznym i znanym rysem poglądów Cycerona na słuszność w prawie jest przytoczone przez niego rzymskie przysłowie summum ius summa iniuria. Przysłowie, które z czasem stało się paremią prawną, wyrażało ideę prawa, które może być niedoskonałe i niesłuszne, za- chowując mimo to nazwę prawa. Cyceron nie podważał supremacji prawa 13 Tamże, s. 68. 14 Tamże, s. 53–54. Podobnie A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998, s. 110. 15 Tamże, s. 64. 8 Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii... pozytywnego, widział jednak potrzebę korygowania konsekwencji płynących z nazbyt rygorystycznego kierowania się literą prawa16. W ujęciu rzymskim słuszność mieści się zatem w prawie. Jak zauważa ks. Remigiusz Sobański, „Splot greckiej epiekieia i rzymskiej aequitas spowo- dował, że słuszność stała się narzędziem już nie modyfikacji prawa, lecz jego łagodnej interpretacji. [...] Nie przeczono nadrzędności słuszności, ale zakła- dano, że słuszność mieści się w prawie: prawo jest wcieleniem słuszności, „aequitas constituta” napisze Cyceron, którą za pomocą interpretacji należy ukazać”17. 4. Recepcja idei słuszności w filozofii średniowiecznej i nowożytnej W swej bogatej analizie filozoficznego ujęcia słuszności Henryk Piętka pre- zentuje przegląd poglądów filozofów średniowiecznych i nowożytnych na ten temat. Streszczanie tej prezentacji nie wnosiłoby żadnej wartości do niniejszej pracy. Ograniczę się więc jedynie do dwóch kluczowych przykładów. Recepcja arystotelesowskiej idei słusznościowej korektury prawa stanowio- nego widoczna jest w poglądach Świętego Tomasza. Akwinata potępia bezkry- tyczne uleganie prawu pozytywnemu („niewolniczą” uległość w stosunku do litery prawa). Za rzecz dobrą i godną polecenia uważa zastosowanie słuszności, polegającej na uwzględnieniu postulatów sprawiedliwości i dobra (korzyści) powszechnego. Słuszność nie podważa prawa pozytywnego (sprawiedliwości legalnej), jest raczej jej uzupełnieniem. Nie należy wydawać wyroku zgodnie z literą prawa, kiedy prawo okazuje się niewystarczające, ale trzeba szukać po- mocy w prawości, pozostając w zgodzie z intencją ustawodawcy. Nie można na to pozwolić, by wskutek nazbyt dosłownej interpretacji, która prowadzi do surowości, przepisy, mądrze ustanowione i mające służyć ludziom obracały się na ich szkodę18. Z punktu widzenia analizowanych w niniejszej pracy problemów cenną podbudową filozoficzną mogą być również poglądy Hugo Grocjusza. Ewi- dentny jest w nich wpływ koncepcji arystotelesowskich: sztywności i szablo- nowości jako immanentnej cechy porządku prawnego oraz konieczności jego korekty. Fundamentem koncepcji Grocjusza jest oczywiście idea prawa natury: cele, do których osiągnięcia człowiek został przez naturę powołany, mogą być urzeczywistnione jedynie przy pomocy norm, trzymających na wodzy swawolę 16 Tamże, s. 66–69. 17 R. Sobański, Słuszność w prawie, PiP 2001, z. 8, s. 5. 18 H. Piętka, Słuszność, s. 79 i 82; Ch. Perelmann, O sprawiedliwości, s. 120–121. 9 Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz... jednostek. Te normy są rozwinięciem pewnych naczelnych założeń prawa na- tury, a właściwie naczelnych praw samej natury. Normy prawa, nawet najdo- skonalszego, charakteryzuje jednak skończoność, ograniczoność, generalność i szablonowość wzorów postępowania. Właściwości te pozostają w sprzecz- ności z cechami życia ludzkiego, charakteryzującego się nieograniczonym bo- gactwem różnorodnych zdarzeń. Powstaje więc rozdźwięk między dość sztyw- nym szablonem norm a indywidualizmem i zróżnicowaniem czynów ludzkich. Niedoskonałość norm jest ich immanentną cechą, wynika z niedoskonałości i zmienności materii, która na skutek swej różnorodności i mnogości nigdy nie da się ująć w szablonowe wzory. Zatem najdoskonalsze nawet normy (prawa natury, a nawet prawa Bożego) wymagają korekty, uzupełnienia swej ogólni- kowości, przez decyzje słusznościowe, uwzględniające zróżnicowanie postęp- ków ludzkich. Źródłem tych decyzji są naczelne założenia i zasady prawa na- tury. Pozostaje tu jednak pewien element subiektywizmu – badanie zasad na- tury opiera się na intuicyjnym badaniu idei wrodzonych, będących źródłem obiektywnej mądrości. Podobnie jak poprzednicy, Grocjusz nie podważa po- rządku prawa stanowionego – istota słuszności znajduje się w rozumie i woli ustawodawcy. Ustawodawca bierze treść ustawy z naczelnych zasad (prawa) natury, mają one dać słuszne uzupełnienie tej ustawy19. 5. Podważenie wartości prawa „słusznościowego” u Immanuela Kanta Filozofia Kanta rozrywa widoczny we wcześniej przytoczonych poglądach związek słuszności i prawa. Słuszność jest w jego ujęciu prawem pozbawionym przymusu. Jego poglądy w tym zakresie opierają się na wyodrębnieniu prawa w znaczeniu węższym, ścisłym, dla którego charakterystyczny jest przymus, oraz prawa w znaczeniu szerszym, które tej cechy jest pozbawione. W dalszej kolejności w ramach tego rodzaju wyodrębnia prawo bez przymusu i przymus bez prawa. To pierwsze jest słusznością, ale w jego ujęciu słuszność opiera się nie na obowiązku etycznym, lecz na prawie tego, kto czegoś żąda od drugiego. Brak jednak temu prawu przymusu, co powoduje, że nie może on dochodzić swych roszczeń przed sądem. Istota sądu opiera się na tym, że służy on re- alizacji przymusu, co w zasadzie wyklucza opieranie się na słuszności. Jak za- uważa Henryk Piętka, „wprawdzie Kant rozumie, że bezwzględnie stosowane prawo powoduje największe bezprawie, jednak twierdzi on, że tego zła nie da 19 Por. H. Piętka, Słuszność, s. 110–113. 10 Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii... się uniknąć, ponieważ jedynym trybunałem słusznościowym jest trybunał su- mienia”20. Wyjaśnieniem takiego spojrzenia na prawo jako instrument godzenia sfer wolności jednostek może być sposób postrzegania relacji moralności i prawa. W ujęciu Kanta obowiązek przestrzegania prawa jest obowiązkiem moralnym. Istota różnicy pomiędzy postępowaniem moralnym i legalnym tkwi w tym, co determinuje wolę, co jest pobudką do działania. W przypadku moralności tą determinantą jest samo prawo, szacunek dla normy, w przypadku legalności o podporządkowaniu się normie decydują inne skłonności – stąd rozróżnienie na działanie z obowiązku (moralność) i zgodnie z obowiązkiem (legalność)21. W kontekście problematyki nadużycia prawa można podsumować stanowi- sko Kanta w ten sposób, że nie trzeba odwoływać się w ogóle do moralności przy stosowaniu prawa – nie są potrzebne mechanizmy korygujące, to prawi- dłowo skonstruowane prawo pozytywne zapewnia odpowiednie rozdzielenie sfer wolności poszczególnych jednostek. W filozofii Kanta pojawiają się też inne rozważania wartościowe dla pro- wadzonych dalej analiz już stricte dogmatyczno-prawnych. U podstaw kon- strukcji nadużycia prawa leży konflikt sfer wolności co najmniej dwóch jedno- stek. Problem ten legł u podstaw swoistej, przytaczanej wyżej definicji prawa w ujęciu Kanta. Potwierdza to formuła „powszechnej zasady prawa”, będącej bezpośrednim zastosowaniem imperatywu kategorycznego w stosunkach ze- wnętrznych, w sferze życia społecznego: „(...) działaj zewnętrznie tak, ażeby swobodny użytek twojej woli (Willkür) mógł współistnieć z wolnością każdego w zgodności z prawem powszechnym”22. Z definicji tej płynie więc wniosek, że to prawo ma być narzędziem godzenia sprzeczności między dążeniami jed- nostek, opartymi na ich sferach wolności. Prawo pozytywne ma stwarzać takie warunki, w których wolność jednej osoby nie kłóci się z wolnością pozostałych. 20 H. Piętka, Słuszność, s. 135–136. Zob. też A. Stelmachowski, Zarys teorii, s. 112, który pisze o „degradacji prawa słusznościowego” w filozofii Kanta. 21 I. Kant, Krytyka praktycznego rozumu, tłum. J. Gałecki, Warszawa 1972, s. 119: „Istota wszelkiej moralnej wartości czynów polega na tym, aby prawo moralne bezpośrednio determino- wało wolę. Jeżeli determinacja woli następuje wprawdzie zgodnie z prawem moralnym, ale tylko za pośrednictwem uczucia jakiego bądź rodzaju, które musi się założyć, aby owo prawo stało się wystarczającym motywem determinującym wolę, a zatem jeśli owa determinacja nie następuje ze względu na prawo, to postępowanie będzie zawierać wprawdzie legalność, ale nie moralność”. Zob. też H. Piętka, Słuszność, s. 134–135, a także Z. Tobor, Teoretyczne problemy legalności, War- szawa 1998, s. 10–12, 23 i 61; M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie do filozofii prawa, Warszawa 2011, s. 38−39. 22 I. Kant, Metafizyka moralności, s. 35; por. też Z. Tobor, Teoretyczne problemy, s. 15. 11 Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz... Ma to w założeniu doprowadzić do zwiększenia się ilości ludzi kierujących się dobrą wolą i nastania wiecznego pokoju. Wynika z tego, że dozwolone jest każde zachowanie możliwe do pogodzenia z wolnością innych, a nieprzekra- czalną granicą przymusu jako elementu prawa pozytywnego jest tylko ochrona przed wkraczaniem w sferę wolności innej jednostki23. Problem rozwiązania konfliktu sfer wolności różnych jednostek sprowadza się do właściwej konstrukcji porządku prawnego. Prawo (pozytywne) ma być budowane tak, aby człowiek obdarzony dobrą wolą mógł je zawsze uznawać za wartość nadrzędną. Celem prawa jest zagwarantowanie zewnętrznej wol- ności człowieka. Do osiągnięcia tego celu wystarczy postępowanie legalne24. Innymi słowy: przestrzeganie prawa, niezależne od motywacji wewnętrznych, ma wystarczyć dla pogodzenia wolności jednostek. Zasadnicze jednak pytanie sprowadza się do tego, czy prawo stanowione jest wystarczającym mechani- zmem godzenia kolizji wolności? Niewystarczalność reguł stricti iuris w tym zakresie stała się właśnie przyczyną odesłań poza system prawny (klauzule ge- neralne), w tym do stworzenia konstrukcji nadużycia prawa. III. Koncepcja nadużycia prawa w kontekście otwierania systemu prawnego a czynniki pozasystemowe 1. Uwagi wprowadzające Przedstawione wyżej filozoficzne koncepcje korektury prawa przy pomocy słuszności stanowią w istocie element tego, co współcześni teoretycy prawa określają mianem otwierania systemu prawnego na pozasystemowe kryteria ocen zachowań ludzkich25. System prawny pojmowany jako zbiór reguł stricti iuris nie jest dość elastyczny i dynamiczny, aby zapewnić społeczną adekwat- ność prawa, czyli spełnić postulat aby system prawny pozwalał na znalezienie rozstrzygnięć aktualnych sporów między jednostkami. Chodzi jednak o otwar- cie, uzupełnienie systemu prawnego, a nie jego zastąpienie systemem poza- prawnych reguł moralnych czy innych. Wartość normatywna systemu praw- 23 Por. M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie, s. 40–41. 24 Z. Tobor, Teoretyczne problemy, s. 23, 60; M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie, s. 41. 25 L. Leszczyński, Nadużycie prawa – teoretycznoprawny kontekst aksjologii luzu decyzyjnego, w: H. Izdebski, A. Stępkowski (red.), Nadużycie prawa, Warszawa 2003, s. 27. 12 Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii... nego (zbioru norm porządkujących zachowania społeczne jednostek) pozo- staje zachowana26. Istnieją dwa kierunki tego procesu. Pierwszym jest tworzenie odrębnych organów wyposażonych w kompetencje do rozstrzygania sporów prawnych na podstawie kryteriów leżących poza systemem prawnym. W ujęciu histo- rycznym wskazuje się na rzymską instytucję pretora, wczesnofeudalne upraw- nienia królów w ramach tzw. iudicium aequitatis oraz Sąd Kanclerski, z któ- rego wykształcił się system niesformalizowanych reguł słuszności funkcjonu- jący w systemie common law do dziś. Drugim kierunkiem jest wprowadzanie przez prawodawcę do tekstów ak- tów prawnych odpowiednich zwrotów o charakterze niedookreślonym zna- czeniowo, które tworzą konstrukcje (jak nadużycie prawa), pozostawiające or- ganom stosującym prawo pewną swobodę poprzez upoważnienie do uwzględ- nienia w tym procesie kryteriów nie wyrażonych bezpośrednio w przypisach. Ta tendencja jest charakterystyczna dla kontynentalnej kultury prawnej, a pierwsze jej „systemowe” zastosowanie miało miejsce w tzw. wielkich kody- fikacjach prawa cywilnego w XIX w.27. W istocie są to też dwie drogi walki ze zjawiskiem nadużycia prawa – albo poprzez instytucje, które będą kierowały się słusznością w orzekaniu, albo poprzez klauzule generalne. 2. Rzymska aequitas i summum ius summa iniuria Problem sztywności systemu prawa, wymuszający pewną korektę, wyjście poza ten system w celu poszukiwania kryteriów słusznych rozstrzygnięć, miał w prawie rzymskim dwojakie podłoże. Z jednej strony był nim niezwykle sformalizowany, skostniały proces rzymski, oparty na określonych formułach skarg (actiones). Z drugiej strony w grę wchodziły czynniki natury podmioto- wej. Nawiązanie stosunków prawnych przez obywateli rzymskich z nie-Rzy- mianami (peregrines) zrodziło problem podstaw prawnych tych stosunków. Z uwagi na ograniczenie podmiotowe zakresu zastosowania (tylko do obywa- teli rzymskich), ius civile nie mogło stanowić podstawy rozstrzygnięcia sprawy. 26 Por. podobnie I. Kamiński, który pisze, że „Każde postępowanie zmierza do znalezienia rozwiązania słusznego, które uwzględniać przy tym będzie ratio legis istniejących postanowień prawa, okoliczności sprawy oraz wchodzące w grę interesy. Wszystko to ma zapewnić społeczną adekwatność prawa, ale i jego wewnętrzną tożsamość jako wyodrębnionego i uporządkowanego systemu normatywnego” (Słuszność i prawo. Szkic prawnoporównawczy, Kraków 2003, s. 58). 27 Por. L. Leszczyński, Nadużycie prawa, s. 27–28. Podobnie I. Kamiński, Słuszność, s. 30. Zob. też A. Stępkowski, Nadużycie prawa, s. 51–52. 13 Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz... Zaistniała więc konieczność stworzenia odrębnego organu i odrębnych reguł rozstrzygania sporów. Doprowadziło to do powstania odrębnych organów orzeczniczych (jurys- dykcja pretorów, pretor peregrynów), a w dalszej kolejności, w toku rozwoju działalności orzeczniczej, do stworzenia odrębnych systemów prawa – ius ho- norarium (prawa urzędniczego tworzonego przez pretorów) oraz ius gentium, jako systemu prawa wspólnego dla wszystkich mieszkańców imperium. Za- lety elastycznych zasad postępowania przed sądem pretorskim sprawiły, że orzecznictwo pretorskie, służące pierwotnie wspomaganiu, uzupełnianiu i po- prawianiu prawa cywilnego (adiuvandi vel supplendi vel corrigendi iuris civilis gratia) stało się źródłem zasad inkorporowanych do do prawa stanowionego (ius civile)28. Wśród tych reguł znalazł się m.in. zakaz wykorzystywania wła- snego występku na niekorzyść innych osób (Nemo audiatur propriam turpi- tudinem allegans) w którym można upatrywać korzeni nowożytnego zakazu szykany, jednej z pierwotnych koncepcji nadużycia prawa29. W pełni sformalizowane teorie nadużycia prawa pochodzą z okresu tzw. wielkich kodyfikacji z przełomu XIX i XX w., jednakże w literaturze wska- zuje się, że problematyka ta nie była obca jurystom rzymskim. Najbardziej znaną formułą wskazującą na istnienie w prawie rzymskim idei ograniczania sposobów korzystania z własnego prawa jest zaczerpnięta z Instytucji Gaiusa paremia male enim nostro iure uti non debemus (nie powinniśmy źle korzy- stać ze swego prawa)30. Dostrzegając problem nadużycia Rzymianie formu- łowali też pewne rozwiązania w tym zakresie (niekoniecznie zinstytucjonali- zowane). Wskazuje się w tym zakresie m.in. na tzw. zakaz srożenia się nad niewolnikami (zakaz zabijania bez powodu czy znęcania się ponad miarę), od- bierania marnotrawcom prawa do administrowania majątkiem, ograniczenia władzy ojcowskiej motywowane jej nadużywaniem (wielokrotna sprzedaż po- tomstwa, zakaz stosowania nazbyt surowych kar cielesnych, zakaz rozrywania harmonijnych małżeństw), instrumenty prawne stanowiące wyraz sprzeciwu wobec instrumentalizacji adopcji (tworzenie przelotnych więzi adopcyjnych dla osiągnięcia innych celów); ograniczenia dowolności dysponowania mająt- kiem na wypadek śmierci. Współczesna doktryna do instrumentów zwalczania nadużycia prawa zalicza również zarzut procesowy exceptio doli (zarzut pod- 28 Por. I. Kamiński, Słuszność, s. 81–85; K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1997, s. 61−66; K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 1997, s. 22; M. Sczaniecki, Powszechna hi- storia państwa i prawa, Warszawa 1997, s. 39; A. Stelmachowski, Zarys teorii, s. 110. 29 Por. podobnie I. Kamiński, Słuszność, s. 85. 30 F. Longchaps de Bérier, Nadużycie prawa w świetle, s. 21; L. Dubouis, La theorie, s. 304. 14 Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii... stępu jako instrument sprzeciwiania się osiąganiu nieuzasadnionej, nieuczci- wej korzyści poprzez wykorzystanie cudzego błędu) czy przeciwdziałanie nad- użycia prawa własności w obszarze relacji sąsiedzkich poprzez zakaz emulacji (aemulatio), czyli takiego korzystania z prawa, które nie daje w ogóle, względ- nie daje niewielki pożytek dla korzystającego, a ukierunkowane jest na zaszko- dzenie innym31. 3. System normatywny equity jako dopełnienie common law Zjawisko otwierania systemu prawnego na elementy pozaprawne poprzez działalność wyodrębnionych instytucji widać również w działalności angiel- skiego Sądu Kanclerskiego i wytworzonego na bazie jego działalności systemu equity jako niezależnego dopełnienia systemu common law. U źródeł wykształcenia systemu equity legły podobne czynniki jak w sta- rożytnym Rzymie – zbytnia sztywność, skostnienie reguł procesowych i za- sad materialnych prawa powszechnego (common law), stanowiącego pod- stawę rozstrzygania sporów w istniejącym systemie sądownictwa32. W tej sy- tuacji jako efekt poszukiwania sprawiedliwości z pominięciem zbyt sztywnego systemu istniejącego, pojawiła się praktyka kierowania do władcy (strażnika i źródła sprawiedliwości) wniosków o wydanie orzeczenia przy braku innej możliwości uzyskania ochrony prawnej lub o zmianę wydanego, ale niespra- wiedliwego zdaniem strony, orzeczenia sądowego. Petycje kierowane były za pośrednictwem, a z czasem bezpośrednio do kanclerza, który stał się pod- miotem rozstrzygającym skargi. Ewolucja tych funkcji doprowadziła do wy- kształcenia się Sądu Kanclerskiego. W zakresie jego jurysdykcji znalazło się m.in. orzekanie w sytuacjach, gdy w prawie powszechnym brakowało reguły prawnej lub występowała wada wiodąca do niesprawiedliwego rozwiązania. Reguły rozstrzygania przez Sąd Kanclerski, dalece odformalizowane, oparte na szerokiej dyskrecjonalności i odwołujące się do zasad słuszności stworzyły podwaliny systemu equity33. Specyfika equity wyraża się w tym, że trudno tu mówić o jakimś syste- mie. System zakłada wszak pewną sztywność, a jeśli „equity kostnieje, przestaje istnieć equity”. Equity nie jest samowystarczalnym, niezależnym od common law zespołem reguł, jest jego uzupełnieniem. O ile system prawny bez Equity 31 Por. szerzej obszerną analizę F. Longchaps de Bérier, Nadużycie prawa w świetle, passim. 32 L. Konic, Ogólne cechy equity, PiP 1947, z. 4, s. 33–35. 33 I. Kamiński, Słuszność, s. 85, 91–92 i 94; K. Sójka-Zielińska, Historia, s. 72–73; M. Sczaniecki, Powszechna historia, s. 177–178; B. Więzowska, Odpowiedzialność cywilna na zasadzie słuszności, Warszawa 2009, s. 40–41. 15 Część I. Analiza w aspekcie ponadgałęziowym. Zakaz... może istnieć, choć nie będzie funkcjonował prawidłowo, tak bez reguł common law przekształciłby się w anarchię34. Orzekanie w oparciu o zasady słuszności wiąże się z przyznaniem sędziemu znacznie większej dyskrecjonalności niż w sprawach, w których podstawą roz- strzygnięcia jest prawo stanowione (statutory law) czy common law. Chodzi o znalezienie sprawiedliwości w konkretnym przypadku, to zaś wymusza przy- wiązanie większej wagi do indywidualnych okoliczności konkretnej sprawy35. Idee wyrażane w systemie Equity są zbieżne z fundamentami aksjologicznymi kontynentalnych koncepcji nadużycia prawa. Odmienna metoda podejścia do rozwiązania problemu wyjaśnia, dlaczego w anglosaskiej kulturze prawnej za- gadnienie nadużycia prawa nie istnieje w takiej formie jak w systemach kon- tynentalnych36. 4. Początki klauzul generalnych zakazu nadużycia prawa. Wielkie kodyfikacje XIX wieku U źródeł wielkich kodyfikacji prawa cywilnego w XIX w. legło założenie ideologiczne o potrzebie stworzenia całkowicie nowego porządku prawnego, którego fundamentem miały być kompleksowe regulacje kodeksowe. Miały one dwa podstawowe cele: zapewnienie pewności prawa oraz gwarancji ab- solutnej wolności jednostek. Praw podmiotowych jednostek, jako jurydycz- nego wyrazu tej wolności, nie wolno ograniczać, zwłaszcza przez „oddanie na pastwę krętactwa prawników”. Stąd dążenie do maksymalnego ogranicze- nia swobody podmiotów stosujących prawo, do swoistego „ubezwłasnowol- nienia” sędziego zasadą legalizmu, do uczynienia sędziego wyłącznie „ustami ustawy”, wedle określenia Monteskiusza, do stworzenia zeń „automatu do sub- sumcji” danego przypadku pod określony przepis ustawy. Zupełność kodyfi- kacji stała w sprzeczności z dopuszczaniem pozaustawowych źródeł rozstrzy- gania sporów37. Gwałtowne przeobrażenia społeczno-gospodarcze końca XIX w. podwa- żyły stabilność założeń wielkich kodyfikacji, w szczególności zmusiły do rewi- zji poglądów na temat relacji jednostki i społeczeństwa. Reakcją na napięcia 34 F.W. Maitland, Equity. A course of Lectures, Cambridge 1949, reprint: 2011, s. 19. 35 B. Więzowska, Odpowiedzialność, s. 50. 36 Por. A. Stępkowski, Nadużycie prawa, s. 59. 37 I. Kamiński, Słuszność, s. 27–28; L. Konic, Ogólne cechy, s. 31; L. Leszczyński, Tworzenie generalnych klauzul odsyłających, Lublin 2000, s. 48; K. Sójka-Zielińska, Zasada słuszności wobec teoretycznych założeń kodyfikacyjnych XIX w., PiP 1974, z. 2, s. 31–33 i 43–44; A. Stępkowski, Nadużycie prawa, s. 55; A. Stelmachowski, Zarys teorii, s. 113. 16 Rozdział I. Nadużycie prawa w ujęciu filozofii i teorii... społeczne stał się solidaryzm społeczny, akcentujący konieczność ograniczenia wolności jednostki w imię dobra ogółu. Wywróceniu uległa koncepcja praw podmiotowych – w miejsce absolutnej swobody wykonywania uprawnień po- jawiła się koncepcja zakazu nadużycia prawa. Poszukiwanie idei słuszności w prawie doprowadziło do konieczności wprowadzenia ograniczenia sposo- bów korzystania z prawa podmiotowego38. Pojawiły się doktryny prawne o nastawieniu antypozytywistycznym, po- stulujące odchodzenie od czystej egzegezy tekstu aktu prawnego na rzecz po- szukiwania rozstrzygnięcia godzącego zgodność z ustawą z wymogami słusz- ności39. Upadek założeń zupełności regulacji kodeksowej wymusił jej otwar- cie i uelastycznienie poprzez wprowadzenie klauzul generalnych. Klauzule miały z jednej strony stanowić remedium na luki w prawie, z drugiej dawać odpowiedni instrument korektury prawa tam, gdzie jest ono zbyt sztywne i może prowadzić do niesprawiedliwego rozstrzygnięcia w jednostkowym przypadku40. Jak zauważa Aleksander Stępkowski, pomimo zamieszczania klauzul gene- ralnych (w tym zakazu nadużycia prawa) w kodyfikacjach cywilnych, nadal fundamentalną rolę odgrywało orzecznictwo i doktryna. Nawet bowiem tam, gdzie podstawy normatywne zostały już stworzone, konieczne było ich rozwi- janie, nadanie im charakteru mechanizmu skutecznie chroniącego przez aber- racjami w zakresie korzystania z prawnie przyznanej sfery wolności jednostki. Co więcej, niektóre kodeksy powstałe na początku XIX w. w ogóle tej klau- zuli nie zawierały. Dopiero orzecznictwo, wspierane przez doktrynę zbudo- wało fundamenty tych instytucji41. 38 K. Sójka-Zielińska, Zasada słuszności, s. 40–41. 39 L. Leszczyński, Tworzenie generalnych klauzul, s. 54–55; L. Konic, Ogólne cechy, s. 32; K. Sójka-Zielińska, Zasada słuszności, s. 43; A. Stelmachowski, Zarys teorii, s. 114. 40 K. Sójka-Zielińska, Zasada słuszności, s. 42; L. Leszczyński, Tworzenie generalnych klauzul, s. 46–47, 51; I. Kamiński, Słuszność, s. 29. 41 A. Stępkowski, Nadużycie prawa, s. 54–56. Por. podobnie: K. Sójka-Zielińska, Zasada słusz- ności, s. 42. 17
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nadużycie prawa w prawie administracyjnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: