Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00506 010940 7498412 na godz. na dobę w sumie
Należyta staranność w prawie międzynarodowym - ebook/pdf
Należyta staranność w prawie międzynarodowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 320
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-910-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia stanowi pierwsze w doktrynie prawa międzynarodowego opracowanie zagadnienia należytej staranności, leżącego u podstaw odpowiedzialności międzynarodowej państw za zaniechanie ich organów. Celem dokonanej analizy jest wykazanie, iż należyta staranność zdefiniowana została w dorobku prawa międzynarodowego dostatecznie precyzyjnie, zaś jej rola jest na tyle znacząca, aby uznać ją za jedną z zasad prawa międzynarodowego.

 

Z recenzji: „Monografia stanowi istotny i wielce znaczący wkład w rozwój prawa międzynarodowego. Po raz pierwszy poddane zostało analizie międzynarodowo-prawnej zagadnienie należytej staranności, kluczowe dla praktyki przypisywania odpowiedzialności państwom za zaniechania ich organów. W dobie walki z międzynarodowym terroryzmem oraz katastrof ekologicznych, wywołanych stosowaniem nowych technologii, to właśnie odpowiedzialność państw za zaniechania, raczej niż za działania ich organów ma dominujące znaczenie praktyczne”.

dr hab. Piotr Daranowski, prof. UŁ

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Należyta staranność w prawie międzynarodowym Joanna Kulesza Należyta staranność w prawie międzynarodowym P o z n a ń - Ł ó d ź 2 0 1 3 Joanna Kulesza – Katedra Prawa Międzynarodowego i Stosunków Międzynarodowych Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 e-mail: joannakulesza@gmail.com RECENZENT Piotr Daranowski REDAKCJA I KOREKTA Magdalena Górna OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁ Dariusz Głowacki Praca sfinansowana ze środków Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright for this edition by Ars boni et aequi Przedsiębiorstwo Wydawnicze, Poznań 2013 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 All rights reserved Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ Wydanie I. W.06229.13.0.M ISBN 978-83-60550-41-0 (Ars boni et aequi) ISBN 978-83-7525-811-0 (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego) e-ISBN 978-83-7969-910-0 Ars boni et aequi Przedsiębiorstwo Wydawnicze – Michał Rozwadowski Wydawcy 60-351 Poznań, ul. Zakręt 26/1 tel. (61) 868 83 23, tel./faks (61) 867 18 27 e-mail: książki@arsboni.com.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wykaz skr(cid:243)t(cid:243)w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwestie terminologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wina a odpowiedzialność w prawie międzynarodowym . . . . . . . . . . . . . . . Należyta staranność w prawie krajowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1 GENEZA ZASADY NALEŻYTEJ STARANNOŚCI 1.1. Państwo jako kolektyw (cid:150) odpowiedzialność zbiorowa w czasach . . . . . . . . . . . . . . starożytnych i średniowieczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Odpowiedzialność indywidualna władcy (cid:150) grocjańska koncepcja winy w epoce absolutyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Oświeceniowe koncepcje odpowiedzialności państw . . . . . . . . . . . . . 1.4. Odpowiedzialność pośrednia (zastępcza) państwa według Oppenheima . . . 1.5. Odpowiedzialność obiektywna według Anzilottiego . . . . . . . . . . . . . 1.6. Spuścizna Anzilottiego w pracach Ago . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2 NALEŻYTA STARANNOŚĆ W ORZECZNICTWIE MIĘDZYNARODOWYM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Sprawa statku Caroline (1837) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Należyta staranność a odmowa wymiaru sprawiedliwości . . . . . . . . . . 2.3. Sprawa statku Alabama (1872) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Sprawa De Brissot i innych (1885) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Sprawa Lovetta i innych (1892) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6. Sprawa Davis (1903) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7. Sprawa Tellini (1923) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.8. Sprawa Noyes (1933) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.9. Sprawa Denham (1933) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.10. Sprawa Adams (1933) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.11. Sprawa Terytorium Saary (1933) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.12. Sprawa huty w Trail (1941) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.13. Sprawa cieśniny Korfu (1949) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.14. Sprawa zatrucia Renu przez firmę Sandoz (1986) 2.15. Sprawa zakładnik(cid:243)w amerykańskich w Teheranie (1980) . . . . . . . . . . 2.16. Sprawa oddział(cid:243)w contras w Nikaragui (1986) . . . . . . . . . . . . . . . . 2.17. Sprawa Tadiča (1999) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.18. Sprawa ludob(cid:243)jstwa w Srebrenicy (2007) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 17 26 30 33 33 38 42 48 50 52 57 57 59 69 71 73 74 75 77 78 79 80 80 84 85 88 92 94 96 5 2.19. Kwestia legalności użycia broni nuklearnej (1996) . . . . . . . . . . . . . . 98 2.20. Sprawa zapory Gabcikovo-Nagymaros na Dunaju (1997) . . . . . . . . . . 100 2.21. Sprawa młyn(cid:243)w rzecznych (Argentyna p. Urugwajowi, 2010) . . . . . . . . 103 2.22. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Rozdział 3 ODPOWIEDZIALNOŚĆ PAŃSTWA (STATE RESPONSIBILITY) ZA BRAK NALEŻYTEJ STARANNOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 3.1. Uwagi wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 3.2. Prace Ligi Narod(cid:243)w nad zasadami odpowiedzialności państw . . . . . . . . 108 3.3. Prace Komisji Prawa Międzynarodowego nad zasadami odpowiedzialności państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 3.4. Należyta staranność w pracach KPM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 3.5. Zasady odpowiedzialności międzynarodowej państw . . . . . . . . . . . . 141 3.6. Przypisanie państwu czynu międzynarodowo bezprawnego . . . . . . . . . 144 3.7. Odpowiedzialność państwa za działania jego organ(cid:243)w . . . . . . . . . . . . 146 3.8. Odpowiedzialność państwa za podmioty wykonujące elementy władzy państwowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 3.9. Odpowiedzialność państwa za osoby prywatne działające pod kierownictwem lub kontrolą państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 3.10. Problem tzw. odpowiedzialności pośredniej (zastępczej) państwa za działania os(cid:243)b prywatnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 3.11. Okoliczności wyłączające bezprawność Rozdział 4 ODPOWIEDZIALNOŚĆ MIĘDZYNARODOWA (INTERNATIONAL LIABILITY) ZA BRAK NALEŻYTEJ STARANNOŚCI . . . . . . . . . . . . . 157 4.1. Należyta staranność a zasada dobrosąsiedztwa (cid:150) uwagi wstępne . . . . . . . 157 4.2. Geneza powstania i historia rozwoju obszaru badań nad odpowiedzialnością międzynarodową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 4.3. Zasady odpowiedzialności międzynarodowej za szkodliwe konsekwencje czyn(cid:243)w niezakazanych prawem międzynarodowym . . . . . . . . . . . . . 161 4.4. Teorie odpowiedzialności międzynarodowej za czyny niezakazane prawem międzynarodowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 . . . . . . . . . . . . 169 4.5. Aplikacja reguł odpowiedzialności międzynarodowej 4.6. Należyta staranność a ryzyko i szkoda w reżimie odpowiedzialności międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7. Pojęcie szkody transgranicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 4.8. Krytyka metodologii KPM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Rozdział 5 NALEŻYTA STARANNOŚĆ W REŻIMACH TRAKTATOWYCH . . . . . . 215 5.1. Uwagi wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 5.2. Należyta staranność w międzynarodowym prawie środowiska . . . . . . . . 218 5.3. Odpowiedzialność państwa w międzynarodowym prawie środowiska . . . . 221 5.4. Prawo morza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 5.5. Prawo międzynarodowych ciek(cid:243)w wodnych . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 6 5.6. Ochrona cudzoziemc(cid:243)w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 5.7. Należyta staranność w prawie dyplomatycznym . . . . . . . . . . . . . . . 243 5.8. Ochrona cudzoziemc(cid:243)w a obowiązki państwa wysyłającego . . . . . . . . . 248 5.9. Bezpieczeństwo międzynarodowe a należyta staranność . . . . . . . . . . . 249 5.10. Należyta staranność przy zapobieganiu przestępstwom o charakterze terrorystycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 5.11. Cyberterroryzm i cyberbezpieczeństwo a zasada należytej staranności. . . . 259 Rozdział 6 ZASADA NALEŻYTEJ STARANNOŚCI W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 6.1. Zasady og(cid:243)lne prawa międzynarodowego 6.2. Zasada odpowiedzialności międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 6.3. Zasada należytej staranności 6.4. Konsekwencje naruszenia zasady należytej staranności . . . . . . . . . . . 292 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 Akty prawa krajowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 Umowy międzynarodowe i inne źr(cid:243)dła prawa międzynarodowego . . . . . . . . . 303 Raporty Komisji Prawa Międzynarodowego i inne dokumenty miękkiego prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 Artykuły i monografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Orzeczenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 Artykuły prasowe i inne źr(cid:243)dła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 Wykaz skr(cid:243)t(cid:243)w CBDR CCIT DNS Dz.U. EIA EKPC ETPC ETS GCTS I.C.J. Reports ICANN IETF IGF ILA ILM IMCO IMO KNZ KoPM KPM KWPT KWSD KWSK LN MARPOL MTK MTKJ MTS ONZ P.C.I.J. PiP R.I.A.A. RdC RE (cid:150) wsp(cid:243)lna ale zr(cid:243)żnicowana odpowiedzialność (Common But Differentiated Responsibility) (cid:150) Kompleksowa konwencja ws. zwalczania terroryzmu (Comprehensive Convention on International Terrorism) (cid:150) Domain Name System (cid:150) Dziennik Ustaw (cid:150) ocena oddziaływania na środowisko (Environmental Impact Assesment) (cid:150) Europejska Konwencja Praw Człowieka (cid:150) Europejski Trybunał Praw Człowieka (cid:150) European Treaty Series (cid:150) Globalna Strategia Zwalczania Terroryzmu (Global Counter-Terrorism Strategy) (cid:150) International Court of Justice Reports (cid:150) Internetowa Korporacja ds. Przyznanych Nazw i Numer(cid:243)w (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers) (cid:150) Zesp(cid:243)ł ds. Inżynierii Internetu (Internet Engineering Task Force) (cid:150) Forum Zarządzania Internetem (Internet Governance Forum) (cid:150) International Law Association (cid:150) International Law Materials (cid:150) Intergovernmental Maritime Consullative Organisation (cid:150) International Maritime Organisation (cid:150) Karta Narod(cid:243)w Zjednoczonych (cid:150) Konwencja Narod(cid:243)w Zjednoczonych o prawie morza (cid:150) Komisja Prawa Międzynarodowego (cid:150) Konwencja wiedeńska o prawie traktat(cid:243)w (cid:150) Konwencja wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych (cid:150) Konwencja wiedeńska o stosunkach konsularnych (cid:150) Liga Narod(cid:243)w (cid:150) Międzynarodowa Konwencja o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki (International Convention for the Prevention of Pollution from Ships) (cid:150) Międzynarodowy Trybunał Karny (cid:150) Międzynarodowy Trybunał Karny ds. Zbrodni w byłej Jugosławii (cid:150) Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (cid:150) Organizacja Narod(cid:243)w Zjednoczonych (cid:150) Publications of the Permanent Court of International Justice (cid:150) Państwo i Prawo (cid:150) Reports of International Arbitral Awards (cid:150) Recueil des Cours de l(cid:146)AcadØmie de droit international de La Haye (cid:150) Rada Europy 9 RfC RGDIP STSM U.N. Doc U.N.T.S. UCLAs WGIG WSIS Y.I.L.C. ZO ONZ (cid:150) Requests for Comments (cid:150) Revue generale de droit international public (cid:150) Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej (cid:150) United Nations Document (cid:150) United Nations Treaty Series (cid:150) Uniterally Controlled Latino Assets (cid:150) Grupa Robocza ds. Zarządzania Internetem (Working Group on Internet Governance) (cid:150) Światowy Szczyt Społeczeństwa Informacyjnego (World Summit on the Information Society) (cid:150) Yearbook of the International Law Commission (cid:150) Zgromadzenie Og(cid:243)lne ONZ Wstęp Znaczenie pojęcia należytej staranności wciąż rośnie, wykraczając po- za kwestię szk(cid:243)d wyrządzonych przez osoby fizyczne, znajdujące się na terytorium państwa. Nagląca jest potrzeba zdefiniowania odpowie- dzialności międzynarodowej i odpowiedzialności państwa za czyny niosące szkody lub niebezpieczeństwo ich powstania w związku z reali- zacją niebezpiecznych przedsięwzięć 1. Pemmaraju Sreenivasa Rao, Specjalny Sprawozdawca Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ ds. odpowiedzialności międzynarodowej, 1999 r. Należyta staranność (ang. due diligence, niem. anzuwendenden Sorgfalt, fr. diligence requise) to pojęcie wpisane w treść zasady międzynarodowej od- powiedzialności państw. Choć jest ono kluczowe dla ustalenia odpowiedzialności państwa za zaniechanie, nie doczekało się jak dotąd wszechstronnego om(cid:243)wie- nia w literaturze przedmiotu. Ten stan rzeczy przypisać należy niedookreślonej naturze owej figury retorycznej, kt(cid:243)ra ma służyć za miarę działań państwa w danych okolicznościach, co czyni zeń niezmiernie elastyczną, ale i trudną do opisania klauzulę prawną. Jednocześnie w dobie (cid:132)prywatyzowania(cid:148) relacji mię- dzynarodowych, zar(cid:243)wno gospodarczych, jak i politycznych, a więc w sytuacji, w kt(cid:243)rej stosunki polityczne i prawne kształtują nie tylko organy państw, ale także globalne korporacje czy międzynarodowe organizacje przestępcze, wyty- czenie zakresu działań, jakie powinny podjąć państwa przy zapobieganiu szko- dliwym konsekwencjom aktywności podmiot(cid:243)w działających w ich jurysdykcji zyskuje na znaczeniu. Jest ono istotne zar(cid:243)wno przy określaniu reguł odpowie- dzialności państwa za tolerowanie popełnianych w jego władzy przestępstw o charakterze terrorystycznym, skierowanych przeciwko innym suwerenom, jak i w kontekście pytania o właściwe procedury upoważniania międzynarodowych korporacji do zarządzania przedsięwzięciami realizowanymi na jego terytorium, kt(cid:243)rych niepowodzenie lub nieprzewidziany przebieg mogłyby negatywnie wpłynąć na miliony istnień. Z tych powod(cid:243)w państwa intensywnie negocjują przebieg granic wymaganych od siebie wzajemnie wysiłk(cid:243)w. Opis stanu tej debaty do roku 2013 jest przedmiotem niniejszego wywodu. Jej podsumowanie, i zarazem cel przeprowadzonej analizy stanowi propozycja uznania obowiązku wykazywania przez państwa należytej staranności przy realizacji ich międzyna- rodowych zobowiązań za jedną z zasad prawa międzynarodowego. Autorka przy- 1 Drugi raport Specjalnego Sprawozdawcy P. S. Rao, 1999, U.N. Doc. A/CN.4/501 (dalej: Drugi raport Rao, U.N. Doc. A/CN.4/501), pkt 29, s. 6. 11 łącza się tym samym do pogląd(cid:243)w m.in. Pissilo Mazzeschiego, Dahma i Boyla, opisujących wsp(cid:243)łczesny reżim odpowiedzialności międzynarodowej jako odpo- wiedzialność obiektywną. Uznaje wynikający z prawa zwyczajowego obowiązek wykazywania należytej staranności przy realizacji zobowiązań międzynarodo- wych za kryterium przypisania państwom odpowiedzialności za zaniechania ich organ(cid:243)w, sprzeczne z treścią prawa międzynarodowego, odrzucając dyskusyjną przesłankę winy państwa lub jego organu. Należyta staranność, opisana szcze- g(cid:243)łowo w treści reżim(cid:243)w traktatowych, dotyczących odpowiedzialności państw na zasadzie ryzyka (podsumowanych w pracach Komisji Prawa Międzynarodo- wego poświęconych odpowiedzialności międzynarodowej za czyny niezakazane prawem międzynarodowym oraz w dorobku orzeczniczym, związanym z odpo- wiedzialnością państw za szkody transgraniczne), pozwala na zidentyfikowanie cech modelu (cid:132)dobrego rządu(cid:148), aplikowalnego do każdego z państw. Cechy te stanowią treść zasady należytej staranności, wymagającej od państw podjęcia wszelkich racjonalnych środk(cid:243)w celem zapobiegania znaczącym szkodom in- nych suweren(cid:243)w. Z dogmatycznego punktu widzenia samo naruszenie tak poj- mowanej normy międzynarodowej może stać się podstawą odpowiedzialności państwa. Analiza stanowisk państw zmusza jednak, na obecnym etapie rozwoju prawa międzynarodowego, do uwzględnienia przesłanki szkody materialnej jako niezbędnego elementu przypisania odpowiedzialności państwu za zaniechanie jego organ(cid:243)w. Brak należytej staranności organ(cid:243)w państwa analizowany powi- nien być w opaciu o obiektywne kryteria, takie jak istnienie zar(cid:243)wno wiążącej państwo normy traktatowej lub zwyczajowej, kt(cid:243)ra została naruszona, jak i fak- tycznej możliwości zapobiegania jej naruszeniu, kt(cid:243)rą dysponowały jego orga- ny. Zakres owego obowiązku om(cid:243)wiony został szczeg(cid:243)łowo w treści pracy. Podobnie jak dobra wiara, należyta staranność wymagana jest przy realizacji wszelkich zobowiązań międzynarodowych do określonego postępowania (ang. obligations of conduct), także tych, w treści kt(cid:243)rych nie została wprost przywo- łana, choć z wyłączeniem zobowiązań o charakterze skutkowym. Zawarta w treści książki analiza bogatego dorobku doktryny i praktyki prawa międzynarodowego, opisujących reguły międzynarodowej odpowiedzialności, poprowadzona została celem identyfikacji treści owej zasady. Tym samym, poza zakresem niniejszej analizy pozostaje wiele kluczowych zagadnień odpowie- dzialności międzynarodowej, dotyczących m.in. definicji i działań organ(cid:243)w państwa, ewolucji prawa odpowiedzialności międzynarodowej, w tym roli winy w jej przypisaniu, zagadnienie odpowiedzialności państw za naruszanie praw człowieka, rozr(cid:243)żnienie pojęć (cid:132)siły(cid:148) i (cid:132)agresji(cid:148) w prawie międzynarodowym. W treści rozprawy poruszonych zostało wiele zagadnień pobocznych, niezbęd- nych dla rekonstrukcji treści zasady należytej staranności w prawie międzynaro- dowym, lecz kt(cid:243)rych szczeg(cid:243)łowy opis znacznie wybiega poza zakres prezen- towanego studium. Wśr(cid:243)d nich wymienić należy kwestie definicji i znaczenia termin(cid:243)w: (cid:132)terroryzm(cid:148), (cid:132)suwerenność państwa(cid:148) (por. rozdz. V) czy (cid:132)środki odwetowe(cid:148) i (cid:132)sankcje w prawie międzynarodowym(cid:148) (por. rozdz. VI). Także treść zasad: dobrego sąsiedztwa i ciągłego rozwoju (rozdz. IV) om(cid:243)wiona 12 została jedynie w zakresie niezbędnym dla ustalenia roli należytej staranności w stosowaniu prawa odpowiedzialności międzynarodowej. Punktem wyjścia badań stanowiących podstawę niniejszej książki była anali- za dorobku doktryny z zakresu odpowiedzialności w prawie międzynarodowym, począwszy od koncepcji odpowiedzialności zbiorowej za działania jednostek, aplikowanej względem społeczności średniowiecznych. Następnie należyta sta- ranność analizowana była w kontekście odpowiedzialności władcy za (cid:132)jego(cid:148) państwo, w oparciu o grocjańską koncepcję winy z epoki absolutyzmu. Ewolu- cja myślenia o odpowiedzialności państw, w tym odejście od grocjańskiej teorii winy jako koniecznego elementu odpowiedzialności, przedstawiona została na przykładzie prac de Vattela i Halla. Om(cid:243)wiono także koncepcje wsp(cid:243)łczesne, w kt(cid:243)rych należyta staranność przywoływana bywa przy uzasadnianiu kontro- wersyjnej koncepcji (cid:132)odpowiedzialności zastępczej(cid:148) państwa, zaproponowanej przez Oppenheima czy (cid:132)odpowiedzialności obiektywnej(cid:148) według Anzilottiego. Prace tego ostatniego badacza wywarły silny wpływ na XX-wieczne rozważania czynione przez najwybitniejszych prawnik(cid:243)w międzynarodowych na forum Komisji Prawa Międzynarodowego. Ich dyskusjom ton nadał pierwszy specjalny sprawozdawca ds. odpowiedzialności państw, Roberto Ago, pozostający pod silnym wpływem idei swojego rodaka, Anzilottiego, czemu wyraz dał w trakcie prac Komisji i w treści sporządzonych przez nią dokument(cid:243)w. Owa ewolucja myśli prawniczej dotyczyła odpowiedzialności państw, a w jej kontekście zagad- nienia należytej staranności, om(cid:243)wiona została w rozdziale pierwszym. Przegląd stanowisk doktryny stanowić miał w zamierzeniu autorki punkt wyjścia do prześledzenia ewolucji orzecznictwa sąd(cid:243)w i trybunał(cid:243)w międzyna- rodowych, dotyczących odpowiedzialności państwa, w kt(cid:243)rych niedołożenie przez nie należytej staranności stanowiło istotny element przedstawionego sędziom sporu lub jego rozstrzygnięcia. Analizę orzecznictwa rozpoczyna opis judykat(cid:243)w XIX-wiecznych, dotyczących statk(cid:243)w: Caroline i Alabama. Większość stan(cid:243)w faktycznych, w kt(cid:243)rych państwa pociągane były do odpowiedzialności za brak należytej staranności na przełomie XIX i XX wieku, dotyczyła szk(cid:243)d, jakie na ich terytoriach ponosili cudzoziemcy i to ten obszar orzecznictwa om(cid:243)wiony jest szczeg(cid:243)łowo w oparciu o decyzje komisji dwustronnych działających na obsza- rze obu Ameryk i Europy. Orzeczenia XX-wieczne dotyczyły rzadziej szk(cid:243)d wyrządzonych cudzoziemcom, a częściej odpowiedzialności państwa za brak należytej ochrony udzielanej przedstawicielom dyplomatycznym państw obcych, kt(cid:243)re om(cid:243)wione zostały na przykładach spraw: Tellini i zakładnik(cid:243)w amerykań- skich w Teheranie. Wiek XX przyni(cid:243)sł ponadto dwa nowe wyzwania, zmagania z kt(cid:243)rymi zostały dobrze odzwierciedlone w dorobku międzynarodowego wymia- ru sprawiedliwości. Oto intensywny rozw(cid:243)j technologiczny przyni(cid:243)sł zagrożenia związane z transportem morskim ropy naftowej czy wykorzystaniem energii nuklearnej. Katastrofy naturalne spowodowane nierozważnym wykorzystaniem nowych technologii lub niedostatecznie wnikliwą analizą jego skutk(cid:243)w dla śro- dowiska naturalnego stały się przedmiotem orzeczeń trybunał(cid:243)w w sprawach: 13 huty w Trail czy zatrucia Renu przez szwajcarską firmę Sandoz. Rozw(cid:243)j sądow- nictwa międzynarodowego pozwolił w tym samym czasie na postawienie trybu- nałom pytań najważniejszych dla budowania pokojowych relacji międzynaro- dowych, tj. pytań o granice ingerencji jednego państwa w sprawy wewnętrzne drugiego. Odpowiedzi na te pytania sądy międzynarodowe udzielały m.in. w sprawach wspieranych przez Stany Zjednoczone oddział(cid:243)w contras w Nika- ragui czy masakry w Srebrenicy. Te i inne orzeczenia om(cid:243)wione zostały w roz- dziale drugim. W rozdziałach kolejnych om(cid:243)wione zostały prace Ligii Narod(cid:243)w i Organiza- cji Narod(cid:243)w Zjednoczonych, dotyczące zagadnienia odpowiedzialności między- narodowej w zakresie, w jakim obejmowały kwestię przedmiotową dla niniej- szej rozprawy. Odzwierciedlając ewolucję prac obu organizacji, rozdział trzeci analizuje dokumenty poświęcone odpowiedzialności państwa (ang. state respon- sibility), ze szczeg(cid:243)lnym uwzględnieniem odpowiedzialności za brak należytej staranności po stronie organ(cid:243)w państwowych, skutkujący naruszeniem jego zobowiązania, a więc niezgodny z międzynarodowym porządkiem prawnym. W toku tych rozważań autorka odniosła się do najważniejszych kwestii dotyczą- cych odpowiedzialności międzynarodowej, takich jak rola i pojęcie organ(cid:243)w państwa i podmiot(cid:243)w wykonujących elementy władzy państwowej, odpowie- dzialność państwa za czyny os(cid:243)b działających pod jego kierownictwem lub kontrolą, jak r(cid:243)wnież problem tzw. odpowiedzialności pośredniej (zastępczej) państw za działania os(cid:243)b prywatnych. Szczeg(cid:243)lna uwaga poświęcona została roli, jaką KPM przypisuje wykazywanej przez organy państw przy realizacji międzynarodowych zobowiązań należytej staranności. W treści rozważań doty- czących odpowiedzialności państw za czyny zakazane prawem międzynarodo- wym należyta staranność opisana została przy okazji omawiania pojęcia przypi- sania państwu czynu międzynarodowo bezprawnego. Odpowiedzialność pań- stwa za czyn sprzeczny z treścią jego międzynarodowych zobowiązań powstaje niezależnie od charakteru naruszanego obowiązku, kt(cid:243)ry może wynikać z normy konwencyjnej lub zwyczajowej. Państwo może ponosić odpowiedzialność za zaniechania swoich organ(cid:243)w, jeśli owe zaniechania prowadzą do naruszenia prawa międzynarodowego przez osoby prywatne pozostające we władzy pań- stwa2. Rola należytej staranności przy przypisywaniu państwu odpowiedzialności za czyn międzynarodowo bezprawny opisana została w treści rozdziału trzeciego. W toku prac nad odpowiedzialnością państw KPM zidentyfikowała zagad- nienie wymagające osobnej analizy: pytanie o zasady odpowiedzialności za 2 Por.: Raport KPM, 2001, U.N. Doc. A/56/10, zał. 10, s. 38-39. Jest to zapis bardziej umiar- kowany niż zawarty w pierwszym projekcie artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 1957 r., kt(cid:243)rego art. 10 stanowił wprost, iż państwo odpowiedzialne jest za szkody wyrządzone cudzo- ziemcom przez (cid:132)zwykłe osoby prywatne(cid:148), jeśli jego przedstawiciele wykazali (cid:132)jawne niedbal- stwo(cid:148) (ang. officials of the State were manifesly negligent) przy przedsiębraniu (cid:132)normalnych(cid:148) środk(cid:243)w zmierzających do zapobieżenia lub ukarania takich szkodliwych czyn(cid:243)w. Zob także: Drugi raport Specjalnego Sprawozdawcy F.V. Garc(cid:237)a-Amadora, 1957, U.N. Doc. A/CN.4/106 (dalej: Drugi raport Garc(cid:237)a-Amadora), s. 121. 14 działania niezakazane prawem międzynarodowym. W 1997 r. powołała w celu zbadania owego problemu grupę roboczą. W toku jej prac należyta staranność poddana została gruntownej analizie. Stała się kryterium oceny realizacji przez państwa obowiązku prewencji, tj. konieczności zapobiegania znaczącym szko- dom transgranicznym, w tym analizy skutk(cid:243)w działań realizowanych na ich terytorium oraz obowiązku międzynarodowej wsp(cid:243)łpracy. Należyta staranność, wywodzona z zasady dobrosąsiedztwa, opisana została w treści licznych doku- ment(cid:243)w międzynarodowego prawa środowiska i stanowi istotne kryterium oceny wypełniania przez państwa ich międzynarodowych zobowiązań, przede wszyst- kim, choć nie tylko, z zakresu międzynarodowego prawa środowiska. Treść obo- wiązku prewencji została szczeg(cid:243)łowo opisana w Raporcie KPM z 2001 r., kt(cid:243)ry zawierał dwa projekty: Projekt Artykuł(cid:243)w Komisji Prawa Międzynarodowego dotyczący odpowiedzialności państwa za czyny niedozwolone (ang. Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts; dalej: Projekt arty- kuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r.)3 oraz Projekt artykuł(cid:243)w o zapobie- ganiu szkodzie transgranicznej powstającej na skutek niebezpiecznej działalności (ang. Draft Articles on Prevention of Trans-boundary Harm from Hazardous Activities; dalej: Projekt artykuł(cid:243)w o prewencji z 2001 r.)4. Art. 3 tego ostatniego dokumentu określa rolę należytej staranności w prawie odpowiedzialności mię- dzynarodowej, opisaną w oparciu o analizę licznych porządk(cid:243)w traktatowych i zwyczajowych. Inne dokumenty, kt(cid:243)re pozwalają określić miejsce zasady nale- żytej staranności wśr(cid:243)d norm odpowiedzialności międzynarodowej to: Projekt zasad dotyczących alokacji strat wynikających ze szk(cid:243)d transgranicznych spowo- dowanych działaniami niebezpiecznymi5 (ang. Draft principles on the allocation of loss in the case of transboundary harm arising out of hazardous activities 6; dalej: Projekt zasad alokacji z 2006 r.) oraz Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzial- ności międzynarodowej za szkodliwe konsekwencje czyn(cid:243)w niezakazanych prawem międzynarodowym (prewencja szk(cid:243)d transgranicznych wynikających z działań niebezpiecznych; ang. Draft articles on international liability for injurious consequences arising out of acts not prohibited by international law (prevention of transboundary damage from hazardous activities; dalej: Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności międzynarodowej z 1998 r.)7. Analiza prac Komisji przedstawiona w treści owych dokument(cid:243)w opisana została w rozdziale 3 Tłumaczenie za: M. M. Kenig-Witkowska, Międzynarodowe prawo środowiska, Warszawa 2011, s. 140. 4 Por.: Raport KPM, 2001, U.N. Doc. A/56/10, zał. 10, w treści kt(cid:243)rego znalazły się oba dokumenty wraz z komentarzami: Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r., s. 59- -365; Projekt artykuł(cid:243)w o prewencji z 2001 r., s. 366-435. 5 Por.: tłum. M. M. Kenig-Witkowska, Prawnomiędzynarodowa odpowiedzialność za szkody transgraniczne w środowisku. Uwagi na marginesie projektu zasad dotyczących alokacji strat wynikających ze szk(cid:243)d transgranicznych spowodowanych działalnością niebezpieczną, (w:) Prawo międzynarodowe (cid:150) problemy i wyzwania, Księga pamiątkowa profesor Renaty Sonnenfeld-Tompo- rek, red. J. Menkes, Warszawa 2006, s. 311-355. 6 Raport KPM, 2006, U.N. Doc. A/61/10, s. 101-182. 7 Raport KPM, 1998, U.N. Doc. A/53/10, rozdz. IV, s. 19-42. 15 czwartym. Tam też przedstawiono argumenty przeciwnik(cid:243)w metodologii KPM, odzwierciedlonej w om(cid:243)wionym podziale temat(cid:243)w badawczych. Podw(cid:243)jna rola należytej staranności, przejawiająca się w odwołaniu do niej zar(cid:243)wno w porząd- ku norm opisujących odpowiedzialność państwa za czyny sprzeczne z treścią jego międzynarodowych zobowiązań, jak i odpowiedzialności międzynarodowej za czyny niezakazane prawem międzynarodowym, stała się jednym z argumen- t(cid:243)w krytyki doktryny, formułowanej względem zasadności i sposobu dokonania podziału obszar(cid:243)w badawczych przez Komisję w 1997 r. Meritum i przesłanie owej krytyki om(cid:243)wione zostały w tym samym rozdziale. Należyta staranność obecna jest jednak nie tylko w komentarzach doktryny, orzecznictwie czy dokumentach miękkiego prawa narodowego, za jakie uznać można projekty Komisji i liczne raporty, towarzyszące pracom nad nimi. Obo- wiązek wykazywania należytej staranności przy realizacji międzynarodowych zobowiązań przez państwa zawarty został w licznych postanowieniach traktato- wych. Ich przegląd oraz analiza treści zobowiązania do wykazywania należytej staranności przy realizacji postanowień traktat(cid:243)w międzynarodowego prawa środowiska, prawa morza, prawa dyplomatycznego czy um(cid:243)w mających na celu walkę z przestępczością międzynarodową jest przedmiotem rozdziału piątego. Podsumowanie dokonanej analizy zawarte zostało w rozdziale ostatnim, sz(cid:243)- stym. Celem autorki jest wykazanie, że należyta staranność zdefiniowana została w dorobku prawa międzynarodowego dostatecznie precyzyjnie, a jej rola jest na tyle znacząca, aby uznać ją za jedną z zasad prawa międzynarodowego. Przyłą- czając się do Pisillo Mazzeschiego, opisuje treść zasady należytej staranności w prawie międzynarodowym. Za Schwarzenbergerem kwalifikuje ją jako po- mocniczą zasadę prawa międzynarodowego, służącą interpretacji zasad odpo- wiedzialności. W treści ostatniego rozdziału odnosi się także do konsekwencji naruszenia zasady należytej staranności, przypominając zapisane w Projekcie artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r. środki przysługujące ofiarom naruszenia każdego pierwotnego zobowiązania międzynarodowego, kt(cid:243)rego nie udało się załagodzić w spos(cid:243)b pokojowy. Odnosi się tutaj także do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia zobowiązania międzynarodowego, opisa- nych w tym samym projekcie. Metodologia rozprawy oparta jest o analizę prac Komisji Prawa Międzynaro- dowego i to dokonany przez nią podział rodzaj(cid:243)w odpowiedzialności w prawie międzynarodowym determinuje wyb(cid:243)r zagadnień niniejszego opracowania. Szczeg(cid:243)lne znaczenie dla identyfikacji treści zasady należytej staranności i jej miejsca w porządku prawa międzynarodowego mają wspomniane powyżej cztery dokumenty miękkiego prawa międzynarodowego, opracowane na początku XXI wieku przez Komisję i stanowiące odzwierciedlenie powszechnej praktyki zwy- czajowej. Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności międzynarodowej z 1998 r. oparty został na propozycji Julio Barbozy z 1996 r., w kt(cid:243)rej om(cid:243)wił on szeroko treść obowiązku wykazywania należytej stranności przez państwa przy realizacji 16 ich międzynarodowych zobowiązań (dalej: Projekt Barbozy)8. Jedynie część owych ustaleń przejęta została do tekstu Projektu artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności międzynarodowej z 1998 r., inne zostały wykorzystane w treści Projektu artykuł(cid:243)w o prewencji z 2001 r. Tok wywodu odzwierciedla chronologicznie rozw(cid:243)j zasady należytej staranno- ści. Jej geneza i ewolucja opracowane zostały z wykorzystaniem historycznej metody badawczej. Autorka prześledziła odniesienia do należytej staranności począwszy od czas(cid:243)w antycznych, poprzez epokę grocjańską, aż po argumenty podnoszone w aktualnej dyskusji nad treścią owego terminu, stanowiącego przedmiot ożywionej wymiany dyplomatycznej i spor(cid:243)w doktryny. Zważywszy na kluczowe znaczenie miękkiego prawa międzynarodowego dla identyfikacji treści i miejsca pojęcia należytej staranności w dogmatyce prawa międzynaro- dowego, istotną rolę w metodologii rozprawy odegrała analiza dynamiczna raport(cid:243)w i projekt(cid:243)w Komisji Prawa Międzynarodowego, połączona z syntezą tez przywoływanego w niej orzecznictwa. Celem wyjaśnienia stanowiska sąd(cid:243)w, trybunał(cid:243)w i Komisji poczynione zostały liczne odwołania do literatury przed- miotu, zaś podsumowanie zawartych w nich stanowisk dokonane zostało z wy- korzystaniem dogmatycznej metody badawczej. Kwestie terminologiczne Należyta staranność musi być omawiana w kontekście norm odpowiedzial- ności znanych prawu międzynarodowemu. Jak wskazano, szczeg(cid:243)łowe ich om(cid:243)wienie znacznie wybiega poza ramy niniejszego opracowania. Dla jasności wywodu przydatne będzie więc skr(cid:243)towe wyjaśnienie i usystematyzowanie uży- wanej w nim terminologii. Komisja Prawa Międzynarodowego, kt(cid:243)rej dorobek stanowił pierwowz(cid:243)r struktury niniejszych rozważań i uzasadnia przyjętą metodologię, wyr(cid:243)żniła w swoich pracach dwa obszary badań nad odpowiedzialnością, znane prawu międzynarodowemu. Chronologicznie pierwsza, a przez to lepiej zbadania, jest odpowiedzialność państwa za działania zakazane prawem międzynarodowym określana angielskim terminem responsibility czy niemieckim: Verantwortlich- keit. Oba te terminy na język polski tłumaczyć należy jako (cid:132)odpowiedzialność(cid:148). Drugim obszarem prac Komisji, wyr(cid:243)żnionym podczas sesji ONZ w 1997 r. jako odrębny przedmiot badań, jest zagadnienie odpowiedzialności międzynaro- dowej za działania niezakazane prawem międzynarodowym, określane angiel- skim terminem liability czy niemieckim: Haftung. Polski język prawniczy nie zna jednak innego słowa dla opisania odpowiedzialności, a więc dosłowne 8 Por.: Raport grupy roboczej ds. odpowiedzialności międzynarodowej za szkodliwe konse- kwencje czyn(cid:243)w niezakazanych prawem międzynarodowym, (w:) Raport KPM, 1996, U.N. Doc. A/51/10, zał. 1, s. 100-133 (dalej: Projekt Barbozy, U.N. Doc. A/51/10). 17 tłumaczenie obu termin(cid:243)w rodziłoby niejasności9. Dlatego też w treści książki przyjęto założenie ich tłumaczenia w spos(cid:243)b opisowy. Ponieważ angielski termin responsibility dotyczy odpowiedzialności państw za czyny sprzeczne z wiążącymi je normami prawa międzynarodowego, wszę- dzie tam, gdzie w angielskim tekście źr(cid:243)dłowym użyte zostało angielskie słowo responsibility, w niniejszym opracowaniu użyto określenia (cid:132)odpowiedzialność państwa(cid:148)10. Kluczowe jest tu bowiem kryterium przypisania państwu czynu sprzecznego z jego międzynarodowym zobowiązaniem, tj. działania jego orga- n(cid:243)w czy os(cid:243)b działających z jego upoważnienia, polecenia lub pod jego kontro- lą, ale także zaniechania tychże, jeśli są sprzeczne z wiążącą państwo normą międzynarodową. KPM w komentarzach do Projektu artykuł(cid:243)w o odpowiedzial- ności państw z 2001 r. zaznacza, że ich treść dotyczy wyłącznie państw11. Od- powiedzialność innych niż państwa podmiot(cid:243)w prawa międzynarodowego na zasadach opisanych przez Komisję w doktrynie prawa międzynarodowego pozo- staje przedmiotem spor(cid:243)w. W 2003 r. KPM wyr(cid:243)żniła kwestię odpowiedzialności organizacji miedzynarodowych (ang. responsibility of international organiza- tions) jako odrębny przedmiot jej prac, powołując Giorgio Gaję jako Specjalnego Sprawozdawcę, kt(cid:243)ry przedłożył osiem raport(cid:243)w omawiających owo zagadnie- nie12. Uwzględniając ową ewolucję Czapliński i Wyrozumska tłumaczą pojęcie responsibility jako (cid:132)tradycyjną odpowiedzialność deliktową podmiot(cid:243)w prawa międzynarodowego(cid:148)13, ale też jako (cid:132)odpowiedzialność za naruszenie prawa 9 Rozr(cid:243)żnienie rodzaj(cid:243)w odpowiedzialności, obecne w języku angielskim i niemieckim, nie jest natomiast możliwe w żadnym innym języku kongresowym. Por. np.: A. E. Boyle, State Responsibility and International Liability for Injurious Consequences of Acts not Prohibited by International Law: A necessary distinction?, International and Comparative Law Quarterly 1990, nr 39, s. 9; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2004, s. 588. 10 Por.: J. Crawford, S, Olleson, The nature and forms of International responsibility, (w:) International Law, red. M. D. Evans, Oksford 2010, s. 455, gdzie autorzy piszą, iż zasadą rządzącą w tym obszarze prawa międzynarodowego jest zasada odpowiedzialności (cid:132)niezależnej(cid:148) (ang. principle ((cid:133)) of independent responsibility) (cid:150) odpowiedzialności państwa za własne działania. 11 Por.: Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r., uwagi og(cid:243)lne, pkt (d), s. 32, gdzie Komisja zaznacza, iż, artykuły dotyczą wyłącznie odpowiedzialności państw za czyny mię- dzynarodowo bezprawne, pozostawiając poza zakresem zainteresowania Komisji odpowiedzial- ność organizacji międzynarodowych i innych podmiot(cid:243)w, niebędących państwami. 12 W 2011 r. KPM przedłużyła jego mandat na kolejnych 6 lat. Podczas 63. sesji KPM w 2011 r. przedstawiony został Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności organizacji międzynarodowych, U.N. Doc. A/CN.4/L.778. 13 Por.: W. Czapliński, A. Wyrozumska, op.cit., s. 588. Włączenie do tłumaczenia przymiotni- ka (cid:132)deliktowa(cid:148) nawiązuje do nomenklatury prawa cywilnego, choć stanowić może także odwoła- nie do Pierwszego Raportu J. Crawforda o og(cid:243)lnych zagadnieniach projektu artykuł(cid:243)w, podziale na (cid:132)przestępstwa(cid:148) i (cid:132)odpowiedzialność deliktową(cid:148) oraz art. 1-15 części pierwszej projektu, U.N. Doc. A/CN.4/490 (dalej: Pierwszy raport Crawforda, U.N. Doc. A/CN.4/490). Jednocześnie jed- nak M.M. Kenig-Witkowska tłumaczy termin (cid:132)liability(cid:148), przeciwstawiany przez KPM pojęciu (cid:132)responsibility(cid:148), jako odpowiedzialność (cid:132)cywilną(cid:148), por.: M.M. Kenig-Witkowska, Międzynaro- dowe prawo środowiska. Wybrane zagadnienia systemowe, Warszawa 2011, s. 140 i przypisy 16 i 18 poniżej. 18 międzynarodowego(cid:148)14. Autorka nie zdecydowała się na nawiązanie w treści niniejszego opracowania do odpowiedzialności deliktowej w prawie międzyna- rodowym, podążająć za rozumowaniem KPM. Ta, odwołując się do terminologii francuskiej, hiszpańskiej i angielskiej, za trafniejsze od terminu (cid:132)delikt(cid:148) (fr. dØlit, hiszp. delito, ang. tort, delict, delinquency) czy termin(cid:243)w mu pokrewnych, kt(cid:243)rym prawo wewnętrzne często nadaje szczeg(cid:243)lne znaczenie, uznała sformu- łowanie (cid:132)fakt międzynarodowo bezprawny(cid:148) (fr. fait internationalement illicite). Termin ten przedkłada także ponad podobnie brzmiący (cid:132)akt międzynarodowo bezprawny(cid:148) (fr. acte internationalement illicite), bowiem odpowiedzialność państwa wynikać może zar(cid:243)wno z działań, jak i z zaniechań jego organ(cid:243)w. W polskim języku prawniczym uzasadnione wydaje się więc użycie określenia (cid:132)czyn międzynarodowo bezprawny(cid:148) jako obejmującego zar(cid:243)wno działania, jak i zaniechania organ(cid:243)w państwa15. Reżim odpowiedzialności określany w pracach Komisji przy użyciu angiel- skiego terminu (cid:132)liability(cid:148), opisywany bywa w polskiej literaturze przedmiotu jako (cid:132)odpowiedzialność za działania prawnie niezakazane(cid:148)16, kt(cid:243)ry to termin stanowi bezpośrednie odwołanie do tytułu opracowanego przez Komisję w 1998 r. Projektu artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności międzynarodowej za szkodliwe konse- kwencje czyn(cid:243)w niezakazanych prawem międzynarodowym (ang. Draft articles on international liability for injurious consequences arising out of acts not pro- hibited by international law)17. Z dokumentacji prac nad owym obszarem badań wyłania się reżim oparty o cywilną odpowiedzialność podmiot(cid:243)w prywatnych, niosący za sobą istotne zobowiązania dla państw, choć Komisja w toku prowa- dzonych prac dość wcześnie zrezygnowała z terminu (cid:132)state liability(cid:148), opisują- cego nierekomendowaną koncepcję zastępczej odpowiedzialności państwa za działania podmiot(cid:243)w prawnych, niezakazane prawem międzynarodowym18. 14 W. Czapliński, A. Wyrozumska, op.cit., s. 588. 15 Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r., s. 34. 16 Por. np. R. Sonnenfeld, Kodyfikacja odpowiedzialności międzynarodowej państw, Warszawa 2002, s. 25. Czapliński i Wyrozumska tłumaczą termin (cid:132)liability(cid:148) podobnie, jako (cid:132)odpowiedzial- ność za działania niezabronione(cid:148); por.: W. Czapliński, A. Wyrozumska, op.cit., s. 615. 17 Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności międzynarodowej z 1998 r., s. 19-42. 18 R. Sonnenfeld określa rolę państw w owym reżimie jako co najwyżej r(cid:243)wną roli ubezpie- czyciela. Por. R. Sonnenfeld, op.cit., s. 25. Teoretyczną możliwość rozważania (cid:132)odpowiedzialno- ści państwa za działania niezakazane prawem międzynarodowym(cid:148) wskazał w treści swojego pierwszego raportu Specjalny Sprawozdawca J. Barboza, nie opatrując jej jednak swoją rekomen- dacją. Por.: Raport KPM, 1994 r., U.N. Doc. A/49/10, s. 155. Jak można przypuszczać, do tych prac odwołują się Czapliński i Wyrozumska, gdy używają terminu (cid:132)odpowiedzialność za działania niezabronione(cid:148) jako tłumaczenie przywołanego przez autor(cid:243)w pojęcia (cid:132)state liability(cid:148); por.: W. Czapliński, A. Wyrozumska, op.cit., s. 615. (cid:132)State liability(cid:148) pojawia się w projektach KPM jedynie w odniesieniu do reżimu odpowiedzialności za szkody kosmiczne, jako powszechnie przyjętego przez państwa reżimu traktatowego; por.: Projekt zasad alokacji z 2006 r., pkt (8), s. 112. W treści Projektu Artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r. Komisja przywołuje pojęcie (cid:132)state liability(cid:148) jedynie w cytatach (np. Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r., przypis 176, s. 51), nie używa go w tekście własnym. Por. też: W. Czapliński, A. Wyro- zumska, op.cit., s. 588, przyp. 1, gdzie odnoszą się do art. 139(2) Konwencji o prawie morza, w kt(cid:243)rym Komisja łączy pojęcie (cid:132)liability(cid:148) z odpowiedzialnością państwa. Art. 139 (2) KoPM 19 Ponieważ reżim ten wykracza poza krajowe ramy prawa cywilnego, zaś w pra- wie międzynarodowym reguły odpowiedzialności właściwe prawu cywilnemu i karnemu niejednokrotnie ulegają połączeniu, autorka nie zdecydowała się użyć terminu (cid:132)odpowiedzialność cywilna(cid:148), choć pojawiał się on w polskiej literaturze przedmiotu jako odpowiednik angielskiego terminu (cid:132)liability(cid:148)19. Dlatego też ter- min (cid:132)liability(cid:148) konsekwentnie tłumaczony jest jako (cid:132)odpowiedzialność między- narodowa(cid:148) za czyny niezakazane20. Jeśli zamierzeniem autorki było odniesienie do obu reżim(cid:243)w odpowiedzialności, czyniła to odwołując się do (cid:132)odpowiedzial- ności w prawie międzynarodowym(cid:148)21. Podobny problem terminologiczny dotyczy pojęcia szkody. Komisja Prawa Międzynarodowego poświęciła wiele uwagi rozgraniczeniu anglojęzycznych termin(cid:243)w (cid:132)damage(cid:148) i (cid:132)harm(cid:148), kt(cid:243)re oba w języku polskim oznaczają (cid:132)szkodę(cid:148). (cid:132)Harm(cid:148) to termin używany dla określenia szkody grożącej, lecz nie powstałej (cid:150) a więc (cid:132)szkody ewentualnej(cid:148)22. (cid:132)Damage(cid:148) to termin określający faktycznie powstałą, znaczącą (cid:132)szkodę(cid:148) wyrządzoną ludziom, mieniu lub środowisku natu- stanowi: (cid:132)Without prejudice to the rules of international law ((cid:133)) damage caused by the failure of a State Party or international organization to carry out its responsibilities under this Part shall entail liability; States Parties or international organizations acting together shall bear joint and several liability. A State Party shall not however be liable for damage caused by any failure to comply with this Part by a person whom it has sponsored ((cid:133)) if the State Party has taken all necessary and appropriate measures to secure effective compliance ((cid:133))(cid:148). Treść artykułu uznać można za dow(cid:243)d ścisłego połączenia reżim(cid:243)w: odpowiedzialności państw i odpowiedzialności międzynarodowej. Uwagi cytowanych autor(cid:243)w wpisują się więc w nurt krytyki wobec podziału reżim(cid:243)w odpowiedzialności w prawie międzynarodowym, dokonanego przez KPM w 1997 r., opisanej szczeg(cid:243)ł(cid:243)wo w dalszej części książki (por. rozdz. IV). 19 Crawford i Olleson wskazują, iż krajowe systemy prawne rozr(cid:243)żniają odpowiedzialność karną i cywilną, w tym kontraktową czy deliktową (ang. crime, contract, tort, delict). Rozr(cid:243)żnie- nie to, wywodzone z prawa rzymskiego, tj. z prac Ulpiana, kt(cid:243)ry pisał o zobowiązaniach kontrak- towych, deliktowych i quasi-kontraktowych, jak np. bezpodstawne wzbogacenie, nie jest znane prawu międzynarodowemu. Normy odpowiedzialności państw stanowią jednolity system, niepo- dobny do system(cid:243)w odpowiedzialności w porządkach krajowych. Por.: J. Crawford, S. Olleson, op.cit., s. 448. Zob także: M.M. Kenig-Witkowska, Międzynarodowe prawo..., s. 140. Jak słusznie pisał w 1922 r. J. Makowski, (cid:132)wystrzegać się należy ((cid:133)) przenoszenia do dziedziny prawa naro- d(cid:243)w pojęć i stosunk(cid:243)w prawa cywilnego i karnego(cid:148), zakres bowiem tej nauki dalece się od nich r(cid:243)żni; por. J. Makowski, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1922, s. 38. Podobnie uważa Ehrlich pisząc, iż nie uda się uzasadnić analogii odpowiedzialności podmiot(cid:243)w prawa międzynarodowego z odpowiedzialnością prywatnoprawną (cid:132)wobec odmiennego charakteru norm i podmiot(cid:243)w prawa międzynarodowego(cid:148); L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1958, s. 638. 20 Por. M.N. Shaw, Prawo międzynarodowe, Warszawa 2005, s. 454: (cid:132)Odpowiedzialność mię- dzynarodowa r(cid:243)żni się od odpowiedzialności państwa tym, że ta ostatnia zależy od uprzedniego naruszenia prawa międzynarodowego, podczas gdy ta pierwsza stanowi pr(cid:243)bę rozwinięcia dzie- dziny prawa, w kt(cid:243)rej państwo może ponosić odpowiedzialność międzynarodową za szkodliwe następstwa działalności, kt(cid:243)ra jako taka nie jest niezgodna z prawem międzynarodowym(cid:148). 21 O kwestiach terminologicznych, dotyczących odpowiedzialności, pisze A. Zbaraszewska, por.: A. Zbaraszewska, Prawnomiędzynarodowa odpowiedzialność za szkody transgraniczne w środowisku (cid:150) problem prewencji, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2008, nr 2, s. 113-115. 22 Por. R. Sonnenfeld, op.cit., s. 21-22. 20 ralnemu23. Termin ten obejmuje utratę życia lub uszczerbek na zdrowiu, utratę mienia lub jego uszczerbek, w tym mienia stanowiącego dziedzictwo kulturowe, szkodę w środowisku naturalnym, jak r(cid:243)wnież koszty poniesione w związku z racjonalnie zastosowanymi środkami zmierzającymi do przywr(cid:243)cenia pierwot- nego stanu mienia lub środowiska, w tym zasob(cid:243)w naturalnych, a także koszt podjętych racjonalnie środk(cid:243)w reagowania24. (cid:132)Szkoda(cid:148) oznacza więc w niniej- szej pracy szkody faktycznie poniesione, opisane przez Komisję terminem (cid:132)damage(cid:148), podczas gdy (cid:132)harm(cid:148) tłumaczone jest jako (cid:132)niebezpieczeństwo powstania szkody(cid:148) lub (cid:132)szkoda ewentualna(cid:148). To terminologiczne rozr(cid:243)żnienie ma znaczenie w kontekście obowiązku wykazywania najlepszych starań przy zapobieganiu szkodom, a więc ograniczaniu niebezpieczeństwa ich powstania. Odpowiedzialność za niedopełnienie tego obowiązku, kt(cid:243)remu nie towarzyszy, szkoda powstała pozostaje przedmiotem sporu doktryny i orzecznictwa25. Nie jest bowiem jasne, czy państwa dopuszczają się naruszenia obowiązku prewencji poprzez sam fakt niepodjęcia racjonalnych działań zmierzających do uniknięcia czy ograniczenia szk(cid:243)d, czy ponosić ją winny dopiero, gdy szkoda ewentualna stanie się szkodą rzeczywistą. Ostatnią kwesią terminologiczną godną om(cid:243)wienia jest status (cid:132)należytej staranności(cid:148) w prawie międzynarodowym, kt(cid:243)ra opisywana jest w doktrynie i orzecznictwie niejednolicie. W piśmiennictwie używane są terminy: (cid:132)koncepcja(cid:148)26, (cid:132)doktryna(cid:148)27, (cid:132)wym(cid:243)g(cid:148)28, (cid:132)test(cid:148)29 (cid:132)obowiązek(cid:148)30 czy (cid:132)zobowiązanie(cid:148)31 należytej staranności. W pracach KPM określana jest ona najczęściej jako (cid:132)standard(cid:148)32 23 Projekt zasad alokacji z 2006 r., komentarz (11) do zasady 1, s. 120. Rozr(cid:243)żnienie obu ter- min(cid:243)w i towarzysząca mu kontrowersja opisane zostały w rozdz. IV. 24 Raport grupy roboczej ds. odpowiedzialności międzynarodowej, 2004 r., U.N. Doc. A/CN.4/L.661, pkt 2, s. 2. 25 Por. rozdz. VI. 26 L. Viikari, The Environmental Element in Space Law: Assessing the Present and Charting the Future, Haga 2008, s. 156. 27 J. A. Hessbruegge, The Historical Development of the Doctrines of Attribution and Due Diligence in International Law, New York University Journal of International Law and Politics 2004, nr 36, s. 267. 28 W. Czapliński, A. Wyrozumska, op.cit., s. 593. 29 B. A. Boczek, International Law: A Dictionary, Oksford 2005, s. 220. 30 D. Freestone, E. Hey, The Precautionary Principle and International Law: The Challenge of Implementation, Alphen aan den Rijn 1996, s 88; N. Schrijver, F. Weiss, International Law And Sustainable Development: Principles And Practice, Haga 2004, s. 28; B. A. Boczek, op.cit., s. 113; R. Sonnenfeld, op.cit., s. 22. 31 Raport grupy roboczej ds. odpowiedzialności międzynarodowej za szkodliwe konsekwencje wynikające z czyn(cid:243)w niezakazanych prawem międzynarodowym, 1978 r., U.N. Doc. A/33/10, załącznik (dalej: Raport KPM, 1978 r., U.N. Doc. A/33/10), s. 151, pkt 19; Si(cid:243)dmy raport Ripha- gena, U.N. Doc. A/CN.4/397, pkt (7), s. 8. 32 Por.: Raport KPM, 1994 r., U.N. Doc. A/49/10, w treści kt(cid:243)rego Barboza szczeg(cid:243)ł(cid:243)w opi- suje treść (cid:132)standardu należytej staranności(cid:148), np. s. 169; Drugi raport Garc(cid:237)a-Amadora, U.N. Doc. A/CN.4/106, pkt 4, s. 122, gdzie Specjalny Sprawozdawca pisze, iż (cid:132)należyta staranność to stan- dard, a nie definicja(cid:148) (ang. due diligence is a standard and not a definition). 21 i w ten spos(cid:243)b opisuje ją wielu wsp(cid:243)łczesnych autor(cid:243)w33, choć pierwszy specjalny sprawozdawca ds. odpowiedzialności państw, Garc(cid:237)a-Amador poświęcił (cid:132)zasa- dzie(cid:148) należytej stranności obszerną część uzasadnienia propozycji projektu artykuł(cid:243)w, opisujących reguły międzynarodowej odpowiedzialności państw34. W XXI-wiecznych opracowaniach dotyczących prawa międzynarodowego, a w szczeg(cid:243)lności międzynarodowego prawa środowiska, często pojawia się odwołanie do (cid:132)zasady(cid:148) należytej staranności35. Jej stałe miejsce w tym obszarze prawa międzynarodowego odnotowała także KPM36. Pisillo Mazzeschi jako pierwszy obszernie opisał należytą staranność jako zasadę prawa międzynaro- dowego w 1992 r.37 W toku niniejszego wywodu należyta staranność opisywana jest w pracach poszczeg(cid:243)lnych autor(cid:243)w z użyciem przyjętej przez nich terminologii. W ostat- nim rozdziale autorka omawia treść obowiązku wykazywania należytej staran- ności przy realizacji zobowiązań międzynarodowych, opisując ją jako zasadę prawa międzynarodowego. Zagadnienie odpowiedzialności w prawie międzynarodowym niesie za sobą jeszcze jedno wyzwanie terminologiczne. KPM rozr(cid:243)żnia w swoich pracach odpowiedzialność na zasadzie ryzyka (ang. strict liability)38, odpowiedzialność 33 Tak też np.: I. Brownlie, Principles of Public International Law, Oksford 2008, s. 440, 455; M. N. Shaw, op.cit., s. 451; K. N. Trapp, State Responsibility for International Terrorism, Oksford 2011, s. 64; F. F. Martin, International Human Rights And Humanitarian Law: Treaties, Cases And Analysis, Cambridge 2006, s. 72; B. A. Boczek, op.cit., s. 235; A. T. Gallagher, The Interna- tional Law of Human Trafficking, Cambridge 2010, s. 241; M. M. Kenig-Witkowska, Między- narodowe prawo..., s. 142. 34 Drugi raport Garc(cid:237)a-Amadora, U.N. Doc. A/CN.4/106, komentarz do artykuł(cid:243)w 10 i 11, pkt 15., s. 122-123, om(cid:243)wiony szczeg(cid:243)łowo poniżej. 35 G. Dahm, J. Delbr(cid:252)ck, Voelkerrecht, Berlin 2002, tom I/3, s. 948; T. Gazzini, The Changing Rules on the Use of Force in International Law, Manchester 2005, s.187; R. P. Barnidge Jr., The Due Diligence Principle Under International Law, International Community Law Review 2006, nr 8, s. 81 i n.; L. Viikari, op.cit., s. 155; N. Schrijver, Sovereignty over Natural Resources: Bal- ancing Rights and Duties, Cambridge 2008, s. 127; N. Schrijver, Development Without Destruc- tion: The UN and Global Resource Management, Indiana 2010, s. 50; O. Yoshida, The Interna- tional Legal RØgime for the Protection of the Stratospheric Ozone Layer: International Law, International RØgimes, and Sustainable Development, Haga 2001, s. 65; C. Lehnardt, Private Militarfirmen und volkerrechtliche Verantwortlichkeit: Eine Untersuchung aus humanitar- voelkerrechtlicher und menschenrechtlicher Perspektive, Berlin 2011, s. 87. 36 Projekt Barbozy, U.N. Doc. A/51/10, Komentarz (5) s. 110 przywołując sentencję rozstrzyg- nięcia arbitrażowego sporu pomiędzy Niemcami i Szwajcarią w 1986 r., dotyczącego zatrucia Renu przy mieście Sandoz. 37 R. Pisillo Mazzeschi, The (cid:132)Due Diligence(cid:148) Rule and the Nature of the International Responsibility of States, German Yearbook of International Law 1992, nr 35, s. 9-49. 38 Por. np.: Drugi raport Rao, U.N. Doc. A/CN.4/501, pkt 68, s. 23; J. Ellis, Has International Law Outgrown Trail Smelter?, (w:) Transboundary Harm in International Law, Lessons from the Trail Smelter Arbitration, red. R. M. Bratspies, R. A. Miller, Cambridge 2006, s. 60; T. Gehring, M. Jachtenfuchs, Liability for Transboundary Environmental Damage towards a General Liability Regime, European Journal of International Law 1993, nr 4, s. 96; I. Brownlie, System of the Law of Nations: State Responsibility, Oksford 1983, część I, s. 49-50; J. Willisch, State Responsibility for Technological Damage in International Law, Berlin 1978, s. 293-296, gdzie reżim odpowiedzial- ności za czyny niezakazane prawem międzynarodowym, zawarty w Projekcie artykuł(cid:243)w o pre- 22 absolutną (ang. absolute liability)39 oraz odpowiedzialność obiektywną (ang. objective responsibility)40. Termin (cid:132)strict liability(cid:148) opisany został w niniejszej pracy jako odpowie- dzialność na zasadzie ryzyka, a więc ponoszona w przypadku powstania szkody pod nieobecność wyjątkowych okoliczności od niej zwalniających, takich jak konflikt zbrojny czy katastrofy naturalne41. Odpowiedzialność ta jest, co do za- sady, niezależna od przesłanki winy, choć zdaniem niekt(cid:243)rych autor(cid:243)w, aby przypisać państwu odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, wykazany winien zo- stać związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy działaniem lub zaniechaniem państwa a powstaniem szkody42. Dla oceny wystąpienia owego zaniechania po stronie organu państwa przywoływany bywa standard należytej staranności. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka wywodzona może być jedynie z zapis(cid:243)w traktatowych43. Podobną dogmatycznie konstrukcją jest odpowiedzialność abso- lutna (ang. absolute liability), obciążająca podmiot odpowiedzialnością nieza- leżną od istnienia związku przyczynowego pomiędzy jego działaniem a szkodą, wencji z 2001 r., opisywany jest terminem (cid:132)strict liability(cid:148). R. Sonnenfeld pisze o oparciu owego reżimu (cid:132)na koncepcji ryzyka(cid:148), por.: R. Sonnenfeld, op.cit., s. 20. Ale por. ibidem, s. 17, gdzie autorka utożsamia odpowiedzialność absolutną z (cid:132)amerykańskim(cid:148) terminem (cid:132)strict(cid:148), przywoły- wanym dla określania odpowiedzialności za działania szczeg(cid:243)lnie niebezpieczne. Podobnie: M. N. Shaw, Prawo..., s. 417 (tłum. pod red. S. Sawickiego), gdzie polski termin (cid:132)absolutna(cid:148) to w oryginale (cid:132)strict(cid:148), por.: M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2010, s. 783. W tłumacze- niu czytamy jednak także o (cid:132)odpowiedzialności absolutnej(cid:148) przy okazji opisu reguł odpowiedzial- ności za działania szczeg(cid:243)lnie niebezpieczne, gdzie Shaw używa w oryginalnie terminu (cid:132)absolute(cid:148), por. M. N. Shaw, Prawo..., s. 469 i M.N. Shaw, International(cid:133), s. 887. Przeciwstawiana przez Shawa w tym samym zdaniu odpowiedzialności (cid:132)absolutnej(cid:148) odpowiedzialność (cid:132)strict(cid:148) pojawia się tu jako odpowiedzialność (cid:132)całkowita(cid:148). 39 Czwarty raport Specjalnego Sprawozdawcy R. Ago o międzynarodowo bezprawnym czynie państwa i źr(cid:243)dłach odpowiedzialności międzynarodowej, 1972 r., U.N. Doc. A/CN.4/264, tom II; dalej: Czwarty raport Ago, U.N. Doc. A/CN.4/264, s. 120-121, pkt 138; por. też L. Viikari, op.cit., s. 151, 155. Odnośnie do tłumaczenia termin(cid:243)w (cid:132)strict(cid:148) i (cid:132)absolute(cid:148) w polskiej literaturze przed- miotu, por. uwagi w przypisie poprzedzającym. 40 Por.: np.: Piąty raport Garc(cid:237)a-Amadora, U.N. Doc. A/CN.4/125, pkt 91, kt(cid:243)ry w odwołaniu do rosnącej ilości zagrożeń niesionych przez nowe technologie sugeruje wprowadzenie nowych kategorii (cid:132)obiektywnej odpowiedzialności(cid:148). O potrzebie odpowiedzialności obiektywnej w prawie środowiska pisze także M. M. Kenig-Witkowska, Prawnomiędzynarodowa(cid:133), s. 314. Ale por. Projekt zasad alokacji z 2006 r., s. 155, gdzie KPM zr(cid:243)wnuje w znaczeniu termin (cid:132)responsabilitØ pour risquØ crØe(cid:148), opisujący odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, z odpowiedzialnością obiek- tywną, opisaną (cid:132)responsabilitØ objective(cid:148). Jednocześnie krytykuje rozr(cid:243)żnienie na element (cid:132)obiektywny(cid:148) (naruszenie prawa) i (cid:132)subiektywny(cid:148) przypisania odpowiedzialności. Por.: Projekt artykuł(cid:243)w o odpowiedzialności państw z 2001 r., s. 34. Rozr(cid:243)żnienie to jest uwzględniane w dok- trynie (cid:150) o odpowiedzialności obiektywnej piszą np.: S. Linos-Alexander, The Classification of Obligations and the Multilateral Dimension of the Relations of International Responsibility, Euro- pean Journal of International Law 2002, Vol. 13, Issue 5, s. 1127-1145; D. D. Caron, The ILC Articles on State Responsibility: The Paradoxical Relationship Between Form and Authority, American Journal of International Law 2002, Vol. 96, 2002, s. 857-873. 41 Por. A. E. Boyle, Globalising Environmental Liability: The Interplay of National and Inter- national Law, Journal of Environmental Law 2005, nr 1(17), s. 13. 42 Ibidem. 43 Por. np.: W. Czapliński, A. Wyrozumska, op. cit., s. 615-616. 23 z tym wyjątkiem, że nie istnieją żadne okoliczności od niej zwalniające. Ten rodzaj odpowiedzialności stanowi wyjątek w prawie odpowiedzialności między- narodowej i wynikać może wyłącznie z postanowień traktatowych44. Termin (cid:132)objective responsibility(cid:148), używany przez KPM rzadko, popularny jest nato- miast w doktrynie, przede wszystkim w pracach dotyczących międzynarodowe- go prawa środowiska, zaś na potrzeby niniejszej pracy tłumaczony jest jako (cid:132)odpowiedzialność obiektywna(cid:148)45. Jest ona opisywana jako odpowiedzialność wywodzona z obiektywnego przypisania państwu szkodliwych konsekwencji zaniechania jego organ(cid:243)w, tj. braku ich należytej staranności, stanowiącego naruszenie obowiązku prewencji, prowadzącego do powstania szkody, w tym szkody ewentualnej, niezal
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Należyta staranność w prawie międzynarodowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: