Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00190 003854 12777913 na godz. na dobę w sumie
Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej 1921–1935 - ebook/pdf
Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej 1921–1935 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 480
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2507-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> polska
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Praca jest syntetycznym ujęciem tendencji autorytarnych i profaszystowskich występujących w polskiej myśli politycznej lat 1921–1935 – tendencji wynikających z kryzysu liberalnej demokracji parlamentarnej, nasilającego się (nie tylko w Polsce) w okresie międzywojennym. Rozdział pierwszy poświęcony jest kwestiom terminologicznym (wyjaśnione w nim zostały używane w tej pracy pojęcia demoliberalizmu, autorytaryzmu, totalitaryzmu). W rozdziale drugim opisane jest podłoże, z którego w Dwudziestoleciu wyrastały tendencje autorytarne, tzn. krytyka demokracji występująca w polskiej myśli politycznej okresu zaborów. Kolejne rozdziały prezentują antydemoliberalne koncepcje faszystów lat 20., konserwatystów, endeków, zwolenników nurtu chrześcijańsko-społecznego, piłsudczyków, narodowych robotników, ludowców i marksistów, a także ezoteryków, panslawistów, eugeników, technokratów, kombatantów i wreszcie narodowych radykałów z początku lat 30. W ich myśli politycznej zbadane zostały zarówno proponowane rozwiązania ustrojowe, jak i ich ideologiczne uzasadnienie. Alternatywa demokracji parlamentarnej przybierała różne formy: od nieznacznych korekt systemu demokratycznego do całkowitego zanegowania go. Do reformy parlamentaryzmu przy zachowaniu jego fundamentów ograniczali się „starzy” endecy, część konserwatystów, chadecy, ludowcy, początkowo piłsudczycy. Autorytaryzm reprezentowany był przez Obóz Wielkiej Polski, większość konserwatystów, po 1926 r. w tym kierunku przesuwała się sanacja. Totalitaryzm nie znajdował wielu zwolenników.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jaros³aw Tomasiewicz Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myœli politycznej 1921–1935 Cena 54 zł (+ VAT) J a r o s ³ a w T o m a s i e w i c z N a p r a w a c z y z n i s z c z e n e d e m o k r a c j i ? i ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-507-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2012 Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej 1921–1935 NR 2994 Jarosław Tomasiewicz Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej 1921–1935 Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2012 Redaktor serii: Historia: Sylwester Fertacz Recenzent: Jacek Bartyzel Spis treści Wstęp Zakres tematu Baza źródłowa i literatura przedmiotu Struktura pracy Terminologia Uwagi o metodzie Słowo o stylu 1.  Autorytaryzm – totalitaryzm – autorytatywizm: propozycje terminologiczne . 2.  Krytyka demoliberalizmu w polskiej myśli politycznej przed 1921 r. 2.1. Romantyzm 2.2. Na przełomie wieków 2.3. Pierwsze lata niepodległości 2.3.1. „Liberum Veto” 2.3.2. Stronnictwo Odrodzenia Narodowego 2.3.3. Konfederacja Polska 2.3.4. Antyżydowska Liga Obrony Ojczyzny i Wiary 2.3.5. „Socjalizm naturalny” 2.3.6. „Rodzima rewolucja” Aleksego Kurcjusza 3.  Faszyzm lat 20. 3.1. Pogotowie Patriotów Polskich 3.2. Zakon Rycerzy Prawa – Polska Organizacja Faszystowska 3.3. Ugrupowania faszystowskie 1926–1933 3.3.1. Stronnictwo Faszystów Polskich 3.3.2. Związek Faszystów Polskich 3.3.3. Związek Nacjonalistów Polskich 3.4. Konkluzje 9 10 11 14 15 16 17 19 29 29 34 46 47 48 53 58 59 61 64 64 68 72 73 79 81 85 6 Spis treści 4.  Konserwatyzm i monarchizm 4.1. Ugrupowania konserwatywne w pejzażu ideowym II Rzeczypospolitej 4.2. Ruch monarchistyczny 4.3. Obóz Monarchistów Polskich 4.4. Myśl Mocarstwowa 4.5. „Nasza Przyszłość” 4.6. Konkluzje 5. Obóz narodowy 5.1. Obóz narodowy przed zamachem majowym 5.1.1. Myśl polityczna głównego nurtu 5.1.1.1. Nacjonalizm 5.1.1.2. Między liberalizmem i autorytaryzmem 5.1.1.3. Endecja wobec faszyzmu 5.1.2. Koncepcje środowisk ekstremistycznych 5.1.2.1. „Państwo narodowe” Wincentego Lutosławskiego 5.1.2.2. Eligiusz Niewiadomski 5.1.2.3. Stanisław Pieńkowski 5.1.2.4. Towarzystwo „Rozwój” 5.1.2.5. Straż Narodowa 5.1.2.6. Młodzież Wszechpolska 5.2. Ruch narodowy po 1926 r. 5.2.1. Koncepcje „starych” 5.2.2. Obóz Wielkiej Polski 5.2.2.1. Geneza i rozwój 5.2.2.2. Kult młodości 5.2.2.3. Militaryzacja działalności 5.2.2.4. Ideologia OWP: nacjonalizm katolicki 5.2.2.5. Ideologia OWP: autorytaryzm 5.2.2.6. Ideologia OWP: solidaryzm 5.2.2.7. OWP a faszyzm 5.3. Zespół Stu 5.4. Konkluzje 6.  Nurt chrześcijańsko ‑społeczny 6.1. Nurt chrześcijańsko ‑społeczny przed zamachem majowym 6.2. Nurt chrześcijańsko ‑społeczny po zamachu majowym 6.3. Konkluzje 7.  Obóz piłsudczykowski 7.1. Piłsudczycy przed zamachem majowym 7.1.1. Podstawy ideowe 7.1.2. Adam Skwarczyński i „Droga” 87 87 95 99 109 121 124 126 126 126 126 133 140 146 146 147 151 153 160 166 173 173 176 176 179 180 186 191 198 200 206 212 214 214 219 225 226 226 226 230 7.1.3. Wojciech Stpiczyński i „Głos Prawdy” 7.1.4. Piłsudczycy w działaniu 7.2. Autorytaryzm sanacyjny po 1926 r. 7.2.1. Myśl polityczna głównego nurtu 7.2.2. Koncepcje ugrupowań peryferyjnych 7.2.2.1. Liga Mocarstwowego Rozwoju Polski 7.2.2.2. „Państwo uniwersalistyczne” Teodora Seidlera 7.2.2.3. Państwo wodzowskie Władysława Ludwika Everta 7.2.2.4. Narodowy komunizm Legionu Młodych 7.2.2.5. Narodowy kolektywizm Jana Stachniuka 7.2.2.6. „Republika gospodarcza” Związku Naprawy Rzeczypospolitej 7.2.2.7. Syndykalizm urzędniczy 7.2.2.8. „Korporacjonizm demokratyczny” Mieczysława Szawleskiego 7.2.2.9. Synteza „narodowo ‑państwowa” – „Czerwona Róża” 7.2.2.10. „Nowa Polska” 7.2.2.11. Partia Pracy 7.3. Konkluzje 8.  Ruch ludowy 9.  Narodowy ruch robotniczy. Narodowy socjalizm 9.1. Narodowy ruch robotniczy u progu niepodległości 9.2. Narodowi socjaliści w Narodowej Partii Robotniczej 9.3. Narodowi socjaliści w latach 1926–1933 9.4. Konkluzje 10.  Socjalizm 10.1. PPS (dawna Frakcja Rewolucyjna) 10.2. Grupa „Wolność” 10.3. „Rewolucja narodowa” Juliana Bruna ‑Bronowicza 11.  Mesjanizm i ezoteryzm 11.1. „Kabalistyczna wizja państwa” Lucjana Freytaga 11.2. Ognisko Uświadomienia Narodowego 11.3. Bractwo Odrodzenia Narodowego 11.4. Towarzystwo „Arja” 11.5. Instytut Mesjaniczny 11.6. Związek Irenistów 11.7. Związek Synarchiczny 11.8. Gustaw Olechowski 11.9. „Zet” 11.10. Kościoły narodowe 11.11. Konkluzje Spis treści 7 235 237 240 240 259 260 267 269 272 287 289 301 303 305 308 310 313 314 320 320 322 326 331 333 333 340 342 346 347 349 353 358 360 362 364 369 370 375 377 8 Spis treści 12.  Panslawizm i neopoganizm 12.1. Stanisław Szukalski 12.2. „Demiurg” 12.3. Józef Mestwin Musiałek 12.4. Konkluzje 13.  Technokratyzm 14.  Eugenika 15.  Ruch kombatancki i organizacje parapolicyjne 16.  Narodowy radykalizm 16.1. Geneza 16.2. Ideologia 16.2.1. Inspiracje 16.2.2. Radykalizm czynu 16.2.3. Nacjonalizm 16.2.4. Antykapitalizm 16.2.5. Koncepcje ustrojowe Zakończenie. Na rozdrożach autorytaryzmu Wykaz wykorzystanych źródeł i literatury Indeks nazwisk Summary Zusammenfassung 378 379 383 385 387 388 395 398 405 405 408 408 410 412 414 415 419 429 465 474 476 Wstęp Koniec I  wojny światowej przyniósł bezprecedensowy triumf demokracji w Europie. Nigdy wcześniej ustroje demokratyczne nie były tak rozpowszechnione, a  idee demokratyczne tak popularne1. Zwycięstwo demoliberalizmu ujawniło jednak jego niedomagania. Niemal równocześnie pojawiły się symptomy kryzysu demokracji: dyktatura Horthy’ego na Węgrzech (1919), ruch faszystowski we Wło‑ szech (1919–1920), zamachy stanu w Bułgarii i Hiszpanii (1923), przewroty w Por‑ tugalii, Polsce i na Litwie (1926)2. W wielu krajach rosły w siłę ruchy kontestujące demokrację. Przeświadczenie o konieczności reformy ustroju było powszechne – dyskutowano przede wszystkim o  tym, jak radykalna ma to być korekta. Narastających w latach 20. tendencji autorytarnych nie można jednak traktować jako monolitu, nawet jeśli współczesnym wydawały się one przejawami jednego zjawiska. Tylko niektórzy odrzucali demokrację jako taką, większość krytykowała jedynie jej formę parlamentarną oraz ideologiczne uzasadnienie w postaci liberali‑ zmu. Bardziej precyzyjne zatem będzie mówienie o tendencji antydemoliberalnej. Zarazem jednak w gąszczu eksperymentów i propozycji ustrojowych rodził się antydemokratyzm nowego typu, odmienny od XIX ‑wiecznego monarchizmu czy arystokratyzmu, przerastający w totalitaryzm. Najdobitniejszym tego przykładem – poza bolszewizmem – przed 1933 r. był ustrój faszystowski we Włoszech. Polska nie była wyjątkiem – ba, rzec można, że kryzys parlamentaryzmu ujawnił się tu szybko i silnie. Celem tej pracy jest zbadanie tendencji antyde‑ moliberalnych w  Polsce: określenie ich genezy, ocena charakteru propozycji 1 K. Kawalec: Spadkobiercy niepokornych. Dzieje polskiej myśli politycznej 1918–1939. Wroc‑ ław–Warszawa 2000, s. 52; J. Macała: Polska katolicka w myśli politycznej II RP. Toruń 2005, s. 211–213, 216, 222; M. Śliwa: Polska myśl socjalistyczna (1918–1948). Wrocław–Warszawa–Kra‑ ków–Gdańsk–Łódź 1988, s. 39–42. 2 Przewroty i zamachy stanu. Europa 1918–1939. Warszawa 1981, s. 9–30, 55–134. O horthy‑ stowskiej ultraprawicy na Węgrzech zob. B. Vago: The Shadow of the Swastika. The Rise of Fascism and Anti ‑Semitism in the Danube Basin, 1936–1939. London 1973, s. 118, 129. Pomijamy tu rozwi‑ jającą się według innej trajektorii Rosję. 10 Wstęp ustrojowych, ustalenie typu motywacji ideologicznych, wreszcie – rozpoznanie przyczyny względnej ich słabości. Punktem odniesienia będzie włoski faszyzm jako najdalej idący eksperyment państwowy3. Zakres tematu Pierwszą trudnością, w obliczu której staję, jest precyzyjne określenie tematu. Krytycy demoliberalizmu występowali – choć w różnym nasileniu – we wszyst‑ kich praktycznie nur tach polit ycznych. Musimy więc wykroczyć poza obręb szeroko rozumianej prawicy, której jądro stanowił obóz narodowy – wszak piłsudczyków jeszcze po zamachu majowym uważano za reprezentantów lewicy. Tendencje antydemoliberalne obecne były też w  ugrupowaniach chadeckiego i ludowego centrum. Natomiast poza moimi zainteresowaniami pozostaje w zasa‑ dzie totalitaryzm komunistów – niesamodzielnych ideologicznie i odwołujących się do zupełnie odmiennego systemu wartości. Złożony i często niekonsekwentny charakter tendencji antydemoliberalnych sprawia, że w  myśli polit ycznej różnych ugrupowań należy zbadać: po pierwsze – proponowane rozwiązania ustrojowe; po drugie – ich ideologiczne uzasadnienie; po trzecie – stosunek do innych ruchów czy reżimów autorytar‑ nych. Każdy z tych elementów trzeba przeanalizować z osobna, gdyż nie zawsze występują one łącznie. Niekiedy ideologia nie nadąża za postulatami reform, innym razem je wyprzedza (konsekwencje ustrojowe założeń ideologicznych objawiają się później). Z jednej strony można mieć do czynienia z sytuacją, gdy różne ruchy niezależnie od siebie dochodziły do podobnych rozwiązań – można głosić ideologię bliską faszystowskiej, nie powołując się na faszyzm czy nawet się od niego odżegnując; z drugiej strony – odwrotnie – można aprobować działania faszystów za granicą, nie próbując jednak ich naśladować. Czasem niezbędne będzie wykroczenie poza materię myśli politycznej i zajęcie się praktyką polityczną – wszak praktyka weryfikuje ideologię, a nieraz ją tworzy. Nie można zajmować się tylko „czystą” ideą, abstrahując od jej histo‑ rycznego kontekstu. Musimy brać pod uwagę wydarzenia historyczne, a także inne okoliczności wpływające na formułowanie koncepcji: osobowość i horyzont intelektualny twórców, bazę społeczną, warunki działania. Istotną kwestią jest pozycja polityczna danej grupy, jej sojusze i konflikty, które często mogą więcej „powiedzieć” o programie niż propagandowe hasła. Warto też sprawdzić, jak myśl przekłada się na praktykę – w przypadku ugrupowań ekstremistycznych dotyczy to 3 Związki z faszyzmem można rozpatrywać w dwóch aspektach: zbieżności ideowoprogramo‑ wych oraz deklarowanej sympatii (czy szerzej – fascynacji). Wstęp 11 przede wszystkim ich organizacji wewnętrznej oraz stosowania przemocy, ukazu‑ jącej poziom determinacji i skalę zaangażowania w głoszoną ideologię. I wreszcie, zasięg wpływów ugrupowania świadczy o odbiorze ideologii w społeczeństwie. Tam, gdzie owe tło zostało już opisane, pozwolę sobie na skrótowe, pobieżne naszkicowanie go. Ponieważ jednak nie wszystkie fragmenty „mozaiki politycznej II Rzeczypospolitej” zostały dokładnie zbadane, pojawia się konieczność dokład‑ niejszego zaprezentowania niektórych, mniej znanych ugrupowań czy postaci. Osobny problem stanowią cezury chronologiczne. Cezura początkowa narzuca się w sposób naturalny – to uchwalenie konstytucji marcowej w 1921 r., która tworząc ramy ustroju Rzeczypospolitej, stawała się punktem odniesienia konstruowania programów politycznych. Trudno natomiast ustalić jednoznacz‑ nie cezurę końcową. Z jednej strony logiczne byłoby przyjęcie za takową roku uchwalenia konstytucji kwietniowej, zmieniającej gruntownie ustrój państwa, zarazem stanowiącej podsumowanie pewnego etapu rozwoju tendencji antyde‑ moliberalnych. Z drugiej jednak strony data ta nie jest jednakowo istotna dla różnych nurtów politycznych, które rozwijały się według własnej dynamiki. Rok 1935 – rok śmierci Piłsudskiego, zapoczątkowującej dekompozycję sanacji – ma pierwszorzędne znaczenie dla piłsudczyków. Dla ludowców ważniejsze było utwo‑ rzenie Stronnictwa Ludowego – w 1931 r., dla chadeków – prosanacyjne rozłamy lat 1931–1934, dla konserwatystów – zjednoczenie ugrupowań konserwatywnych w 1933 r., dla narodowców – delegalizacja Obozu Wielkiej Polski w 1933 r. Rok 1933 ma również znaczenie w aspekcie międzynarodowym – to rok zwycięstwa NSDAP w Niemczech, zwycięstwa, które nadało tendencjom antydemoliberal‑ nym nową dynamikę, stworzyło nowy punkt odniesienia. Po 1933 r. pojawiły się w Polsce ugrupowania o jawnie totalitarnym charakterze, takie jak Narodowo‑ ‑Socjalistyczna Partia Robotnicza czy Ruch Narodowo ‑Radykalny. Powstanie Obozu Narodowo ‑Radykalnego w 1934 r. zapoczątkowało w ruchu narodowym nowy cykl rozwojowy, którego opisanie nie mieści się w ramach tej pracy4. Dlatego zdecydowałem, by do cezury końcowej podejść elastycznie, różnicując ją w zależ‑ ności od omawianego nurtu politycznego. Baza źródłowa i literatura przedmiotu Zasadniczy zrąb badanych źródeł stanowią różnego typu teksty ideowo‑ ‑teoretyczne i  publicystyczno ‑propagandowe. Ich dobór uwarunkowany był strukturą idei politycznych, w której zaobserwować można szczególną hierarchię 4 B. Grott: Nacjonalizm chrześcijański. Myśl społeczno ‑państwowa formacji narodowo‑ ‑katolickiej w Drugiej Rzeczypospolitej. Kraków 1991, s. 239–260. 12 Wstęp tekstów: ideologia – program – propaganda5. Rdzeń ideologii stanowią dzieła teoretyczne twórcy tejże. Każda ideologia potencjalnie może realizować się w roz‑ maitych wariantach, które konkretyzują się w formie deklaracji ideowych i innych dokumentów programowych6. Kolejną warstwę stanowią materiały propagandowe i publicystyka prasowa – w tym przypadku idee ulegają już daleko nieraz idącej prymitywizacji, czasem też wyraźnie odbiegają (z  powodów taktycznych czy demagogicznych) od głównej linii ideologicznej7. Kwestią drugorzędną jest tutaj to, na ile szczerze wierzono w głoszoną ideologię – ogłoszone idee, nawet jeśli ich twórca traktował je instrumentalnie, zaczynają żyć własnym życiem. Dlatego materiały popularne, takie jak publicystyka prasowa, są nie mniej ważne od dzieł teoretyków, których myśli mogły nie zostać prawidłowo zrozumiane i w rezultacie realnie funkcjonowały w zniekształconej formie. Analizie poddane więc zostały w obrębie każdej ideologii kolejno: prace ideologów, dokumenty programowe i prasa ugrupowania. Niezbędne uzupełnienie publikacji stanowią archiwalia, zwłaszcza w zakre‑ sie naświetlenia tła historycznego. Utrudniony dostęp do wewnętrznych dokumen‑ tów organizacyjnych poszczególnych ugrupowań politycznych sprawił, że oparłem się tu głównie na sprawozdaniach urzędowych i policyjnych – użytecznych jako swego rodzaju „kontrapunkt”, pozwalający spojrzeć na działalność organizacji politycznych z odmiennej, zewnętrznej perspektywy8. Skoncentrowałem się na zasobach Archiwum Akt Nowych jako reprezentatywnych dla polityki ogólnopol‑ skiej, porównując je wszakże z archiwaliami administracji terenowej w Lublinie. Podobną, pomocniczą rolę odgrywają materiały pamiętnikarskie. Trzeba wziąć pod uwagę względną wartość wspomnień, które na ogół „przykrawane” były do późniejszego światopoglądu i zmienionej sytuacji9. Analiza źródeł skonfrontowana została z  istniejącą literaturą przed‑ miotu. Nie poruszam się tu po nieznanym terenie, gdyż polska myśl polityczna jest dobrze zbadana niemal we wszystkich jej segmentach. Z obfitej literatury na temat obozu narodowego przywołać należy publikacje Bogumiła Grotta, Krzysztofa Kawalca i Jerzego Kornasia, ze starszych – Romana Wapińskiego. 5 Nie przeczy temu fakt, że w przypadku faszyzmu kolejność chronologiczna była nieraz od‑ wrotna: od działania przez doraźne uzasadnienie propagandowe do racjonalizacji ideologicznej. Dostosowywanie ideologicznej refleksji do konkretnych warunków nie musi być tożsame z cynicz‑ ną manipulacją – niekiedy taktyka staje się ideologią, zrodzone w konkretnych okolicznościach doraźne hasła następnie stanowią przedmiot szczerej wiary. 6 Program jest niejako wypadkową między wyznawanym światopoglądem a realiami, w tym oczekiwaniami społecznymi. 7 Publicystyka w  periodykach reprezentuje wyższy poziom niż publicystyka dzienników (choć oczywiście potrafilibyśmy podać wiele przykładów odwrotnych). 8 Trzeba brać poprawkę na możliwą niewiarygodność źródeł tego typu. Por. J. Zieliński: Re‑ organizacja Obozu Wielkiej Polski z 1931 r. SH 1975, nr 2. 9 Por. A.S. Kotowski: Narodowa Demokracja wobec nazizmu i Trzeciej Rzeszy. Toruń 2006, s. 153. Wstęp 13 O sanacji pisali m.in. Władysław T. Kulesza, Tadeusz Jędruszczak, Janusz Faryś, przede wszystkim wyróżnić należy jednak fundamentalną pracę Waldemara Parucha. Polski konserwatyzm został zbadany przez Jacka Bartyzela, Bogusława Całkę, Jacka Gzellę czy Jerzego Jaruzelskiego. Ruch katolicki opisywali Walde‑ mar Bujak, Adam Gruszecki, Jarosław Macała i Henryk Przybylski, a narodowy ruch robotniczy – Adam Laska. Na pograniczu wszystkich tych obozów lokowali swe zainteresowania Jacek M. Majchrowski i Andrzej Micewski. Spośród prac poświęconych lewicy marksistowskiej zwrócę uwagę na publikacje Michała Śliwy. Z piśmiennictwa na temat ruchu chłopskiego najbardziej przydatne okazały się książki Józefa Szaflika i Adama Urbanowicza o PSL „Piast”. Luki dotyczą tylko niewielkich, egzystujących na marginesie środowisk, ale i  w  tym przypadku są sukcesywnie wypełniane. Nadal brakuje jednak opracowań dotyczących Narodowej Partii Robotniczej – Lewicy (Narodowego Stronnictwa Pracy) oraz Polskiej Partii Socjalistycznej dawnej Frakcji Rewolucyjnej czy – szerzej rzecz ujmując – piłsudczykowskiej lewicy. Coraz więcej jest prac dotyczących jakiegoś wycinka ruchu politycznego – w sensie problemowym, terytorialnym lub organizacyjnym. Ukazały się więc publikacje opisujące stosunek obozu narodowego do samorządu terytorialnego (Grzegorz Radomski), edukacji (Stanisław Kilian) czy mniejszości narodowych (Bohdan Halczak, Magdalena Nowak, Mieczysław Sobczak). Zbadane są dzieje obozu narodowego i  sanacji w  Wielkopolsce (Henryk Lisiak), na Pomorzu (Przemysław Olstowski, Krzysztof Osiński), na Śląsku (Edward Długajczyk, Piotr Świercz) i na Lubelszczyźnie (Ewa Maj, Rafał Dobrowolski). Monografii doczekały się nie tylko istotne środowiska (Przemysław Waingertner o Naprawie) czy organy prasowe (Jerzy Seniów o  „Gazecie Polskiej”, Urszula Jakubowska o  „Gazecie Warszawskiej”), ale też małe grupki – jeśli nie w formie książek (M. Marszał i Zbigniew Mazur o grupie Awangardy, Lechosław Lameński o Szczepie Rogate Serce), to przynajmniej w formie artykułów (Marek Sioma o Legionie Młodych, Wojciech Roszkowski i Patryk Tomaszewski o synarchistach). Jednym z ostatnich opracowań jest monografia grup faszystowskich i  narodowo ‑socjalistycznych Olgierda Grotta. Dużym powodzeniem cieszy się biografistyka, by wymienić tylko prace Piotra Bauera o Józefie Dowborze ‑Muśnickim, Rafała Łętochy o Jerzym Braunie, Mariana Mroczko o Stanisławie Kozickim, Jerzego M. Nowakowskiego o Walerym Sławku, Jacka Pietrzaka o Wojciechu Stpiczyńskim. Dużo uwagi poświęcono stosunkom narodowościowym w II Rzeczypospolitej, a zwłaszcza antysemityzmowi (Małgorzata Domagalska, Anna Landau ‑Czajka, Włodzimierz Mich, Monika Natkowska). Dobrze zbadany został stosunek polskiej opinii publicznej i poszczególnych stronnictw do faszyzmu i nazizmu – wymieńmy choćby publikacje Alberta Kotowskiego, Macieja Marszała i Michała Musielaka. Polskie ruchy autorytarne i  faszyzujące wymagały skonfrontowania z  wiedzą o ich zagranicznych odpowiednikach, zaprezentowaną przez Jerzego W. Borejszę, Wiesława Kozuba ‑Ciembroniewicza, Marka Maciejewskiego, Franciszka Ryszkę, 14 Wstęp Stanisława Sierpowskiego, Adama Wielomskiego (by wymienić tylko polskich auto‑ rów). Istotnym uzupełnieniem przywołanych pozycji były publikacje poświęcone organizacjom społecznym, takim jak związki zawodowe, ruch kombatancki (Marek Jabłonowski, Elżbieta Kossewska) czy masoneria (Leon Chajn, Ludwik Hass), choć tu nieraz pomijano polityczne aspekty ich działalności. Przydatne informacje odnaleźć można też w publikacjach na pozór bardzo odległych od tematu niniejszej rozprawy (np. w pracach Zdzisława Hierowskiego o życiu literackim na Śląsku). Struktura pracy Do zaprezentowania zagadnienia zastosowany mógł być dwojaki układ: albo chronologiczny (z wyraźną cezurą zamachu majowego), albo rzeczowy, obejmujący analizę koncepcji ideowo ‑programowych poszczególnych ruchów. Zdecydowałem się przyjąć drugi wariant, gdyż wprawdzie naraża on nas na nużące powtórzenia w przypadku podobnych programów, ale jest logiczny wobec sygnalizowanego wcześniej zjawiska swoistego rozwoju różnych nurtów ideowo ‑politycznych. Takie ujęcie zarazem pozwala na bardziej precyzyjną prezentację postulatów reformy ustroju i ich ideologicznego uzasadnienia. Podkreślić tu trzeba konieczność rozpa‑ trywania z osobna nawet bardzo drobnych grupek, gdyż w przeciwnym razie obraz jawił się będzie niespójny i pełen sprzeczności. Ze względu na niejednorodność obozów politycznych nie można ograniczać się do zbadania głównego nurtu, lecz warto przyjrzeć się też koncepcjom frakcji w stosunku do niego „peryferyjnych” – właśnie tam najbujniej rozwijały się ekstremistyczne idee. Rozdział 1. poświęcony jest kwestiom terminologicznym. Określam w nim aparat pojęciowy używany w tej pracy. W rozdziale 2. opisuję podłoże, z którego w dwudziestoleciu wyrastały tendencje autorytarne, czyli tradycje krytyki demo‑ kracji w polskiej myśli politycznej. Kolejne rozdziały prezentują antydemoliberalne koncepcje faszystów lat 20., konserwatystów, endeków, chadeków, piłsudczyków, narodowych robotników, ludowców i marksistów, a także ezoteryków, panslawi‑ stów, eugeników, technokratów, kombatantów i wreszcie narodowych radykałów z początku lat 30. Dysproporcje w objętości poszczególnych rozdziałów wynikają z faktu, że ich rozmiary są proporcjonalne do wagi opisywanego nurtu czy ugrupowania. Oczywiście, można postawić zarzut, że nieproporcjonalnie dużo miejsca poświę‑ cam grupkom mikroskopijnym lub zgoła indywidualnym projektom, pamiętać jednak należy, że dla badacza idei oryginalność koncepcji liczy się bardziej niźli ich popularność. Najwięcej uwagi poświęcam właśnie tendencjom najbardziej skrajnym, najdobitniej artykułującym sprzeciw wobec demokracji, a nie najbar‑ dziej rozpowszechnionym. Terminologia Wstęp 15 Przede wszystkim podkreślić muszę, że żaden z  używanych przeze mnie terminów nie ma charakteru wartościującego. Postępuję śladem Ksawerego Pru‑ szyńskiego, który odżegnując się od zarzutu stosowania obraźliwych epitetów, pisał: „określenia »sanacja«, »endecja« są najczęściej używane, są najprostsze, określają przytem całość obozu, nie jakiś jego odłam”10. Zwłaszcza pojęcia „nacjonalizm” (w języku polskim nacechowanego raczej negatywnie) używam w znaczeniu aksjologicznie neutralnym – w tej pracy to „ideologia i postawa społeczno ‑polityczna stawiająca w centrum interesy własnego narodu i państwa narodowego”11. W tym ujęciu przejawem nacjonalizmu jest więc niemieckie dążenie do aneksji Alzacji, powstanie 1863 r. w Polsce oraz idea „pań‑ stwa żydowskiego” Theodora Herzla. W przypadku antysemityzmu posłużę się sformułowaniem Tadeusza Mazowieckiego cytowanym przez A. Landau ‑Czajkę: „Antysemityzm stanowi postawę wrogości wobec Żydów czy wobec ludzi żydow‑ skiego pochodzenia, u  której źródeł leży nie tyle nawarstwienie konkretnych konfliktów społecznych, co pewne cechy przypisywane Żydom czy żydostwu w ogóle”12. Za imperializm pozwolę sobie uznać tendencję do wykraczania państwa poza macierzysty obszar etnograficzny – uważam to za propozycję uza‑ sadnioną, gdyż po I wojnie światowej upowszechniła się już Wilsonowska zasada samostanowienia narodów. Odkładając na bok wszelkie kontrowersje terminologiczne, faszyzmem nazywam zespół pokrewnych ideologii obejmujący faszyzm włoski i niemiecki nazizm oraz ruchy i doktryny inspirowane przez te dwa pierwowzory (omawiając faszyzmu wariant oryginalny, będę dodawał przymiotnik „włoski”). Idee i ugru‑ powania wykazujące częściową tylko zbieżność z faszyzmem określam mianem „faszyzujących”, inaczej mówiąc – nazywam tak nurty przejawiające tylko nie‑ które cechy faszyzmu. Pojęciami ustrojowymi: „demoliberalizm”, „autorytaryzm”, „totalitaryzm” zajmuję się w rozdziale 1. pracy. 10 K. Pruszyński: Kampanja młodych 1926–1934. PzM 1935, nr 48. Wymiennie z  nazwą „sanacja” używam terminów „piłsudczyzna” i „obóz legionowy (pomajowy)”, zamiast „endecja” stosuję czasem pojęcie „obóz (ruch) narodowy”. W obu przypadkach odnosi się to do szerokich, niejednorodnych formacji ideowo ‑politycznych, połączonych raczej wspólną genezą i sytuacją niż ideologią. 11 Britannica. Edycja polska. T. 28: Mu–Ni. Poznań 2002, s. 105. O aksjologicznie neutral‑ nym pojęciu nacjonalizmu pisał A. Walicki: Czy możliwy jest nacjonalizm liberalny? „Znak” 1997, nr 3. Takie ujęcie pozwala nie skorzystać z propozycji Jacka Bartyzela oddzielającego nacjonalizm właściwy od szowinistycznego i populistycznego „nacjonalitaryzmu”. J. Bartyzel: Na antypodach idei narodowej: nacjonalizm a nacjonalitaryzm. W: Ideologie, doktryny i ruchy narodowe. Wybrane problemy. [Red. S. Stępień]. Lublin 2006, s. 15–27. 12 A. Landau ‑Czajka: W jednym stali domu. Warszawa 1999, s. 24. 16 Wstęp Uwagi o metodzie Ideologie rzadko występują w formie czystej, tymczasem badacze najchęt‑ niej przykładają je do prokrustowego łoża różnych idealnych modeli, czasem wprost karykaturalnie przejaskrawiających charakterystyczne cechy. Drugim często spotykanym błędem jest dekontekstualizacja, w historii przejawiająca się w anachronizmie: zazwyczaj opisujemy przeszłość, używając współczesnych kategorii i  pojęć, co już zniekształca rzeczywistość. Nagminna jest wreszcie skłonność do statycznego ujmowania zjawiska, podczas gdy ideologie są żywe, zmienne, ewoluujące. Mając przed oczyma jedną fazę rozwojową zjawiska, nie potrafimy zrozumieć czy nawet rozpoznać jego odmiennych – wcześniejszych czy późniejszych – wcieleń. Tymczasem zmiana, ewolucja idei to wszak reguła, a nie wyjątek. Dlatego niezbędne jest dynamiczne ujmowanie ideologii jako – mówiąc obrazowo – „filmu”, a nie „fotografii”. Inny problem dotyczy wiarygodności ideologii danego ugrupowania, szcze‑ rości jego propagandy – wszak głoszone hasła mogą mieć charakter kamuflażowy lub demagogiczny, mogą być wymuszone cenzurą bądź względami taktycznymi. Jeśli pewne postulaty przeczą całemu programowi, to można przypuszczać albo nie tak rzadką niespójność ideologii, albo koniunkturalność głoszonych haseł. Niejednokrotnie pozostający w opozycji zwolennicy dyktatury są zmuszeni bronić demokracji, ale postulaty demokratyczne głoszą tylko do czasu dojścia do władzy (klasycznym tego przykładem są hasła demokratyczne głoszone przez komunistów w ramach strategii frontu ludowego czy narodowego). Kluczowa jest tu kwestia, czy owe praktyczne konsekwencje były zamierzone przez twórcę idei, a tylko z powodów taktycznych nie zostały ogłoszone, czy też ten ich nie przewidział. Przyjmując tu swego rodzaju „domniemanie niewinności”, uznaję, że jeśli brak jest dowodów na projektowanie przez ideologa tego typu „skutków ubocznych”, to grzeszy on tylko naiwnością i brakiem wyobraźni, a nie złą wolą, ograniczam się zatem do wypunktowania sprzeczności i niekonsekwencji13. Musimy się w tym miejscu odnieść do autoidenty fikacji ugrupowań poli‑ tycznych. Nie może mieć ona charakteru rozstrzygającego – tu zasada Confessio est regina probationum nie obowiązuje. Oczywiście, każdy sam siebie postrzega inaczej, niż jest postrzegany przez obserwatorów. Z wyjątkową ostrożnością pod‑ chodzić trzeba do ideologicznych deklaracji. Bez trudu dostrzeżemy pozornych „demokratów”, faktycznie dążących do dyktatury. By ustrzec się tych pułapek, analizować trzeba konkretne propozycje ustrojowe, zawarte w  programach politycznych. Nie jest to jednak łatwe, gdyż wiele ugrupowań unikało jasnego sformułowania wizji ustroju lub uciekało w  mgławicowe ogólniki. Zmierzyć 13 W przypadku ugrupowań, którym nie dane było przejść do realizacji programu, nieważne jest, kto głosił hasła koniunkturalnie, ale kto szczerze. Wstęp 17 musimy się z niekonsekwencją, niespójnością, niejasnością głoszonych haseł, które w rezultacie można rozmaicie interpretować i oceniać. Zaryzykuję twierdzenie, że większość polskich programów politycznych cechowała się połowicznością i ostrożnością, zatrzymywała się w pół kroku, konstruowana była w myśl staro‑ polskiej zasady: „Panu Bogu świeczkę a diabłu ogarek”. Ich twórcom łatwo było dzięki temu dokonywać wolt, zmieniać barwy i sojusze. I ostatnia, ale chyba najtrudniejsza kwestia: aspekt aksjologiczny. Ze współ‑ czesnego punktu widzenia liberalna demokracja jest wartością bezdyskusyjną (uważana jest – na co zwrócił uwagę J. Bartyzel – wręcz za stan naturalny), toteż wszelka krytyka demokracji automatycznie dyskwalifikuje jej autora. W rezulta‑ cie – co Eugenia Prokop ‑Janiec zauważa za Leonem Poliakovem – „powszechne potępienie i odrzucenie zjawisk negatywnych rodzi u piszących o nich odruchy autocenzury i chęć takiej interpretacji, która przedstawiałaby owe zjawiska jako wyjątkowe, epizodyczne lub marginalne”14. Tymczasem dla zachowania nauko‑ wego obiektywizmu niezbędne jest ujmowanie zjawisk właśnie w ich kontekście historycznym. Należy więc pamiętać, że nie można ludzi z minionej epoki oceniać według współczesnych kryteriów. Ówcześni krytycy demoliberalizmu próbowali rozwiązywać realne problemy, często nie mieli złych (tj. despotycznych) intencji, nie zawsze przewidywali (czy nawet rozumieli!) skutki swych propozycji. Wedle znanej formuły: stawiali właściwe pytania, ale nie udzielali na nie prawidłowych odpowiedzi. Dlatego referując te poglądy, kładę nacisk na zrozumienie struktury danej ideologii, powiązań między poszczególnymi jej elementami, staram się natomiast unikać wartościowania. Słowo o stylu Praca może wydawać się przeładowana cytatami. W ten sposób jednak chcę z góry odeprzeć zarzut o gołosłowność twierdzeń – choć metoda to pracochłonna, każdą tezę dokumentuję cytatem15. Dosłowne cytaty pozwalają oddalić zarzut niewłaściwej interpretacji (co jest istotne zwłaszcza w tak poważnej sprawie, jak zarzut antydemokratyzmu). Cytowanie ma też inne zalety: cytaty nie tylko oddają retorykę, ale również lepiej pozwalają odtworzyć tok myślenia badanych polityków czy ideologów16. Starałem się zachować pisownię oryginału, uznając, że nawet 14 E. Prokop ‑Janiec: Literatura i nacjonalizm. Twórczość krytyczna Zygmunta Wasilewskiego. Kraków 2004, s. 17. 15 Dodam, że w podobny sposób skonstruowane są też np. prace Jana J. Lipskiego Katolickie Państwo Narodu Polskiego (Londyn 1994) czy Artura Paszko O katolickie państwo narodu polskie‑ go (Kraków 2002). 16 Z samych epitetów, jakimi obrzuca się przeciwników, można wiele wyczytać! 18 Wstęp takie szczegóły mogą świadczyć o autorze. Pisanie z wielkiej litery słów „naród” i „państwo” pozwalało nieraz odróżnić sympatyków endecji i sanacji; niektórzy badacze zwracali również uwagę na pisanie słowa „żyd” z małej litery17. Symp‑ tomatyczny był też np. opór środowisk endeckich przeciw „sanacyjnej” reformie ortografii18. Nawet błędy ortograficzne i gramatyczne dają nam wiedzę o poziomie intelektualnym środowiska. Styl świadczy o człowieku. Na koniec pragnę podziękować Recenzentowi – Profesorowi Jackowi Barty‑ zelowi za jego trud, krytyczne uwagi i życzliwe rady, które w znaczący sposób wpłynęły na ostateczny kształt pracy. Nie mogę w tym miejscu pominąć wyrazów oddania moim Bliskim za wyrozumiałość, cierpliwość oraz duchowe wsparcie, bez których ani tych badań, ani ich owocu by pewnie nie było. 17 Ta akurat kwestia jest jednak niejednoznaczna, gdyż zdarzali się antysemici honorujący Żydów wielką literą, zarazem słowa „aryjczyk”, „słowianin”, a nawet „polak” też bywały pisane małą literą. Por. K. Kawalec: Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922–1939. Ze studiów nad dziejami myśli politycznej obozu narodowego. Warszawa 1989, s. 37. 18 Zob. np. J. Bielatowicz: Nie chcemy nowej ortografji! „Głos” 1935, nr 9; por. T. Lehr‑ ‑Spławiński: Sprawa reformy pisowni polskiej, APN 1935, nr 4. Maciej Giertych wspominał, że jego ojciec Jędrzej „w ślad za praktyką literatury narodowej okresu przedwojennego, trzymał się jeszcze kilka lat po wojnie pisowni sprzed reformy ortografii”. J. Giertych: Nacjonalizm chrześci‑ jański. Krzeszowice 2004, s. 6. Indeks nazwisk A Abłamowicz Włodzimierz 72 Abramowski Edward 121, 321, 324–325 Adamski Stanisław 216 Ajnenkiel Andrzej 27, 213 Aksakow Konstantin 31 Amin Idi 21 Anusz Antoni 245, 253 Arendt Hanna 20, 387 Atatürk Kemal Pasza 26 B Bäcker Roman 21, 25 Balcerak Wiesław 425 Balicki Zygmunt 35, 37–39 Barchwic Jan 365 Bartel Kazimierz 239, 310–312, 339 Barthel de Weydenthal Jan 92 Bartyzel Jacek 13, 17, 18, 21, 94, 232 Bastianini Giuseppe 258 Batowski Henryk 379 Bauer Piotr 13 Bełcikowski Jan 403 Benedek Bolesław 320 Benesz Edvard 325 Beran Rudolf 319 Bergery Gaston 312 Bergson Henri 230 Bechta Mariusz 166 Beck Józef 350 Benisz K. 323 Białobrzeski 404 Bielawski Bolesław 69 Bielecki Tadeusz 160, 167, 170, 176–177, 180– 181, 183–185, 195–196, 242, 406–407 Bieliński Wiesław 273 Bielski Witold 273, 277, 285 Bieniewski Kazimierz 111 Bigo Tadeusz 294, 297 Bilczewski Józef 214 Biniszkiewicz Józef 331 Bitner Wacław 220 Blajke Jan 317 Bławatska Helena 354 Bławdziewicz Stefan 414 Błażejewicz Tadeusz 57 Bobek Paweł 317 Bobiński A. 109 Bobrzyński Jan 94, 121–124 Bobrzyński Michał 34 Bocheński Adolf 109, 114, 117, 119 Bocheński Aleksander 109, 120 Boczoń Ludwik 330 Bogusławski Aleksander 139 Boguszewski Stefan 234 Boguta‑Starzyński Roman 72 Bonaparte Napoleon I 21 Bończa Juliusz 106 Bończa–Tomaszewski Nikodem 36, 39 Borejsza Jerzy W. 13, 21, 25 Borkowski Andrzej 204–205 Borowik Bogdan 104–106 Boulanger Georges 94 Brătianu Gheorge 312 Braun Jerzy 13, 33–34, 360, 370–374 Briand Aristide 63 Brodacki Stanisław 286 Broniewski Władysław 42 Brun‑Bronowicz Julian 343–345, 421 Bryc St. 353 466 Indeks nazwisk Bryl Jan 160 Brzeziński Zbigniew 19 Brzozowski Stanisław 41, 230, 292, 298, 324, 328 Bujak Waldemar 13 Bujalski Ludwik 128, 350 Bukowiecki Stanisław 290, 295, 297 Burke Edmund 94 Burnham James 390 Buxell Ivar 276, 279 Buyno‑Arctowa Maria 53, 57, 157 C Całka Bogusław 13 Car Stanisław 246–247, 249, 251–254, 257 Caro Leopold 222–223 Celichowski Stanisław 404 Chaciński Józef 216, 220 Chajn Leon 14, 369 Chambord Henri de 94 Chania Józef 395 Chłopicki Józef 31 Chobot Józef 353 Chobot Karol 353–356 Chomicz Paulin 360–361, 370 Choromański Tadeusz 273, 285 Chrostowska Maria 350 Chwalewik Witold 172 Ciemiechowicz Jan 262 Cieszkowski August 307, 362 Cieszyński Nikodem 215, 221 Ciszak Antoni 330 Corradini Enrico 141, 425 Crowley Aleister 46 Czajkowski Michał 360 Czajkowski R. 102 Czaki Tytus 260 Czarnocki Napoleon 231 Czerniewski Ludomił 51–52, 57 Czuma Ignacy 222 Ć Ćwiakowski Aleksander 97 D Dabulewicz Sławomir 302 Dagnan Kazimierz 321–326, 328, 330, 345 Dangel Stanisław 57 Darzecki Andrzej 414 Daszyńska‑Golińska Zofia 396 Dąbrowski Jan Henryk 270 Dąbski Jan 314 De Stefani Alberto 359 Deryng Antoni 168–169 Dębiński Bolesław 275 Dębski Aleksander 407 Długajczyk Edward 13 Dmowski Roman 35, 51–52, 65, 129–131, 133– 137, 139, 141–142, 144, 162, 164–165, 170, 173, 176, 178, 182–183, 186–187, 193–195, 199, 202, 204–206, 405–408, 413 Dobrowolski Rafał 13 Dobrucki Gustaw 365 Dobrzyński Władysław 52, 57 Doerman 365 Dollfuss Engelbert 222 Domagalska Małgorzata 13 Domaszewicz Aleksander 206 Domiński Jerzy 271 Dowbór–Muśnicki Józef 13, 48, 51, 96, 400, 402 Downarowicz Medard 339 Dreszer Zygmunt 232 Drobner Bolesław 335 Drobnik Jerzy 145, 176, 178–179, 186, 191– 192, 194, 255, 404, 407, 409 Drymmer Wiktor 272 Drzewiecki Piotr 338 Dubaniewicz Piotr 262, 266 Duchnowski Jan 285 Dunin–Borkowicz Piotr 119 Dykier Edward 58 Dykier Marcin 58 Dymowski Brunon 50 Dymowski Tadeusz 48–53, 65, 160 Dzendzel Henryk 110 Dzieduszycki Tadeusz 302, 388–394 Dzieduszycki Wojciech 35 Dzierzgowski Szymon 97, 99–101, 107–108, 403 E Edeński–Nowicki Ed. 362 Engels Fryderyk 335 Evert Władysław L. 112, 120, 269–272, 322– 323, 422 Evola Julius 358 Ewert Ludwik J. 310 F Falewicz Wojciech 404 Faron Władysław 376 Faryś Janusz 13, 255 Feistowa Irena 154 Feldman Wilhelm 41 Fiałkiewicz Fryderyk 328 Fichna Bolesław 321, 327, 330 Fikus Feliks 185 Fischer Adam 379 Folkierski Władysław 193 Ford Henry 121, 208, 210, 223, 389–390 Frassati‑Gawrońska Luciana 93 Frączek Franciszek 379 Freytag Lucjan 57, 346–350 Friedrich Carl J. 19 Froelich Władysław 160 From Artur 302 G Gaczeńska Regina 350 Gaszyński Stanisław 310, 353, 365–367 Gawecki Bolesław 350 Gawin Magdalena 395–397 Gdyk Ludwik 223 Gembarzewski Leszek 96–98 Geniusz Mieczysław 56–57, 346–347, 349–353 Giedroyc Jerzy 109–110, 112, 114, 119 Giertych Jędrzej 202 Gieysztor Aleksander 94 Gluziński Tadeusz 135–136, 142, 203, 410, 415–416 Głażewski Adam 94 Głąbiński Stanisław 67, 133 Gobineau Arthur de 190 Godlewski Marceli 52, 161, 225 Golde Kazimierz 302 Gomułka Władysław 21 Gorczyński Witold 66 Gorzawski Emil 224 Goszczyński Seweryn 376 Górecki Roman 399 Grabowski Stanisław 96 Grabowski Oksza Ignacy 35, 99, 142, 404 Grabski Stanisław 109, 130–131, 135, 142, 168, 171, 174–175, 402, 420, 422 Grędziński Stanisław 116, 118–120 Grott Bogumił 12, 191, 195, 197, 203–204, 212, 426 Indeks nazwisk 467 Grott Olgierd 13, 224 Gruszecki Adam 13 Gruszka Bruno 317 Grzybowska Marta 232, 251 Grzybowski Konstanty 245, 255, 419 Gumplowicz Ludwik 42 Günther Hans 190 Gurowski Adam 33 Gzella Jacek 13 H Halczak Bohdan 13 Haller Józef 51, 69, 400–402 Hass Ludwik 14, 237, 294, 353 Hegel Georg 204 Heindel Max 353 Hejdukowska Halina 57 Hempel Jan 45–46 Herz Władysław 326 Herzl Theodor 15 Hierowski Zdzisław 14 Hilferding Rudolf 300 Hitler Adolf 269, 325, 372, 409 Hojne‑Wroński Józef M. 33, 307, 347, 360– Hoff 365 Hołówko Tadeusz 231–234, 239, 247, 255– 362, 365 256, 422 Hoover Herbert 390, 394 Hoppe Jan 242, 302–303 Horodyński Tadeusz 185 Horthy Miklos 9, 47 Horwitz Maksymilian 41 Horzyca Wilam 234 Hrabyk Klaudiusz 127, 132, 167, 379 Hryckiewicz Nikodem 52 Husarski Julian 233–234, 248–249, 423 I Ilski Konrad 49, 53, 69 Ipohorski‑Lenkiewicz Witold (Grot Wit) 305–307 J Jabłonowski Marek 14, 400 Jabłonowski Władysław 141, 143 Jabłoński Henryk 52 Jakubowska Urszula 13 Jakubowski Antoni 260, 262 468 Indeks nazwisk Jakubowski Mieczysław 161 Jamiński Anatol 286 Janicki Stanisław 170 Janina Adam 92 Janiszewski Tomasz 395, 397 Jankowski Jan 220 Jankowski Józef 347, 360–361, 371 Janta‑Połczyński Leon 110 Januszajtis‑Żegota Marian 51 Jaroszyński Karol 365 Jaruzelski Jerzy 13, 93, 125 Jasiczek Karol 224, 299 Jastrzębiec‑Kozłowski Czesław 370 Jaworowski Rajmund 333, 335–336, 338–339 Jaworski Władysław L. 88–91, 93–95, 302 Jaxa‑Bąkowski Wojciech 161, 167 Jaxa‑Chamiec Józef 52 Jesionek Wacław 58 Jędruszczak Tadeusz 13 Jędrzejewicz Janusz 234, 272–273 Jodko‑Narkiewicz Witold 42, 159, 335 Jodzewicz Jan 167, 172, 177, 181 Józewski Henryk 250 Jünger Ernst 289 Junosza‑Piotrowski Grzegorz 78 K Kaczmarek Zygmunt 197–198 Kaczyński Zygmunt 220 Kalityński Mieczysław 40 Kamiński Leszek 245 Kamocki Walenty 404 Karge Robert 58 Karpienko 400 Karszo‑Siedlewska Felicja 57 Karszo‑Siedlewski Aleksander 53, 57, 404 Katelbach Tadeusz 239 Kawalec Krzysztof 12, 86, 127, 137, 144–145, 166, 205 , 215, 234–235, 242, 397, 419 Kawoń J. 353 Keynes John 329 Kiełbiński Czesław 379 Kierenski Aleksander 183 Kiernik Władysław 67, 220, 317 Kierski Kazimierz 291 Kierzkowski Kazimierz 289–290, 295 Kijowski Andrzej 31 Kilian Stanisław 13 Kiniorski Marian 69 Knoll Roman 239 Kobyliński Stanisław 159 Koc Adam 227, 239 Kociemski Leonard 209 Kołodziej Władysław 356–357 Konarska Iza 214 Konarski Marian 379 Korfanty Wojciech 50–51, 67, 216–217, 220– 221 Kornaś Jerzy 12, 132, 137 Kornat Marek 22, 25 Korolec Jan 409 Koronka Józef 58 Korpalska Walentyna 219 Korwin Kochanowski Jan 42–45 Korwin‑Samulewicz Julian 72 Korycki Władysław 350 Kosarz Walenty 224 Kosiakiewicz Wincenty 34 Koskowski Bolesław 176 Kossewska Elżbieta 14, 399 Kosydarski Władysław 317 Kościuszko Tadeusz 31 Kotowski Albert 13 Kozerawski Jerzy 355–356 Kozicki Stanisław 13, 52, 129–130, 133, 136, 141, 145, 196, 201 Kozłowski Leon 243, 247, 257 Kozub‑Ciembroniewicz Wiesław 13, 197, 229 Krahelska Halina 275–276 Krasiński Zygmunt 29–30, 362 Kremky Wacław 365 Kryński Zbigniew 182 Krzeczunowicz Kornel 206 Krzywobłocka Bożena 216 Krzyżanowski Adam 310 Kuchciak Roman 327 Kukiel Marian 219 Kulesza Władysław T. 13, 21, 23, 25–26, 240, 242, 251, 257–258, 260, 310, 313 Kulik 58 Kurcjusz Aleksy 61–63 Kurcjusz Jerzy 186 Kwieciński Franciszek 326 L Lachowicz Jan 281 Lameński Lechosław 13 Landau‑Czajka Anna 13, 15, 97 368 Laska Adam 13 Laskowski Janusz 278 Lassalle Ferdinand 335 Lechnicki Zdzisław 289 Lehr–Spławiński Tadeusz 379 Lenin Włodzimierz 22 Leparski Antoni 52, 57, 350, 353, 365, 367– Leszczyński Stanisław 190 Leśniewski Stanisław 360 Lew Anna 141 Lewandowski Edmund 426 Libelt Karol 307 Lieberman Herman 227 Limanowski Bolesław 324 Linz Juan 19–20, 22, 28 Lisiak Henryk 13 Loret Adam 360 Lortsch Piotr 78 Loth Edward 160 Lowenherz Henryk 248 Lubelski Józef 214, 223 Lubos Jerzy 308 Ludwikowski Rett R. 29 Lutman Roman 291 Lutosławski Kazimierz 128 Lutosławski Wincenty 39–40, 53, 146–147, 423 Ł Łempicki Michał 108 Łętocha Rafał 13, 373 Łubieński Konstanty 110 Łuczycki Zdzisław 70–71 Łukaszewicz Witold 273, 280 M Macała Jarosław 13, 92, 191, 214–216, 222 Maciejewski Marek 13 Mackiewicz Cat Stanisław 46, 88–89, 94, 113– Madeyski Zbigniew 302 Maj Ewa 13, 127–128, 135, 144, 160–161, 166– 114, 125 167 Majchrowski Jacek M. 13, 412 Makowski Wacław 227, 239, 250, 253–254, 310–312, 419 Malatyński Antoni 176, 185, 204 Malec Tadeusz 400–402 Indeks nazwisk 469 Małaczewski Eugeniusz 360 Małolepszy Józef 57 Marchlewski Julian 343 Marks Karol 265, 293, 324, 335, 343 Marszał Maciej 13 Masaryk Tomaš 121, 325 Matuszewski Ignacy 236, 243, 306 Maurras Charles 94 May Nikodem 58 Mazarakowa Julia 57 Mazowiecki Tadeusz 15 Mazur Zbigniew 13 Mączyński Czesław 160, 320 Meissner Czesław 403 Mejbaum Wacław 206–207, 211 Meysztowicz Aleksander 88 Mękarski Stefan 206, 209, 379 Miazgowski Bronisław 383–384 Micewski Andrzej 13, 133–134 Mich Włodzimierz 13, 392 Michałowicz Piotr 404 Miciński Tadeusz 39 Mickiewicz Adam 30–31, 56, 324, 362, 375 Miedziński Bogusław 227, 243, 257, 259, 272 Mierosławski Ludwik 32 Mieszalski Aleksander 224 Mikułowski Zygmunt 378 Milczyński Marcin 326 Młynarski Feliks 40 Mochnacki Maurycy 31, 167 Moraczewski Jędrzej 51, 334–336 Morawski Kazimierz 94, 99 Morawski Tadeusz 110 Mosdorf Jan 48, 168–172, 177, 179, 181, 188, 191, 197, 406–407, 409 Mroczko Marian 13 Mróz Stanisław 330 Musiałek Józef M. 385–386 Musielak Michał 13, 395 Musioł Michał 224 Musioł Paweł 308–309 Mussolini Benito 22, 64, 72, 94–95, 98, 105, 124, 139–141, 143, 149, 159, 172, 174, 201– 202, 204, 209, 215, 217, 220–221, 223, 236, 239, 242, 257, 299–300, 304, 313, 316, 359, 363, 366, 383, 389–390, 394, 425 Muszyński Jerzy 413 Muttermilch Wacław (Milewski Bojomir) 78, 360, 362 470 Indeks nazwisk N Nadelwicz–Kremky Janusz 365 Nałęcz Daria 42, 226–227, 231, 234, 239, 313, Nałęcz Tomasz 42 Nałęcz‑Korzeniowski Janusz 378 Nałkowska Zofia 227 Narutowicz Gabriel 144, 154, 169, 219, 239, 424 323 Natkowska Monika 13, 283 Nelli Bronisław 174 Nieć Mateusz 410 Niedziałkowski Mieczysław 236 Niemojewski Andrzej 35, 158 Niemyski 400 Nietyksza Bronisław 302 Nietzsche Fryderyk 42, 46, 420 Niewiadomski Eligiusz 67, 145, 147–150, 159, 169, 376 Nisau Jerzy de 139 Noskowicz Mieczysław 58 Nowaczyński Adolf 47, 141, 143–144 Nowak Jerzy 293, 298 Nowak Magdalena 13, 207 Nowak‑Przygodzki Antoni 206 Nowakowski Jerzy M. 13, 235, 241, 243, 257 O Obiezierski Mirosław 99 Obrębski Władysław 331 Obrzud Zdzisław 308, 310 Obrzut Franciszek 330–331 Olechowski Gustaw 365, 369–370 Olstowski Przemysław 13 Olszański Ignacy 223 Olszewski Henryk 99 Opęchowski Antoni 52 Oraczewski Czesław 52–57, 65, 157 Orlicz‑Dreszer Gustaw 272 Osiecki Stanisław 317 Osiński Krzysztof 13 Osowicki Marian 225 P Paciorkowski Stanisław 262 Paczkowski Romuald 404 Paderewski Ignacy 51–52 Pajor Marian 365 Pareto Vilfredo 121, 293 Paruch Waldemar 13, 241, 244, 246, 250–253, 256–257 Pauly Eugeniusz 185 Pączek Antoni 339 Perl Feliks 50 Peron Juan Domingo 26 Petrażycki Leon 306 Petrykowski T. 162 Pękosławski Jan 64–68, 299 Piasecki Adam 248, 251, 257 Piasecki Bolesław 48, 406 Piasecki Stanisław 172 Piecha Józef 224 Piechur T. 170 Piekarski Antoni 323 Pieńkowski Stanisław 41, 43, 45, 107, 126, 131, 148, 151–153, 188, 194, 270, 358 Pieracki Bronisław 237, 247, 255, 407 Piestrzyński Ryszard 139, 166, 177, 192, 196, Pietrzak Jacek 13, 238 Pietrzycki Jan 42 Piłsudski Józef 11, 22, 47, 50, 61, 78, 81, 85, 94, 148, 161, 167, 178, 202, 216–217, 223, 227–229, 239, 241–242, 245–247, 250, 253, 257, 259, 261–263–265, 270, 272, 304, 310, 313, 318–319, 328, 331, 333–335, 339, 341, 344, 366, 369, 382, 394, 398 404 Piłsudski Rowmund 110–120, 271 Piotrowski Antoni 383 Piszczatowski Jan 52, 57, 404 Piszczkowski Mieczysław 128 Plater Konstanty 94 Pluciński Zygmunt 185 Pobóg‑Malinowski Władysław 51, 242 Podlewski Bolesław 182 Podoski Bohdan 110, 243, 257 Pogódek J. 92 Poincaré Raymond 22, 366 Polakiewicz Karol 318 Poliakov Leon 17 Polończyk Eugeniusz 358–360 Połoński Henryk 161, 185, 193, 404 Poniatowski Juliusz 360 Popiel Karol 326 Popławski Jan 171, 174, 292 Poraj‑Biernacki Janusz 183 Pragier Adam 64, 66–67 Prądzyńska Maja 111 Indeks nazwisk 471 Primo de Rivera Miguel 22, 366 Prokop‑Janiec Eugenia 17 Pruszyński Kazimierz 15 Pruszyński Ksawery 110,112 Pruszyński Mieczysław 110–112, 275 Przedpełski Witold 289 Przewóska Maria 57, 350–353 Przybylski Henryk 13 Pstrokoński Stanisław 350 R Rabski Janusz 52, 167, 172 Rabski Władysław 238 Raczkowski Zygmunt 199 Raczyński Roger 110 Radomski Grzegorz 13, 137 Raszewski Kazimierz 96 Rataj Maciej 315 Rauer Emil 69, 404 Rawicz Jerzy 58 Rawski Zygmunt 416 Rayski Stanisław 238 Regulski R. 353 Rembieliński Jan 48, 128, 133, 138, 144, 160, 162, 167, 172, 176–177, 183–184, 198, 202, 404, 406, 409 Renan Ernest 306 Richelieu Armand 98 Rosset Aleksander 52 Rossmann Henryk 160, 167, 176, 199, 406, 409 Rostworowski Michał 91 Roszkowski Wojciech 13, 54, 223, 233, 353, 358, 367, 369 Rubach Ludomir 305, 307 Rudnicki Szymon 47, 188 Rudziński Marian 94 Rutkowska Maria 409 Rybarski Roman 136, 192, 195, 201 Rybka‑Myrius Stanisław 72, 79 Rydlewski Celestyn 403 Rymarkiewicz Wacław 360 Rymkiewicz Józef 58 Ryszka Franciszek 13, 28 Rzepecki Karol 53 S Sacha Stefan 184 Sadzewicz Antoni 52, 156 Salazar Antonio de Oliveira 21, 222, 373 Samborski Erazm 323, 330 Samulski Seweryn 404 Sanojca Józef 248 Sapieha Eustachy 51, 93 Sas‑Wisłocki Juliusz 417 Sawicki Mirosław 404 Schaetzl Tadeusz 234 Schmitt Carl 20, 26 Sedir Paul 354 Seidler Teodor 267–269, 420–421 Sekretarczyk Jan 58 Semkowicz Władysław 129 Seniów Jerzy 13, 257 Siciński 404 Sierpowski Stanisław 14 Sikorski Władysław 94, 217–219, 221 Sioma Marek 13 Siwik Bronisław 231 Skarga Piotr 53 Skirmunt Roman 95 Składkowski Felicjan Sławoj 249, 260 Skoczylas Ludwik 350 Skórewicz Ludomir 305 Skrudlik Mieczysław 375 Skrzetuski Mieczysław 260, 264 Skrzypek Józef 52 Skwarczyński Adam 111, 230–235, 238, 248– 250, 255–256, 273, 302–303, 305 Sławek Walery 13, 234, 237–238, 243, 247, 249–250, 255–256, 258–259, 273, 307 Słowacki Juliusz 30, 362 Sobańska Maria 57 Sobczak Mieczysław 13, 154 Sobolewski Feliks 365 Sokolnicki Michał 41–42 Sorel Georges 41, 210, 292–293 Sosnowski Kirył 72 Spasiński Stanisław 97 Srocki Bolesław 291 Srokosz Jacek 257 Stachniuk Jan 287–289, 345, 421 Stachowiak Paweł 40, 204 Stachórski Leon 273, 282–283, 286 Stahl Zdzisław 144, 167, 176–177, 187, 193– 195, 197, 200, 202, 419 Stambolijski Aleksander 26 Staniewicz Cezary 90–91 Staniszkis Witold 406 Stankiewicz Włodzimierz 112 472 Indeks nazwisk Staryszak Jerzy 139 Starzewski Maciej 23, 253 Starzyński Stefan 234, 254, 258 Staszic Stanisław 145 Stawski 73 Stecki Jan 92 Stępniewski Włodzimierz (Rostowit Włodzi‑ mierz) 383–384 Stoczewska Barbara 301 Stojanowski Karol 189–190, 397 Stpiczyński Wojciech 13, 230, 235–237, 243– 244, 247, 249, 252, 254–256, 258 Strassberg Norbert 379 Stroński Stanisław 92, 142, 162 Studentowicz Kazimierz 110 Stürmer Maksymilian 58 Suczyński Roman 72 Sylwestrowicz Włodzimierz 155 Szaflik Józef 13 Szałek Wacław 58 Szawleski Mieczysław 302–305 Szczeblewski Jan 97, 99 Szczepański Włodzimierz 302 Szczęsny Ryszard 96 Szczypiorski Adam 339 Szczypka–Gwiazda Barbara 379 Szeptycki Stanisław 67 Szlachta Bogdan 93, 392 Sznarbachowski Włodzimierz 405, 410 Szpakowicz W. 170 Szperber Jakub 273 Szpor Zdzisław 71–72 Szpotański Tadeusz 339 Szukalski Stanisław 379–383 Szulc Kazimierz 73, 160 Szurig Jerzy 293–294, 296 Szuyski Wacław 271 Szwedowski Stefan 291, 295 Szydłowski Marian 317 Szymański Antoni 214–215 Szymański H. 353 Szymonowicz Karol 284 Szyrma Krystyn 31 Szyszko J.H. 113 Ś Śliwa Michał 13 Świercz Piotr 13 Świtalski Kazimierz 234, 243 Świtkowski Józef 358 Święcicki Julian 404 Świętosławski Zenon 32 T Targ Alojzy 308 Tarło‑Maziński Włodzimierz 350, 360, 364 Tarnowski Zdzisław 47 Tatarczuch Feliks 331 Taylor Frederick 389 Thugutt Stanisław 68, 239 Tokarczyk Roman 20 Tomaszewski Patryk 13, 368 Tomczak Mieczysław 327, 330 Tommassini Francesco 85, 239 Towiański Andrzej 362 Traugutt Romuald 31, 270 Trąmpczyński Wojciech 162 Trembicka Krystyna 342 Trentowski Bronisław 307, 375 Troczyński Konstanty 114, 116 Trzaska‑Chrząszczewski Aleksander 94 Tuliszka Franciszek 58 Tyszkiewicz Adrian 177, 185 U Uhma Stefan 206 Ulrych Juliusz 119, 272 Ułaszyn Henryk 378 Urban J. 214 Urbanowicz Adam 13, 317 V Valois Georges 103, 105–106, 140, 297, 299 Vargas Getulio 21 W Wachowiak Stanisław 326 Wacławski Stanisław 411 Waingertner Przemysław 13 Walicki Andrzej 29 Wapiński Roman 12, 36, 131, 141, 143–144, 175, 190, 197, 200, 219, 228, 240 Waryński Ludwik 261 Waryński Tadeusz 261–266 Wasilewski Leon 256 Wasilewski Zygmunt 35, 127–128, 132, 134, 138, 145, 180 Wasiutyński Bohdan 134–135, 137–139, 196 Wasiutyński Wojciech 136, 142, 155, 172, 178, 405, 411–412, 425 Waszkiewicz Ludwik 330 Wądołowski 155 Wereszczak 404 Wernic Leon 396 Weryha–Darowski Aleksander 57 Wieliczko Bohdan 160 Wielomski Adam 14 Wielowieyski Józef 92 Wieniawa–Długoszowski Tadeusz 160, 225, 340–342 Wierczak Karol 161–162, 173–174, 194 Wierzbiński M. 157 Winiewicz Józef 112, 121 Wiśniewski Marian 224 Witos Wincenty 67, 110, 217, 314–317 Włoszczewski St. 404 Wojciechowski Stanisław 74 Wojciechowski Zygmunt 181, 409, 425 Wojewoda Stanisław 182 Wojewódzki Wacław 330 Wortman Jan 404 Wroczyński Jan 49, 65, 67 Wrona B. 305 Wróbel Piotr 238 Wróblewski Julian 49 Wyrębowski Adam 53, 160, 320 Wyrzykowski Stefan 193 Wyspiański Stanisław 33–34, 255 Wyszyński Kazimierz 289 Indeks nazwisk 473 Z Zackiewicz Grzegorz 228 Zagierski W. 353 Zagóra P. 353 Zajączek Edward 156, 198 Zajączkowski Bolesław 160 Zajączkowski Tadeusz 111 Zakrzewski Kazimierz 290–294, 296–301 Zakrzewski Zygmunt 396–397 Zaleska 378 Zaleski August 239 Załachowski Józef 72 Zamorski Jan 135, 143 Zapasiewicz Zbigniew 273, 278, 280, 302 Zawadzki Aleksander 206 Zdziechowski Jerzy 51–52, 73 Zdzitowiecki Jan 167, 177 Zwierzyński Aleksander 173 Zyndram–Kościałkowski Marian 239, 273 Ż Żarnowski Jan 27, 425 Żeligowski Lucjan 401 Żeromski Stefan 343–345 Żmudowski Feliks 336–337 Żółkiewski Stefan 281 Żuromski Kazimierz 58 Żurowski Stefan 110 Jarosław Tomasiewicz Restoration or distortion of democracy?  Authoritarian and pro‑fascist tendencies in the Polish political  thought between 1921 and 1935  Summar y This work is a synthetic presentation of authoritarian and pro‑fascist tendencies appearing in the Polish political thought between 1921 and 1935, tendencies resulting from the crisis of a lib‑ eral parliamentary democracy getting stronger (not only in Poland) in the interwar period. After regaining independence, the realities of parliamentarism did not overlap with hopes and expecta‑ tions harboured so far that is why disappointment with democracy started to germinate in differ‑ ent environments. In the first half of the 1920s the slogans of a withdrawal from democracy re‑ mained rare and tentative, and, in general, constrained to postulates of a temporary facilitation of the institution and democratic mechanisms. The 1926 was the breakthrough. The awareness of the democracy crisis has become common. Despite this, authoritarianism initially seemed a tempo‑ rary phenomenon. In the 1930s, Great Economic Crisis deepened disappointment with democracy making what was initially an exception to the rule a rule. The harbinger of the new epoch was the birth of the National Radicalism. The first chapter is devoted to terminological issues, and explains the notions of demoliber‑ alism, authoritarianism and totalitarianism used in this work. The second chapter describes the bases from which authoritarian tendencies were born in the interwar period, namely criticism of democracy to be found in the Polish political thought of the 19. century. Next chapters present antidemoliberal conceptions of fascists in the 1920s, conservatives, national democrats, Chris‑ tian democrats, Piłsudski’s camp, national‑workers movement, agrarian movement and Marxist groups, as well as esoteric circles, Pan‑Slavists, eugenic activists, technocrats, war veterans, and, finally, National Radicals from the beginning of the 1930s. Both system solutions proposed in their political thought and their ideological justification were examined. An alternative to a parliamen‑ tary democracy took on different forms. One can see here a variety of propositions: from insignifi‑ cant corrections of the democratic system to its total negation. “Old” national democrats, some conservatives, Christian democrats, agrarian populists, and initially Piłsudskites were limited to the reform of parliamentarism with maintaining its fundaments. Authoritarianism was represent‑ ed by “young” national democrats of the Obóz Wielkiej Polski (the Greater Poland Camp), and a majority of conservatives. After 1926 it was a direction in which the reform moved. Totalitarian‑ ism did not have many followers. Summary 475 Reform proposals showed far‑reaching similarity: reinforcement and independence of the ex‑ ecutive, reorganization and restriction of the role of the Parliament, and, finally, corporatist sys‑ tem based on organized social groups were postulated. What was different, on the other hand, was the justification of these projects. The national democrats wanted to protect the interest of the eth‑ nic Polish nation. Piłsudskites and conservatives accentuated the necessity to provide the Polish state with power (and, thus, the possibility of expansion). The latter, with Christian democrats, motivated their postulates with a defense of a traditional social and moral order. According to the left‑wing activists, strong authority was also to be a tool of nation modernization and conducting social reforms. The most peculiar explanation was given by esoteric groups, according to whom the change of the political system was to serve the fulfillment of moral and metaphysical aims. Jarosław Tomasiewicz Eine Verbesserung oder eine Vernichtung der Demokratie? Autoritäre und profaschistische Tendenzen  in polnischer politischer Meinung 1921–1935 Zusammenfassung Die vorliegende Arbeit ist eine synthetische Vorstellung von autoritären und profaschis‑ tischen Tendenzen, die in politischen Meinungen in Polen in den Jahren 1921–1935 beobachtet wurden. Diese Tendenzen entstanden aus der sich, nicht nur in Polen, in der Zwischenkriegszeit verstärkenden Krise der liberalen parlamentarischen Demokratie. Obwohl Polen seine Unabhän‑ gigkeit wiedererlangen hatte, haben sich die damit verbundenen Erwartungen und Hoffnungen in damaligen parlamentarischen Realien nicht bestätigt. Verschiedene Kreise waren von solcher Demokratie enttäuscht. In der ersten Hälfte der 20er Jahren waren die Zeichen auf die Demo‑ kratie zu verzichten noch selten und zaghaft; sie beschränkten sich meistens auf die Forderung, demokratische Institutionen und Mechanismen unverzüglich zu verbessern. Ein Einschnitt war das Jahr 1926, als sich fast alle über die Krise klar geworden sind, doch autoritäre Ideen schienen noch eine vorübergehende Erscheinung zu sein. In den 30er Jahren aber wurde die Enttäuschung von der Demokratie wegen der Großen Wirtschaftskrise verschärft und das, was eine Abweichung von der Regel war, ist zur Regel geworden. Das Anzeichen der neuen Epoche war der aufkeimende nationale Radikalismus. Das erste Kapitel ist der Terminologie gewidmet; hier werden solche Begriffe, wie: Demoli‑ beralismus, Diktatur, Totalitarismus geklärt. Im zweiten Kapitel wird der Hintergrund der in der Zwischenkriegszeit entstandenen diktatorischen Tendenzen, d.i. der in der politischen Meinung in Polen unter Besatzung geübten Kritik an der Demokratie, geschildert. Weitere Kapitel stellen die von Faschisten der 20er Jahre, Konservativen, Nationaldemokraten, Christdemokraten, An‑ hängern Piłsudskis, Nationalarbeitern, Mitgliedern der Bauernpartei und Marxisten, als auch von: Esoterikern, Panslawisten, Eugenikern, Technokraten, Veteranen und schließlich Nationalradi‑ kalen zu Beginn der 30er Jahren vertretenen antidemoliberalen Ansichten dar. Ihre Ansichten werden hinsichtlich der von ihnen entwickelten systempolitischen Konzepte und deren ideologi‑ schen Begründung untersucht. Für parlamentarische Demokratie wurden verschiedene Alterna‑ tivformen vorgeschlagen: von kleinen Korrekturen des demokratischen Systems zu deren völligen Verneinung. „Alte“ Nationaldemokraten, manche Konservativen, Christdemokraten, Mitglieder der Bauernpartei und anfangs auch die Anhänger Piłsudskis wollten den Parlamentarismus refor‑ mieren, doch dessen Grundlagen bewahren. Autoritarismus war die Domäne des Lagers Großpo‑ Zusammenfassung 477 lens, der meisten Konservativen und nach 1926 des Sanacja‑Regimes. Totalitäre Ideen hatten nur wenige Anhänger. Fast alle Reformvorschläge waren ähnlich; man forderte: die Exekutive zu verstärken und unabhängig zu machen, die Rolle des Parlamentes zu reorganisieren und beschränken und die Staatsform auf gut organisierte soziale Gemeinschaften zu gründen. Diese Vorschläge waren aber anders begründet. Nationaldemokraten wollten das Interesse des polnischen Volkes als einer eth‑ nischen Gruppe schützen. Die Notwendigkeit, den Staat zu verstärken und ihm eine Expansion zu ermöglichen, betonten die Anhänger Piłsudskis und die Konservativen. Die Letztgenannten und die Nationaldemokraten motivierten ihre Forderungen mit dem Schutz der konservativen gesell‑ schaftlichen und moralischen Ordnung. Die Linke war der Meinung, dass starke Macht im Stande gewesen wäre, den Staat zu modernisieren und soziale Reformen durchzuführen. Die Esoteriker haben ihre Beweggründe ganz merkwürdig erklärt – die Staatsformänderung sollte nämlich der Verwirklichung von moralischen und metaphysischen Zwecken dienen. Na okładce zamieszczono grafikę Modern (2007) Tomasza Trafiała ῾tome’ © Redakcja: Olga Nowak Redakcja techniczna i projekt okładki: Małgorzata Pleśniar Korekta: Danuta Stencel Skład i łamanie: Bogusław Chruściński Copyright © 2012 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-2125-7 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-507-0 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 30,0. Ark. wyd. 42,5. Papier offset. kl. III, 90 g Druk i oprawa: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski, J. Zamiara ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław Cena 54 zł (+ VAT) Jaros³aw Tomasiewicz Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myœli politycznej 1921–1935 Cena 54 zł (+ VAT) J a r o s ³ a w T o m a s i e w i c z N a p r a w a c z y z n i s z c z e n e d e m o k r a c j i ? i ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-507-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2012
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Naprawa czy zniszczenie demokracji? Tendencje autorytarne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej 1921–1935
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: