Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00462 007075 14669977 na godz. na dobę w sumie
Najem i użyczenie egzemplarzy utworu jako odrębne pola eksploatacji - ebook/pdf
Najem i użyczenie egzemplarzy utworu jako odrębne pola eksploatacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 533
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5450-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> własności intelektualnej
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka stanowi pierwsze monograficzne opracowanie instytucji najmu i użyczenia egzemplarzy utworu jako odrębnych pól eksploatacji dzieł chronionych na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Pierwsza część pracy poświęcona została ukazaniu przesłanek, genezy i efektów normatywnego wyodrębnienia najmu i użyczenia jako oddzielnych pól eksploatacji utworu z uwzględnieniem międzynarodowych umów z zakresu prawa autorskiego, unijnej dyrektywy dotyczącej tego zagadnienia oraz ustawodawstwa polskiego.

Część druga zawiera prezentację najmu i użyczenia egzemplarzy utworu w świetle obecnie obowiązujących w Polsce przepisów. Przedstawiono tu najważniejsze z merytorycznego punktu widzenia aspekty tej materii, tj.:

Adresaci:
Książka adresowana jest zarówno do prawników praktyków (sędziów, radców prawnych, adwokatów), jak i do przedstawicieli nauki oraz studentów prawa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

POLECAMY W SERII: AUDIOWIZUALNE USŁUGI MEDIALNE. REGLAMENTACJA W WARUNKACH KONWERSJI CYFROWEJ KATARZYNA CHAŁUBIŃSKA-JENTKIEWICZ OCHRONA PATENTOWA PRODUKTÓW LECZNICZYCH ŻANETA PACUD NARUSZENIE PRAWA WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ W PRAWIE PRYWATNYM MIĘDZYNARODOWYM MAREK ŚWIERCZYŃSKI WOLNOŚĆ PRASOWEJ WYPOWIEDZI SATYRYCZNEJ. STUDIUM CYWILISTYCZNE NA TLE PORÓWNAWCZYM PIOTR WASILEWSKI STOSUNEK PRAWA OCHRONY KONKURENCJI DO PRAWA WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ DAWID MIĄSIK UMOWY W ZAKRESIE WSPÓŁCZESNYCH SZTUK WIZUALNYCH PIOTR ŚLĘZAK NAJEM I UŻYCZENIE EGZEMPLARZY UTWORU JAKO ODRĘBNE POLA EKSPLOATACJI Jerzy Szczotka Warszawa 2013 Stan prawny na 1 lutego 2013 r. Orzecznictwo i bibliografi a według stanu na 31 sierpnia 2012 r. Recenzent Prof. dr hab. Elżbieta Traple Redakcja serii Janusz Barta Ryszard Markiewicz Alicja Pollesch Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4142-4 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 11 Uwagi wstępne / 15 Część pierwsza Normatywne wyodrębnienie najmu i użyczenia egzemplarzy utworu jako pól eksploatacji / 21 Rozdział I Przesłanki i geneza wyodrębnienia najmu i użyczenia egzemplarzy utworu jako pól eksploatacji / 23 Wyodrębnienie użyczenia egzemplarzy utworu jako pola eksploatacji / 50 3.1. 3.2. Przesłanki wyodrębnienia / 50 Prawo publicznego użyczania (public lending right) / 51 3.2.1. 3.2.2. Pojęcie i geneza instytucji / 51 Regulacja prawna / 53 5 Pola eksploatacji utworu w zakresie autorskich praw majątkowych / 23 Wyodrębnienie najmu egzemplarzy utworu jako pola eksploatacji / 31 2.1. 2.2. Przesłanki wyodrębnienia / 31 Najem egzemplarzy utworu a wyczerpanie prawa autorskiego / 33 2.2.1. Wyczerpanie prawa – geneza i charakter instytucji / 33 Wyczerpanie w prawie Unii Europejskiej / 41 Normatywne ujęcie instytucji wyczerpania i prawa najmu egzemplarzy utworu / 44 2.2.2. 2.2.3. 1. 2. 3. Spis treści Rozdział II Najem i użyczenie egzemplarzy utworu w międzynarodowym prawie autorskim / 57 1. 2. 3. 4. 5. Wypożyczanie fonogramów i wideogramów – inicjatywy rozwiązania problemu / 57 Wiążące Polskę umowy w dziedzinie prawa autorskiego / 63 Najem i użyczenie w Konwencji berneńskiej i Konwencji powszechnej / 67 Najem i użyczenie w Porozumieniu TRIPS / 73 Najem i użyczenie w Traktacie WIPO o prawie autorskim / 82 2. 1. Rozdział III Dyrektywa 2006/115/WE w sprawie najmu i użyczenia / 89 Geneza i cele dyrektywy 2006/115/WE w sprawie najmu i użyczenia / 89 Treść dyrektywy 2006/115/WE / 97 2.1. 2.2. Autorskie prawo najmu i użyczenia / 97 Ograniczenia autorskiego prawa publicznego użyczenia / 109 Przedmiot autorskiego prawa najmu i użyczenia / 118 Podmiot autorskiego prawa najmu i użyczenia / 125 Wynagrodzenie autorskie / 129 2.3. 2.4. 2.5. Zasady implementacji dyrektywy 2006/115/WE / 133 Implementacja dyrektywy w zakresie prawa użyczenia. Raport Komisji Europejskiej / 137 3. 4. Rozdział IV Najem i użyczenie egzemplarzy utworu w polskich ustawach o prawie autorskim (zarys rozwoju) / 147 Najem i użyczenie egzemplarzy utworu w ustawie o prawie autorskim z 1926 r. / 147 1.1. Autorskie prawa majątkowe na polu najmu i użyczenia / 147 Dozwolony użytek publiczny w zakresie najmu i użyczenia / 152 Najem i użyczenie egzemplarzy utworu w ustawie o prawie autorskim z 1952 r. / 155 1.2. 1. 2. 6 Spis treści 2.1. 3. Autorskie prawa majątkowe na polu najmu i użyczenia / 155 Wypożyczanie egzemplarzy utworu / 158 2.2. Najem i użyczenie egzemplarzy utworu w ustawie o prawie autorskim z 1994 r. – charakterystyka ogólna / 162 3.1. Najem i dzierżawa – wersja pierwotna / 162 Zmiany regulacji / 172 Regulacja prawna najmu i użyczenia / 162 3.1.1. 3.1.2. Pojęcie egzemplarza i oryginału utworu / 180 3.2.1. 3.2.2. Pojęcie najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 197 Pojęcie egzemplarza utworu / 180 Oryginał utworu jako jego egzemplarz / 189 3.2. 3.3. Część druga Najem i użyczenie egzemplarzy utworu w ustawie o prawie autorskim z 1994 r. / 207 Rozdział V Podmiot autorskiego prawa do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 209 1. 2. 3. Twórca utworu / 209 Współtwórcy utworu / 212 Twórca i współtwórcy utworu podmiotami autorskiego prawa do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 209 1.1. 1.2. Inny niż twórca podmiot autorskiego prawa do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 216 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. Podmiot praw autorskich na polu najmu i użyczenia egzemplarzy utworu audiowizualnego / 240 3.1. 3.2. Wydawca lub producent utworu zbiorowego / 216 Pracodawca / 217 Instytucja naukowa / 225 Uczelnia / 235 Producent utworu audiowizualnego / 240 Współtwórcy jako uprawnieni do wynagrodzenia z tytułu najmu egzemplarzy / 252 7 Spis treści Rozdział VI Autorskie prawo do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 261 3.2. 3.2.2. 3.2.3. 3.2.4. 8 1. 2. 3. Charakter i treść autorskiego prawa do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 261 Autorskie prawo do korzystania z utworu na polu najmu i użyczenia jego egzemplarzy / 263 2.1. Treść autorskiego prawa do korzystania z utworu na polu najmu i użyczenia / 263 Umowa najmu i użyczenia egzemplarzy utworu jako instrument wykonywania uprawnienia autora / 268 Status prawny autora jako wynajmującego w świetle kodeksu cywilnego / 270 2.3.1. Autor jako strona umowy najmu egzemplarzy utworu / 270 Prawa i obowiązki autora jako wynajmującego egzemplarze utworu / 278 Status prawny autora jako użyczającego w świetle kodeksu cywilnego / 284 2.3.2. 2.2. 2.3. 2.4. Prawo do rozporządzania utworem na polu najmu i użyczenia jego egzemplarzy / 291 3.1. Ustawowe zasady wykonywania prawa do rozporządzania utworem na polu najmu i użyczenia / 291 3.1.1. Umowy uprawniające do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 291 Pactum de non cedendo / 296 Ustawowy wymóg specyfikacji pól eksploatacji utworu / 299 3.1.2. 3.1.3. Zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi na polu najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 312 3.2.1. Status prawny organizacji zbiorowego zarządzania / 312 Stosunek prawny twórcy z organizacją zbiorowego zarządzania / 318 Domniemanie uprawnienia organizacji zbiorowego zarządzania z art. 105 pr. aut. / 322 Właściwa organizacja zbiorowego zarządzania na polu najmu egzemplarzy utworu audiowizualnego / 328 Spis treści 3.3. Rozporządzanie utworem audiowizualnym na polu najmu jego egzemplarzy / 332 Prawo do wynagrodzenia z tytułu najmu i użyczenia egzemplarzy utworu / 334 4.1. 4.2. Pojęcie i charakter prawa do wynagrodzenia / 334 Wykonywanie prawa do wynagrodzenia / 342 4.2.1. 4.2.2. Zasady ogólne / 342 Wykonywanie prawa do wynagrodzenia przez organizację zbiorowego zarządzania / 345 Dozwolony najem i użyczenie egzemplarzy utworu – ograniczenia praw autorskich / 355 5.1. Istota dozwolonego użytku utworu w zakresie najmu i użyczenia jego egzemplarzy / 355 Dozwolony użytek publiczny w zakresie najmu egzemplarzy utworu / 361 Dozwolony użytek publiczny w zakresie użyczenia egzemplarzy utworu / 366 5.2. 5.3. 4. 5. 1. 2. Rozdział VII Dozwolone korzystanie z wynajętych i użyczonych egzemplarzy utworu / 376 Dozwolone korzystanie z utworu przy użyciu egzemplarza wynajętego i użyczonego / 376 1.1. Podstawy dozwolonego korzystania z chronionego utworu / 376 Umowna modyfikacja przepisów o dozwolonym użytku chronionych utworów / 378 Przesłanki dozwolonego korzystania z chronionego utworu według art. 34 i 35 pr. aut. / 382 1.2. 1.3. Dozwolony użytek osobisty utworu utrwalonego na egzemplarzu wynajętym lub użyczonym / 386 2.1. Pojęcie dozwolonego użytku osobistego / 386 Zakres dozwolonego użytku osobistego / 391 Pojęcie i zakres dozwolonego użytku osobistego / 386 2.1.1. 2.1.2. Ustawowe ograniczenia dozwolonego użytku osobistego określonych kategorii utworów / 401 2.2.1. 2.2. Utwory architektoniczne i architektoniczno-urbanistyczne / 401 Elektroniczne bazy danych / 402 2.2.2. 9 Programy komputerowe / 414 2.2.3. Odpłatne zwielokrotnianie utworu dla własnego użytku osobistego / 426 Zwielokrotnienie utworu dla użytku osobistego w ramach działalności gospodarczej / 436 Pojęcie dozwolonego użytku publicznego / 437 Treść dozwolonego użytku publicznego / 439 Dozwolony użytek publiczny utworu utrwalonego na egzemplarzu wynajętym lub użyczonym / 437 3.1. 3.2. Status prawny najemcy egzemplarza utworu w świetle kodeksu cywilnego / 450 4.1. 4.2. Najemca egzemplarza utworu / 450 Prawa i obowiązki najemcy egzemplarza utworu / 452 4.2.1. 4.2.2. 4.2.3. Zapłata czynszu / 452 Sposób używania egzemplarza i jego zwrot / 454 Wady egzemplarza najętego / 461 Status prawny biorącego egzemplarz utworu w użyczenie w świetle kodeksu cywilnego / 466 5.1. 5.2. Osoba biorąca egzemplarz utworu w użyczenie / 466 Prawa i obowiązki biorącego egzemplarz utworu w użyczenie / 467 Spis treści 2.3. 2.4. 3. 4. 5. Podsumowanie / 473 Źródła prawa / 491 Orzecznictwo sądowe / 495 Bibliografia / 507 dyrektywa 2006/115/WE k.c. k.p.a. k.p.c. Konwencja ber- neńska Konwencja po- wszechna k.p. Wykaz skrótów Akty prawne dyrektywa 2006/115/WE Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w spra- wie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej, Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, s. 28–35 ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy- wilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm. ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks po- stępowania administracyjnego, tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm. ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego, Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm. akt paryski konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych sporządzony w Paryżu dnia 24 lipca 1971 r., zał. do Dz. U. z 1990 r. Nr 82, poz. 474 Konwencja powszechna o prawie autorskim zrewidowana w Paryżu dnia 24 lipca 1971 r., zał. do Dz. U. z 1978 r. Nr 8, poz. 28 ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm. 11 Wykaz skrótów Porozumienie TRIPS pr. aut., także jako ustawa z 1994 r. Traktat WCT Traktat WIPO o wykonaniach artystycznych TFUE TWE u.o.b.d. u.s.d.g. u.s.w. 12 Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS – Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights), zał. 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporzą- dzonego w Marakeszu dnia 15 kwietnia 1994 r., Dz. Urz. WE L 336 z 23.12.1994, s. 214–233, tekst polski zał. do Dz. U. 1996, nr 32, poz. 143 ustawa z dnia 4 lutego 1996 r. o prawie autor- skim i prawach pokrewnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm. Traktat WIPO o prawie autorskim (WCT) spo- rządzony w Genewie dnia 20 grudnia 1996 r., Dz. Urz. WE L 89 z 11.04.2000, s. 8–14, tekst polski Dz. U. z 2005 r. Nr 3, poz. 12 Traktat WIPO o wykonaniach artystycznych i fonogramach (WPPT) sporządzony w Genewie dnia 20 grudnia 1996 r., Dz. Urz. WE L 89 z 11.04.2000, s. 15–23, tekst polski Dz. U. z 2004 r. Nr 41, poz. 375 Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 47–403) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 37–186) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych, Dz. U. Nr 128, poz. 1402 z późn. zm. ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dzia- łalności gospodarczej, tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 z późn. zm. ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkol- nictwie wyższym, tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 572 z późn. zm. Wykaz skrótów ustawa z 1926 r. ustawa z 1952 r. ustawa z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autor- skim, tekst jedn.: Dz. U. R.P. z 1935 r. Nr 36, poz. 260 ustawa z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autor- skim, Dz. U. Nr 34, poz. 234 z późn. zm. Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne ECR EIPR GRUR Int. KPP M.P. Mon. Praw. ONSA OSA OSNC OSN-K OSNKW OSNP OSP OTK-A PiP PPH PS European Court Reports (zbiór orzeczeń Trybu- nału Sprawiedliwości) European Intellectual Property Review Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht, Internationaler Teil Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Polski Monitor Prawniczy Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Izba Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądów Polskich (1957–1989 – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitra- żowych) Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – seria A Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Sądowy 13 Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Revue Internationale du Droit d Auteur Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Prace z Prawa Własności Intelektualnej Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej Inne Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (do 31 listopada 2009 r. – Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich) Komisja Prawa Autorskiego organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi Naczelny Sąd Administracyjny public lending right (prawo publicznego użycze- nia) Sąd Najwyższy Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej World Intellectual Property Organization (Światowa Organizacja Własności Intelektual- nej) Wojewódzki Sąd Administracyjny video on demand Wykaz skrótów PUG RIDA ZNUJ PIPWI ZNUJ PPWI ZNUJ PWOWI ETS KPA ozz NSA PLR SN TS WIPO WSA VoD 14 Uwagi wstępne Normatywne korzenie tematu niniejszego opracowania wyrastają z regulacji zawartej w art. 50 ustawy z dnia 4 lutego 1996 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, określającej w sposób przykładowy odrębne pola eksploatacji utworu1. Dokładniej zaś chodzi o pkt 2 tego przepisu, gdzie polski ustawodawca wskazał „użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy, na których utwór utrwalono”. Rozważania podjęte w pracy służą prezentacji właśnie tych dwóch wyraźnie wyod- rębnionych, szczególnych sposobów korzystania z utworu. Pola, o jakich mowa, umieszczono w obrębie szerszego obszaru eksploatacji, określo- nego przez legislatora jako „obrót oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono”. Konieczność precyzyjnego rozgraniczenia i zdefiniowania poszczególnych pól w tej przestrzeni wydaje się zrozu- miała i również znajduje swe odzwierciedlenie w treści opracowania. Tytuł pracy nawiązuje bezpośrednio do powołanej wyżej regulacji. Pominięcie w nim określenia „oryginał” – występującego w przepisie art. 50 pkt 2 pr. aut. – jest posunięciem świadomym, zmierzającym do uproszczenia formuły językowej nie tylko tytułu, lecz w konsekwencji także całości prezentowanej materii. Pozwala to usprawnić tok prowa- dzonych wywodów i zwiększyć ich przejrzystość, unikając równocześnie kolizji z terminologią normatywną i nie powodując zawężenia zakresu tematycznego badań. Dopuszczalność takiego zabiegu usprawiedliwiają racje merytoryczne, moim zdaniem trafna jest bowiem teza – uzasad- niana w treści pracy – że oryginał utworu jest także jego egzemplarzem. Podjęty temat nie został dotychczas kompleksowo opracowany w doktrynie prawa autorskiego, trudno też znaleźć liczne wypowiedzi przedstawicieli nauki dotyczące poszczególnych zagadnień mieszczących się w jego ramach. Okoliczności te sprawiają, że próba całościowego, 1 Tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm. 15 Uwagi wstępne monograficznego przedstawienia problematyki najmu i użyczenia eg- zemplarzy utworu jako odrębnych pól eksploatacji stanowi interesu- jące i raczej niełatwe wyzwanie badawcze. Walorem tematu, w mojej opinii, jest jego klasyczny charakter, który może być dostrzegany i potwierdzony z dwóch różnych punktów widzenia. Pierwszy wynika z odniesienia do tradycyjnych – wywodzą- cych się jeszcze z rzymskiego ius civile – instytucji prawa zobowiązań, jakimi są umowa najmu i użyczenia, funkcjonujące w wymiarze zarówno prawnym, jak i praktycznym przez stulecia i cieszące się do dziś niesłab- nącą popularnością. Drugi punkt widzenia, ujawniający klasyczną jakość tematu zwią- zany jest natomiast z płaszczyzną samego prawa autorskiego. Nie można zaprzeczyć, że najem i użyczenie egzemplarzy utworu, jako od- rębne normatywnie pola eksploatacji, są – w porównaniu nie tylko ze wspomnianymi typami umów, lecz także z wieloma innymi odrębnymi formami eksploatacji dzieł – instytucjami stosunkowo „młodymi” w tej dziedzinie, choć ostatnio raczej nie zyskującymi na znaczeniu. Jednakże postrzegając je z perspektywy dokonującej się w zasadzie permanentnie – za sprawą gwałtownie postępującego rozwoju techniki – rewolucji prawa autorskiego, można już teraz formułować opinie o ich klasycznym charakterze. Optyka, którą wyżej wskazano, wyznacza dodatkowy – nie pomi- nięty w niniejszym opracowaniu – wymiar postrzegania najmu i uży- czenia egzemplarzy utworu. Chodzi o ujęcie dynamiczne tych instytucji, tj. oznaczanie ich kształtu i usytuowania, dokonywane bezpośrednio w nurcie zachodzących – rewolucyjnie, jak wspomniano – zmian techniki, a przez to i prawa. Jest to niezwykle interesujący aspekt tematu, znacznie poszerzający jego pole badawcze, bez którego – moim zdaniem – obraz problematyki objętej tytułem pracy nie byłby kompletny. Ta uwaga stanowi równocześnie wskazanie przyczyny, dla której w pracy pojawiają się dokładniejsze odniesienia do kwestii czasami nie w pełni lub nie tylko wprost dotyczących najmu i użyczenia, np. problematyki zbiorowego zarządzania prawami autorskimi czy ustawowych granic dozwolonego użytku osobistego. Bardziej uważne analizy czynione są także w odniesieniu do zagadnień powiązanych z tematem pracy nie w sposób wprawdzie wyłączny, lecz budzących szczególne zaintereso- wanie nauki i praktyki, np. niektórych innych niż twórca podmiotów prawa autorskiego (pracodawca, instytucja naukowa, uczelnia i przede 16 Uwagi wstępne wszystkim producent oraz współtwórcy utworu audiowizualnego) czy też ustawowego wymogu specyfikacji pól eksploatacji utworu. Powyższe konstatacje uzupełnić trzeba uwagą, że wskazane odnie- sienie do instytucji uregulowanych obecnie w kodeksie cywilnym (umowa najmu i użyczenia) ma w niniejszej pracy zakres zarówno ilo- ściowo, jak i jakościowo ograniczony, limitowany przez cel, jakiemu służy. Podkreślić bowiem jeszcze raz należy, że fundamentalny nurt rozważań prowadzony jest na płaszczyźnie prawa autorskiego i dotyczy najmu oraz użyczenia egzemplarzy utworu jako odrębnych pól eksplo- atacji dzieł. Nie jest zatem zamiarem autora – jako wykraczające poza ramy tematyczne pracy – dogłębne i wszechstronne omówienie wska- zanych typów umów w oparciu o ich kodeksową regulację. W zarysowanym kontekście zwrócić także należy uwagę na złożo- ność jurydyczną materii objętej tematem – jej opracowanie nie jest łatwe ze względu na wspomnianą więź merytoryczną z dziedziną klasycznego prawa cywilnego. Konieczna staje się zatem nie tylko odpowiednia znajomość regulacji obowiązującej w tej dziedzinie, lecz także umiejęt- ność właściwej – odpowiedniej ze względu na specyfikę przedmiotu prawa autorskiego – interpretacji odnośnych unormowań. W ramach uwag wstępnych do niniejszej pracy szczególnie istotne znaczenie ma zastrzeżenie, że prezentacja tematu – zgodnie z zamiarem autora – prowadzona będzie na gruncie polskiego prawa autorskiego. Nawiązania do legislacyjnych rozwiązań, osiągnięć nauki i judykatury innych państw mają incydentalny charakter i nie aspirują żadną miarą do uzyskania waloru prawnoporównawczego. W konsekwencji oznacza to koncentrację na dorobku polskiej doktryny i orzecznictwa jako podstawowym materiale wspierającym prowadzone wywody. Przykłady pochodzące z obcych ustawodawstw prawnoautorskich mają na celu uwypuklenie bądź też wzmocnienie tez i argumentów formułowanych na rodzimym gruncie normatywnym. Powyższa uwaga nie może być oczywiście w pełni odniesiona do regulacji najmu i użyczenia egzemplarzy utworu w europejskim (dyrek- tywy) i międzynarodowym (konwencje) prawie autorskim. Odnotować jednak należy, że uważna prezentacja tych zagadnień nie służy przede wszystkim celom prawnoporównawczym, lecz pełni zróżnicowaną rolę – pozwala np. ukazać genezę rozwiązań polskich, określać zakres ich stosowania, wytyczać kierunek lub uzasadniać sposób ich interpretacji 17 Uwagi wstępne lub nowelizacji, a ponadto ilustrować aktualne tendencje rozwoju prawa autorskiego. Wyjaśnić należy, że ze względu na przejrzystość rozważań termin „twórca” zasadniczo zastrzeżony został w wypowiedziach autora niniej- szego opracowania wyłącznie na oznaczenie osoby, która stworzyła dzieło, chyba że określone wywody – z uzasadnionych przyczyn – bu- dowane są na odmiennej terminologii normatywnej. Zaznaczyć bowiem trzeba, że w ustawie o prawie autorskim pojęcie to nie ma jednoznacz- nego desygnatu i czasami odnoszone jest do każdego podmiotu autor- skich praw majątkowych. Natomiast pojęcie „autor” – niewystępujące w obowiązującej ustawie – w prowadzonych rozważaniach przypisane znaczeniowo zostaje do każdego podmiotu autorskich praw majątko- wych, w tym więc także do twórcy. W pracy dominuje oczywiście formalno-dogmatyczna metoda badania zgromadzonego materiału, nierzadko w ujęciu historycznym, uzupełniona incydentalnie elementami prawnoporównawczymi, w sposób istotny wsparta dorobkiem teorii prawa i praktyki pochodzącej przede wszystkim z orzecznictwa sądowego. Struktura niniejszego opracowania została dobrana z zamiarem optymalnego przedstawienia tematu zarówno z merytorycznego punktu widzenia, jak i pod kątem sposobu jego prezentacji. Racje merytoryczne zaważyły na kolejności rozpatrywanych zagad- nień – począwszy od przesłanek i genezy wyodrębnienia najmu i uży- czenia jako oddzielnych pól eksploatacji utworu (rozdz. I), poprzez ich obecność w międzynarodowych umowach z zakresu prawa autorskiego (rozdz. II), aż do szczególnej, dokładnej regulacji tych instytucji w unijnej dyrektywie (rozdz. III). Ukazanie procesu normatywnego wyodrębniania najmu i użyczenia egzemplarzy utworu zamknięte jest prezentacją tej kwestii w ujęciu historycznym, odniesionym do polskiego prawa autorskiego (rozdz. IV). Powyższe zagadnienia zostały objęte ramami czterech pierwszych rozdziałów opracowania i aby ich meryto- ryczna więź była bardziej klarowna – powiązane w jedną, pierwszą część pracy, zatytułowaną „Normatywne wyodrębnienie najmu i użyczenia egzemplarzy utworu jako pól eksploatacji”. Część druga pracy poświęcona została – w zamiarze autora – kompleksowej i pogłębionej prezentacji regulacji prawnej najmu i użyczenia egzemplarzy utworu w obowiązującej w naszym kraju ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Najważniejsze 18 Uwagi wstępne z merytorycznego punktu widzenia aspekty tej prezentacji ujęte zostały w trzy odrębne rozdziały – podmiot autorskiego prawa do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu (rozdz. V), charakter, treść i ogranicze- nia tego prawa (rozdz. VI) oraz szczególnie istotna z praktycznego punktu widzenia problematyka dozwolonego korzystania z wynajętych i użyczonych egzemplarzy utworu (rozdz. VII). Przedstawiony powyżej zarys struktury niniejszego opracowania wymaga uzupełnienia trzema istotnymi uwagami. Pierwsza to usprawiedliwienie zachowania ciągłości numeracji rozdziałów przy równoczesnym zastosowaniu podziału pracy na dwie części. Jest to posunięcie świadome autora, które ma na celu z jednej strony uproszczenie struktury – podstawowy podział materii oparty został na rozdziałach i ich nieprzerwane oznaczenie kolejności wyznacza właściwy historycznie, merytorycznie i logicznie tok rozważań. Z drugiej strony podział taki przyczynia się także do podkreślenia więzi, jaka istnieje pomiędzy wszystkimi cząstkowymi zagadnieniami składającymi się na jednorodną treść pracy. W tej optyce podział na dwie wspomniane wyżej części ma walor przede wszystkim, choć nie wyłącznie, formalny – służy mianowicie uwypukleniu podziału całości przedstawianej ma- terii na dwa podstawowe, istotne i rozdzielne merytorycznie bloki za- gadnień, których istnienie bez tego zabiegu mogłoby pozostać nieco w cieniu. Ukazanie tej dychotomii wzbogaca moim zdaniem efekt oznaczenia i identyfikacji obszaru badań. Druga uwaga dotyczy podziału i usytuowania w odrębnych rozdzia- łach (VI i VII) problematyki ustawowych ograniczeń autorskiego prawa do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu. Argumentem broniącym zasadności tego zabiegu jest, w mojej opinii, wskazanie na odrębność merytoryczną prezentowanych w obydwu rozdziałach zagadnień. Ma- teria, której poświęcony został rozdział VI (zatytułowany: „Autorskie prawo do najmu i użyczenia egzemplarzy utworu”) obejmuje swym zakresem także problematykę ograniczeń praw autora, tj. kwestię do- zwolonego ustawowo najmu i użyczenia egzemplarzy chronionego utworu. Natomiast w rozdziale VII – zgodnie z jego tytułem – umieszczono problematykę dozwolonego korzystania z utworu udo- stępnionego w drodze najmu lub użyczenia jego egzemplarza. Trzecia uwaga wyjaśnia sposób włączenia w ramy strukturalne pracy tych regulacji prawnych z kodeksu cywilnego dotyczących umów najmu i użyczenia, które znaleźć mogą nie tylko teoretyczne zastosowa- nie na polu najmu i użyczenia egzemplarzy utworu. Decydującą w tej 19 Uwagi wstępne kwestii rolę odegrała teza, że umowa najmu i użyczenia powinna być potraktowana jako instrument prawny wykonywania przez autora swego uprawnienia do korzystania z utworu na omawianych polach. Przyjęcie tego stanowiska zadecydowało po pierwsze, o uznaniu za istotne zagadnienia statusu prawnego autora jako wynajmującego i użyczającego w świetle przepisów kodeksu cywilnego i jego włączeniu do tej części rozdziału 6, która dotyczy treści i wykonywania autorskiego prawa do korzystania z utworu na polu najmu i użyczenia jego egzem- plarzy. Po drugie, jako ważna potraktowana została kwestia paralelna, tj. ustalenie – w świetle przepisów kodeksu cywilnego – statusu praw- nego najemcy egzemplarza utworu i osoby biorącej taki przedmiot w użyczenie. Kwalifikacja merytoryczna tego zagadnienia przesądziła o umieszczeniu go w rozdziale 7, poświęconym warunkom i zakresowi dozwolonego korzystania z wynajętych i użyczonych egzemplarzy utworu. 20 Część pierwsza Normatywne wyodrębnienie najmu i użyczenia egzemplarzy utworu jako pól eksploatacji Rozdział I Przesłanki i geneza wyodrębnienia najmu i użyczenia egzemplarzy utworu jako pól eksploatacji 1. Pola eksploatacji utworu w zakresie autorskich praw majątkowych 1. Elementem niezbędnym wprowadzenia do rozważań na wskaza- ny w tytule temat jest krótka prezentacja fundamentów merytorycznych, na których oparte będą prowadzone wywody, ze szczególnym uwzględnieniem pojęcia i znaczenia pól eksploatacji utworu. Ustalenia, o jakich tu mowa, poczynione zostaną w odniesieniu do rozwiązań i instytucji przyjętych w polskim prawie autorskim – tak jak zapowie- dziano to w uwagach wstępnych. W kontynentalnym systemie prawa – także więc polskim – celem prawa autorskiego jest ochrona zarówno osobistych, jak i majątkowych interesów związanych z powstaniem i eksploatacją utworu2. Tym 2 W anglosaskim systemie copyright znaczenie mają wyłącznie interesy majątkowe osoby niekoniecznie będącej twórcą; w tej kwestii szczególną rolę w amerykańskim prawie autorskim odgrywa instytucja works made for hire; zob. na ten temat B.H. Weil, B.F. Polansky, Copyright basics and consequences (w:) B.H. Weil, B.F. Polonsky (red.), Modern copyright fundamentals, New York 1985, s. 9; M.B. Nimmer, D. Nimmer, Nimmer on copyright, vol. 1, New York 1986, § 5.03; R.S. Talab, Commonsense copyright. A guide to the new technologies, North Carolina and London 1986, s. 13; A. Kopff, Wpływ postępu techniki na prawo autorskie, ZNUJ PWOWI 1988, z. 48, s. 58 i n.; J. Sieńczyło-Chlabicz, Amerykańskie prawo autorskie, Białystok 1998, s. 20 i n., 71–72; M. Barczewski, Trakta- towa ochrona praw autorskich i praw pokrewnych, Warszawa 2007, s. 18. We wstępie do amerykańskiej ustawy z 1909 r. znalazła się deklaracja, że prawo autorskie nie jest „oparte na żadnym naturalnym prawie, jakie przysługiwałoby twórcy do swojego dzieła (...), lecz na gruncie opieki świadczonej przez państwo w zakresie popierania rozwoju 23 Rozdział I. Przesłanki i geneza wyodrębnienia... ostatnim pojęciem określa się szczególny, zdefiniowany ustawowo przejaw intelektualnej, twórczej w swym efekcie działalności człowieka (por. art. 1 pr. aut.). Interesy majątkowe, wokół których koncentrować się będą właściwe wywody, wyrażają się w możliwości uzyskiwania – zasadniczo przez twórcę – korzyści materialnych, jako ekwiwalentu za udostępnianie utworu osobom trzecim (odbiorcom). Uznać należy, że polska ustawa z 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych w zakresie konstrukcji podmiotowego prawa autorskiego przyjęła model dualistyczny3. Zakłada on możliwość i konieczność separacji oraz w konsekwencji – odrębną ochronę intere- sów osobistych i majątkowych twórcy, związanych z eksploatacją utworu4. techniki i sztuki” – za J. Lardner, Annals of law: the Betamax case, part 1, New Yorker 1987, April 6, vol. 63, s. 66; zob. też M.C. Diedring, VCR home recording and title 17: does Congress have the answer to Sony Corp. of America v. Universal City Studios Inc., Syracuse Law Review 1984, vol. 35, s. 812; A. Françon, Le droit d auteur au-delà des frontières: une comparaison des conceptions civilistes et de common law (wersja angielska), RIDA, Juillet 1991, nr 149, s. 10 i n. 3 Świadczy o tym wyraźne oddzielenie w obowiązującej ustawie definicji autorskich praw osobistych (art. 16 pr. aut.) od majątkowych (art. 17 pr. aut.), dopuszczona expressis verbis możliwość zbycia i dziedziczenia tych drugich (art. 41 ust. 1 pr. aut.), czasowe ograniczenie ich trwania (art. 36 pr. aut.) oraz ustawowe przypadki ich powstania lub przejścia na rzecz innych osób niż twórca (art. 11 pr. aut. – pierwotnie uprawniony producent lub wydawca utworu zbiorowego, art. 12 pr. aut. – cessio legis na rzecz praco- dawcy, art. 70 ust. 1 pr. aut. – domniemanie cesji na rzecz producenta utworu audiowi- zualnego, art. 74 ust. 3 pr. aut. – pierwotnie uprawniony pracodawca pracownika tworzą- cego w ramach obowiązków pracowniczych program komputerowy). Tak J. Barta. R. Markiewicz (w:) J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, Kraków 2005, s. 194; E. Traple (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13, Prawo autorskie, Warszawa 2007, s. 117 i n. 4 Konstrukcji dualistycznej przeciwstawiany jest model monistyczny operujący jednym podmiotowym prawem autorskim o mieszanych osobisto-majątkowych uprawnieniach. Na temat obydwu koncepcji oraz wykładni w tym kierunku przepisów ustawy z 1952 r. – zob. m.in. S. Grzybowski (w:) S. Grzybowski, A. Kopff, J. Serda, Zagad- nienia prawa autorskiego, Warszawa 1973, s. 55, 66, 72–74, 108–109; A. Kopff (w:) S. Grzybowski, A. Kopff, J. Serda, Zagadnienia prawa autorskiego..., s. 119 i n.; A. Kopff, Wpływ postępu techniki..., s. 55 i n. oraz idem, Dzieło sztuk plastycznych i jego twórca w świetle przepisów prawa autorskiego, ZNUJ Rozprawy i Studia 1961, t. 36, s. 102 i n.; M. Poźniak-Niedzielska, Autorstwo dzieła filmowego, Warszawa 1968, s. 210 i n.; M. Czajkowska-Dąbrowska, Rozpowszechnianie utworów przez radio, Warszawa 1981, s. 9 i n.; J. Barta, Autorskie prawa majątkowe i ich ochrona, ZNUJ PWOWI 1991, z. 25, s. 102 i n. Powołani wyżej autorzy opowiedzieli się za konstrukcją dualistyczną. Zwolen- nikami monizmu w przedstawianej kwestii na gruncie ustawy z 1952 r. byli natomiast 24 1. Pola eksploatacji utworu w zakresie... Zasadniczym, powszechnie zaakceptowanym instrumentem prawnym umożliwiającym zabezpieczenie i realizację interesów mająt- kowych twórcy utworu stało się cywilne prawo podmiotowe o charak- terze bezwzględnym (skuteczne erga omnes)5. Jak się wydaje, nie budzi generalnych zastrzeżeń teza, że w ustawodawstwie polskim, zarówno w regulacji obowiązującej obecnie, jak i w aktach poprzednich (ustawy z 1926 i 1952 r.) prawo podmiotowe autora odpowiada w swej konstruk- cji prawu własności6. W takiej sytuacji regułą jest, że sfera zabezpieczo- J. Serda, Prawo autorskie do dzieła filmowego, Warszawa 1970, s. 94 i n.; J. Błeszyński, Tłumaczenie i jego twórca w polskim prawie autorskim, Warszawa 1973, s. 111 i n.; A. Jędrzejowska, Odpowiedzialność za naruszenie autorskich praw majątkowych i osobi- stych przez popełnienie plagiatu, ZNUJ PWOWI 1987, z. 44, s. 119. Ogólnie na ten temat zob. T. Grzeszak, Zakres prawa do filmu nabytego przez producenta ex lege, PPH 1993, nr 5, s. 1 i n.; A. Matlak, Prawo autorskie w europejskim prawie wspólnotowym, ZNUJ PWOWI 2002, z. 79, s. 144–145; M. Poźniak-Niedzielska (w:) M. Poźniak-Niedzielska (red.), J. Szczotka, M. Mozgawa, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Zarys wykładu, Bydgoszcz–Warszawa–Lublin 2007, s. 44 i n. 5 Zob. S. Grzybowski (w:) S. Grzybowski, A. Kopff, J. Serda, Zagadnienia prawa autorskiego..., s. 36; generalnie w odniesieniu do praw własności intelektualnej – R. Skubisz (w:) R. Skubisz (red.), System Prawa Prywatnego, t. 14A, Prawo własności przemysłowej, Warszawa 2012, s. 60–61. 6 Zob. S. Ritterman, Komentarz do ustawy o prawie autorskim, Kraków 1937, s. 79; F. Zoll, Polska ustawa o prawie autorskiem i konwencja berneńska, Warszawa–Kra- ków–Lwów–Poznań 1926, s. 48 i n., który stwierdził, że „przez konstrukcję, opartą na przedmiocie, reprezentującym wartość i przez bezpośredniość i bezwzględność mocy, prawo autorskie ma cechy prawa rzeczowego, a różni się od niego istotnie tylko rodzajem przedmiotu. Dlatego może być uważane za prawo do rzeczowych podobne, a w szczegól- ności za prawo podobne do własności (o ile chodzi o pełne prawo autorskie)”. Tak też S. Grzybowski, Prawo autorskie (w:) H. Konic (red.), Encyklopedja podręczna prawa prywatnego, t. 1, Warszawa 1931, s. 34–35, uznając, że prawo autora „jest skonstruowanem identycznie, jak prawo właściciela, tzw. rzeczy zmysłowych. (...) prawo autorskie jest ujęte (...) identycznie z konstrukcją prawa własności, jako całość wszelkich możliwych uprawnień: uprawnionemu wolno wszystko, co mu nie jest zakazanem”; E. Traple, Ustawowe konstrukcje w zakresie majątkowych praw autorskich i obrotu nimi w dobie kryzysu prawa autorskiego, UJ Rozprawy habilitacyjne nr 179, Kraków 1990, s. 32 i n., 38 i n., 43 i n.; 133 i n.; eadem (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13..., s. 121 i n.; K. Grzybczyk, Dzieło reklamowe i jego twórca, Warszawa 1999, s. 150–153; J. Mar- cinkowska, Dozwolony użytek w prawie autorskim. Podstawowe zagadnienia, ZNUJ PIWI 2004, z. 87, s. 109; Z. Okoń (w:) P. Podrecki (red.), Prawo internetu, Warszawa 2007, s. 394–395; J. Błeszyński, Glosa do uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 25 listopada 2008 r. III CZP 57/2008, PUG 2009, nr 5, s. 16; E. Ferenc-Szy- dełko (w:) E. Ferenc-Szydełko (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Warszawa 2011, s. 146. Tak też – szerzej jednak, bo w odniesieniu generalnie do praw na dobrach niematerialnych – R. Skubisz, Prawo z rejestracji znaku towarowego i jego ochrona. Studium z zakresu prawa polskiego na tle prawno-porównawczym, Lublin 25 Rozdział I. Przesłanki i geneza wyodrębnienia... nej prawnie swobody dysponowania utworem przez autora obejmuje wszelkie czynności, wyjątki zaś w postaci działań zakazanych (ograni- czenia) powinny być dokładnie przez ustawodawcę określone7. Nie jest zatem możliwa definicja podmiotowego prawa autorskiego poprzez wyczerpujące wyliczenie uprawnień twórcy. Te mogą być przez ustawo- dawcę wskazane, ale jedynie przykładowo, co przyjąć należy z zastrze- żeniem, że suma tych uprawnień – choćby wyliczonych w sposób wy- jątkowo szczegółowy – nie wyczerpuje treści całego prawa8. 1988, s. 240, uznając, że wykształciły się one „według modelu normatywnego prawa własności”; szerzej również – w odniesieniu do praw własności intelektualnej, że „prawo własności nadal pozostaje prototypem prawa podmiotowego dla praw własności intelek- tualnej jako prawo o charakterze skutecznym erga omnes, zapewniającym wyłączność korzystania i rozporządzania określonymi dobrami na rzecz określonych podmiotów” – M. Poźniak-Niedzielska, Ewolucja prawa własności intelektualnej w dobie współczesnej, PiP 2002, z. 10, s. 8; tak generalnie z szeregiem trafnych zastrzeżeń A. Jakubecki, Postę- powanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Kraków 2002, s. 36, 47; w tym duchu także, odnosząc się zarówno do normatywnego pojęcia „własność przemysłowa”, jak i „własność intelektualna” – R. Skubisz, Prawo własności przemysłowej. (Charakterystyka ogólna), PiP 2002, z. 3, s. 5–6 oraz idem (w:) R. Skubisz (red.), System Prawa Prywatnego, t. 14A..., s. 50 i n., 62 i n. Godne uwagi zastrzeżenia co do przyjęcia „własnościowej koncepcji prawa autorskiego” na gruncie ustawy z 1994 r. zgłasza M. Czajkowska-Dąbrowska, Własność czy własności (intelektualne)? (w:) A. Ki- dyba, R. Skubisz (red.), Współczesne problemy prawa handlowego. Księga jubileuszowa dedykowana prof. dr hab. Marii Poźniak-Niedzielskiej, Kraków 2007, s. 48 i n., przyznając jednak, że odnośna regulacja prawa autorskiego „skłania do porównań z własnością w rozumieniu prawa powszechnego”. Zob. też na ten temat M. Byrska, Program kompu- terowy w nowym prawie autorskim, PiP 1994, z. 11, s. 51; przede wszystkim zaś pogłębione wywody – J. Preussner-Zamorska (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13..., s. 408 i n. 7 Obok modelu „własnościowego” majątkowe prawo autora może być również konstruowane według tzw. modelu ustawowego monopolu, bazującego na dokładnie określonej sumie oddzielnych uprawnień podmiotowych – twórcy przysługują tylko takie uprawnienia, jakie zostały dokładnie wskazane w ustawie (np. anglosaski system copyri- ght). W modelu tym każda zatem forma korzystania z dzieła, która nie mieści się w za- kresie tych uprawnień, jest dla osób trzecich dozwolona. Normatywna definicja autor- skiego prawa majątkowego ma w tym przypadku charakter analityczny – wyodrębnione wyraźnie uprawnienia tworzą katalog zamknięty. Zaznaczyć trzeba, że obydwa wskazane systemy konstruowania normatywnej ochrony mają charakter rozłączny. Model copyright bywa też określany jako „system pozytywnego określenia uprawnień” – zob. tak oraz szerzej na temat tych systemów S. Grzybowski, Prawo autorskie (w:) H. Konic (red.), Encyklopedja podręczna..., s. 19–20; A. Matlak, Prawo autorskie w europejskim..., s. 144; E. Traple (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13..., s. 118–119; P. Podrecki, Z. Okoń (w:) P. Podrecki (red.), Prawo internetu..., s. 395–396. 8 „Wymienianie pozytywnych uprawnień jest więc tylko przykładowem” – tak w odniesieniu do podmiotowego prawa autorskiego S. Grzybowski, Prawo autorskie (w:) 26 1. Pola eksploatacji utworu w zakresie... Nie można jednak nie zauważyć, że analogia pomiędzy prawem autorskim a prawem własności ma swe nieprzekraczalne granice, związane z przedmiotem ochrony. Istotna odmienność ontologiczna pomiędzy utworem jako dobrem niematerialnym a rzeczą będącą dobrem materialnym (zmysłowym) każe zróżnicować charakter prawny, treść i zakres zestawionych tu praw podmiotowych9. Na gruncie normatywnym podobieństwo autorskiego prawa pod- miotowego do prawa własności wyraża się w przyjęciu tzw. syntetycznej definicji treści tego prawa – prawny monopol twórcy obejmuje wszystkie formy zwielokrotniania i rozpowszechniania utworu, z wyjąt- kiem wyraźnie w ustawie wskazanych10. Syntetyczny charakter definicji nie wyklucza konstruowania autorskiego prawa majątkowego jako wiązki dających się wyodrębnić uprawnień cząstkowych, obejmujących korzystanie z utworu i rozporządzanie nim na tzw. polach eksploatacji. Zaznaczyć trzeba, że w systemie własnościowej konstrukcji autorskiego prawa majątkowego wyodrębnienie tych pól, a przez to i uprawnień, ma charakter jedynie przykładowy. Naturalne jest, że charakter prawny uprawnień cząstkowych odpowiada charakterowi prawnemu całości autorskiego prawa majątkowego. 2. Poglądy doktryny na temat kryteriów wyodrębniania pól eks- ploatacji i odpowiadających im oddzielnych uprawnień cząstkowych H. Konic (red.), Encyklopedja podręczna..., s. 34–35; w odniesieniu do definicji własności zob. J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2009, s. 65. 9 Por. F. Zoll, Polska ustawa o prawie autorskiem..., s. 49; S. Grzybowski (w:) S. Grzybowski, A. Kopff, J. Serda, Zagadnienia prawa autorskiego..., s. 63; A. Kopff, Konstrukcje cywilistyczne w prawie wynalazczym, Warszawa 1978, s. 192, 275; zob. też J. Marcinkowska, Dozwolony użytek w prawie autorskim..., s. 97 i n. wraz z powołanymi tam poglądami doktryny w tej kwestii oraz trafną opinią, że nie można w odniesieniu do autorskich praw majątkowych „mówić o «własności» w znaczeniu cywilistycznym”, lecz posługiwanie się pojęciem własności autorskiej byłoby właściwe „ze względu na rodzaj i zakres władztwa autorskiego” – ibidem, s. 123; natomiast na temat pojęcia „własność intelektualna” zob. m.in. M. Poźniak-Niedzielska, Ewolucja prawa własności intelektual- nej..., s. 5–7; A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające..., s. 21 i n.; M. Czajkowska-Dą- browska, Własność czy własności..., s. 45 i n.; R. Skubisz (w:) R. Skubisz (red.), System Prawa Prywatnego, t. 14A..., s. 44 i n.; zob. też A. Matlak, Prawo autorskie w europejskim..., s. 143–144. 10 Por. klarowne tezy na ten temat na gruncie ustawy z 1926 r. F. Zoll, Polska ustawa o prawie autorskiem..., s. 48 i n.; S. Ritterman, Komentarz do ustawy..., s. 79; obecnie zaś zob. tak T. Grzeszak, Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, PPH 1994, nr 5, s. 3; J. Błeszyński, Glosa do uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego..., s. 16; A. Matlak, Prawo autorskie w europejskim..., s. 144; E. Traple (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13..., s. 126 i n. 27 Rozdział I. Przesłanki i geneza wyodrębnienia... nie są w pełni zunifikowane, choć co do kwestii podstawowych nie ma istotnych rozbieżności. Generalnie przyjmuje się, że obszary, o jakich mowa, wyodrębniane są głównie ze względu na oddzielne ekonomiczne znaczenie i odmienny techniczny sposób korzystania z dzieła – jego utrwalania, zwielokrotniania i rozpowszechniania11. Istotną, choć czę- ściej jedynie dodatkową lub pochodną rolę w tej kwestii odgrywać także mogą takie czynniki jak nowy krąg odbiorców, inny podmiot dokonujący eksploatacji oraz rozszerzony zasięg terytorialny lub języ- kowy12. Sądzić można, że spełnienie priorytetowego w tym względzie 11 Na gruncie ustawy z 1926 r. jako kryterium wyodrębniania uprawnień cząstko- wych („częściowych praw”) wskazywano „możliwe sposoby reprodukowania dzieła”, będące zarazem „kluczem dla kierunków eksploatacji gospodarczej dzieła” – tak S. Rit- terman, Komentarz do ustawy..., s. 138; w czasie obowiązywania ustawy z 1952 r. J. Błe- szyński, Prawo autorskie, Warszawa 1988, s. 127 odniósł pojęcie pola eksploatacji do „poszczególnych sposobów wykorzystania dzieła”; zaś obecnie E. Traple (w:) J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Prawo autorskie i prawa pokrewne..., s. 418 – do „form wykorzystania wyraźnie odrębnych pod względem technicznym i ekonomicznym”, podkreślając, że kryterium wyodrębnienia „pola eksplo- atacji stało się więc nowe znaczenie ekonomiczne określonej formy rozpowszechniania”; zob. tak też, co do zasady, W. Machała, Dozwolony użytek prywatny w polskim prawie autorskim, Warszawa 2003, s. 131 i n.; P. Ślęzak, Pola eksploatacji utworów audiowizual- nych, Bydgoszcz–Katowice 2006, s. 19 i n.; J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, Warszawa 2010, s. 113–114; T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe, Warszawa 2010, s. 165 i n. 12 Zob. E. Traple, Umowy o eksploatację utworów w prawie polskim, Warszawa 2010, s. 52, według której „podstawowym kryterium uznania określonego pola za nowe powinno być kryterium nowego kręgu odbiorców i nowego ekonomicznego znaczenia”; J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie..., s. 113–114 jako kryteria wskazują także „terytorialny lub językowy zasięg użytku”; wyróżnienie nowego pola eksploatacji następuje według kryterium odrębności technicznej korzystania z utworu oraz odrębności ekonomicznej, tj. rozszerzenia kręgu odbiorców utworu zwiększającego korzyści materialne uzyskiwane przez autora – tak P. Ślęzak, Emisja filmu przez stację telewizyjną „na zamówienie” widza, PiP 2003, z. 9, s. 99; tak też A. Michalak, Nowe pola eksploatacji utworu muzycznego w telefonii komórkowej na przykładzie dzwonków telefonicznych, PUG 2007, nr 3, s. 28; zaś K. Gliściński, Wyodrębnianie się nowych pół eksploatacji i ich wpływ na obrót prawami do utworów, ZNUJ PPWI 2010, z. 109, s. 47 jako kryterium wyodrębnienia wskazuje także nowy podmiot dokonujący rozpowszechnienia (np. w odniesieniu do reemitowania utworu) oraz zasięg terytorialny i językowy. Powyższe kryteria wymienia też A. Matlak, Działalność bibliotek w świetle nowych regulacji z zakresu prawa autorskiego, Elektroniczny Biuletyn Informacyjny Bibliotekarzy 2004, nr 2, s. 3 (wersja elektroniczna); na trudności w potencjalnym zdefiniowaniu pojęcia „pole eksploatacji” wskazuje natomiast T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa..., s. 165 i n., słusznie podkreślając priorytet aspektu ekonomicznego (możliwość czerpania dochodu z eksploatacji utworu w określony sposób) uzupełnionego szeregiem czynników o zmiennym w konkretnych przypadkach znaczeniu, takich jak sposób techniczny, 28 1. Pola eksploatacji utworu w zakresie... kryterium możliwości generowania dodatkowego dochodu jest w pewnym uproszczeniu uzależnione od okoliczności, czy pomiędzy nowym sposobem eksploatacji a tym już istniejącym zachodzi stosunek pełnej substytucyjności, przede wszystkim w odniesieniu do kręgu od- biorców. Jednakże rozstrzygnięcie tej kwestii nierzadko będzie miało walor jedynie werdyktu ad casum, uzależnionego, np. od rodzaju posia- danego przez odbiorców w danym miejscu i czasie sprzętu odtwarzają- cego13. Pojawiła się również opinia, że zasadniczo do wydzielenia nowego pola nie dojdzie w wyniku zastosowania technik prowadzących jedynie do poprawy jakości odbioru utworu14. W ten sam sposób ocenia się podmiot dokonujący eksploatacji, grono odbiorców, zasięg terytorialny, językowy – zob. w tej kwestii interesującą opinię tego autora bazującą na teorii ruchomego systemu – ibidem, s. 191–192. 13 Nie dojdzie do wyodrębnienia pól eksploatacji ze względu na zróżnicowane – w ramach techniki cyfrowej – metody rejestracji wymagające posiadania przez odbiorców odmiennych urządzeń odtwarzających – zob. T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodar- ska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa..., s. 190–191, 195. 14 Jako przykład wskazano eksploatację płyt CD wobec tradycyjnych winylowych, podkreślając, że nie zmienia się w tym przypadku krąg odbiorców – tak na podstawie doktryny i orzecznictwa niemieckiego E. Traple, Umowy o eksploatację..., s. 52–53; tak też praktyka niemiecka (orzeczenie BGH z dnia 14 lutego 2005 r., 1 BvR 240/04) – inaczej jednak niż doktryna – wobec płyt DVD i kaset wideo (VHS), odmiennie natomiast w odniesieniu do CD i taśm audio, uznając istnienie tu odrębnych pól eksploatacji – zob. T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa..., s. 175; por. też J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie..., s. 114, akceptujący tezę wskazanego orzeczenia w odniesieniu do DVD i kaset wideo; krytycznie natomiast wobec tego poglądu E. Traple (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13..., s. 148–149 oraz K. Gliściński, Wyodrębnianie się nowych pół eksploatacji..., s. 50. Trafne wydaje się spostrzeżenie, że nie mamy do czynienia z nowym polem eksploatacji w sytuacji gdy „nowy sposób utrwalenia całkowicie wypiera z rynku dotychczasową formę” – tak E. Traple, Prawa producenta a nowe pola eksploatacji utworu audiowizualnego oraz „przyrost” praw ze względu na przedłużenie ochrony (w:) A. Kidyba, R. Skubisz (red.), Współczesne problemy prawa handlowego..., s. 409. Istotne w tej kwestii znaczenie ma także wyrok z uzasadnieniem TS z dnia 22 września 1998 r. w sprawie C-61/97 Foreningen af Danske Videogramdistributorer, działający w imieniu Egmont Film A/S i innych v. Laserdisken (LEX nr 112529, polskie tłumaczenie samego wyroku – J. Barta, R. Mar- kiewicz, Prawo autorskie. Umowy międzynarodowe i prawo Unii Europejskiej, t. 2, War- szawa 2005, s. 656–657), gdzie zaakceptowane zostało stanowisko, że zgoda uprawnionych na najem wideokaset nie odnosiłaby się do wideopłyt. Zob. ponadto stanowisko Sądu Apelacyjnego w Warszawie w wyroku z dnia 3 czerwca 2004 r., I ACa 1591/03 (LEX nr 165326, sentencja), uznającego, że obrót wykonaniami na płytach CD nie stanowi wobec płyt i taśm analogowych odrębnego pola eksploatacji, tożsame bowiem pozostają: sposób eksploatacji, wartość ekonomiczna i krąg odbiorców, zmienia się jedynie nośnik 29 Rozdział I. Przesłanki i geneza wyodrębnienia... umowne, istotne podmiotowo postanowienia zawężające zakres korzy- stania z utworu, np. w wymiarze ilościowym lub czasowym15. Można postawić tezę, że podstawowym stymulatorem wyodrębnia- nia nowych pól eksploatacji i odpowiadających im cząstkowych uprawnień autorskich jest rozwój technicznych sposobów kopiowania i rozpowszechniania dzieł. Weryfikacja powstania takiego pola doko- nywana jest w praktyce przez uczestników obrotu prawami autorskimi, opinię przedstawicieli nauki, a czasami rozstrzygnięcia judykatury16. Jako ostatnio wyodrębnione lub będące obecnie na etapie wydzielania pola eksploatacji wskazuje się np. udostępnianie przez nadawcę dzieł audiowizualnych na zamówienie odbiorców – video on demand, wyko- rzystanie utworu muzycznego jako dzwonka telefonicznego w telefonii komórkowej czy mobilną telewizję komórkową17. – opinię tę podaję za W. Machałą, Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 3 czerwca 2004 r., I ACa 1591/03, Glosa 2006, nr 1, s. 76 i n. 15 Zob. tak T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przeno- szące autorskie prawa..., s. 192 i n. 16 J. Błeszyński, Prawo autorskie..., s. 127 podkreśla decydującą rolę stron kontraktu przy ustalaniu zakresu poszczególnych pól; w doktrynie jako kryterium powstania nowego pola proponuje się jego znajomość w „środowiskach twórczych” (tak E. Traple (w:) J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Prawo autorskie i prawa pokrewne..., s. 421; E. Traple (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywat- nego, t. 13..., s. 150) lub przez „zorientowanego konsumenta” (tak A. Michalak, Nowe pola eksploatacji utworu..., s. 29) albo też słusznie sugeruje się, że decydujące znaczenie ma jednak wola stron umowy (tak M. Kępiński (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywat- nego, t. 13..., s. 486), tak też, że „ekonomiczna odrębność danego sposobu korzystania występuje wtedy, gdy uznają ją uczestnicy obrotu” – T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa..., s. 189, podkreślając istotne znaczenie dla uznania odrębności nowego pola tzw. zewnętrznej dostrzegalności tej odrębności przez użytkowników – ibidem, s. 190. Zob. również Sąd Apelacyjny w Warszawie uznający w wyroku z dnia 17 stycznia 1992 r., I ACr 296/91 (LEX nr 62598) rozpowszechnianie utworów na kasetach wideo za odrębne od emisji telewizyjnej i wy- świetlania kinowego pole eksploatacji. Teza, że „zwielokrotnienie techniką VHS jest od- rębnym polem eksploatacji” potwierdzona została następnie w piśmie Ministerstwa Kultury i Sztuki z dnia 29 kwietnia 1996 r., DPA 025/318/95, LEX nr 2965. 17 Zob. tak P. Ślęzak, Emisja filmu..., s. 99; E. Traple, Umowy o eksploatację..., s. 52; A. Michalak, Nowe pola eksploatacji utworu..., s. 26 i n.; T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa..., s. 201; dyskusyjna natomiast wydaje się teza, że wykorzystanie nazwy w domenie internetowej należy uznać za nowe pole eksploatacji – zob. A. Szkaradzińska, A. Wacławik, Środki ochrony prawnej w przypadkach abuzywnej rejestracji nazw domen internetowych. Uwagi na tle porównaw- czym, Transformacje Prawa Prywatnego 2000, nr 4, s. 75 i n.; praktyka nie uznała zaś za odrębne pole eksploatacji sprzedaży oprogramowania wyłącznie ze sprzętem kompute- 30 2. Wyodrębnienie najmu egzemplarzy utworu... Wskazane wyżej kryteria powinny – jak się wydaje – decydować również o zakreślaniu granic dalszej podzielności wyodrębnionych już pól eksploatacji. 3. Wyodrębnianie uprawnień cząstkowych w ramach podmiotowe- go autorskiego prawa majątkowego ma istotne znaczenie w praktyce umownego obrotu prawami autorskimi. Generalnie wskazać tu należy trzy ważne kwestie, uregulowane w przepisach polskiej ustawy z 1994 r. Po pierwsze, wyodrębnianie pól eksploatacji ma ścisły związek z okre- ślaniem wynagrodzenia autorskiego (art. 45 pr. aut.), po drugie, służy ciągłej aktualizacji zakresu i treści autorskich praw majątkowych (art. 41 ust. 4 pr. aut.) oraz po trzecie, odgrywa decydującą rolę przy oznaczeniu granic dozwolonej umownie eksploatacji utworu (art. 41 ust. 2 pr. aut.)18. 2. Wyodrębnienie najmu egzemplarzy utworu jako pola eksploatacji 2.1. Przesłanki wyodrębnienia Nie trudno zauważyć, że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat wśród wszystkich sposobów rozpowszechniania utworów w sposób szczególny wzrosła rola tego, który polega na udostępnieniu dzieła in- dywidualnym odbiorcom. Ta utrzymująca się do dnia dzisiejszego tendencja związana jest z powstawaniem i upowszechnianiem się no- wych, wciąż doskonalszych technik z jednej strony rozpowszechniania dzieł, z drugiej zaś osobistego nie tylko ich odtwarzania, lecz także ko- piowania19. Od dłuższego czasu odbiór publiczny (zbiorowy) stopniowo, rowym – T. Targosz (w:) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa..., s. 174. 18 Na temat znaczenia pól eksploatacji zob. np. P. Ślęzak, Emisja filmu..., s. 98; idem, Pola eksploatacji..., s. 28; J. Błeszyński, Glosa do uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyż- szego..., s. 16. Zob. też M. Czajkowska-Dąbrowska, Własność czy własności..., s. 48–49, według której „niezmiernie liberalna interpretacja pojęcia pola eksploatacji przyjęta przez doktrynę” w odniesieniu do regulacji zawartej w ustawie z 1994 r. „spowodowała, że za- traciło ono ów sens [tj. sens precyzowania zakresu autorskich praw majątkowych, uści- ślania ich treści – J.S.] i obecnie służy właściwie tylko do kształtowania treści umów o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub umów licencyjnych”. 19 Zob. M. Kruszyński, Dozwolony użytek osobisty utworów w świetle stosowania zabezpieczeń technicznych, ZNUJ PPWI 2008, z. 102, s. 57. 31 Rozdział I. Przesłanki i geneza wyodrębnienia... lecz zdecydowanie traci swe znaczenie na rzecz indywidualnego, pry- watnego zapoznawania się z utworami. Konsekwencją tego fenomenu jest z jednej strony istotny rozrost grona odbiorców, z drugiej zaś znaczne ograniczenie możliwości kontroli przez autorów czynności korzystania z chronionych dzieł, a przez to także uzyskiwania należnego z tego tytułu wynagrodzenia. Zjawisko, o którym mowa, ulega wewnętrznej przemianie – zapo- czątkowane zostało przez masową dystrybucję egzemplarzy (nośników materialnych) dzieł, a obecnie w coraz większym stopniu opiera się na cyrkulacji kopii cyfrowych utworów20. W początkowym okresie w sposób szczególny objęło utwory muzyczne (słowno-muzyczne) oraz audiowizualne (kinematograficzne) dostępne dla odbiorców na prze- znaczonych do użytku prywatnego kasetach i płytach21. Spektakularnym przykładem wspomnianego procesu, który miał miejsce w latach 80. XX w., był gwałtowny rozwój działalności polega- jącej na najmie wideokaset potocznie określanym jako ich wypożycza- nie. Wzrost popularności tej formy rozpowszechniania utworów, możliwy dzięki wspomnianym zdobyczom techniki, stymulowany był także przez względy czysto komercyjne, tj. opłacalność finansową za- równo dla wynajmującego, jak i najemcy22. Nic więc dziwnego, że 20 Na temat istoty i konsekwencji stosowania techniki cyfrowej w sferze prawa au- torskiego zob. Komisja Europejska, Green paper: copyright and related rights in the infor- mation society, Brussels, 19.07.1995, COM (95) 382 final, s. 49 i n. (tekst angielski – www. europa.eu.); M. Byrska, Publikacja elektroniczna w świetle prawa autorskiego, PiP 1997, z. 4, s. 38–39; A. Matlak, Dyrektywa Unii Europejskiej dotycząca koordynacji pewnych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym, ZNUJ PWOWI 2001, z. 78, s. 161–165; D. Kot, Elektroniczny obrót utworem w świetle prawa autorskiego, ZNUJ PIPWI 2006, z. 94, s. 11 i n.; Z. Okoń (w:) P. Podrecki (red.), Prawo internetu..., s. 359 i n.; C. Geiger, The role of the three-step test in the adaptation of copy- right law to the information society, e-Copyright Bulletin, January–March 2007, s. 1–2 (wydruk) używający określenia „cyfrowa rewolucja”; A. Wielbe, Przyszłość prawa infor- macyjnego, ZNUJ PPWI, 2008, z 102, s. 8–9; J. Chwalba, Korzystanie z programów pe- er-to-peer a dozwolony użytek prywatny w prawie autorskim, ZNUJ PPWI 2008, z. 102, s. 18 i n.; M. Kruszyński, Dozwolony użytek osobisty utworów..., s. 65–66; J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie..., s. 298 i n. 21 Zob. E. Traple, Ustawowe konstrukcje w zakresie majątkowych praw..., s. 21–22; eadem, Prawo wprowadzania do obrotu egzemplarzy utworu jako nowe, oddzielne uprawnienie w projekcie ustawy o prawie autorskim, ZNUJ PWOWI 1991, z. 57, s. 106 i n.; P. Ślęzak, Pola eksploatacji..., s. 104; D. Kot, Elektroniczny obrót..., s. 105; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 17 stycznia 1992 r., I ACr 296/91. 22 Zob. w szczególności uwagi Trybunału Sprawiedliwości w wyroku z dnia 17 maja 1988 r. w sprawie 158/86 Warner Brothers Inc. and Metronome Video ApS v. Erik 32 2. Wyodrębnienie najmu egzemplarzy utworu... ujawniony ogromny potencjał ekonomiczny tego sposobu eksploatacji utworu kinematograficznego wzbudził wśród twórców zainteresowanie dochodami stąd płynącymi. Poważny problem pojawiał się w sytuacji, gdy osoba wynajmująca, powołując się na przysługujące jej prawo własności egzemplarza, dokonywała tych czynności na masową skalę bez zgody autora i zapłaty na jego rzecz odpowiedniego wynagrodzenia. Straty całego przemysłu filmowego były w takim przypadku ogromne i nie ograniczały się tylko do nieuzyskanych dochodów z najmu, lecz powiększane były przez spadek popytu na dany utwór na innych polach eksploatacji – sprzedaż egzemplarzy, wyświetlanie kinowe, emisje tele- wizyjne. Aspekt ekonomiczny był decydującym bodźcem stymulującym ustawodawców do wyraźnego objęcia najmu zakresem autorskiego monopolu. 2.2. Najem egzemplarzy utworu a wyczerpanie prawa autorskiego 2.2.1. Wyczerpanie prawa – geneza i charakter instytucji 1. Wzrost znaczenia i skali wynajmowania egzemplarzy utworu, a w mniejszym stopniu także innych form ich dystrybucji uwypuklił wagę oraz jurydyczną złożoność instytucji wyczerpania prawa, okreś- lanej również w niektórych krajach (np. USA) mianem doktryny pierwszej sprzedaży (first sale doctrine)23. Istota tej instytucji wiąże się z kolizją dwóch praw podmiotowych bezwzględnych – prawa własności rzeczy i prawa do dobra niematerial- Viuff Christiansen (ECR 1988, s. 02605; LEX nr 128353), dostrzegającego – w zakresie form eksploatacji filmu – wyraźną ekonomiczną odrębność najmu wideokaset od ich sprzedaży. Przesłanki takiego oddzielenia to według Trybunału poprawa trwałości fizycz- nej taśm wideo, fakt jednokrotnego, co do zasady, zapoznawania się z filmem przez od- biorców oraz stosunkowo wysokie ceny sprzedaży wideokaset; na temat tego wyroku zob. M. Röttinger, The exhaustion of copyright, RIDA, Juillet 1993, nr 157, s. 106 i n. 23 Zob. J. Barta, E. Traple, Wpływ rozwoju techniki i przemian stosunków społecznych na zasadę asymilacji w konwencji berneńskiej, ZNUJ PWOWI 1990, z. 53, s. 51; A. Matlak, Dyrektywa Unii Europejskiej..., s. 170–172; zagadnienie wyczerpania prawa jako „wybitnie kontrowersyjne” postrzega M. Czajkowska-Dąbrowska (w:) J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13..., s. 805. Na temat istoty first sale doctrine w USA zob. M.B. Nimmer, D. Nimmer, Nimmer on copyright, vol. 2, New York 1986, s. 8-115 i n.; D.A. Opri, Video rentals and the first sale doctrine: the deficiency of proposed legislation, Whittier Law Re- view 1986, vol. 8, s. 331–352; M. Röttinger, The exhaustion..., s. 58–62. 33 Rozdział I. Przesłanki i geneza wyodrębnienia... nego (intelektualnego), którego dana rzecz jest nośnikiem24. Tego ro- dzaju zbieg ma miejsce w sytuacji, gdy podmiotami uprawnionymi w sposób wyłączny są różne osoby25. Z jednej strony prawo własności daje możliwość w pełni swobodnego rozporządzania takim egzempla- rzem – dokonywania sprzedaży, również w celach zarobkowych, zamia- ny, darowizny, dzierżawienia, a także interesującego nas najmu i uży- czenia, co w efekcie prowadzi do zwiększenia liczby osób, mogących używać daną rzecz. Z drugiej strony każda tego
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Najem i użyczenie egzemplarzy utworu jako odrębne pola eksploatacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: