Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00129 004311 14688165 na godz. na dobę w sumie
Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa - ebook/pdf
Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 375
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5493-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce przedstawiono funkcjonowanie mechanizmów nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa oraz wykazano, w jaki sposób państwowy charakter własności determinuje działanie tych mechanizmów.

Atutem publikacji jest zaprezentowanie wyników badań ankietowych przeprowadzonych przez autora wśród członków zarządów i rad nadzorczych spółek oraz nadzorujących spółki pracowników Ministerstwa Skarbu Państwa, ukazujących problemy praktyki nadzoru korporacyjnego.
Praca zawiera szczegółową analizę aktów prawnych w zakresie m.in.:

Adresaci:
Książka będzie pomocna dla członków zarządów i rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa, dla pracowników naukowych i studentów, adwokatów i radców prawnych, dla pracowników administracji rządowej nadzorujących spółki Skarbu Państwa, a także dla pracowników samorządowych nadzorujących spółki komunalne.

'Jestem pod wrażeniem postawionych przez autora hipotez badawczych. Są śmiałe, dobitne i krytyczne dla badanej sfery zjawisk. Nigdy wcześniej z taką pogłębioną krytyką się nie spotkałem, zaś hipotezy wydają się oryginalne. Hipotezy te odnoszą się zarówno do funkcjonowania mechanizmów nadzoru korporacyjnego w praktyce, jak i problemów teorii nadzoru korporacyjnego. Na obydwu tych płaszczyznach autor potrafił przeprowadzić przekonywającą weryfikację postawionych hipotez'.

z recenzji prof. Grzegorza Domańskiego



'Książka jest opracowaniem rzetelnym, podejmującym ważne problemy badawcze. Na polskim, ale także zagranicznych rynkach wydawniczych, trudno znaleźć pozycję, która w tak kompleksowy sposób opisywałaby problematykę nadzoru korporacyjnego w spółkach z udziałem państwa. Podkreślenia wymaga także wiarygodność badań ankietowych'.

z recenzji prof. Dariusza Jemielniaka



Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Uniwersytet Warszawski. Recenzenci dr hab. prof. ALK Dariusz Jemielniak, prof. dr hab. Grzegorz Domański Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Elżbieta Jóźwiak Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Stanisław Drzewiecki Układ typograficzny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy prawo i właSnośĆ Więcej na www.legalnakultura.pl polska izba Książki © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4208-7 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Agusi Spis treści Wykaz skrótów Podziękowania  Rozdział 1. Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 1.1.  Przedmiot i cel opracowania  1.2.  Struktura opracowania  1.3.  Podstawowe problemy i hipotezy badawcze  1.3.1.  Uwagi wprowadzające  1.3.2.  Problemy teorii nadzoru korporacyjnego  1.3.3.  Hipotezy badawcze  1.4.  Metodologia badań  1.5.  Założenia terminologiczne  1.5.1.  Tłumaczenie terminu corporate governance 1.5.2.  Definicja nadzoru korporacyjnego  1.5.3.  Terminy „spółka” i „korporacja”  1.5.4.  Spółka państwowa – spółka Skarbu Państwa  1.5.5.  Interesariusze  1.5.6.  Założenia szczegółowe dotyczące terminów  stosowanych w opracowaniu  Rozdział 2. Przegląd teorii nadzoru korporacyjnego 2.1.  Uwagi wprowadzające  2.2.  Teoria zasobowa  2.3.  Teoria interesariuszy  2.3.1.  Założenia teorii interesariuszy  2.3.2.  Zakres pojęcia interesariusza  2.3.3.  Perspektywy teorii interesariuszy  2.3.4.  Krytyka teorii interesariuszy  2.3.5.  Zastosowanie teorii interesariuszy w spółkach Skarbu  Państwa  2.4.  Teorie integrujące  2.4.1.  Uwagi wprowadzające  2.4.2.  Teoria interesariuszy-agencji  11 15 17 17 19 21 21 21 23 25 33 33 36 42 43 43 44 46 46 49 51 51 51 52 54 57 58 58 58 8 Spis treści 2.4.3.  Teoria interesariuszy-kontraktów  2.5.  Teoria agencji  2.5.1.  Założenia i geneza problemu agencji  2.5.2.  Nurty teorii agencji  2.5.3.  Kontrakt jako instrument ograniczania problemu agencji  2.5.4.  Wady i zalety teorii agencji  2.5.5.  Praktyczne znaczenie teorii agencji w spółkach Skarbu  Państwa  2.6. Teoria stewarda 2.7.  Teoria instytucjonalna  2.8.  Teoria hegemonii menedżerskiej  2.9.  Teorie neoinstytucjonalne  2.10. Teoria kosztów transakcyjnych  2.11. Teoria praw własności  2.11.1. Własność w sensie ekonomicznym a własność w sensie  prawnym  2.11.2. Władza wynikająca z własności ekonomicznej  2.11.3. Założenia teorii praw własności  2.11.4. Koszty transakcyjne a koszty własności  2.11.5. Problemy efektywnej alokacji praw własności  2.12. Teoria kontraktów  2.13. Teoria pogoni za rentą  2.14. Teoria sygnałów  Rozdział 3. Uwarunkowania funkcjonowania spółek Skarbu Państwa i nadzoru korporacyjnego w tych spółkach 3.1.  Prawne uwarunkowania działalności gospodarczej państwa  3.1.1.  Działalność gospodarcza państwa w Konstytucji RP  3.1.2.  Dobro wspólne jako determinanta działalności  gospodarczej państwa  3.1.3.  Sprawiedliwość społeczna  3.1.4.  Interes publiczny jako praktyczne odniesienie dobra  wspólnego w działalności gospodarczej państwa  3.2.  Nadzór korporacyjny a własność państwowa  3.2.1.  Uwagi wprowadzające  3.2.2.  Własność państwowa  3.2.3.  Państwo jako imperium i jako dominium 3.2.4.  Skarb Państwa  3.2.5.  Prywatyzacja a nadzór korporacyjny  3.3.  Spółki Skarbu Państwa  3.3.1.  Szczególne cechy i uwarunkowania funkcjonowania  spółek Skarbu Państwa  3.3.2.  Cel i interes spółki kapitałowej  3.3.3.  Interes publiczny jako determinanta celów spółek  Skarbu Państwa  3.3.4.  Polityczne uwarunkowania nadzoru korporacyjnego  w spółkach Skarbu Państwa  60 62 62 64 64 65 66 68 68 70 70 72 74 74 75 75 78 80 82 84 84 86 86 86 87 89 90 92 92 93 94 95 97 100 100 101 117 122 Spis treści Rozdział 4. Model regulacyjny nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa 4.1.  Wprowadzenie do problematyki roli prawa w nadzorze  korporacyjnym  4.1.1.  Cel i przedmiot rozdziału  4.1.2.  Rola prawa w nadzorze korporacyjnym w spółkach  Skarbu Państwa  4.1.3.  Problemy regulacji dotyczących spółek Skarbu Państwa  4.2.  System regulacji nadzoru korporacyjnego  4.2.1.  Akty prawne dotyczące nadzoru korporacyjnego  4.2.2.  Ustawy i rozporządzenia  4.2.3.  Akty prawa wewnętrznego  4.2.4.  Zasady nadzoru właścicielskiego  4.2.5.  Wytyczne OECD dotyczące nadzoru korporacyjnego  w przedsiębiorstwach publicznych  4.2.6.  Regulacje prawa Unii Europejskiej w zakresie nadzoru  korporacyjnego  4.2.7.  Statuty spółek Skarbu Państwa  4.3.  Regulacje nadzoru korporacyjnego dotyczące członków  organów spółek Skarbu Państwa  4.3.1.  Uwagi wprowadzające  4.3.2.  Powołanie członków organów spółek Skarbu Państwa  4.3.3.  Kwalifikacje członków organów spółek kapitałowych  4.3.4.  Niezależność członków organów spółek Skarbu Państwa  4.3.5.  Wynagrodzenie członków zarządów i rad nadzorczych  4.3.6.  Pełnomocnik wspólnika  4.4.  Relacje pomiędzy organami spółek Skarbu Państwa  4.4.1.  Uwagi wprowadzające  4.4.2.  Relacje walne zgromadzenie – zarząd  4.4.3. Relacje zarząd − rada nadzorcza 4.4.4.  Relacje rada nadzorcza – komórki organizacyjne MSP  nadzorujące spółki (ZNW)  4.5.  Prawne ograniczenia dysponowania zyskiem spółek Skarbu  Państwa  4.6.  Uprawnienia pracowników w spółkach Skarbu Państwa  4.6.1.  Uwagi wprowadzające  4.6.2.  Uprawnienia pracowników w zakresie wyboru członków  organów spółek Skarbu Państwa  4.6.3.  Prawo pracowników do objęcia akcji spółki  4.6.4.  Rady pracowników jako forma partycypacji  pracowniczej w zarządzaniu spółkami  4.6.5.  Uprawnienia związków zawodowych w spółkach Skarbu  4.6.6.  Pracownicy jako interesariusze spółek Skarbu Państwa  Państwa  – podsumowanie  9 130 130 130 131 134 139 139 139 140 140 143 145 148 149 149 150 160 163 170 175 176 176 177 183 185 188 190 190 190 194 196 198 201 203 203 204 4.7.  Nadzór właścicielski Ministra Skarbu Państwa  4.7.1.  Uwagi wprowadzające  4.7.2.  Wielość ról Ministra Skarbu Państwa wobec spółek  Skarbu Państwa  10 Spis treści 4.7.3.  Struktura organizacyjna nadzoru właścicielskiego  w spółkach Skarbu Państwa  4.7.4.  Rola pracowników Ministerstwa Skarbu Państwa  w nadzorze właścicielskim  Rozdział 5. Mechanizmy nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa 5.1.  Rola i rodzaje mechanizmów nadzoru korporacyjnego  5.2.  Zewnętrzne mechanizmy nadzoru korporacyjnego  5.3.  Wewnętrzne (prawne) mechanizmy nadzoru korporacyjnego  w spółkach Skarbu Państwa  5.3.1.  Uwagi wprowadzające  5.3.2.  Rady nadzorcze  5.3.3.  Nadzór urzędniczy  5.3.4.  Prawa akcjonariuszy  5.3.5.  Wewnętrzne mechanizmy nadzoru korporacyjnego  – podsumowanie i wnioski  Rozdział 6. Problemy nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa 6.1.  Podstawowe problemy badawcze  6.2.  Problem własności ekonomicznej  6.3.  Problem interesariuszy spółek Skarbu Państwa  6.4.  Problem agencji  Rozdział 7. Podsumowanie 7.1.  Wnioski w zakresie celu opracowania  7.2.  Wnioski dotyczące celów spółek Skarbu Państwa  7.3.  Wnioski dotyczące mechanizmów nadzoru korporacyjnego  7.4.  Wnioski dotyczące problemów nadzoru korporacyjnego  w spółkach Skarbu Państwa  7.4.1.  Weryfikacja hipotez badawczych dotyczących problemu  7.4.2.  Weryfikacja hipotezy badawczej dotyczącej problemu  7.4.3.  Weryfikacja hipotezy badawczej dotyczącej problemu  teorii praw własności  teorii interesariuszy  teorii agencji  7.5.  Ograniczenia i propozycje badań na przyszłość  7.6.  Propozycje nowych rozwiązań w zakresie nadzoru  korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa  Bibliografia  Spis rysunków, tabel i wykresów  216 219 222 222 223 225 225 225 252 269 276 290 290 291 306 319 332 332 332 335 340 340 343 346 348 351 357 373   Wykaz skrótów Akty prawne                       Dobre praktyki –  Dobre praktyki w zakresie doboru kandydatów na członków organów spó- łek o kluczowym znaczeniu dla Skarbu Państwa, http://www.msp.gov.pl/ portal/pl/29/20000/Dobre_praktyki_w_zakresie_doboru_kandydatow_ na_czlonkow_organow__spolek_o_kluczo.html k.c. –  ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93  z późn. zm.) Konstytucja RP –  Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U.  Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) k.p. –  ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U.  z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) k.s.h. –  ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U.  Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) r.p.p.k. –  rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 marca 2003 r. w sprawie  przeprowadzania postępowania kwalifikacyjnego na stanowisko człon- ka zarządu w niektórych spółkach handlowych (Dz. U. Nr 55, poz. 476  z późn. zm.) r.s.e. –  rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 września 2004 r. w sprawie szko- leń i egzaminów dla kandydatów na członków rad nadzorczych spółek,  w których Skarb Państwa jest jedynym akcjonariuszem (Dz. U. Nr 198,  poz. 2038 z późn. zm.) r.s.w.ś.d. –  rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 stycznia 2003 r. w spra- wie szczegółowego wykazu świadczeń dodatkowych, które mogą być  przyznane osobom kierującym niektórymi podmiotami prawnymi, oraz  trybu ich przyznawania (Dz. U. Nr 14, poz. 139) r.s.z.d.m. –  rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z z dnia 18 listopada 2011 r.  w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Skarbu Państwa  (Dz. U. Nr 248, poz. 1488) u.d.a.r. –  ustawa z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (tekst  jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 65, poz. 437 z późn. zm.) u.i.p.p.k. –  ustawa z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i prze- prowadzaniu z nimi konsultacji (Dz. U. Nr 79, poz. 550 z późn. zm.) 12           Wykaz skrótów u.k.p. –  ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst  jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 z późn. zm.) u.o.k.k. –  ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów  (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) u.o.p.d.g.  –  ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności  gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (tekst jedn.: Dz. U.  (ustawa z 2006 r. Nr 216, poz. 1584 z późn. zm.) antykorupcyjna) u.s.c. –  ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 227,  poz. 1505 z późn. zm.) ustawa o RM –  ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów (tekst jedn.: Dz. U.  z 2012 r. poz. 392 z późn. zm.) u.s.u.m. –  ustawa z dnia 18 marca 2010 r. o szczególnych uprawnieniach ministra  właściwego do spraw Skarbu Państwa oraz ich wykonywaniu w niektó- rych spółkach kapitałowych lub grupach kapitałowych prowadzących  działalność w sektorach energii elektrycznej, ropy naftowej oraz paliw  gazowych (Dz. U. Nr 65, poz. 404) u.w.o.k.  –  ustawa z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektó- (ustawa kominowa)   rymi podmiotami prawnymi (Dz. U. Nr 26, poz. 306 z późn. zm.) u.w.z. –  ustawa z dnia 1 grudnia 1995 r. o wpłatach z zysku przez jednoosobowe          spółki Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 154, poz. 792 z późn. zm.) u.z.w.u. –  ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przy- sługujących Skarbowi Państwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1224) u.z.z. –  ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn.:  Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 z późn. zm.) Wskazówki –  Wskazówki  Ministerstwa  Skarbu  Państwa  dotyczące  wykonywania  czynności przez radę nadzorczą jednoosobowej spółki Skarbu Państwa  oraz spółki z większościowym udziałem Skarbu Państwa stanowiące za- łącznik Nr 3 do Zasad nadzoru właścicielskiego, http://bip.msp.gov.pl/ portal/bip/101/4291/Zarzadzenie_Nr_19_Ministra_Skarbu_Panstwa_z_ dnia_19_marca_2010_r.html zarządzenie nr 5 –  zarządzenie Nr 5 Ministra Skarbu Państwa z dnia 20 stycznia 2012 r.  w sprawie trybu doboru kandydatów na członków organów niektórych  spółek o kluczowym znaczeniu dla Skarbu Państw, http://bip.msp.gov.pl/ portal/bip/101/7040/Zarzadzenie_Nr_5_Ministra_Skarbu_Panstwa_z_ dnia_20_stycznia_2012_r.html   zarządzenie nr 14 –  zarządzenie nr 14 Ministra Skarbu Państwa z dnia 31 marca 2005 r.  w sprawie zasad i trybu doboru kandydatów do składu rad nadzorczych  spółek handlowych z udziałem Skarbu Państwa i rad nadzorczych innych  podmiotów prawnych nadzorowanych przez Ministra Skarbu Państwa,  sposobu prowadzenia bazy danych o kandydatach na członków rad nad- zorczych oraz przeprowadzania szkoleń i egzaminów dla kandydatów na  członków rad nadzorczych (Dz. Urz. MSP Nr 1, poz. 1 z późn. zm.)   zarządzenie nr 45 –  zarządzenie nr 45 Ministra Skarbu Państwa z dnia 6 grudnia 2007 r.  w sprawie zasad i trybu doboru kandydatów do składu rad nadzorczych  spółek handlowych z udziałem Skarbu Państwa oraz rad nadzorczych  innych podmiotów prawnych nadzorowanych przez Ministra Skarbu  Państwa (Dz. Urz. MSP Nr 2, poz. 4) Wykaz skrótów 13 Zasady nadzoru –  Zasady  nadzoru  właścicielskiego  nad  spółkami  z  udziałem  Skar- bu Państwa, załącznik do zarządzenia nr 3 Ministra Skarbu Państwa  właścicielskiego z dnia 28 stycznia 2013 r. w sprawie zasad nadzoru właścicielskiego  nad spółkami z udziałem Skarbu Państwa, http://bip.msp.gov.pl/portal/ bip/101/8163/Zarzadzenie_Nr_3_Ministra_Skarbu_Panstwa_z_dnia_28_ stycznia_2013_r.html Inne Biul. SN –  Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego       kierownictwo MSP –  Minister Skarbu Państwa oraz Sekretarz Stanu i podsekretarze stanu  JSSP –  jednoosobowe spółki Skarbu Państwa                                 w Ministerstwie Skarbu Państwa MPW –  Ministerstwo Przekształceń Własnościowych MSP –  Ministerstwo Skarbu Państwa OSA –  Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSNC –  Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OTK –  Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego PMSP –  pracownicy Ministerstwa Skarbu Państwa nadzorujący spółki RNJSSP –  rady nadzorcze jednoosobowych spółek Skarbu Państwa RNSWSP –  rady nadzorcze spółek z większościowym udziałem Skarbu Państwa SA –  sąd apelacyjny SN –  Sąd Najwyższy SSP –  spółki Skarbu Państwa SWSP –  spółki z większościowym udziałem Skarbu Państwa TK –  Trybunał Konstytucyjny WZA –  walne zgromadzenie akcjonariuszy ZJSSP –  zarządy jednoosobowych spółek Skarbu Państwa ZSWSP –  zarządy spółek z większościowym udziałem Skarbu Państwa   Podziękowania Niniejsza książka stanowi rezultat badań przeprowadzonych w ramach własnego  projektu badawczego finansowanego przez grant Ministra Nauki i Szkolnictwa  Wyższego (nr rejestracyjny N N115 251736). Przy pracy nad nim korzystałem  z pomocy wielu osób, bez których nie mógłby on być skutecznie zrealizowany. Na wstępie chciałem podziękować pracownikom Ministerstwa Skarbu Państwa  za pomoc w przeprowadzeniu badań ankietowych. Podziękowania kieruję także  do członków zarządów i rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa, którzy wzięli  udział w badaniach.  Chciałem podziękować Pawłowi Juszczukowi, Pawłowi Penszko oraz pracow- nikom Policy   Action Group Uniconsult Sp. z o.o. (PAG Uniconsult) za pomoc  w przygotowaniu, przeprowadzeniu badań ankietowych oraz w opracowaniu sta- tystycznym ich wyników. Szczególne podziękowania kieruję do Macieja Gajew- skiego, który umożliwił mi tę współpracę. Dziękuję profesorowi Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego  Stanisławowi Piątkowi za krytyczne uwagi oraz wskazówki merytoryczne na etapie  przygotowania książki. Szczególnie serdecznie dziękuję profesorowi Karolowi Sobczakowi, dzięki  któremu prowadzę pracę naukową. Na koniec chciałem podziękować mojej żonie Agnieszce za cierpliwość oraz  krytyczne spojrzenie na moją pracę. Igor Postuła Warszawa, marzec 2013 r.   Rozdział 1 Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 1.1. Przedmiot i cel opracowania Przedmiotem opracowania jest nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa.  W literaturze dotyczącej tego zagadnienia stosuje się wiele różnych definicji nad- zoru korporacyjnego w zależności od przyjętych założeń teoretycznych. Dla celów  opracowania przyjęto definicję stosowaną przez OECD, zgodnie z którą nadzór  korporacyjny dotyczy „relacji między kadrą zarządzającą spółek, ich organami za- rządzająco-nadzorczymi, wspólnikami/akcjonariuszami i innymi interesariuszami  (podmiotami zainteresowanymi działaniem spółki)” oraz określa „strukturę, za  pośrednictwem której ustalane są cele spółki, środki realizacji tych celów oraz  środki umożliwiające śledzenie wyników spółki”1. Zagadnienie nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa należy uznać  za istotne z co najmniej kilku powodów, zarówno teoretycznych, praktycznych,  jak i regulacyjnych. Do głównych powodów należy zaliczyć, jak wskazuje Koźmiński, opisując  wyzwania współczesnego zarządzania, ogólny „paraliż” mechanizmów nad- zoru korporacyjnego oraz potrzebę przeformułowania roli państwa wobec  gospodarki2. Problemy te są jak najbardziej aktualne i istotne także w Polsce. Zdaniem No- galskiego system nadzoru korporacyjnego w Polsce ma charakter dysfunkcyjny, co  świadczy o słabości stosowanych mechanizmów, niedoborach w kulturze sprawowa- nia nadzoru, a także o słabości rozwiązań prawnych, zawartych zarówno w przepi- 1  Zasady nadzoru korporacyjnego OECD, OECD 2004, dostępne na stronie internetowej:  http://www.oecd.org/daf/corporateaffairs/corporategovernanceprinciples/34656740.pdf, s. 11. 2  A.K. Koźmiński, Zarządzanie w warunkach niepewności. Podręcznik dla zaawansowanych, Warsza- wa 2005, s. 48–50, 79–82. 18 sach rangi ustawowej, jak i w statutach spółek3. Z drugiej strony, pomimo trwającego  w Polsce od ponad 20 lat procesu prywatyzacji, liczba spółek Skarbu Państwa jest  nadal wysoka, a w niektórych sektorach gospodarki spółki te albo mają pozycję  dominującą, albo są przynajmniej istotnymi uczestnikami rynku. Co więcej, w nie- których sektorach państwo zamierza pozostać takim uczestnikiem, nie pozbywając  się akcji spółek. Ostatnio forsowany jest także projekt powołania spółki Skarbu  Państwa, która ma stanowić rodzaj państwowego funduszu inwestycyjnego, będącego  pasywnym uczestnikiem gospodarczo ważnych i dobrze rokujących przedsięwzięć. Spółki Skarbu Państwa stanowią formę prowadzenia działalności gospodarczej  przez państwo, dlatego zasady ich funkcjonowania dotyczą tak zasadniczej kwestii,  jak wykorzystanie własności państwowej w działalności gospodarczej w gospodarce  rynkowej. Obecnie problem ten jest bardzo aktualny nie tylko w Polsce, ale także  w Europie i na świecie, w szczególności ze względu na zwiększenie aktywności  państw w obrocie gospodarczym w czasie kryzysu finansowego. Ze względu na  cechy własności państwowej skuteczne zarządzanie spółkami z udziałem państwa  i nadzór korporacyjny nad nimi wymagają specyficznych instrumentów4. Państwowy charakter własności powoduje, że zarówno cele, jak i zasady funkcjo- nowania spółek Skarbu Państwa mogą odróżniać się od celów i zasad funkcjonowa- nia spółek prywatnych. Wynika to nie tylko z tego, że spółki Skarbu Państwa pod- legają szczegółowym regulacjom prawnym, na wielu płaszczyznach zawierających  rozwiązania odbiegające od modelu ogólnego dla spółek kapitałowych przyjętego  przez ustawę z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94,  poz. 1037 z późn. zm.), ale także z faktu, że sposób zarządzania własnością państwo- wą umożliwia wpływ na spółki politykom oraz administracji. Cele spółek Skarbu  Państwa mogą być z kolei determinowane przez interes publiczny, którego reali- zacja jest wpisana w każdą działalność państwa, także w działalność gospodarczą. Opisywane w literaturze problemy nadzoru korporacyjnego odnoszą się w głów- nej mierze do spółek prywatnych, podczas gdy oddziaływanie własności państwowej  na mechanizmy nadzoru korporacyjnego powoduje, że najważniejsze z tych prob- lemów nabierają specyficznych cech, często niewystępujących i przez to nieanalizo- wanych w spółkach prywatnych. Co istotne, w dziedzinie nadzoru korporacyjnego  zdecydowanie dominują autorzy amerykańscy i literatura odnosząca się przede  wszystkim do funkcjonującego w Stanach Zjednoczonych modelu otwartego nad- 3  B. Nogalski, Nadzór nad przedsiębiorstwem i grupą kapitałową (w:) S. Borkowska [i in.], Dobra gospodarka, Warszawa 2006, s. 293–294 (293–318). 4  Stosowanie specyficznych instrumentów dla poszczególnych typów własności postulują Borowiecki  i in., którzy dokonali podziału typów własności ze względu na cztery kryteria: charakteru tytułu  własności, charakteru właścicieli przedsiębiorstwa, autonomii przedsiębiorstwa oraz hierarchii  jego celów; R. Borowiecki [i in.], Nadzór korporacyjny w procesie kreowania wartości i rozwoju przedsiębiorstwa, Kraków 2005, s. 67–75. Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa 1. Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 19 zoru korporacyjnego, w którym istotniejszą rolę odgrywają mechanizmy zewnętrzne  (rynkowe), w szczególności fuzje i przejęcia, a system organów spółek jest moni- styczny, czyli zamiast zarządu i rady nadzorczej funkcjonuje tylko rada dyrektorów,  składająca się z dyrektorów zarządzających i nadzorujących. W państwach Europy  kontynentalnej dominuje model zamknięty, w którym większe znaczenie mają me- chanizmy wewnętrzne, w szczególności rady nadzorcze. Polski model nadzoru kor- poracyjnego można uznać za najbardziej zbliżony do niemieckiego, głównie z uwagi  na oparcie polskiego kodeksu spółek handlowych na rozwiązaniach niemieckich,  w szczególności dualistycznym systemie organów spółek, w którym zarządy i rady  nadzorcze stanowią organy odrębne. Większość europejskich i polskich opraco- wań dotyczących nadzoru korporacyjnego odnosi się jednak do problemów w tym  zakresie występujących w spółkach prywatnych. Dlatego kwestię wpływu własno- ści państwowej na model nadzoru korporacyjnego można uznać za zagadnienie  wymagające dogłębnej analizy, z której wnioski mogą mieć charakter uniwersalny,  tj. odnosić się nie tylko do polskich spółek Skarbu Państwa, ale być wykorzystane  także w innych państwach, w których funkcjonują spółki czy nawet inne formy  prowadzenia działalności gospodarczej z udziałem państwa. Z uwagi na powyższe podstawowym celem opracowania jest wykazanie, w jaki  sposób na kształt i zasady funkcjonowania modelu nadzoru korporacyjnego wpły- wa państwowy charakter własności. Przedmiotem analizy jest model nadzoru kor- poracyjnego w spółkach Skarbu Państwa, na który zgodnie z definicją OECD  składają się relacje pomiędzy interesariuszami spółki oraz struktura, poprzez którą  ustala się cele spółki, środki ich realizacji i nadzorowania tego procesu. Analiza  modelu nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa ma wskazać: –  co jest celem tych spółek, –  jak funkcjonują mechanizmy nadzoru korporacyjnego w tych spółkach. Analiza ta jest przeprowadzana także w odniesieniu do zagadnień badawczych  w obrębie teorii nadzoru korporacyjnego, za które uznano kwestię rozdzielenia  własności ekonomicznej i prawnej majątku oraz akcji spółek, a także określenia,  kto jest interesariuszem spółek, oraz problem agencji. 1.2. Struktura opracowania Realizacji celu opracowania jest podporządkowana jego struktura, która składa  się z następujących części: –  „Wprowadzenia do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania”, zawierającego przedstawienie przedmiotu, celu opracowania,  20 podstawowych problemów i hipotez badawczych, metodologii badań oraz za- łożeń terminologicznych dotyczących pojęć stosowanych w opracowaniu; –  rozdziału „Przegląd teorii nadzoru korporacyjnego”, dotyczącego teorii nad- zoru korporacyjnego i sposobu ich wykorzystania w badaniach dotyczących  wpływu własności państwowej na model nadzoru korporacyjnego. W rozdziale  tym wyodrębnione są podstawowe problemy badawcze, stanowiące punkt od- niesienia dla analizy regulacji prawnych oraz badań ankietowych przeprowa- dzonych przez autora; –  rozdziału „Uwarunkowania funkcjonowania spółek Skarbu Państwa i nadzoru korporacyjnego w tych spółkach”, dotyczącego wskazanych w tytule rozdziału  uwarunkowań, które wynikają z regulacji prawnych w zakresie prowadzenia  działalności gospodarczej przez państwo i funkcjonowania własności państwo- wej w obrocie gospodarczym; –  rozdziału „Model regulacyjny nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa”, w którym została dokonana analiza regulacji prawnych, obejmująca  poszczególne elementy modelu regulacyjnego nadzoru korporacyjnego; –  rozdziału „Mechanizmy nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Pań- stwa”.  Jego przedmiotem są wewnętrzne (prawne) mechanizmy nadzoru  w spółkach z udziałem Skarbu Państwa, czyli rady nadzorcze oraz prawa ak- cjonariuszy, a także charakterystyczny dla tych spółek mechanizm, jakim jest  nadzór urzędniczy. W rozdziale przedstawione są wyniki analizy regulacji oraz  badań ankietowych przeprowadzonych wśród członków zarządów i rad nadzor- czych spółek Skarbu Państwa oraz pracowników MSP nadzorujących spółki.  Wnioski z wyników badań mają służyć wskazaniu szczególnych cech każdego  z mechanizmów, relacji między nimi oraz problemów w ich funkcjonowaniu,  a także weryfikacji hipotezy badawczej odnoszącej się do tych mechanizmów; –  rozdziału „Problemy nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa”,  który odnosi się do problemów nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu  Państwa w obrębie teorii interesariuszy, teorii praw własności oraz teorii agen- cji. W rozdziale przedstawione są wyniki analizy regulacji prawnych oraz badań  ankietowych przeprowadzonych wśród członków zarządów i rad nadzorczych  spółek oraz pracowników MSP nadzorujących spółki, których celami były roz- strzygnięcie wskazanych w następnym podrozdziale problemów badawczych  oraz weryfikacja postawionych hipotez badawczych; –  „Podsumowania”, które zawiera wnioski odnoszące się do głównego celu opra- cowania, problemów oraz hipotez badawczych. W podsumowaniu wskazane są  także ograniczenia przyjętej metody badawczej i ograniczenia faktyczne badań  oraz propozycje badań na przyszłość. Zaprezentowane są także kierunki po- żądanych zmian legislacyjnych w zakresie nadzoru korporacyjnego w spółkach  Skarbu Państwa. Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa 1. Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 21 1.3. Podstawowe problemy i hipotezy badawcze 1.3.1. Uwagi wprowadzające Badania były prowadzone w nurcie funkcjonalistycznym, a ich rezultatem ma być  model teoretyczny, oparty na wynikach metodologii ekonomicznej analizy prawa  oraz metodologii ilościowej5. Wybór paradygmatu opiera się na założeniu, że ba- daną rzeczywistość można opisać obiektywnie i badacz może ją analizować z ze- wnątrz, stosując abstrakcyjne modele teoretyczne, a zmiany rzeczywistości mają  charakter ciągły (ewolucyjny)6. Rzeczywistość nadzoru korporacyjnego w spółkach  Skarbu Państwa jest opisywana poprzez analizę regulacji prawnych oraz wnioski  z badań ankietowych przeprowadzonych wśród członków zarządów i rad nadzor- czych spółek Skarbu Państwa oraz pracowników MSP nadzorujących spółki. Autor  analizuje więc tę rzeczywistość z zewnątrz, a wyniki badań pozwalają skonstruować  model regulacyjny nadzoru korporacyjnego oraz model praktyki funkcjonowania  mechanizmów nadzoru. Zmiany rzeczywistości w zakresie nadzoru korporacyjnego  spółek Skarbu Państwa nie mają charakteru radykalnego. Zachodzą one stopniowo  poprzez wprowadzanie nowych rozwiązań prawnych. Problematyka nadzoru korporacyjnego, jak wskazuje Wawrzyniak, może być  analizowana z trzech perspektyw: instytucjonalnej, obejmującej reguły i warun- ki działania systemu nadzoru, mechanizmów nadzoru oraz „aktorów corporate governance”7. Badania przeprowadzone przez autora dotyczyły problemów oraz  mechanizmów nadzoru korporacyjnego, w odniesieniu do których postawiono  hipotezy badawcze, weryfikowane na podstawie wyników badań. Funkcjonowa- nie mechanizmów nadzoru polega na działaniu konkretnych aktorów, do których  zaliczają się w szczególności członkowie organów spółek oraz pracownicy MSP,  w konkretnym otoczeniu instytucjonalnym. Dlatego można stwierdzić, że bada- nia przeprowadzone przez autora odnoszą się do wszystkich trzech perspektyw  nadzoru korporacyjnego. 1.3.2. Problemy teorii nadzoru korporacyjnego Punktem odniesienia w analizie modelu nadzoru korporacyjnego w spółkach Skar- bu Państwa są teorie nadzoru korporacyjnego, których przeglądu dokonano w roz- 5  M. Kostera, Antropologia organizacji. Metodologia badan terenowych, Warszawa 2003, s. 15–16.  Szerzej: G. Burrel, G. Morgan, Sociological paradigms and organizational analysis, London 1979;  R.A. Posner, Economic analysis of law, New York 2010. 6  M. Kostera, Antropologia organizacji… 7  B. Wawrzyniak, Nadzór korporacyjny: perspektywa badań, Organizacja i Kierowanie 2000, nr 2,  s. 37 (17–38). 22 dziale 2 „Podstawy teoretyczne nadzoru korporacyjnego”. Jak wskazano, celem  podstawowym badań jest wykazanie, jak własność państwowa determinuje model  nadzoru korporacyjnego. Realizacja tego celu służy również rozstrzygnięciu istot- nych problemów badawczych w ramach poszczególnych teorii nadzoru korporacyj- nego. Najważniejszymi teoriami z punktu widzenia problematyki opracowania są: –  –  –  teoria praw własności, teoria interesariuszy, teoria agencji. Fundamentalną kwestią dotyczącą wpływu własności państwowej na nadzór  korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa jest stanowiący przedmiot teorii praw  własności problem rozdzielenia własności w sensie ekonomicznym i własności  w sensie prawnym. Istotę problemu stanowi określenie, kto jest właścicielem eko- nomicznym, czyli kto ma prawo do rezydualnej kontroli nad aktywami, tj. kontroli  nad aktywami, których nie da się oddzielić w procesie produkcji, oraz rezydualnej  kontroli nad zyskiem, czyli kwotą po wypłacie wynagrodzenia wszystkim uczestni- kom procesu produkcji. Problem rozdzielenia własności w sensie ekonomicznym  i własności w sensie prawnym występuje zarówno w odniesieniu do prawa własności  majątków spółek, jak i w odniesieniu do prawa własności akcji spółek. Prawnym  właścicielem majątku spółek są same spółki, podczas gdy właścicielem ich akcji  jest Skarb Państwa8. Wskazanie, kto jest właścicielem ekonomicznym majątku  oraz akcji spółek Skarbu Państwa, jest zadaniem trudnym z uwagi na szczególną  konstrukcję prawą Skarbu Państwa oraz możliwy wpływ czynników politycznych  i administracyjnych na zarządzanie majątkiem spółek i rozporządzanie ich akcjami.  Celem opracowania w odniesieniu do teorii praw własności jest wskazanie, kto  jest właścicielem ekonomicznym majątku i akcji spółek. Określenie, kto jest interesariuszem spółki, stanowi często problem w spółkach  prywatnych. W spółkach Skarbu Państwa kwestia ta wydaje się jeszcze bardziej zło- żona, ponieważ z uwagi na konstrukcję prawną jedynego bądź głównego akcjona- riusza tych spółek, czyli Skarbu Państwa, cechy interesariusza mogą posiadać także  podmioty, które w ogóle nie występują w spółkach prywatnych. Skarb Państwa  jest bowiem abstrakcyjną osobą prawną, reprezentowaną przez Ministra Skarbu  Państwa i obsługiwaną organizacyjnie przez pracowników MSP. Ze względu na to  na płaszczyźnie teorii interesariuszy najważniejszym celem opracowania jest okreś- lenie, kto jest interesariuszem spółek Skarbu Państwa. Poza tym rozstrzygnięcia  wymaga, w jakim stopniu za cel spółek Skarbu Państwa można uznać zaspokajanie  interesów wszystkich ich interesariuszy i czy zarządy są do tego uprawnione i zo- bowiązane oraz czy w praktyce stanowi to determinantę ich działania. 8  O rozgraniczeniu prawa własności majątku spółki i prawa własności akcji także: J. Jeżak, Ład korporacyjny. Doświadczenia światowe oraz kierunki rozwoju, Warszawa 2010, s. 39–40. Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa 1. Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 23 Najczęściej analizowanym w literaturze problemem z dziedziny nadzoru  korporacyjnego jest problem agencji. Istotą tego problemu jest działanie me- nedżerów nie w interesie spółek, którymi zarządzają, lecz w interesie własnym.  Problem ten występuje także w spółkach Skarbu Państwa, z tym że z uwagi  na konstrukcję modelu nadzoru korporacyjnego w tych spółkach, którego  podstawę stanowią odpowiednie regulacje prawne, oraz praktykę jego funkcjo- nowania nabiera on w tych spółkach cech specyficznych. Celem opracowania  jest właśnie określenie uwarunkowań problemu agencji w spółkach Skarbu  Państwa. Badania przeprowadzone przez autora mogą być wykorzystane także w zakre- sie problemów stanowiących przedmiot innych poza wskazanymi powyżej teorii  nadzoru korporacyjnego. W rozdziale 2 w trakcie przedstawiania założeń poszcze- gólnych teorii zostanie wskazane, w jakim zakresie mogą one dotyczyć nadzoru  korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa. 1.3.3. Hipotezy badawcze Badania przeprowadzone przez autora mają na celu zweryfikowanie hipotez ba- dawczych, które odnoszą się do mechanizmów nadzoru korporacyjnego oraz do  problemów teorii nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa. Przedmiotem badań były przede wszystkim wewnętrzne (prawne) mechanizmy  nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa z uwagi na to, że posiadają  one cechy charakterystyczne, odróżniające je od mechanizmów funkcjonujących  w spółkach prywatnych. Mechanizmy zewnętrzne w podobny sposób oddziałują  na spółki państwowe i prywatne. W odniesieniu do mechanizmów nadzoru kor- poracyjnego przyjęto następującą hipotezę badawczą: W spółkach Skarbu Państwa, obok rad nadzorczych, podstawowym wewnętrz- nym mechanizmem nadzoru korporacyjnego jest sprawowany przez pracowników MSP nadzór urzędniczy. Mechanizm ten jest nadrzędny wobec rad nadzorczych. Uprawnienia nadzorcze Skarbu Państwa jako akcjonariusza spółek nie mają cha- rakteru autonomicznego. Skarb Państwa w zakresie korzystania z tych uprawnień jest zależny od nadzoru urzędniczego oraz rad nadzorczych. Mechanizmy nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa mają cechy nadzoru administracyj- nego, a także są zależne od czynników politycznych, co powoduje, że Skarb Pań- stwa nie jest w stanie w odpowiedni sposób i w odpowiednim momencie reagować na sytuacje, w których znajdują się spółki. Jak już wskazano, podejmowane w opracowaniu problemy badawcze odnoszą  się do teorii praw własności, teorii interesariuszy oraz teorii agencji. W zakresie teorii praw własności postawiono dwie hipotezy badawcze, tj. hi- potezę dotyczącą problemu określenia, kto jest właścicielem ekonomicznym ma- 24 jątku spółek, oraz hipotezę dotyczącą problemu określenia, kto jest właścicielem  ekonomicznym akcji spółek. Hipoteza dotycząca określenia, kto jest właścicielem ekonomicznym majątku  spółek Skarbu Państwa, stanowi, że: Cechy właściciela ekonomicznego majątku spółek Skarbu Państwa posiadają członkowie zarządów i rad nadzorczych oraz pracownicy spółek. Jedynie człon- kowie zarządów bezpośrednio decydują o wykorzystaniu majątku spółek; wpływ pozostałych podmiotów jest pośredni. Minister i wiceministrowie Skarbu Pań- stwa, którzy reprezentują Skarb Państwa na walnych zgromadzeniach spółek, nie mogą być uznani za właścicieli ekonomicznych jako podmioty autonomiczne, które odnoszą osobiste korzyści ekonomiczne z majątku spółek. Przy założeniu, że korzyści z majątku spółek mogą mieć charakter nie ekonomiczny, lecz polityczny, minister oraz wiceministrowie mogą posiadać cechy właściciela ekonomicznego majątku spółek jako podmioty autonomiczne. Hipoteza dotycząca określenia, kto jest właścicielem ekonomicznym akcji spó- łek Skarbu Państwa, stanowi, że: Cechy właściciela ekonomicznego akcji spółek Skarbu Państwa posiadają Minister i wiceministrowie Skarbu Państwa. Nie mogą być oni jednak uznani za właściciela ekonomicznego akcji spółek jako podmioty autonomiczne, lecz jako reprezentanci Skarbu Państwa, których decyzje dotyczące rozporządzania akcjami spółek mogą być determinowane przez koalicję rządzącą oraz pracowników MSP. Przy założeniu, że korzyści z akcji spółek mogą mieć charakter nie ekonomiczny, lecz polityczny, minister i wiceministrowie posiadają cechy właściciela ekono- micznego akcji spółek jako podmioty autonomiczne. Ponadto jeśli założymy, że korzyści z akcji mogą wynikać nie z rozporządzania nimi ani z ich pożytków, lecz z samego faktu, że Skarb Państwa jest akcjonariuszem spółek, cechy właściciela ekonomicznego akcji spółek posiadają pracownicy MSP. Co do akcji, które nabyli nieodpłatnie przy prywatyzacji spółek, cechy właściciela ekonomicznego posiadają także pracownicy spółek z większościowym udziałem Skarbu Państwa. W odniesieniu do problemu teorii interesariuszy, czyli określenia, kto jest  interesariuszem spółek Skarbu Państwa, postawiono następującą hipotezę: Cechy interesariusza spółek Skarbu Państwa posiadają członkowie zarządów i rad nadzorczych oraz pracownicy spółek. Przy założeniu, że interesy ministra i wiceministra w spółkach mogą mieć charakter polityczny, a spółki są zobowią- zane brać je pod uwagę w swoich działaniach, minister i wiceminister stanowią szczególny rodzaj interesariuszy. Za szczególnych interesariuszy spółek mogą być uznani także pracownicy MSP, jeśli założymy, że ich interes wynika z samego faktu, iż Skarb Państwa jest akcjonariuszem spółek, a spółki biorą pod uwagę ich interesy w swoich działaniach. Interesariuszami spółek nie są związki zawodo- we, ponieważ są zobowiązane do działania nie na rzecz spółek, lecz na rzecz ich Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa 1. Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 25 pracowników. Koalicja rządząca posiada wszystkie cechy interesariusza spółek, z wyjątkiem zobowiązania do działania na rzecz spółek. Skarb Państwa jest nie- samodzielnym interesariuszem spółek, ponieważ jest on reprezentowany przez ministra lub wiceministra, którzy są organizacyjnie obsługiwani przez pracow- ników MSP. Hipoteza dotycząca problemu agencji stanowi, że: Problem agencji w spółkach Skarbu Państwa jest w znaczącym zakresie deter- minowany przez przyjęte rozwiązania prawne, które z jednej strony ograniczają możliwość działania członków zarządów spółek we własnym interesie, z drugiej jednak mogą powodować, że podejmują oni takie działania. Interes osobisty człon- ków zarządów jest determinowany przez wpływające na nich czynniki polityczne oraz interesy pracowników MSP nadzorujących spółki. Problem agencji może dotyczyć nie tylko relacji członkowie zarządu – Skarb Państwa, ewentualnie inni akcjonariusze w spółkach z większościowym udziałem Skarbu Państwa, lecz także relacji członkowie rady nadzorczej – Skarb Państwa oraz pracownicy MSP – Skarb Państwa. 1.4. Metodologia badań Problematyka nadzoru korporacyjnego ma charakter interdyscyplinarny9. Dla- tego aby zrealizować cel podstawowy opracowania oraz zweryfikować hipotezy  badawcze, konieczne jest wykorzystanie wiedzy z zakresu różnych dziedzin nauko- wych, w szczególności prawa i nauk o administracji, zarządzania, ekonomii. Z tego  względu charakter interdyscyplinarny mają także badania przeprowadzone przez  autora, które obejmują analizę regulacji prawnych oraz badania ankietowe wśród  członków zarządów i rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa, w których prawa  z akcji albo udziałów wykonuje Minister Skarbu Państwa, oraz pracowników MSP  nadzorujących spółki. Należy podkreślić, że Minister Skarbu Państwa wykonuje  prawa z akcji albo udziałów w zdecydowanej większości spółek Skarbu Państwa.  We wskazanych w ustawach szczególnych konkretnych spółkach prawa te mogą  wykonywać inni ministrowie10. 9  Mesjasz uważa, że wiedza o władaniu korporacyjnym (tu: nadzorze korporacyjnym) ma charakter  trans-dyscyplinarny (Cz. Mesjasz, Teoretyczne podstawy władania korporacyjnego: wprowadzenie (w:) Nadzór korporacyjny a stabilność sektora finansowego, red. P. Urbanek, Łódź 2012, s. 180–181  (179–194). 10  Przykładowo Minister Gospodarki wykonuje prawa z akcji w spółkach: Polskie Sieci Elektroener- getyczne – Operator S.A., Kompania Węglowa S.A., Katowicki Holding Węglowy S.A., Jastrzębska  Spółka Węglowa S.A., Węglokoks S.A.; Minister Infrastruktury wykonuje prawa z akcji względem  Grupy Polskie Koleje Państwowe S.A., a co za tym idzie, pośrednio w spółkach Polskie Linie  Kolejowe S.A. oraz PKP Energetyka S.A. 26 Analiza regulacji prawnych jest niezbędna do realizacji celu opracowania, po- nieważ prawo determinuje model nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu  Państwa na kilku płaszczyznach. Prawo należy do immanentnych segmentów otoczenia każdej organizacji11. Określa ono uwarunkowania nadzoru korporacyjnego, regulując zasady prowa- dzenia działalności gospodarczej przez państwo oraz funkcjonowanie własności  państwowej w obrocie gospodarczym, a także uwarunkowania zewnętrzne działal- ności spółek Skarbu Państwa dotyczące ochrony środowiska, zagospodarowania  przestrzennego, ochrony konkurencji i konsumentów, upadłości itd. Prawo stanowi podstawę modelu nadzoru korporacyjnego spółek Skarbu  Państwa zarówno przez regulacje ogólne kodeksu spółek handlowych, dotyczące  wszystkich spółek kapitałowych, jak i regulacje szczegółowe odnoszące się tylko  do spółek Skarbu Państwa. Wewnętrzne mechanizmy nadzoru korporacyjnego są mechanizmami praw- nymi, czyli funkcjonującymi na podstawie prawa i na określonych przez prawo  warunkach; chodzi tu o rady nadzorcze i prawa nadzorcze akcjonariuszy, ale także  o istotny w spółkach Skarbu Państwa nadzór sprawowany przez pracowników  Ministerstwa Skarbu Państwa (MSP). Autor stosuje ekonomiczną analizę prawa, która ma wykazać, w jaki sposób  przyjęte regulacje oddziałują na badane zjawiska oraz czy efekty funkcjonowania  tych regulacji odpowiadają ich celom12. Nie ogranicza się on zatem do syste- matyzacji i komentowania przyjętych rozwiązań prawnych, lecz uwzględnia ich  polityczną i ekonomiczną genezę oraz funkcję i skutki oddziaływania na badane  zjawiska13. Celem analizy regulacji prawnych jest konstrukcja modelu regulacyjnego  nadzoru korporacyjnego w spółkach Skarbu Państwa, czyli modelu wynikającego  z regulacji prawnych. Przedmiotem badań ankietowych była praktyka funkcjonowania spółek Skarbu  Państwa i nadzoru korporacyjnego w tych spółkach. Badania zostały przeprowa- dzone w okresie od 15 lutego do 15 kwietnia 2011 r. wśród członków zarządów  i rad nadzorczych jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz spółek z więk- szościowym udziałem Skarbu Państwa, w których prawa z akcji albo udziałów  11  K. Obłój, Strategia organizacji, Warszawa 2001, s. 109. 12  W. Szpringer, Regulacja konkurencji a konkurencja regulacyjna, Warszawa 2010, s. 50; także:  D. Friedman, Law’s order: What economics has to do with law and why it matters, Princeton 2000;  L. Kaplow, S. Shavell, Economic analysis of law, Cambridge 1999, National Bureau of Economic  Research, Working Paper Nr 6960. 13  Koźmiński i Obłój już w 1989 r. wskazywali na problem traktowania prawa jako dziedziny jedno- wymiarowej, podkreślając istotny potencjał wspólnych badań teorii organizacji i zarządzania oraz  nauk prawnych; A.K. Koźmiński, K. Obłój, Zarys teorii równowagi organizacyjnej, Warszawa 1989,  s. 39–41. Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa 1. Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 27 wykonuje Minister Skarbu Państwa, a także wśród pracowników Ministerstwa  Skarbu Państwa pracujących w departamentach nadzorujących spółki14. Aktualną 1 stycznia 2011 r. listę jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz  spółek z większościowymi udziałem Skarbu Państwa wraz z danymi teleadresowy- mi spółek oraz przyporządkowaną każdej spółce liczbą członków zarządu i rady  nadzorczej autor otrzymał od MSP. Ministerstwo przekazało autorowi także liczbę  pracowników zatrudnionych w departamentach MSP nadzorujących spółki. tj. w:  Departamencie Nadzoru Właścicielskiego, Departamencie Prywatyzacji, Departa- mencie Restrukturyzacji, Departamencie Rynków Kapitałowych, Departamencie  Spółek Kluczowych. Dobór takich grup respondentów jest uzasadniony kilkoma względami. Po  pierwsze, zgodnie z przepisami prawnymi, te grupy odgrywają istotne role w funk- cjonowaniu spółek Skarbu Państwa: zarządy prowadzą sprawy spółek, rady nadzor- cze nadzorują spółki na wszystkich płaszczyznach ich działalności, pracownicy MSP  nadzorują organy spółek i pełnią funkcję łączników pomiędzy nimi a Ministrem  Skarbu Państwa, który reprezentuje Skarb Państwa na walnych zgromadzeniach.  Każda z grup respondentów posiada zatem wiedzę i doświadczenie w zakresie  problemów związanych z funkcjonowaniem spółek Skarbu Państwa. Po drugie, jak  już wskazano, rady nadzorcze i pracownicy MSP nadzorują spółki, stąd odgrywają  kluczowe role w nadzorze korporacyjnym i przez to posiadają wiedzę i doświad- czenie także w tym zakresie. Po trzecie, każda z tych grup respondentów jest na  tyle określona i wyodrębniona, że możliwe jest dotarcie do przedstawicieli każdej  z nich w celu przeprowadzenia badań ankietowych. Dla problematyki opracowania  kluczowa jest konfrontacja opinii poszczególnych grup respondentów, co pozwa- la przeanalizować problemy funkcjonowania spółek i nadzoru korporacyjnego  z różnych punktów widzenia. Źródłem niektórych problemów może być właśnie  inne postrzeganie konkretnych spraw przez poszczególne grupy respondentów.  Zarządy analizują problem z punktu widzenia prowadzenia spraw spółek. Ponie- waż rady nadzorcze składają się z przedstawicieli pracowników, przedstawicieli  Skarbu Państwa, a w SWSP także z przedstawicieli innych akcjonariuszy, mogą  analizować problemy z punktu widzenia wewnętrznych relacji w spółce, ale także  z punktu widzenia akcjonariuszy. Pracownicy MSP z kolei widzą sprawy z punktu  widzenia podmiotu z zewnątrz, ministerstwa, które obsługuje ministra, jednocześ- nie pozostając pod wpływem kierownictwa politycznego MSP. Autor przygotował trzy wersje kwestionariuszy ankietowych, tj. kwestionariu- sze dla: członków rad nadzorczych spółek, członków zarządów spółek oraz dla  pracowników MSP nadzorujących spółki. Pytania zamieszczone w poszczególnych  14  O technice sporządzania kwestionariuszy ankietowych oraz przeprowadzania ankiet: A.K. Koź- miński, Analiza systemowa organizacji, Warszawa 1976, s. 155–161. 28 wersjach kwestionariuszy w zdecydowanej większości były identyczne, aby możliwe  było porównanie opinii poszczególnych grup respondentów na te same tematy  związane z funkcjonowaniem spółek oraz nadzorem korporacyjnym. W każdej  wersji kwestionariuszy znajdowały się jednak także pytania skierowane tylko do  konkretnej grupy respondentów, ponieważ dotyczyły one specyficznych problemów  związanych z działaniami każdej z nich. Kwestionariusze ankietowe zostały doręczone członkom organów spółek za  pośrednictwem spółek. Do każdej z nich wysłano 15 lutego 2011 r. pocztą ano- nimowe kwestionariusze ankietowe w wersjach dla członków zarządów i człon- ków rad nadzorczych. Sekretariaty spółek doręczały następnie kwestionariusze  członkom zarządów i członkom rad nadzorczych. Anonimowe kwestionariusze  ankietowe umieszczone były w kopertach z nadrukowanym adresem zwrotnym  oraz z potwierdzeniem przerzucenia opłaty na adresata. Respondenci nie musieli  zatem pokrywać kosztów wysyłki. W terminie tygodnia po wysłaniu kwestionariuszy na adres spółek osoby współ- pracujące z autorem (kierownikiem projektu badawczego) telefonowały do każdej  ze spółek z pytaniami: –  czy kwestionariusze dotarły; –  czy sekretariaty spółek doręczyły kwestionariusze członkom organów, ewen- tualnie kiedy zamierzają to zrobić; –  czy można spodziewać się, że członkowie organów wypełnią kwestionariusze,  a jeżeli tak, to w jakim terminie. W kwestionariuszach ankietowych zwrócono się z prośbą o odesłanie wypeł- nionego kwestionariusza na adres Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszaw- skiego w terminie dwutygodniowym od otrzymania kwestionariusza, nie później  niż do 15 kwietnia 2011 r. Około dwóch tygodni przed upływem ostatecznego  terminu na odesłanie kwestionariuszy osoby współpracujące z autorem ponownie  zatelefonowały do wszystkich spółek z pytaniem, czy kwestionariusze zostały dorę- czone respondentom, wypełnione przez nich i odesłane. W przypadku odpowiedzi  negatywnych zwracano się z prośbą o wypełnienie i odesłanie kwestionariuszy  w możliwie szybkim terminie. Kwestionariusze dla pracowników MSP rozprowadzane były poprzez sekre- tariaty departamentów MSP, w których byli oni zatrudnieni. Dostarczono je do  MSP 18 lutego 2011 r. i w tym dniu rozpoczęto ich rozprowadzanie. Sekretariaty  poszczególnych departamentów informowały bezpośrednio pracowników o ba- daniach i o możliwości odebrania anonimowego kwestionariusza w sekretariacie.  W sekretariatach wystawione były urny dostarczone przez autora, do których re- spondenci mogli wrzucać wypełnione kwestionariusze. W kwestionariuszach zwró- cono się z prośbą do pracowników MSP o wypełnienie kwestionariusza i wrzucenie  Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa 1. Wprowadzenie do problematyki nadzoru korporacyjnego – cel i założenia opracowania 29 go do urny w terminie dwutygodniowym od jego otrzymania, nie później niż do  końca marca 2011 r. Autor kilkakrotnie w terminie od pozostawienia kwestio- nariuszy do końca marca 2011 r. telefonował do sekretariatów poszczególnych  departamentów z pytaniem o stan realizacji badania. Pracownicy sekretariatów  zasugerowali przedłużenie terminu na wypełnienie kwestionariuszy o tydzień, co  uczyniono. W celu zwiększenia skuteczności badania wśród członków rad nadzorczych  spółek Skarbu Państwa, którzy są jednocześnie pracownikami MSP, przyjęto dwu- torowy sposób dystrybucji kwestionariuszy ankietowych. Kwestionariusze dla tych  osób przesłano na adres spółek, jednocześnie także rozprowadzając kwestionariu- sze dla nich przez sekretariaty departamentów MSP. Takie osoby, co było wyraźnie  zaznaczone w kwestionariuszach, wypełniały tylko kwestionariusz przeznaczo- ny dla członków rad nadzorczych, nie wypełniały natomiast kwestionariuszy dla  pracowników MSP. Na pierwszej stronie kwestionariuszy dla pracowników MSP  w sposób widoczny i czytelny zaznaczono, że kwestionariusze te wypełniają tylko  pracownicy MSP niebędący członkami rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa. Fakt, że pracownicy MSP mogą jednocześnie pozostawać członkami rad nadzor- czych spółek Skarbu Państwa, powodował trudność przy określeniu wielkości próby  pracowników MSP niebędących członkami rad nadzorczych. Znana była bowiem  ogólna liczba pracowników MSP zatrudnionych w departamentach nadzorujących  spółki (183) i do wszystkich z nich skierowano kwestionariusze ankietowe. Nie wia- domo było jednak, ilu z tych pracowników pozostaje jednocześnie członkami rad  nadzorczych. Takich danych MSP nie przekazało autorowi, prawdopodobnie nie  prowadzono w tym czasie wykazu osób, które są jednocześnie pracownikami MSP  i członkami rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa. W związku z tym nie dało  się określić, ilu jest pracowników MSP zatrudnionych w departamentach nadzo- rujących spółki, którzy nie są członkami rad nadzorczych spółek. W kwestionariu- szach skierowanych do członków rad nadzorczych rozprowadzanych przez spółki  respondenci wskazywali, czy są członkami rad powołanymi przez pracowników  spółek, powołanymi przez 
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: